നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

പയോഗസിദ്ധിപാളി

൧. സഞ്ഞാദികണ്ഡ

സിദ്ധ-മ്ബത്ഥും സമ്മാ വന്ദേ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

സിദ്ധ+മിട്ഠദദം ബുദ്ധം, ധമ്മം മണിംവ സ്വത്ഥദം;

സങ്ഘഞ്ച സാദരം നത്വാ, പയോഗസിദ്ധി വുച്ചതേ.

പഭാവോ മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ, ബ്യാകരണേ ച പേടകേ;

നിസ്സേസേവ കബ്ബാതിത്തോ, അഹോ അച്ഛരിയോ വത.

വുത്തഞ്ഹി പുബ്ബസീഹളാചരിയ+പാചരിയേഹി –

യാ സത്തി പാണിനേ യാ ച, ചന്ദ്ര+കാത്യായനാദിസു;

സാ+യം മുത്തിമതീ മഞ്ഞേ, മോഗ്ഗല്ലായനരൂപിനീ-തി.

സുത്തം വുത്തി ച തേനേവ, കതാ ഏകേന പഞ്ചികാ;

തസ്മാ+സ്സ സത്ഥ+മഞ്ഞേഹി, സുപസട്ഠം+തിസുന്ദരം.

തമ്ഹി ച ദുബ്ബിധം ഞേയ്യം, സുത്തം കമ്മത്ഥഭേദതോ;

തേസ്വാ+ദി മീതിസദ്ദേന, ദുതിയം തിപ്പകാരതോ.

സുവിസദം പകാസേത്വാ, സുബോധ+മാകുമാരകം;

ബ്യാപികാവളിയാ കസ്സം, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി.

൧. അആദയോ തിതാലീസ വണ്ണാ

അകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ തേചത്താലീസക്ഖരാ വണ്ണാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ അ, ആ, ഇ, ഈ, ഉ, ഊ, ഏ, ऐ, ഓ, औ, ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ, യ ര ലവ സ ഹ ള അം. തേന ക്വത്ഥോ ‘‘ഏ ഓന+മ വണ്ണേ’’തി. തിതാലീസാതി വചനം കത്ഥചി വണ്ണലോപം ഞാപേതി, തേന ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദി സിദ്ധം.

അകാരോ ആദി മരിയാദഭൂതോ യേസം തേ അആദയോ. തയോ ച ചത്താലീസ ചേതി തിതാലീസ, ഇമിനാ നിപാതനേന വാ ചതഭാഗലോപോ. വണ്ണീയതി അത്ഥോ ഏതേഹീതി വണ്ണാ.

ഏത്ഥാ+ഹ – ‘‘കസ്മാ ആചരിയകച്ചായനാദീഹി വിയ ഏകചത്താലീസക്ഖരാന+മക്ഖരസഞ്ഞ+മകത്വാ തിതാലീസക്ഖരാനം വണ്ണസഞ്ഞാ കതാ’’തി. വുച്ചതേ –

സാ മാഗധീ മൂലഭാസാ, നരാ യായാ+ദികപ്പികാ;

ബ്രഹ്മാനോ ചാ-സുതാലാപാ, സമ്ബുദ്ധാ ചാപി ഭാസരേതി –

വചനതോ മാഗധികാനം ഏത്ഥ, സേയ്യോ, ഓട്ഠോ, സോത്ഥി-ത്യാദീസുപി അസേസബ്യാപികാനം തിതാലീസക്ഖരാനംവ ഉജുകാന്വത്ഥപ്പക്ഖരഗുണികാ, നേവ പന ‘രുക്ഖാ വനം’ത്യാദോ വിയ അവയവേ സമുദായവോഹാരോ, ‘സമുദ്ദോ മയാ ദിട്ഠോ’ത്യാദോ വിയ ച സമുദായേ അവയവവോഹാരോതി ദസ്സേതും പച്ചേകം വണ്ണസഞ്ഞാ കതാതി.

‘‘സക്കച്ചസവനം ബുദ്ധസാസനസമ്പത്തീ’’തി ‘‘സിഥിലധനിതാദി അക്ഖരവിപത്തിയഞ്ഹി അത്ഥസ്സ ദുന്നയതാ ഹോതീ’’തി ച യസ്മാ വുത്തം.

തസ്മാ അക്ഖരകോസല്ലം, സമ്പാദേയ്യ വിചക്ഖണോ;

ഉപട്ഠഹം ഗരും സമ്മാ, ഉട്ഠാനാദീഹി പഞ്ചഹി.

തത്ഥ അകാരാദീന+മനുക്കമോ പനേ+സ ഠാനാദിക്കമസന്നിസ്സിതോ. തഥാ ഹി ഠാന+കരണ+പയതനേഹി വണ്ണാ ജായന്തി. തത്ഥ ഛ ഠാനാനി കണ്ഠ+താലു+മുദ്ധ+ദന്ത+ഓട്ഠ+നാസികാവസേന.

തത്ഥ അവണ്ണ+കവഗ്ഗ+ഹാനം കണ്ഠോ ഠാനം, ഇവണ്ണ+ചവഗ്ഗ+യാനം താലു, ടവഗ്ഗ+ര+ളാനം മുദ്ധാ, തവഗ്ഗ+ല+സാനം ദന്താ, ഉവണ്ണ+പവഗ്ഗാനം ഓട്ഠോ, ഏ വണ്ണസ്സ കണ്ഠതാലൂ, ഓ വണ്ണസ്സ കണ്ഠോ+ട്ഠാ, വകാരസ്സ ദന്തോ+ട്ഠാ, നിഗ്ഗഹീതസ്സ നാസികാ, ങ, ഞ്ഞ, ണ, ന, മാനം സകഠാനം നാസികാ ച. ഏത്ഥ ച –

ഹകാരോ പഞ്ചമേഹേവ, അന്തട്ഠാഹി ച സംയുതോ;

ഓരസോ ഇതി വിഞ്ഞേയ്യോ, കണ്ഠജോ തദസംയുതോ.

യഥാ അവങ്ഹോതി (അവങ ഹോതി., തഞ്ഹി, തണ്ഹാ, പുബ്ബന്ഹോ, അമ്ഹേ, ഗുയ്ഹം, ഗാരയ്ഹാ, ആരുല്ഹോ, ബഹ്വക്ഖരന്തി.

കരണം –

ജിവ്ഹാമജ്ഝം താലുജാനം,

ജിവ്ഹോപഗ്ഗം മുദ്ധജാനം,

ജിവ്ഹഗ്ഗം ദന്തജാനം സേ-

സാ സകഠാനകരണാ.

വണ്ണാനം ഉച്ചാരണുസ്സാഹോ പയതനം, തം കിം – സംവുതാദികരണവിസേസോ, സംവുതത്ത+മകാരസ്സ, വിവടത്തം സേസസരാനം സകാര+ഹകാരാനഞ്ച, ഫുട്ഠത്തം വഗ്ഗാനം, ഈസംഫുട്ഠത്തം യ+ര+ല+വാനം.

ഏവം ഠാന+കരണ+പയതന+സുതി കാലഭിന്നേസു അക്ഖരേസു സരാ നിസ്സയാ, ഇതരേ നിസ്സിതാ. തത്ഥ –

നിസ്സയാ+ദോ സരാ വുത്താ, നിസ്സിതാ ബ്യഞ്ജനാ തതോ;

വഗ്ഗേ+കജാ ബഹുത്താ+ദോ, തതോ ഠാന+ലഹുക്കമാ.

‘‘അആദയോ’’തി വത്തതേ യാവ ‘‘ബിന്ദു നിഗ്ഗഹീത’’ന്തി. തഞ്ച ഖോ ‘‘അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമോ’’തി സത്തമ്യന്ത+മഭിസമ്ബന്ധീയതേ, ‘‘വണ്ണാ’’തി വത്തതേ –

൨. ദസാ+ദോ സരാ

അആദീസ്വാ+ദിമ്ഹി നിദ്ദിട്ഠാ ഓദന്താ ദസ വണ്ണാ സരാ നാമ ഹോന്തി. യഥാ അ ആ, ഇ ഈ, ഉ ഊ, ഏ ऐ, ഓ औ. സരന്തി=സപ്പധാനഭാവേന പവത്തന്തി, ബ്യഞ്ജനേ വാ സാരേന്തീതി സരാ.

‘‘ദസാ+ദോ സരാ’’തി വത്തതേ.

൩. ദ്വേ ദ്വേ സവണ്ണാ

അആദീസ്വാ+ദിമേസു ദസസു ദ്വേ ദ്വേ സവണ്ണാ നാമ ഹോന്തി യഥാക്കമം. യഥാ അ ആഇതി, ഇ ഈഇതി, ഉ ഊ ഇതി, ഏ ഏഇതി, ഓ, ഓഇതി. സമാനാ സദിസാ വണ്ണാ സവണ്ണാ, സമാനത്തഞ്ച ഠാനതോ. ‘‘ദ്വേ ദ്വേ’’തി വത്തതേ വക്ഖമാനേസു ദ്വീസു.

൪. പുബ്ബോ രസ്സോ

തേസ്വേവ ദസസു യേ ദ്വേ ദ്വേ സവണ്ണാ, തേസു യോ യോ പുബ്ബോ, സോ സോ രസ്സസഞ്ഞോ ഹോതി. യഥാ അ ഇ ഉ ഏ ഓ. തേസു ‘സംയോഗതോ പുബ്ബാവ ദിസ്സന്തി ദ്വേ പനന്തിമാ’ത ദസ്സേതും തത്ഥ സാധുത്താ തേസമ്പി ഇധ സങ്ഗഹോ, യഥാ ഏത്ഥ സേയ്യോ ഓട്ഠോ സോത്ഥി. രസ്സകാലയോഗാ തബ്ബന്തതായ വാ രസ്സാ. രസ്സകാലോ നാമ അച്ഛരാസങ്ഘാതോ അക്ഖിനിമ്മിലനസങ്ഖാതോ വാ കാലോ, തേന ഏകമത്തോ രസ്സോ, ദ്വിമത്തോ ദീഘോ, അഡ്ഢമത്തോ ബ്യഞ്ജനോ. ഛന്ദസി ദിയഡ്ഢമത്തമ്പി രസ്സന്തി ഗണ്ഹന്തി ആചരിയാ.

൫. പരോ ദീഘോ

അആദീസ്വാ+ദിഭൂതേസു ദസസു യേ ദ്വേ ദ്വേ സവണ്ണാ, തേസു യോ യോ പരോ, സോ സോ ദീഘസഞ്ഞോ ഹോതി. തം യഥാ ആ ഈ ഊ ഏ ഓ. ദീഘകാലയോഗാ തബ്ബന്തതായ വാ ദീഘാ.

൬. കാദയോ ബ്യഞ്ജനാ

അആദീസു കാദയോ നിഗ്ഗഹീതപരിയന്താ തേത്തിംസ ബ്യഞ്ജനാ നാമ ഹോന്തി. യഥാ ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ, യ ര ലവ സ ഹ ള അം ഇതി. ബ്യഞ്ജീയതി അത്ഥോ ഏതേഹീതി ബ്യഞ്ജനാ. കകാരാദീസ്വ+കാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ.

‘‘കാദയോ’’തി വത്തതേ.

൭. പഞ്ചപഞ്ചകാ വഗ്ഗാ

അആദീസു കകാരാദയോ മകാരന്താ പഞ്ചപഞ്ചകാ വഗ്ഗാ നാമ ഹോന്തി. യഥാ ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ ഇതി. പഞ്ച പഞ്ച പരിമാണ+മേസം പഞ്ചപഞ്ചകാ. വജ്ജേന്തി യകാരാദയോതി വഗ്ഗാ. തേ പന പഠമക്ഖരവസേന കവഗ്ഗ+ചവഗ്ഗാദിവോഹാരം ഗതാ കുസലത്തികാദയോ വിയ.

൮. ബിന്ദു നിഗ്ഗഹീതം

അകാരാദീസ്വ+യം വണ്ണോ ബിന്ദുമത്തോ, സോ നിഗ്ഗഹീതസഞ്ഞോ ഹോതി. രസ്സസരം നിസ്സായ ഗഹിത+മുച്ചാരിതം നിഗ്ഗഹീതം, കരണം നിഗ്ഗഹേത്വാ വാ.

കരണം നിഗ്ഗഹേത്വാന, മുഖേനാ+വിവടേന യം;

വുച്ചതേ നിഗ്ഗഹീതന്തി, വുത്തം ബിന്ദു സരാനുഗം.

ബഹ്വക്ഖരസഞ്ഞാകരണം അന്വത്ഥസഞ്ഞത്ഥം, ഝ+ലാദയോ തു രുള്ഹീസഞ്ഞാ.

വണ്ണാ സരാ സവണ്ണാ ച, രസ്സാ ദീഘാ ച ബ്യഞ്ജനാ;

വഗ്ഗാ ച നിഗ്ഗഹീതന്തി, ഹോതി സഞ്ഞാവിധിക്കമോ.

(സഞ്ഞാവിധാനം.)

സന്ധി വുച്ചതേ –

ലോക അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, പഞ്ഞാ ഇന്ദ്രിയം, തീണി ഇമാനി, നോ ഹി ഏതം, ഭിക്ഖുനീ ഓവാദോ, മാതു ഉപട്ഠാനം, സമേതു ആയസ്മാ, അഭിഭൂ ആയതനം, ധനം മേ അത്ഥി, സബ്ബേ ഏവ, തയോ അസ്സു ധമ്മാ, അസന്തോ ഏത്ഥ ന ദിസ്സന്തി ഇതീ+ധ സരസഞ്ഞായം –

൨൬. സരോ ലോപോ സരേ

സരേ സരോ ലോപനീയോ ഹോതി. സരോതി കാരിയീനിദ്ദേസോ, ലോപോതി കാരിയനിദ്ദേസോ. ലോപോ= അദസ്സനം അനുച്ചാരണം, സരോതി ജാത്യേകവചനവസേന വുത്തം, സരേതി ഓപസിലേസികാധാരസത്തമീ, തതോ വണ്ണ കാല ബ്യവധാനേ കാരിയം ന ഹോതി, ത്വ+മസി, കതമാ ചാനന്ദ അനിച്ചസഞ്ഞാതി. ഏവം സബ്ബസന്ധീസു.

വിധീതി വത്തതേ.

൧൪. സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ

ഥേരയട്ഠിന്യായേന പവത്തതേ പരിഭാസാ ദുബ്ബലവിധിനോ പതിട്ഠാഭാവതോ. സത്തമീനിദ്ദേസേ പുബ്ബസ്സേവ വിധീതി പുബ്ബസരലോപോ. ലോകഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, തീണിമാനി, നോ ഹേതം, ഭിക്ഖുനോവാദോ, മാതുപട്ഠാനം, സമേതായസ്മാ, അഭിഭായതനം, ധനംമത്ഥി, സബ്ബേവ, തയസ്സു ധമ്മാ, അസന്തേ+ത്ഥ ന ദിസ്സന്തി. പുബ്ബസ്സ കാരിയവിധാനാ സത്തമീനിദ്ദിട്ഠസ്സ പരതാ+വ ഗമ്യതേതി പരേതി പരവചനമ്പി ഘടതേ.

യസ്സ ഇദാനി, സഞ്ഞാ ഇതി, ഛായാ ഇവ, ഇതി അപി, അസ്സമണീ അസി, ചക്ഖു ഇന്ദ്രിയം, അകതഞ്ഞൂ അസി, ആകാസേ ഇവ, തേ അപി, വന്ദേ അഹം, സോ അഹം, ചത്താരോ ഇമേ, വസലോ ഇതി, മോഗ്ഗല്ലാനോ അസി ബീജകോ, കഥാ ഏവ കാ, പാതോ ഏവാതീ+ധ പുബ്ബസ്സരലോപേ സമ്പത്തേ ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ ത്വേവ.

൨൭. പരോ ക്വചി

സരമ്ഹാ പരോ സരോ ക്വചി ലോപനീയോ ഹോതി. യസ്സ ദാനി, സഞ്ഞാതി, ഛായാവ, ഇതിപി, അസ്സമണീസി, ചക്ഖുന്ദ്രിയം, അകതഞ്ഞൂസി, ആകാസേവ, തേപി, വന്ദേഹം, സോഹം, ചത്താരോമേ, വസ- ലോഭി, മോഗ്ഗല്ലാനോസി ബീജകോ, കഥാവ കാ, പാതോവ. ക്വചീതി കിം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, സത്തുത്തമോ, ഏകൂനവീസതി, യസ്സേതേ, സുഗതോവാദോ, ദിട്ഠാസവോ, ദിട്ഠോഘോ, ചക്ഖായതനം, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ. ‘‘വിവക്ഖാതോ സന്ധയോ ഭവന്തീ’’തി ഞായാ വത്തിച്ഛാപി ഇധ സിജ്ഝതി. ക്വചീത്യ+ധികാരോ സബ്ബസന്ധീസു, തേന നാതിപ്പസങ്ഗോ. (ലോപസന്ധി).

സരോ പരോ വേതി ച വത്തതേ.

തസ്സ ഇദം, വാത ഈരിതം, ന ഉപേതി, വാമ ഊരു, അതി ഇവ അഞ്ഞേഹി, വി ഉദകം ഇതീധ പുബ്ബസ്സരലോപേ –

൨൯. യുവണ്ണാന+മേഓ ലുത്താ

ലുത്താ സരാ പരേസം ഇവണ്ണുവണ്ണാനം ഏ+ഓ ഹോന്തി വാ യഥാക്കമം. യഥാസംഖ്യാനുദ്ദേസോ സമാനാനം.

൨൪. വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി

വണ്ണസദ്ദോ പരോ യസ്മാ, തേന സവണ്ണോപി ഗയ്ഹതി സയഞ്ച രൂപംതി ഈഊനമ്പി ഏ+ഓ. സബ്ബത്ഥ രസ്സസ്സ ജാതിനിദ്ദേസേ ദീഘസ്സാപി ഗഹണത്ഥം ഇദ+മാരദ്ധം. തസ്സേദം, വാതേരിതം, നോപേതി, വാമോരു, അതേവഞ്ഞേഹി, വോദകം. ഇദഞ്ച പച്ഛിമോദാഹരണദ്വയം ‘‘അവണ്ണേ ലുത്തേ ഏവ ഏ+ഓ ഹോന്തീ’’തി ഗാഹസ്സ നിസേധനത്ഥം. വാത്വേവ, തസ്സിദം. കഥം ‘‘പച്ചോരസ്മി’’ന്തി, യോഗവിഭാഗാ. പതി ഉരസ്മിന്തി വിഭജ്ജ ‘‘യവാ സരേ’’തി യകാരേ ‘‘തവഗ്ഗവരണാ’’ദിനാ ചോ, ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി പുബ്ബരൂപഞ്ച, ‘‘യുവണ്ണാന+മേഓ’’തി (യോഗവിഭാഗാ) ഉസ്സ ഓ ച. ലുത്താതി കിം, ദസ ഇമേ ധമ്മാ, യഥാ ഇദം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ. അതിപ്പസങ്ഗബാധകസ്സ ക്വചിസദ്ദസ്സാനുവത്തനതോ ന വികപ്പവിധി നിയതാ, തേന ഉപേതോ, അവേച്ചാതി ഏവമാദീസു വികപ്പോ. താരകിതാ, യസ്സിന്ദ്രിയാനി, മഹിദ്ധികോ, സബ്ബീതിയോ, തേനുപസങ്കമി, ലോകുത്തരോതിആദീസു വിധി ച ന ഹോതി.

പടിസന്ഥാരവുത്തി അസ്സ, സബ്ബവിത്തി അനുഭൂയതേ, വി അഞ്ജനം, വി ആകതോ, ദാസീ അഹം, അഹുവാ പുരേ, അനു അദ്ധമാസം, അനു ഏതി, സു ആഗതം, സു ആകാരോ, ദു ആകാരോ, ചക്ഖു ആപാഥം, ബഹു ആബാധോ, പാതു അകാസി, ന തു ഏവ, ഭൂ ആപനലാനിലം ഇതീ+ധ ‘‘യുവണ്ണാനം’’ ‘‘വേ’’തി ച വത്തതേ,

൩൦. യവാ സരേ

സരേ പരേ ഇവണ്ണുവണ്ണാനം യകാര+വകാരാ ഹോന്തി വാ യഥാക്കമം. പടിസന്ഥാരവുത്യസ്സ, സബ്ബവിത്യനുഭൂയതേ, ബ്യഞ്ജനം, ബ്യാകതോ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി ദീഘേ ദാസ്യാഹം, അഹാപുരേ, അന്വദ്ധമാസം, അന്വേതി, സ്വാഗതം, സ്വാകാരോ, ദ്വാകാരോ, ചക്ഖ്വാപാഥം, ബഹ്വാബാധോ, പാത്വാകാസി, ന ത്വേവ, ഭ്വാപനലാനിലം. വാത്വേവ, വിആകതോ, സാഗതം.

അധിഗതോ ഖോ മേ അയം ധമ്മോ, പുത്തോ തേ അഹം, തേ അസ്സ പഹീനാ പഞ്ച, തേ അഹം, യേ അസ്സ, തേ അജ്ജ, യാവതകോ അസ്സ കായോ, താവതകോ അസ്സ ബ്യാമോ, കോ അത്ഥോ, അഥ ഖോ അസ്സ, അഹം ഖോ അജ്ജ, സോ അഹം, സോ അജ്ജ, സോ ഏവ, യതോ അധികരണം, സോ അഹം ഇതീ+ധ ‘‘യവാ സരേ’’ ‘‘വേ’’തി ച വത്തതേ,

൩൦. ഏഓനം

ഏഓനം യകാര+വകാരാ ഹോന്തി വാ സരേ പരേ യഥാക്കമം. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി ദീഘേ അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ, പുത്തോ ത്യാഹം, ത്യാസ്സ പഹീനാ പഞ്ച, ത്യാഹം, യ്യസ്സ, ത്യജ്ജ, യാവതക്വസ്സ കായോ, താവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, ക്വത്ഥോ, അഥ ഖ്വസ്സ, അഹം ഖ്വജ്ജ, സ്വാഹം, സ്വജ്ജ, സ്വേവ, യത്വാധികരണം, സ്വാഹം. വാത്വേവ, തേജ്ജ, സോഹം. ക്വചി ത്വേവ, ധനമത്ഥി, പുത്താമത്ഥി, തേ നാഗതാ, അസന്തേത്ഥ, ചത്താരോ ഇമേ.

ഗോ ഏളകം, ഗോ അസ്സം, ഗോ അജിനം ഇതീ+ധ ‘‘സരേ’’തി വത്തതേ.

൩൨. ഗോസ്സാ+വങ

സരേ പരേ ഗോസ്സ അവവാദേസോ ഹോതി. സ ച ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തി സബ്ബസ്സ പസങ്ഗേ ‘അന്തസ്സാ’’തി വത്തതേ.

൧൮. ങ+നുബന്ധോ

ങ-കാരോ അനുബന്ധോ യസ്സ, സോ അനേകവണ്ണോപി അന്തസ്സ ഹോതീതി ഓകാരസ്സേവ ഹോതി. ‘‘സംകേതോ+നവയവോ+നുബന്ധോ’’തി വചനാ ങ-കാരസ്സാ+പ്പയോഗോ. ഉച്ചാരിതാനന്തരപ്പധംസിനോ ഹി അനുബന്ധാ, പയോജനം അനുബന്ധോതി സംകേതോ. ഗവേളകം, ഗവാസ്സം, ഗവാജിനം.

ഇതി ഏവാ+തീ+ധ –

൩൬. വീ+തിസ്സേ+വേ വാ

ഏവസദ്ദേ പരേ ഇതിസ്സ വോ ഹോതി വാ. സ ച –

൧൭. ഛട്ഠിയന്തസ്സ

ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ യം കാരിയം, ത+ദന്തസ്സ വിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇകാരസ്സാ+ദേസോ. ആദേസിട്ഠാനേ ആദിസ്സതീതി ആദേസോ. ഇത്വേവ. അഞ്ഞത്ര യാദേസോ, ‘‘തവഗ്ഗവരണാനം യേ ചവഗ്ഗബയഞാ’’തി തസ്സ ചോ, ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി യസ്സ ചകാരോ, ഇച്ചേവ. ഏവേതി കിം, ഇച്ചാഹ. (ആദേസസന്ധി).

തി അങ്ഗുലം,തി അങ്ഗികം, ഭൂ ആദയോ, മിഗീ ഭന്താ ഉദിക്ഖതിത്യാദിസന്ധയോ വുച്ചന്തേ. ‘‘മയദാ സരേ’’തി വത്തതേ.

൪൫. വനതരഗാ ചാ+ഗമാ

ഏതേ മയദാ ച ആഗമാ ഹോന്തി വാ സരേ ക്വചി. ആഗമിനോ അനിയമേപി –

സരോയേവാ+ഗമി ഹോതി, വനാദിനന്തു ഞാപകാ;

അഞ്ഞഥാ ഹി പദാദീനം, യുകവിധാന+മനത്ഥകം.

ഏത്ഥാ+ഗമാ അനിയതാഗമീനമേവ ഭവന്തി ചേ, യകാരാഗമേനേവ ‘‘നിപജ്ജ’’ന്തി സിദ്ധേ ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി ബ്യഞ്ജനസ്സ യുകാ+ഗമോ നിരത്ഥകോതി അധിപ്പായോ. തിവങ്ഗുലം, തിവങ്ഗികം, ഭൂവാദയോ, മിഗീ ഭന്താ വുദിക്ഖതി, പവുച്ചതി, പാഗുഞ്ഞവുജുതാ. ഇതോ നായതി, ചിനിത്വാ. യസ്മാതിഹ, തസ്മാതിഹ, അജ്ജതഗ്ഗേ. നിരന്തരം, നിരാലയോ, നിരിന്ധനോ, നിരീഹകം, നിരുത്തരോ, നിരോജം, ദുരതിക്കമോ, ദുരാഗതം, ദുരുത്തരം, പാതുരഹോസി, പുനരാഗച്ഛേയ്യ, പുനരുത്തം, പുനരേവ, പുനരേതി, ധീരത്ഥു, പാതരാസോ, ചതുരങ്ഗികം, ചതുരാരക്ഖം, ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭോ, ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥം, ഭത്തുരത്ഥേ, വുത്തിരേസാ, പഥവീധാതുരേവേസാ, നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാനം, വിജ്ജുരിവബ്ഭകുടേ, ആരഗ്ഗേരിവ സാസപോ, ഉസഭോരിവ, സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ. പുഥഗേവ, രസ്സേ പഗേവ. ലഹുമേസ്സതി, ഗുരുമേസ്സതി, ഇധമാഹു, കേന തേ ഇധ മിജ്ഝതി, ഭദ്രോ കസാമിവ, ആകാസേ മഭിപൂജയേ, ഏകമേകസ്സ, യേന മിധേകച്ചേ. ഭാതിയേവ, ഹോതിയേവ, യഥായിദം, യഥായേവ, മായിദം, നയിദം, നയിധ, ഛയിമാനി, നവയിമേ ധമ്മാ, ബോധിയായേവ, പഥവീയേവ ധാതു, തേസുയേവ, തേയേവ, സോയേവ, പാടിയേക്കം, വിയഞ്ജനം, വിയാകാസി, പരിയന്തം, പരിയാദാനം, പരിയുട്ഠാനം, പരിയേസതി, പരിയോസാനം, നിയായോഗോ. ഉദഗ്ഗോ, ഉദയോ, ഉദാഹടം, ഉദിതോ, ഉദീരിതം, ഉദേതി, സകിദേവ, കിഞ്ചിദേവ, കേനചിദേവ, കിസ്മിഞ്ചിദേവ, കോചിദേവ, സമ്മദത്തോ, സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താനം, സമ്മദേവ, യാവദത്ഥം, യാവദിച്ഛകം, യാവദേവ, താവദേവ, പുനദേവ, യദത്ഥം, യദന്തരം, തദന്തരം, തദങ്ഗവിമുത്തി, ഏതദത്ഥം, അത്തദത്ഥം, തദത്ഥം, സദത്ഥപസുതോ സിയാ, അഞ്ഞദത്ഥു, മനസാദഞ്ഞാ വിമുത്താനം, ബഹുദേവ രത്തി. വാത്വേവ, അത്തഅത്ഥം, ദ്വാധിട്ഠിതം, പാതുഅഹോസി. വവത്ഥിതവിഭാസത്താ വാധികാരസ്സ ബ്യഞ്ജനതോപി, ഭിക്ഖുനീനം വുട്ഠാപേയ്യ, ചിരം നായതി, തംയേവ.

ഛ അഭിഞ്ഞാ, ഛ അങ്ഗം, ഛ അസീതി, ഛ അംസാ, ഛ ആയതനം ഇതീ+ധ ‘‘വാ സരേ’’ ‘‘ആഗമോ’’തി ച വത്തതേ.

൪൯. ഛാ ളോ

ഛസദ്ദാ പരസ്സ സരസ്സ ളകാരോ ആഗമോ ഹോതി വാ. ഛാതി അനുകരണത്താ ഏകവചനം. ഛളഭിഞ്ഞാ, ഛളങ്ഗം, ഛളസീതി, ഛളംസാ, ഛളായതനം. വാത്വേവ, ഛഅഭിഞ്ഞാ. (ആഗമസന്ധി).

ലോപോ അദസ്സനം, ഠാനിം, യ+മാമദ്ദിയ ദിസ്സതി;

ആദേസോ നാമ സോ യാ തു, അസന്തുപ്പത്തി ആഗമോ.

സരസന്ധി.

കഞ്ഞാ ഇവ, കഞ്ഞാവ ഇച്ചാദി സരസന്ധിനിസേധോ വുച്ചതി, പസങ്ഗപുബ്ബകോ ഹി പടിസേധോ. പുബ്ബസരാനം ലോപേ സമ്പത്തേ ‘‘സരോ’’ ‘‘വേ’’തി ച വത്തതേ.

൨൮. ന ദ്വേ വാ

പുബ്ബപരസ്സരാ ദ്വേപി വാ ക്വചി ന ലുപ്യന്തേ. കഞ്ഞാ ഇവ, കഞ്ഞേവ, കഞ്ഞാവ.

സാരിപുത്ത ഇധേകച്ചോ, ഏഹി സിവക ഉട്ഠേഹി, ആയസ്മാ ആനന്ദോ, ഗാഥാ അഭാസി, ദേവാ ആഭസ്സരാ യഥാ, തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ഭഗവാ ഉട്ഠായാസനാ, ഭഗവാ ഏത+ദവോച, അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി, ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ, ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ, യം ഇത്ഥീ അരഹം അസ്സ, സാമാവതീ ആഹ, പാപകാരീ ഉഭയത്ഥ തപ്പതി, നദീ ഓത്ഥരതി, യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ, ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു, ഭിക്ഖൂ ഏവ+മാഹംസു, ഇമസ്മിം ഗാമേ ആരക്ഖകാ, സബ്ബേ ഇമേ, കതമേ ഏകാദസ, ഗമ്ഭീരേ ഓദകന്തികേ, അപ്പമാദോ അമതം പദം, സങ്ഘോ ആഗച്ഛതു, കോ ഇമം പഥവിം വിചേസ്സതി, ആലോകോ ഉദപാദി, ഏകോ ഏകായ, ചത്താരോ ഓഘാ, അരേ അഹമ്പി, സചേ ഇമസ്സ കായസ്സ, നോ അതിക്കമോ, അഹോ അച്ഛരിയോ, അഥോ അന്തോ ച, അഥ ഖോ ആയസ്മാ, അഥോ ഓട്ഠവ+ചിത്തകാ, തതോ ആ- മന്തയി സത്ഥാതി ഏവമാദയോ ഇധ കാലബ്യവധാനേനേവ സിജ്ഝന്തി. ക്വചീതി കിം, ആഗതാ+ത്ഥ, ആഗതാ+മ്ഹാ, കതമ+സ്സ വാരോ, അപ്പസ്സുതാ+യം പുരിസോ, ചമരീ+വ, സബ്ബേ+വ, സ്വേ+വ, ഏസേ+വ നയോ, പരിസുദ്ധേ+ത്ഥാ+യസ്മന്തോ, നേ+ത്ഥ, കുതേ+ത്ഥ ലബ്ഭാ, സചേ+സ ബ്രാഹ്മണ, തഥൂ+പമം, യഥാ+ഹ, ജീവ്ഹാ+യതനം, അവിജ്ജോ+ഘോ, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, അഭിഭാ+യതനം, ഭയതൂ+പട്ഠാനം, സദ്ധീ+ധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠം. (സരസന്ധിനിസേധോ)

തത്ര അഭിരതി, തത്ര അയം, ബുദ്ധ അനുസ്സതി, സ അത്ഥികാ, സഞ്ഞാവാ അസ്സ, തദാ അഹം, യാനി ഇധ ഭൂതാനി, ഗച്ഛാമി ഇതി, അതി ഇതോ, കികീ ഇവ, ബഹു ഉപകാരം, മധു ഉദകം, സു ഉപധാരിതം, സോപി അയം, ഇദാനി അഹം, സചേ അയം, അപ്പസ്സുതോ അയം, ഇതര ഇതരേന, സദ്ധാ ഇധ വിത്തം, കമ്മ ഉപനിസ്സയോ, തഥാ ഉപമം, രത്തി ഉപരതോ, വി ഉപസമോ, ലോകസ്സ ഇതി, ദേവ ഇതി, വി അതിപതന്തി, വി അതിനാമേന്തി, സങ്ഘാടി അപി, ജീവിതഹേതു അപി, വിജ്ജു ഇവ, കിംസു ഇധ വിത്തം, സാധു ഇതി, തേ അസ്സ പഹീനാ, സോ അസ്സ, മധുവാ മഞ്ഞതി ബാലോ, ഏവം ഗാമേ മുനി ചരേ, ഖന്തി പരമം തപോ തിതിക്ഖാ, ന മംകു ഭവിസ്സാമി, സു അക്ഖാതോ, യോ അഹം, സോ അഹം, കാമതോ ജായതി സോകോ, കാമതോ ജായതി ഭയം, സക്കോ ഉജു ച സുഹുജുച, അനുപഘാതോ, ദുരക്ഖം, ദുരമം, ദുഭരതാ. യിട്ഠം വാ ഹുതം വാ ലോകേ, യദി വാ സാവകേ, പുഗ്ഗലാ ധമ്മദസാ തേ, ഭോവാദീ നാമ സോ ഹോതി, യഥാഭാവീ ഗുണേന സോ, യഥാ ഇദം, സമ്മാ ദക്ഖാതോ, പരാ കമോ, തണ്ഹാ ക്ഖയോ, ഝാനസ്സ ലാഭീ അമ്ഹി, ഥുല്ലച്ചയോ ഇതീ+ധ –

൩൩. ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ

രസ്സ+ദീഘാനം ക്വചി ദീഘ+രസ്സാ ഹോന്തി ബ്യഞ്ജനേ. തത്രാഭിരതി, തത്രായം, ബുദ്ധാനുസ്സതി, സാത്ഥികാ, സഞ്ഞാവാ+സ്സ, തദാഹം, യാനീ+ധ ഭൂതാനി, ഗച്ഛാമീതി, അതീതോ, കികീവ, ബഹൂപകാരം, മധൂദകം, സൂപധാരിതം, സോപായം, ഇദാനാഹം, സചായം, അപ്പസ്സുതായം, ഇതരീതരേന, സദ്ധീധ വിത്തം, കമ്മൂപനിസ്സയോ, തഥൂപമം, രത്തൂപരതോ, വൂപസമോ, ലോകസ്സാതി, ദേവാതി, വീതിപതന്തി, വീതിനാമേന്തി, സങ്ഘാടീപി, ജീവിതഹേതൂപി, വിജ്ജൂവ, കിംസൂധ വിത്തം, സാധൂതി, ത്യാസ്സ പഹീനാ, സ്വാസ്സ, മധുവാ മഞ്ഞതീ ബാലോ, ഏവം ഗാമേ മുനീ ചരേ, ഖന്തീ പരമം തപോ തിതിക്ഖാ, ന മംകൂ ഭവിസ്സാമി, സ്വാക്ഖാതോ, യ്വാഹം, സ്വാഹം, കാമതോ ജായതീ സോകോ, കാമതോ ജായതീ ഭയം, സക്കോ ഉജൂ ച സുഹുജൂ ച, അനൂപഘാതോ, ദൂരക്ഖം, ദൂരമം, ദൂഭരതാ. യിട്ഠംവ ഹുതംവ ലോകേ, യദിവ സാവകേ, പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ, ഭോവാദി നാമ സോ ഹോതി, യഥാഭാവി ഗുണേന സോ, യഥയിദം, സമ്മദക്ഖാതോ, പരക്കമോ, തണ്ഹക്ഖയോ, ഝാനസ്സ ലാഭിമ്ഹി, വസിമ്ഹി, ഥുല്ലച്ചയോ. ക്വചീതി കിം, ത്യജ്ജ, സ്വസ്സ, പതിലിയതീതി ദീഘനിസേധോ, മായിദം, മനസാദഞ്ഞാ വിമുത്താനം, യഥാക്കമം, ആരക്ഖാതീതം, ദീയതി, സൂയതീതി രസ്സകാരിയനിസേധോ. കഥം യാനിവ അന്തലിക്ഖേതി, ‘‘ദീഘരസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗാ. (ദീഘ+രസ്സസന്ധി).

ബ്യഞ്ജനേതി വത്തതേ.

൩൪. സരമ്ഹാ ദ്വേ

സരമ്ഹാ പരസ്സ ബ്യഞ്ജനസ്സ ക്വചി ദ്വേ രൂപാനി ഹോന്തി. ഏത്ഥ ച ആവുത്തിദ്വിവചനം ഠാനേദ്വിവചനന്തി ദ്വീസു ഠാനേദ്വിവചനം വേദിതബ്ബം.

താനി ച പ+പതി+പടി+കമ+കുസ+കുധ+കീ+ഗഹ+ജുത+ഞാ+സി+ സു+സൂ+സമ്ഭൂ+സര+സസാദീനമാദിബ്യഞ്ജനാനഞ്ച ഹോതി. ഇധ പമാദോ=ഇധപ്പമാദോ, ഏവം അപ്പമാദോ, വിപ്പയുത്തോ, സുപ്പസന്നോ, സമ്മാ പധാനം=സമ്മപ്പധാനം രസ്സത്തം. അപ്പതിവത്തിയോ, അധിപ്പതിപച്ചയോ, സുപ്പതിട്ഠിതോ,. അപ്പടിപുഗ്ഗലോ, വിപ്പടിസാരോ, സുപ്പടിപത്തി. പക്കമോ, പടിക്കമോ, ഹേതുക്കമോ, ആകമതി=അക്കമതി, ഏവം പക്കമതി, യഥാക്കമം. അക്കോസതി, പടിക്കോസതി, അനുക്കോസതി, ആകോസതി=അക്കോസതി. അക്കുദ്ധോ, അഭിക്കുദ്ധോ. ധനക്കീതോ, വിക്കയോ, അനുക്കയോ. പഗ്ഗഹോ, വിഗ്ഗഹോ, അനുഗ്ഗഹോ, ചന്ദഗ്ഗാഹോ, ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. പജ്ജോതോ, വിജ്ജോതോ, ഉജ്ജോതോ. കതഞ്ഞൂ, വിഞ്ഞൂ, പഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണം, അനഞ്ഞാണം. അവസ്സയോ, നിസ്സയോ, സമുസ്സയോ. അപ്പസ്സുതോ, വിസ്സുതോ, ബഹുസ്സുതോ. ആസവാ=അസ്സവാ. പസ്സമ്ഭേന്തോ, വിസ്സമ്ഭേന്തോ. അട്ടസ്സരോ, വിസ്സരതി, അനുസ്സരതി, അനുസ്സതി. പസ്സസന്തോ, വിസ്സസന്തോ, മുഹുസ്സസന്തോ, ആസാസോ=അസ്സാസോ. ആദിസദ്ദേന അവിസ്സജേന്തോ, വിസ്സജേന്തോ, അഭിക്കന്തതരോ, പരിച്ചജേന്തോ, ഉപദ്ദവോ, ഉപക്കിലേസോ, മിത്തദ്ദുനോ, ആയബ്യയോ, അബ്ബഹി ഇച്ചാദി.

തിക+തയ+തിംസ+വതാദീന+മാദിബ്യഞ്ജനസ്സ ച. കുസലത്തികം, പീതിത്തികം, ഹേതുത്തികം. ലോകത്തയം, ബോധിത്തയം, വത്ഥുത്തയം. ഏകത്തിംസ, ദ്വത്തിംസ, തേത്തിംസ, ചതുത്തിംസ. സീലബ്ബതം, സുബ്ബതോ. സപ്പീതികോ, സമന്നാഗതോ, പുനപ്പുനം ഇച്ചാദി.

വതു+വട+ദിസാന+മന്തേ, യഥാ വത്തതി, വട്ടതി, ദസ്സനം, ഫസ്സോ ഇച്ചാദി.

ഉ+ദു+നിഉപസഗ്ഗ+ത+ചതു+ഛ+സന്തസദ്ദാദേസാദീഹി പരേസഞ്ച. ഉകംസോ=ഉക്കംസോ, ഏവം ദുക്കരം, നിക്കങ്ഖോ, ഉഗ്ഗതം, ദുച്ചരിതം, നിജ്ജടം, ഉജ്ജഹം, ഉച്ചങ്ഗം, ഉന്നമതി, ദുക്കരോ, നിദ്ദരോ, ഉന്നതോ, ദുപ്പഞ്ഞോ, നിമ്മലോ, ഉയ്യുത്തോ, ദുല്ലഭോ, നിബ്ബത്തോ, ഉസ്സാഹോ, നിസ്സാരോ. തക്കരോ, തജ്ജോ, തന്നിന്നോ, തപ്പഭവോ, തമ്മയോ, ചതുക്കം, ചതുദ്ദിസം, ചതുപ്പദോ, ചതുബ്ബിധം, ചതുസ്സാലം, ഛക്കം, ഛന്നവുതി, ഛപ്പദികോ, ഛബ്ബസ്സാനി. സക്കാരോ, സഗ്ഗുണോ, സന്ദിട്ഠി, സപ്പുരിസോ, മഹബ്ബലോ.

അപദന്തആകാരവജ്ജിതദീഘതോ യകാരസ്സ ച, നിയ്യാതി, സുയ്യതി, അഭിഭുയ്യ, വിചേയ്യ, വിനേയ്യ, ധേയ്യം, നേയ്യം, സേയ്യോ, ജേയ്യോ, വേയ്യാകരണോ. ആകാരവജ്ജിതന്തി കിം, മാലായ, ദോലായ, സമാദായ.

ഛന്ദാനുരക്ഖണേ-നപ്പജഹേ വണ്ണബലം പുരാണം, ഉജ്ജുഗതേസു സേയ്യോ, ഗച്ഛന്തി സുഗ്ഗതിം. സരമ്ഹാതി കിം, ഞായോ, തംഖണം. ക്വചിത്വേവ, നികായോ, നിദാനം, നിവാസോ, തതോ, ഛസട്ഠി, ഉപനീയതി, സൂയതി.

൩൫. ചതുത്ഥദുതിയേസ്വേ+സം തതിയപഠമാ

ചതുത്ഥദുതിയേസു പരേസ്വേ+സം ചതുത്ഥദുതിയാനം തബ്ബഗ്ഗേ തതിയപഠമാ ഹോന്തി പച്ചാസത്യാ. വഗ്ഗേ ഘ+ഝ+ഢ+ധ+ഭാ ചതുത്ഥാ, ഖ+ഛ+ഠ+ഥ+ഫാ ദുതിയാ, ഗ+ജ+ഡ+ദ+ബാ തതിയാ, ക+ച+ട+ത+പാ പഠമാ. പ+ഉ+ദു-നിആദീഹി പരേസം ഘാദീനം ദ്വിഭാവേ തതിയപഠമാ ഹോന്തി. പഗരതി=പഗ്ഘരതി, ഏവം ഉഗ്ഘരതി, നിഗ്ഘോസോ, ഉഗ്ഘാടേതി. ഏസോവ തജ്ഝാനഫലോ, പഠമജ്ഝാനം, അഭിജ്ഝാ-യതി, ഉജ്ഝായതി. ദഡ്ഢോ, ബുഡ്ഢോ. വിദ്ധംസേതി, ഉദ്ധംസിതോ, ഉദ്ധാരോ, നിദ്ധനോ, നിദ്ധുതോ. വിബ്ഭന്തോ, ഉബ്ഭന്തോ, സമുബ്ഭന്തോ, ദുബ്ഭിക്ഖം, നിബ്ഭയം, തബ്ഭാവോ, ചതുബ്ഭി. സദ്ധാ, സദ്ധമ്മോ. മഹബ്ഭയം.

രസ്സസരേഹി പരേസം വഗ്ഗദുതിയാനം ദ്വിഭാവോ ചേ, പഠമാ. പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഏവം രൂപക്ഖന്ധോ, അക്ഖമോ, അഭിക്ഖണം, അവിക്ഖേപോ, ജാതിക്ഖേത്തം, ധാതുക്ഖോഭോ, ആയുക്ഖയോ. സേതച്ഛത്തം, ഏവം സബ്ബച്ഛന്നം, വിച്ഛന്നം, ബോധിച്ഛായാ, ജമ്ബുച്ഛായാ, സമുച്ഛേദോ. തത്ര ഠിതോ=തത്രട്ഠിതോ, ഏവം ഥലട്ഠം, ജലട്ഠം, അട്ഠിതം, നിട്ഠിതം, ചത്താരിട്ഠാനാനി, ഗരുട്ഠാനിയോ, സമുട്ഠിതോ. സബ്ബത്ഥാമേന, യസത്ഥേരോ, പത്ഥരതി, വിത്ഥാരോ, അഭിത്ഥുതോ, വിത്ഥമ്ഭിതോ, അനുത്ഥുനം. പപ്ഫോടേതി, മഹപ്ഫലം, അനിപ്ഫലം, വിപ്ഫാരോ, പരിപ്ഫുടേയ്യ, മധുപ്ഫാണിതം. ആകാരതോ, ആഖാതോ=അക്ഖാതോ, ഏവം തണ്ഹാക്ഖയോ, ആണാക്ഖേത്തം, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. ആഛാദയി=അച്ഛാദയി, ഏവം അച്ഛിന്ദതി, നാവട്ഠം, അത്ഥരതി, അപ്ഫോടേതി. ക്വചി ത്വേവ, പുവഖജ്ജകം, തസ്സ ഛവിആദീനി ഛിന്ദിത്വാ, യഥാഠിതം, കമ്മഫലം, സീലം തസ്സ ഝായിനോ, യേ ഝാനപ്പസുതാ ധീരാ, നിധനം, മഹാധനം. (ദ്വിഭാവസന്ധി).

അകരമ്ഹ സേ തേ, സോ ഖോ ബ്യന്തി കാഹിതി, സോ ഗച്ഛം ന നിവത്തതി, ഏസോ അത്ഥോ, ഏസോ ആഭോഗോ, ഏസോ ഇദാനി ഇതീ+ധ ‘‘വേ’’തി വത്തതേ.

൩൭. ഏഓന+മ വണ്ണേ

ഏഓനം വണ്ണേ ക്വചി അ ഹോതി വാ. അകരമ്ഹ സ തേ, അകരമ്ഹ സേ തേ, ഏവം സ ഖോ ബ്യന്തി കാഹിതി, സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതി, ഏസ അത്ഥോ, ഏസ ആഭോഗോ, ഏസ ഇദാനി. വണ്ണേതി കിം, അമോഘവചനോ ച സോ, ഗന്ധബ്ബാനം അധിപതി, മഹാരാജാ യസസ്സി സോതി. ‘‘ന സന്ധിസമാസാ വദ്ധസ്സാ’’തി വുത്തത്താ ഗാഥാമജ്ഝേ സന്ധി ന ഹോതീതി ‘‘തിവിധസ്സാ’’തി വുത്തതിമ്ഹി പരേപി വണ്ണോ പരോ നാമ ന ഇതി. (സരബ്യഞ്ജനസന്ധി).

അത യന്തം, തഥ യം, മദ യം, ബുധ യതി, ധന യം, സേവ യോ, പര യേസനാ, പോക്ഖരണ യോ ഇതീ+ധ –

൪൮. തവഗ്ഗവരണാനം യേ ചവഗ്ഗ ബയഞാ

തവഗ്ഗവരണാനം ചവഗ്ഗബയഞാ ഹോന്തി യഥാക്കമം യകാരേ. ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി പുബ്ബരൂപം. അച്ചന്തം, തച്ഛം, മജ്ജം, ബുജ്ഝതി, ധഞ്ഞം, സേബ്ബോ, പയ്യേസനാ, പോക്ഖരഞ്ഞോ. അപുച്ചണ്ഡകായം, ജച്ചന്ധോ, യജ്ജേവം, അജ്ഝഗമാ, അജ്ഝത്തം, അജ്ഝുപഗതോ, അജ്ഝോഗാഹേത്വാ, ദിബ്ബം. ക്വചിത്വേവ, രത്യാ.

സക യതേ, രുച യതേ, പച യതേ, അട യതേ, ലുപ യതേ, കുപ യതേ, സല യതേ, ഫല യതേ, ദിസ യതേ, അസ യതേ ഇതീ+ധ ‘‘യേ’’തി വത്തതേ വക്ഖമാനേസു ദ്വീസു.

൪൯. വഗ്ഗലസേഹിതേ

വഗ്ഗലസേഹി പരസ്സ യകാരസ്സ ക്വചി തേ വഗ്ഗലസാ ഹോന്തി. സക്കതേ, രുച്ചതേ, പച്ചതേ, അട്ടതേ, ലുപ്പതേ, കുപ്പതേ, സല്ലതേ, ഫല്ലതേ, ദിസ്സതേ, അസ്സതേ. ക്വചിത്വേവ, ക്യാഹം.

മുഹ യതി, ഗുഹ യതി ഇതീ+ധ –

൫൦. ഹസ്സ വിപല്ലാസോ

ഹസ്സ വിപല്ലാസോ ഹോതി യകാരേ. മുയ്ഹതി, ഗുയ്ഹതി.

ബഹു ആബാധോ ഇതീ+ധ ഉസ്സവകാരേ ‘‘ഹസ്സ വിപല്ലാസോ’’തി വത്തതേ.

൫൧. വേ വാ

ഹസ്സ വിപല്ലാസോ ഹോതി വാ വകാരേ. ബവ്ഹാബാധോ. വാത്വേവ, ബഹ്വാബാധോ.

൫൨. തഥനരാനം ടഠണലാ

തഥനരാനം ടഠണലാ ഹോന്തി വാ യഥാക്കമം. ദുക്കതം=ദുക്കടം, ഏവം സുകടം, പത്ഥടോ, പതടോ, ഉദ്ധടോ, വിസടോ. അട്ഠകഥാ. പണിധാനം, പണിപാതോ, പണാമോ, പണീതം, പരിണതോ, പരിണാമോ, ദുണ്ണയോ, നിണ്ണയോ, ഓണതോ. പരിപന്നോ=പലിപന്നോ, ഏവം പലിബോധോ, പല്ലങ്കം, തലുനോ, മഹാസാലോ, മാലുതോ, സുഖുമാലോ. (ബ്യഞ്ജനസന്ധി).

ചക്ഖു ഉദപാദി, അക്ഖി രുജതി, പുരിമ ജാതി, അണു ഥൂലാനി, കത്തബ്ബ കുസലം ബഹും, ത സമ്പയുത്താ, തത സഭാവതോ ഇതീ+ധ ‘‘വേ’’തി വത്തതേ യാവ ‘‘മയദാ സരേ’’തി.

൩൮. നിഗ്ഗഹീതം

നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ഹോതി വാ ക്വചി. സാമത്ഥിയേനാ+ഗമോവ, സ ച രസ്സസരസ്സേവ ഹോതി… തസ്സ രസ്സസരാനുഗതത്താ. ഠാനീന+മാലിങ്ഘിയ ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ആഗമോ. ചക്ഖും ഉദപാദി, അക്ഖിം രുജതി, പുരിമം ജാതി, അണും ഥൂലാനി, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹും, തംസമ്പയുത്താ, തംതംസഭാവതോ. വാഗ്ഗഹണേന ചക്ഖു ഉദപാദി ഇച്ചാദി. അവംസിരോ, യാവഞ്ചിദംതിആദി നിച്ചം… വവത്ഥിതവിഭാസത്താ വാധികാരസ്സ, വവത്ഥിതസ്സ ലക്ഖണസ്സാ+നുരോധേന ലക്ഖണേ പവത്തിതാ വിഭാസാ വവത്ഥിതവിഭാസാ. വാസദ്ദോ ഹി അത്ഥദ്വയേ വത്തതേ കത്ഥചി വികപ്പേ, കത്ഥചി യഥാവവത്ഥിതരൂപപരിഗ്ഗഹേതി. യദാ പച്ഛിമേ, തദാ നിച്ച+മനിച്ച+മസന്തഞ്ച വിധിം ദീപേതി. ഏത്ഥ പന ക്വചിസദ്ദസ്സാ+നുവത്തനാ തേനേവാ+സന്തവിധി സിദ്ധോതി വാസദ്ദേനി+തരദ്വയം. ക്വചി ത്വേവ, ന ഹി ഏതേഹി, ഇധ ചേവ.

സം രമ്ഭോ, സം രത്തോ, സം രാഗോ, താസം അഹം സന്തികേ, ഏവം അയം, പും ലിങ്ഗം, കിം അഹം, തസ്സ അദാസിം അഹം ഇതീ+ധ ‘‘നിഗ്ഗഹീതാ’’ധികാരോ ആ ‘‘മയദാ സരേ’’തി.

൩൯. ലോപോ