നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

മോഗ്ഗല്ലാന പഞ്ചികാ ടീകാ

സാരത്ഥവിലാസിനീനാമ

പഞ്ചികാടീകാ

പണാമാദികഥാ

വിജ്ജാധനസ്സ സമനുസ്സരണമ്പി യസ്സ,

പഞ്ഞാവിസുദ്ധരതനാനയനേകഹേതു;

തം ധമ്മരാജമമലുജ്ജലകിത്തിമാലം,

സാമോദമാദരമയേ ഹദയേ നിധായ.

ലദ്ധമ്മഹോദയ മഹാദയ (സമ്പസാദാ) [ജപസോ (പോത്ഥകേ)],

സക്കാ(ദി) സക്കതഗുണം രതന (ദ്വയഞ്ച) [ത്തയതാ (പോത്ഥകേ)];

(യാപഞ്ചികാ) ഗുരുവരപ്പ(ഭവാത്യഗാഹാ) [ഹപാ ത്യ ഗായാ (പോത്ഥകേ)],

തം സാധു സിസ്സജന മജ്ജവഗാഹ യാമ.

ജയതീഹ മഹാപഞ്ഞോ, സോ മോഗ്ഗല്ലായനോ മുനി;

യസ്സ സാധുഗുണുബ്ഭൂത,കിത്തി സബ്ബത്ഥ പത്ഥടാ.

ഇച്ചേവ മനവസേസ മത്തനോ ഭയാദ്യൂപദ്ദവോപഘാഭകരസാമത്ഥിയ യോഗേന സകലജ്ഝത്തികബാഹിയന്തരായ നിവാരണ മധിപ്പേതസിദ്ധി വിസേസ മഭികങ്ഖിയ രതനത്തയ വിസയഭൂതം തംസാധനേ കന്തനിദാന ഭൂതസ്സ ആലോകിയയാതിസയഗുണവിസേസയുത്തസ്സ മഹതോ പ്യതിമഹനീയസ്സ രതനത്തയസ്സ സപ്പസാദാനുരൂപം പൂജാവിസയം തദനുസ്സ(രണം കത്വാ) ഗുരുസന്നിയോഗമനുട്ഠാതും–

കിന്തേഹി പാദസുസ്സൂസാ, യേസം നത്ഥി ഗുരൂനിഹ;

യേ തപ്പാദരജോകിണ്ണാ, തേവ സാധൂ വിവേകിനോതി.

വചനതോ അത്തനോ ഗുരുപൂജാ പുരസ്സരം പഞ്ചികാവിവരണം പഥി’യാ പഞ്ചികാ’തിആദിനാ കതപടിഞ്ഞത്താ സമ്പതി മഹാദയോതിആദിനോ ഗന്ഥസ്സ സാധുജനവണ്ണനം വണ്ണനമാരഭിസ്സാമ.

നനു ച വുത്തിഗന്ഥസ്സ വണ്ണനായം കതാഭിനിവേസോ-യമാചരിയോതി കഥമിഹാനധികതേ മഹാദയോതിആദികേ പടിപന്നോതി രതനത്തപ്പണാമഗന്ഥകത്തുഗന്ഥനിസ്സയഗന്ഥാരമ്ഭഫലഅഭിധേയ്യസങ്ഖാത- പയോജനസോതുജനസമുസ്സാഹനാനം സന്ദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ രതനത്തയപ്പണാമ കരണം അന്തരായകരാപുഞ്ഞവിഘാതകരപുഞ്ഞവിസേസുപ്പാദനേന കത്തു മിച്ഛിതസ്സ ഗന്ഥസ്സ അനന്തരായേനം പരിസമാപനത്ഥം. വചീപണാമോ പനേത്ഥ സോതൂനമ്പി യഥാവുത്തത്ഥനിപ്ഫാദനകോ ആചരിയേനാപ്യയ മത്ഥോ ദസ്സിതോയേവ’തത്ഥ രതനത്തയപ്പണാമസന്ദസ്സന’ന്തിആദിനാ, വാചസികസത്ഥാധികാരതോപി വചീപണാമോതി കായപ്പണാമോ മനോപണാമോ ച. ന കതോ, ഗന്ഥകത്തുസന്ദസ്സനം ഗന്ഥസ്സ പമാണ ഭാവവിഭാവനത്ഥം, ഗന്ഥനിസ്സയസന്ദസ്സനം അത്തനിയഭാവസന്ധസ്സനേന തബ്ബിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം, ഗന്ഥാരമ്ഭഫലദസ്സനം തപ്പടിക്ഖേപകജനനിസേധായ, അഭിധേയ്യസങ്ഖാതയയോജനസന്ദസ്സനം വീമംസാപുബ്ബകാരീനം പയോജനോ പാലമ്ഭപുബ്ബികാ സത്ഥേ പവത്തതീതി സോതുജനസമുസ്സാഹനം (കത്വാ) ആദരേന ഗന്ഥേ പവത്തനത്ഥം, യദാഹു –

സബ്ബസ്സേവ ഹി സത്ഥസ്സ, കമ്മസ്സാപി ച കസ്സചി;

കേനേതം ഗയ്ഹതേ താവ, യാവ-വുത്തമ്പയോജനംതി.

നനു സത്ഥപ്പയോജനാനം സമ്ബന്ധോപി വത്തബ്ബോ ഇദമസ്സ പയോജനന്തി യതോ–

സിദ്ധപ്പയോജനം സിദ്ധ,സമ്ബന്ധം സോതുമിച്ഛതി;

സോതാദോ തേന വത്തബ്ബോ, സമ്ബന്ധോ സപ്പയോജനോതി.

തത്രേദമുത്തരം–

സത്തം പയോജനഞ്ചേവ, ഉഭോ സമ്ബന്ധനിസ്സയാ;

തം വുത്തന്തോഗധത്താ ന, ഭിന്നോ വുത്തോ പയോജനാതി.

പയോജനപ്പയോജനമ്പന സാമത്ഥിയലദ്ധബ്ബം സയമാചരിയേന ‘‘കോ പന സദ്ദലക്ഖണസ്സ അജാനനേ ദോസോ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന വിഞ്ഞാതബ്ബം.

തത്ഥ‘മഹാദയോ’ത്യാദിനാ ഗാഥാദ്വയേന രതനത്തയപണാമോ ദസ്സിതോ, ‘യോ ഇദ്ധിമന്തേസൂ’തിആദിനാ ഗന്ഥകത്താ, ‘സദ്ദസത്ഥ’ന്തിആദിനാ ഗന്ഥനിസ്സയോ, ‘സങ്ഖേപനയേനാ’തിച ‘സാരഭൂതം വിപുലത്ഥഗാ ഹിം അനാകുല’ന്തി ച ഇമേഹി ഗന്ഥാരമ്ഭഫലം സോതുജനസമുസ്സാഹനഞ്ച, അഭിധേയ്യസങ്ഖാതപ്പയോജനമ്പന‘സംവണ്ണന’ന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതം അന്വത്ഥ ബ്യപദേസേന സംവണ്ണീയതി വിവരിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ കഥീയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാഭി കത്വാ, തമ്പന വിവരിത്വാ കഥനം സദ്ദാനുസാസനസത്ഥസന്നിസ്സയത്താ അഭിധേയ്യോ നാമ സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോ തം [വചനീയത്ഥോതി (പോത്ഥകേ)] വുത്തസദ്ദാനുസിട്ഠിസങ്ഖാതപയോജനമേവാതി അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ.

അയമ്പനേത്ഥ അവയവത്ഥോ-യോതി അനിയമവചനം ധമ്മരാജസദ്ദാ പേക്ഖായ ചേത്ഥ പുല്ലിങ്ഗതാ, തേനേത്ഥ വുച്ചമാനഗുണവിസേസാ ധാരപുഗ്ഗലവിസേസനിദസ്സനം, ദയതി ദുക്ഖം അപനേത്വാ പരേസം സുഖം ദദാതി, ദയീയതി വാ സപ്പുരിസേഹി ഗമിയ(തി സ) സന്താനേ പവത്തീയതി, ദയതി വാ പരദുക്ഖം ഹിംസതി, ദയതി വാ പരദുക്ഖം ഗണ്ഹാതി തംവസേന അത്തനോ ഹദയഖേദം കരോതീതി ദയാ, ‘‘ദയ=ദാനഗതി ഹിംസാദാനേസു’’ ഇച്ചസ്മാ ‘‘ഇത്ഥിയമണത്തികയക്യാചേ’’തി (൫-൪൯) അപ്പച്ചയോ, വിസയമഹന്തതായ മഹതീ പസത്ഥാ വാ ദയാ അസ്സാതി മഹാദയോ, വിസേസന സമാസേ ‘‘സദ്ധാദിത്വ’’ (൪-൮൪) വക്ഖമാനപാരമിതാസമ്ഭരണദുക്ഖാനുഭവ നാനമിദം ഹേതുവചനം, കമ്മകിലേസേഹി ജനിതാതി ജനാ സത്തലോകോ, ഇമിനാ ഖീണാസവാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി തേസമ്പി ദിട്ഠധമ്മികസുഖവിഹാരസങ്ഖാത ഹിതസ്സ ദാനതോ, ജനാനം സമൂഹോ ജനതാ തസ്സാ ഹിതായ അഭിവഡ്ഢിയാ സകലവട്ട ദുക്ഖനിസ്സടനിബ്ബാനസുഖഭാഗിയകരണായാതി വുത്തം ഹോതി, അസ്സച’സമ്പൂരയ’ന്തി ഇമിനാ’ദുക്ഖമനുഭവീ’തി ഇമിനാ ച സമ്ബന്ധോ, സമ്ബോധീതി ഏത്ഥ സംസദ്ദോ സാമന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി, തസ്മാ സംസയമേവ അനഞ്ഞബോധിതോ ഹുത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതി ഏതായാതി സമ്ബോധി, സംപുബ്ബാ ബുധധാതുതോ ‘‘ഇ’’ഇതി ണ്വാദി (കോ) ഇപ്പച്ചയോ, സവാസനസകലസംകിലേസപ്പഹായകം ഭഗവതോ അരഹത്തമഗ്ഗഞ്ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണന്തിപി വദന്തി, സമ്പാപയതീതി സമ്പാപകം, സമ്ബോധിയാ സമ്പാപകന്തി ഛട്ഠീസമാസോ, കിന്തി ധമ്മജാതം ധമ്മസദ്ദേനേത്ഥ പാരമിധമ്മാ പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാദയോ ച അധിപ്പേതാ, തേപി ഹി അത്താനം ധാരേന്തം ധാരേന്തി സമ്ബോധി സമ്പാപനസാമത്ഥിയയോഗേന പരേപി ധാരേന്തി നാമാതി ധമ്മാതി വുച്ചന്തി, ‘ധര=ധാരണേ’ഇച്ചസ്മാ ഖീസു, വിയാദിസുത്തേന ണ്വാദി(കോ) മപ്പച്ചയോ, ധമ്മാനംജാതം, ധമ്മാഏവവാ ജാതം, സമ്ബോധിസമ്പാപകഞ്ച തം ധമ്മജാതം ചേതി വിസേസനസമാസോ, ‘സമ്പൂരയ’ന്തി മസ്സേതം കമ്മം, സമ്പൂരയന്തി പയോഗസമ്പത്തിയോഗാ ദീപങ്കര (പാദ)മൂലേ ഹത്ഥോപഗതമ്പി നിബ്ബാനമ്പഹായ യഥാവുത്തകരുണാഗുണയോഗസീതലീഭൂതഹദയതായ ‘‘കഥന്നാമേതേ അച്ചന്ത ദുസ്സഹവട്ടദുക്ഖോപഗതേ സത്തേ തംമഹാദുക്ഖാ മോചേസ്സാമീ’’തി വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണേകഹേതുതായ സമ്മാ പൂരേന്തോ വഡ്ഢേന്തോ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹം വേപുല്ലം ഗമേന്തോതി വുത്തം ഹോതി, ഹേതുയേവേദമപി ദുക്ഖാനുഭവനസ്സ, മഹാദയതാ പനസ്സ പരമ്പരഹേതു, ദുട്ഠു ഖനതി കായികം അസ്സാദന്തി’ദുപുബ്ബാ ഖനിസ്മാ’ ‘‘ക്വീ’’തി (൫-൪) ക്വി, ദുക്ഖം കായികദുക്ഖ വേദനാ, കീദിസന്തി ആഹ-’അനന്തരൂപ’ന്തി, സഭാവവചനോ യം രൂപസദ്ദോ ‘‘പിയരൂപ’’ന്തിആദീസുവിയ, തേ ച ദുക്ഖസഭാവാ (അനന്താ) അനന്തകാരണാനം വസേന, തസ്മാ അനന്തം രൂപം സഭാവോ അസ്സാതി അനന്തരൂപം, തം ദുക്ഖം അനുഭവീ വിന്ദീ, കിമിവാതി ആഹ-‘സുഖം വാ’തി, സുട്ഠു ഖനതി കായികം ആബാധന്തി സുഖം, ഇവസദ്ദോ സധമ്മത്തസങ്ഖാതോപമാജോതകോ, സധമ്മത്തഞ്ഹി ഉപമാ, വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഉപമാനോപമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം സിയോ പമാ’’തി, കിം വുത്തം ഹോതി ‘‘അനിട്ഠാനുഭവനസഭാവായാപി ദുക്ഖവേദനായ അനുഭവനസഭാവസാമഞ്ഞേന അജ്ഝാസയസമ്പത്തിവിസേസയോഗാ മഹാകാരുണികസ്സ സുഖേന സദിസതാപത്തിഹോതീതി ദുക്ഖമ്പി സമാനം തം സുഖമിവ വിന്ദീ’’തി. കഥമഞ്ഞഥാ വട്ടദുക്ഖതോ സകലലോകസ്സ സമുദ്ധരണം സിയാതി, അഥവാ സുഖമിവ സുഖം വിന്ദന്തോ വിയ അനഞ്ഞവിന്ദിയമപി താദിസം ദുക്ഖം സകലലോകഹിതാവ ഹിതമനതായ വിന്ദീതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘അഖിന്നരൂപോ’തി, അഖിന്നം പരിസ്സമമപ്പത്തം രൂപം സഭാവോ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

തം ധമ്മരാജന്തി യോതി അനിയമനിദ്ദിട്ഠസ്സ വുത്തഗുണവിസേസാധാര പുഗ്ഗലസ്സനിയമനവചനം, ധമ്മേന രാജതി നോ അധമ്മേനാതി വാ, അത്തനാ പടിവിദ്ധസ്സ സാമിഭാവേന ധമ്മസ്സ രാജാ സാമീതി വാ, അത്തനാ പടിവിജ്ഝിയമാനേ ധമ്മേ പടിവിജ്ഝന്തോവ തത്ഥ രാജതി ദിപ്പതീതി വാ, പരൂപകാരവസേന തദത്ഥായേവ പടിപന്നത്താ പരേസം ധമ്മം രാജേതി പകാസേതീതി വാ ധമ്മരാജാ, തം ധമ്മരാജം നമിത്വാതി സമ്ബന്ധോ, നമസ്സിത്വാതി അത്ഥോ, കീദിസന്തി ആഹ-‘ജിതമാരവീരം സുധന്ത സോവണ്ണനിഭ’ന്തി. തത്ഥ മാരോ ച സോ വീരോചാതി മാരവീരോ ജിതോ വിദ്തേധസ്തബലോ മാരവീരോ നാതി ജിതമാരവീരോ, തം, കിഞ്ചാപി ദേവപുത്തകിലേസാഭിസങ്ഖാരമച്ചുക്ഖന്ധ മാരാ-നേന ജിതാ ഏവ, തഥാപി വീരസദ്ദസന്നിധാനേന ദേവപുത്തമാരേ ഗഹിതേ തംവിജയാ അഞ്ഞേപി ജിതാ ഏവ നാമ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞേയ്യം, സുട്ഠു ധന്തം ധമിതം ഉദ്ധരിതം സുധന്തം, സുവണ്ണമേവ സോവണ്ണം, സുധന്ത ച തം സോവണ്ണഞ്ച, തസ്സേവ നിഭാ സോഭാ അസ്സേതി സമാസോ, അഥവാ സുധന്തഞ്ച തം സുവണ്ണം ചേതി സമാസേ തസ്സിദന്തി ‘‘ണോ’’തി (൪-൩൪) ണപ്പച്ചയേ ‘‘മജ്ഝേ’’തി (൪-൧൨൬) മജ്ഝവുദ്ധിയം സുധന്തസോവണ്ണം പടിമാരൂപം, തേന നിഭോ സദിസോ, തം.

ഏത്താവതാ ച –

ഹേതു ഫലം പരത്ഥോ ച, സബ്ബോപി ഥുതിസങ്ഗഹോ;

ഹേതു സമ്ബോധിതോ, പുബ്ബേവ, യമഞ്ഞം തതോപരീതി.

വുത്തഹേതുഫലസത്തോപകാരവസേന ബുദ്ധരതനസ്സ ഥുതിപുബ്ബകമ്പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ധമ്മരാജേന തേനാപി പൂജനീയസ്സ ധമ്മരതനസ്സ നിപച്ചകാരം ദസ്സേതും‘ധമ്മഞ്ച മോഹന്ധതമപ്പധംസി’ന്തി ആഹ, തത്ഥ ച സദ്ദോ ‘ധമ്മഞ്ച നമിത്വാ’തി [നമസ്സിത്വാ (പോത്ഥകേ)] നമസ്സനക്രിയായ ധമ്മം സമ്പിണ്ഡേതി, കിമ്ഭൂതന്തി ആഹ, ‘മോഹന്ധതമപ്പധംസി’ന്തി, മുയ്ഹതീതി മോഹോ=അഞ്ഞാണം, അന്ധയതി സമത്ഥചക്ഖുവിഞ്ഞാണപരിഹാനേനാതി അന്ധം, അന്ധഞ്ച തം തമഞ്ചേതി അന്ധതമം=ബാള്ഹതിമിരം, മോഹോയേവ തംസദിസതായ അന്ധതമന്തി മോ ഹന്ധതമം, തം പധംസേതി പകാരേന നാസേതി സീലേനാതി മോഹന്ധതമപ്പധംസീ, പസദ്ദസ്സപകാസനത്ഥം ഹിത്വാ പകാരത്ഥസ്സേവ ഗഹണതോ പരിയത്തിയാ സഹ–

സോതാപത്താദയോ മഗ്ഗാ,ചത്താരോ തപ്ഫലാനിച;

ചത്താരി അഥ നിബ്ബാനം, ധമ്മാ ലോകുത്തരാ നവാതി.

വുത്തനവലോകുത്തരമ്മോ ഗഹിതാതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അരഹത്തമഗ്ഗോവ ഗയ്ഹേയ്യ, കസ്മാ പനേത്ഥ മോഹസ്സേവ പഹാനം വുത്തം, നേതരേസന്തി തമ്മൂലകത്താ സബ്ബകിലേസാനം, തപ്പഹാനസ്മിഞ്ഹി വുച്ചമാനേ തമ്മുഖേനേതരേസമ്പി പഹാനം വുത്തമേവ ഹോതീതി.

ഏവം ധമ്മരതനസ്സ നമക്കാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദാധാരഭൂതസങ്ഘരതനം നമസ്സിതും ‘സങ്ഘം തഥാ സങ്ഘടിതം ഗുണേഹീ’തി വുത്തം, തത്ഥ തഥാസദ്ദോ സമുച്ചയേ വാ, വചോയുത്തിയം വാ, വചോയുത്തിപക്ഖേ ച സദ്ദോ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, കിലേസാദയോ സംഹനതി ഹിംസതീതി സങ്ഘോ, സംപുബ്ബതോ ഹനതിസ്മാ ക്വിമ്ഹി ‘‘ക്വിമ്ഹി ഘോപരിപച്ചസമോ ഹീ’’തി (൫.൧൦൦) ഹനസ്സ ഘോ, കിലേസഹിംസനഞ്ചേത്ഥ തദങ്ഗാദിവസേന ഗഹിതം, ഗുണേഹീതി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസതോ സമ്മുതിസങ്ഘേന സദ്ധിം

ചത്താരോ ച പടിപന്നാ, ചത്താരോ ച ഫലേഠിതാ;

ഏസ സങ്ഘോ ഉജുഭൂതോ, പഞ്ഞാസീലസമാഹിതോതി.

വുത്തഅട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലാ ഗയ്ഹന്തി, ഗുണേഹീതി ലോകിയലോകുത്തരേഹി സീലാദിഗുണേഹി, സങ്ഘടിതന്തി സംഹതം.

ഏവമനന്തരായേന ഗന്ഥപരിസമാപനത്ഥമനന്ത ഗുണവിസിട്ഠലോകത്തയഗ്ഗസീഖാമണിഭൂതസ്സ രതനത്തയസ്സ പണാമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഗന്ഥ കത്താദിയഥാവുത്തത്ഥോപദസ്സന പുബ്ബങ്ഗമമത്തനാ സമാരഭിതബ്ബം ഗന്ഥ കരണം പടിഞ്ഞാതുകാമോ’യോ ഇദ്ധിമന്തേസൂ’തിആദിമാഹ, തത്ഥ ‘യോ’തി ഇമസ്സ ‘തന്നാമധേയ്യേനാ’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ഏതായ സത്താ ഇജ്ഝന്തി ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി=ഇദ്ധിവിധാദയോ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച സാ ഏതേസമത്ഥീതി ഇദ്ധിമന്തോ, തേസു ഇദ്ധിമന്തേസു, ഇദ്ധിമന്താനം മഹാസാവകാനം മജ്ഝേതി അത്ഥോ, മഹത്തപ്പത്തോതി മഹത്തം മഹന്തഭാവം ഗതോ, തന്നാമധേയ്യേനാതി തസ്സേവ നാമധേയ്യമസ്സാതി തന്നാമധേയ്യോ, തേന, തപോധനേനാതി മുനിനാ, കിം വുത്തം ഹോതി- ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ഭഗവതാ ഇദ്ധിമന്തേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നാമ യോ ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ… (തേന സമാനനാമധേയ്യേനാതി) തമപദിസന്തോ-യമാചരിയോ അനുദ്ധതഭാവേന ഉജുനാക്കമേന നാമാദികമവത്വാ വങ്കവുത്തിയാ അത്തനോ മോഗ്ഗല്ലാനോതി നാമം മഹാസാമിട്ഠാനന്തരപ്പത്തിം കാലോചിതപഞ്ഞാ വേയ്യത്തിയം ബുദ്ധസാസനോപകാരിതാദിഞ്ച വിഭാവേതി. ‘യം രചിത’ന്തി സമ്ബന്ധോ, രചിതന്തി കതം, കിന്തി ആഹ സദ്ദസത്ഥ’ന്തി, സദ്ദസത്ഥം നാമ സുത്ത, സദ്ദലക്ഖണബ്യാകരണാദ്യപരനാമധേയ്യം, സുത്തം(ഹി) ‘സദ്ദാ (ലക്ഖീയന്തി) സാസീയന്തി അനുസാസീയന്തി പകതിപ്പച്ചയാദിവിഭാഗകപ്പനായ ഏതേനാ’തി സദ്ദലക്ഖണന്തി ച ‘ബ്യാകരീയന്തി സദ്ദനിപ്ഫാദനവസേന കഥീയന്തി ഏതേനാ’തി ബ്യാകരണന്തി ച വുച്ചതി, അപരമ്പന വുത്യാദി തദുപകരണഭാവേന സദ്ദസത്ഥം സദ്ദലക്ഖണം ബ്യാകരണന്തി ച വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബം, അനുനന്തി തബ്ബിസേസനം, അസേസലക്ഖിയോപസങ്ഗാഹകഭാവേന വത്തബ്ബസ്സാപരസ്സാഭാവാ സമ്പുണ്ണന്തി അത്ഥോ, അഥാതി അനന്തരത്ഥേ നിപാതോ, സദ്ദസത്ഥരചനാനന്തരന്തി അത്ഥോ, തസ്സേതി സദ്ദസത്ഥസ്സ, വുത്തി ച സമാസാ കതാതി സമ്ബന്ധോ, സുത്തം വിവരീയതി ഏതായാതി വുത്തി, സമസ്സതേ സങ്ഖിപീയതീതി സമാസാ.

തസ്സാപീതി വുത്തിയാപി, സങ്ഗഹേത്വാ സദ്ദവസേന സങ്കുചിതം വിയ കത്വാ ഖിപനം സങ്ഖേപോ, തസ്സ നയോ കമോ സങ്ഖേപനയോ, തേന, ഭോവാതി യോ സദ്ദസത്ഥസ്സ വുത്തിയാ ച കത്താ സോ ഏവ, ഇദാനി സുത്തവുത്തിരചനാനന്തരമവസരപ്പത്തേ ഇമസ്മിം കാലേ, സമാരഭേയ്യ സമ്മാ ആരമ്ഭം കരേയ്യ ബഹുന്നം ക്രിയാക്ഖണാനമാദിഭൂതം ക്രിയാക്ഖണമനുതിട്ഠേയ്യ, കിന്തി സംവണ്ണനം, സംവണ്ണീയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാ, പഞ്ചീയതി വിപഞ്ചീയതി ബ്യത്തീ കരീയതി വുത്തി അത്ഥോ ഏതായാതി വാ, തം പഞ്ചയതീതി വാ ലദ്ധനാമപഞ്ചികാ, തം.

ഏവമത്തനാ കരണീയസത്ഥമ്പടിജാനിത്വാ തദനന്തരം ‘‘ദ്വേ മേ ഭിക്ഖവേ പച്ചയാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപ്പാദായ (കതമേ ദ്വേ) പരതോ ച ഘോസോ (അജ്ഝത്തഞ്ച) യോനിസോ മനസികാരോ’’തി വചനതോ സമ്മാസവനപടിബദ്ധാ സബ്ബാപി സാസന (പ്പടി) സമ്പത്തീതി സാസനപ്പടിപത്തിയാ ബ്യാകരണസ്സ മൂലകാരണത്താ തം സവനേ സാധുജനേ നിയോജേന്തോ ‘തം സാരഭൂത’ന്തിആദിമാഹ, തത്ഥ തന്തി യസദ്ദവിരഹേപി അധികതത്താ സംവണ്ണനം പരാമസതി, തം സുണന്തൂ’തി സമ്ബന്ധോ, സാധൂതി സവനക്രിയാവിസേസനം, അത്ഥാനുരൂപം ബ്യഞ്ജനം, ബ്യഞ്ജനാനുരൂപഞ്ച അത്ഥംസല്ലക്ഖേത്വാ അനഞ്ഞമനാ ഹുത്വാ സക്കച്ചം സുണന്തൂതി അത്ഥോ സുവണ്ണഭാജനേ നിക്ഖിത്തസീഹവസാവിയ അവിനസ്സമാനം കത്വാ ഹദയേ ഠപനവസേന, സക്കച്ചസവനമേവ ഹി സോതൂനമത്ഥാവഹം ഹോതീതി, സന്തോതി സവനക്രിയായ കത്താരോ ദസ്സേതി, തഥാ സാതിസയബ്യാകരണം… തഥാവിധാ ഏവ സപ്പുരിസാ സാധുകം സോതുകാമാ ഹോന്തീതി, കിമ്ഭൂതന്തി ആഹ ‘സാരഭൂത’ന്തിആദി, ഭൂതസദ്ദോ ഏത്ഥ ‘‘ഭൂതസ്മിം പാചിത്തിയ’ന്തിആദീസു വിയ വിജ്ജമാനത്ഥോ, ഫേഗ്ഗുത്താഭാവേന അപരിച്ചജനീയതായ സാരോ ഥിരം സോ അത്ഥോ ബ്യഞ്ജനഞ്ച അസ്സാ അത്ഥീതി സാരാ ച സാ ഭൂതാച, അഥ വാ ലോകിയലോകുത്തരഗുണാതിസയസാധനേകസാധനഭാവതോ സേട്ഠട്ഠേന സാരഞ്ച സാ ഭൂതാചാതി സാരഭൂതാ, തം ഗന്ഥോ യേവേത്ഥ സങ്ഖേപിതോ, അത്ഥോ പന നയഗ്ഗാഹിതതായപി സബ്ബഥാ ദസ്സിതോയേവാതി വിപുലം അത്ഥം ഗണ്ഹാതീതി വിപുലത്ഥഗാഹീ, തം, വിധീയമാനവണ്ണനാക്കമവിസേസേന ബ്യാകുലസ്സ വണ്ണനാക്കമസ്സ നിരസനതോ നത്ഥി ആകുലം കിഞ്ചി അസ്സാതി അനാകുലം, തം, ഇമിനാ ച കച്ചായനവുത്തിവണ്ണനാസു ന തഥാഭാവം ദസ്സേതി.

തദേവമധികതത്തായേവായമാചരിയോ ഗന്ഥാരമ്ഭേ’മഹാദയോ യോ’തിആദികേ പടിപജ്ജിത്വാ ദാനി അത്തനാ വണ്ണനീയസ്സ ഗന്ഥസ്സാദി ഭൂതം വാക്യമനധികതപരിഹാരമുഖേനേവോപന്യസ്യ ബ്യാഖ്യാതുമാഹ- ‘ഇധാ’തിആദി, തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം മാഗധികസദ്ദലക്ഖണവിരചനാധികാരേ, മാഗധാനം സദ്ദാനം ഇദന്തി മാഗധികം, മാഗധികം സദ്ദലക്ഖണന്തി വിസേസന സമാസോ, വിരചയിതുകാമോതി കത്തുകാമോ, രതിംജനേതീതി രതനം, രമയതീ [ര തയതീ (പോത്ഥകേ)] തി (വാ) രതനം അനപ്പച്ചയേന, അഥവാ യം ലോകേ ചിത്തീകതാദികം രതനന്തി വുച്ചതി, ഇദമ്പി തം സദിസതായ രതനന്തി വുച്ചതി, തഥാചാഹു–

ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീതി.

ബുദ്ധാദീനമേതമധിവചനം, തയോ അവയവാ അസ്സാതി തയം, സമുദായോ, രതനാനം തയം രതനത്തയം, അവയവവിനിമ്മുത്തസ്സ പന സമുദായസ്സ അഭാവതോ തീണി ഏവ രതനാനി വുച്ചന്തി, പണമനം പണാമോ, രതനത്തയഗുണനിന്നതാ, പണമന്തി ഏതായാതി വാ പണാമോ, പണാമക്രിയാനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ, രതനത്തയസ്സ പണാമോതി ഛട്ഠീസമാസോ, അഭിധീയതി പടിപാദീയതീത്യഭിധേയ്യോ സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോ, യേന ച യോ പടിപാദീയതി സോ തസ്സ അത്ഥോ ഹോതീതി, സോ ച പകതിപ്പച്ചയാദിവിഭാഗകപ്പനായ സദ്ദാനം സങ്ഖരണം, സദ്ദസത്ഥേന ഹി സദ്ദസങ്ഖരണമേവ പടിപാദീയതി, (രതനത്തയപ്പണാമോ ച അഭിധേയ്യോ ച) രതനത്തയപ്പണാമാഭിധേയ്യന്തി ചത്ഥസമാസോ, തസ്സ സന്ദസ്സനം അത്ഥോ യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, കിന്തം വാക്യം, താ വാതി വാക്യാലങ്കാരേ, നനുചേവമധികതത്തേപി അഭിധേയ്യമത്തമേവദസ്സേതബ്ബം സിയാ കിം വാചാപണാമേന, കായമനോമയേനാപി പുഞ്ഞാതി സയപ്പത്തിയാ അഭിസമീഹിതത്ഥസിദ്ധി ഹോതേവാതി ചോദനം മനസി നിധായ വചീപണാമസ്സ പരത്ഥസന്നിസ്സയതഞ്ച തസ്സേവ വിഭാഗേന പയോജനഞ്ച ദസ്സേതുമാഹ- ‘തത്ഥ’ഇച്ചാദി, ഗുണസദ്ദോ ഏത്ഥ ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ ആനിസംസട്ഠോ, ഗുണാനമാനിസംസാനം അനുകൂലം അനുഗുണം, ഹേതുമന്തവിസേസനമേതം, പധാനഭാവം നീതം പണീതം അതിഉത്തമന്തി അത്ഥോ, അതീസയേന പണീതം പണീതതരം, ചിത്തസ്സസന്താനം പബന്ധോ ചിത്തസന്താനം, പണീതതരഞ്ച തം ചിത്തസന്താനഞ്ച, അനുഗുണഞ്ച തം പണീതതരചിത്തസന്താനഞ്ചാതി വിസേസനസമാസോ, തപ്പണാമകരണേന അനുഗുണ…പേ… സന്താനം യേസന്തി അഞ്ഞപദത്ഥോ, തേസം, യഥാ തേ സോതാരോ രതനത്തയസ്സ പണാമകരണേന പുഞ്ഞാതിസയപ്പടിലാഭാ അനേകാനിസംസാതിസയപ്പടിലാഭാനുകൂല ചിത്തസന്താനതായ പധാനതരചിത്തസന്താനാ ഹോന്തി, തഥാ പവത്താനന്തി അധിപ്പായോ, ഇദമ്പി അധിഗതാ…പേ… ന്തരാധാനന്തീമേസം ഹേതുഭാവേന തിട്ഠതി, അധിഗതാ പത്താ അനേകേ ബഹൂ ആനിസംസവിസേസാ ആയു വണ്ണസുഖബലപടിഭാനാദയോ യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ, വിസോസിതാ സുക്ഖാപിതാ അന്തരായാ ഭയാദയോ അജ്ഝത്തികാ ബാഹിയാ വാ യേസം തഥാവിധാനം സോതൂനം, ഏതേപി അഭി,പേ,ദ്ധത്ഥന്തി ഇച്ചസ്സ ഹേതൂ, അഭിസമീഹിതസ്സ അനുട്ഠിതസ്സ കതനിട്ഠിതസ്സ ഗന്ഥസ്സ അവബോധോയേവ ഫലം, തസ്സ സിജ്ഝനത്ഥം, കിന്തം രതനത്തയപ്പണാമസന്ദസ്സനം.

സച്ചം പുനപി സച്ചന്തി, ഭുജമുക്ഖിപ്പ വുച്ചതേ;

സകത്ഥോ നത്ഥീ നത്ഥേവ,പരസ്സത്ഥമകുബ്ബതോതി.

വചനതോ പരത്ഥോവ സപ്പുരിസേഹി കത്തബ്ബോ, പരത്ഥേ സമ്പാദിതേ പന സകത്ഥോ സമ്പന്നോവ നാമ സിയാതി മനസി കത്വാ ആഹ- ‘ഏതദേവാ’തിആദി. കായമനോസമാചരണേന സമ്പജ്ജമാനഞ്ച വചീസമാചരണേന സമ്പജ്ജതേവാതി അനേനേവ വാക്യേന വിഞ്ഞായതീതി അവഗന്തബ്ബം, ബുദ്ധി പുബ്ബാ യസ്മിം കരണേ തം ബുദ്ധി പുബ്ബം, തം സീലേന കരോന്താ ബുദ്ധിപുബ്ബകാരിനോ, അഭിധേയ്യസ്സ അധിഗമോ ജാനനം പുബ്ബോ യസ്സ സോ അഭിധേയ്യാധിഗമപുബ്ബകോ, അവതാരോ പവത്തി, ഏകദേസദസ്സനേ ‘‘സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ’’തി വിയ ഏകദേസേപി സമുദായവോഹാരദസ്സനതോ പച്ഛിമ പാദേനാതി വുത്തം, പച്ഛിമപാദസ്സേകദേസഭൂതേന ‘സദ്ദലക്ഖണ’മിച്ചനേനാതി അത്ഥോ, സാധിയം സദ്ദാനം സങ്ഖരണം, സാധനം ബ്യാകരണം, തം ലക്ഖണം സഭാവോ അസ്സാതി സാധിയസാധനലക്ഖണോ, സാധിയസ്സേദം സാധനം, സാധനസ്സ ചേദം സാധിയന്തി ഏവമസ്സേദമ്ഭാവഹേതുസഭാവോ സമ്ബന്ധോതി വുത്തം ഹോതി, പയോജനം അഭിധേയ്യസദ്ദോപദസ്സിതം സദ്ദസങ്ഖരണം, തത്ഥ സമ്ബന്ധസ്സന്തോഗധത്തം… സാധിയോപദസ്സനമുഖേന സാധനസ്സാപി ദസ്സിതത്താ നിസ്സയോപദസ്സനതോ, ഉസ്സുക്കം സമ്മാവായാമം, ബുദ്ധത്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, പൂരേത്വാതി–

മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീതി.

വുത്തഅട്ഠധമ്മസമന്നാഗതേന അഭിനീഹാരേന സമന്നാഗതാ ഹുത്വാ യഥാവുത്തേ പാരമിതാദയോ ധമ്മേ പൂരേത്വാതി അത്ഥോ, ആഗതാതി സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനുബ്രൂഹനേന ആഗതാ, ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ, ആഗതാതി പത്താ ഉപ്പന്നാ, തഥാഗതോതി യഥാ സമ്പതി ജാതാ തേ ഭഗവന്തോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗതാ, തഥാ അയമ്പി ഉത്തരാഭിമുഖം ഗതോതി അത്ഥോ, മുഹുത്തജാതോവാതി സമ്പതിജാതോ ഏവ, ജാതസമനന്തരമേവാതി വുത്തം ഹോതി, വിക്കമീതി അഗമാസി, സത്ത പദാനി ഗന്ത്വാന ദിസാ വിലോകേസീതി ഇദം ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ ഭിക്ഖവേ സമ്പതി ജാതോ ബോധിസത്താ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ’’തി ഏവ മാദികായ പാളിയാ സത്തപദവീതിഹാരൂപരിഠിതസ്സ സബ്ബദിസാനുവിലോകനസ്സ വുത്തത്താ വുത്തം, ദിസാ വിലോകേസി സമന്തതോതി ഇദമ്പന ‘സമേഹി പാദേഹി ഫുസീ വസുന്ധര’ന്തി ഏതസ്സ അനന്തരം ദട്ഠബ്ബം… പാദേഹി വസുന്ധരാഫുസനാനന്തരമേവ ദസദിസാവലോകിതത്താ, അട്ഠങ്ഗാനി നാമ–

വിസട്ഠം മഞ്ജു വിഞ്ഞേയ്യം, സവനീയാ-വിസാരിനോ;

ബിന്ദു ഗമ്ഭീരനിന്നാദി,ച്ചേവമട്ഠങ്ഗികോ സരോതി.

വുത്താനി അട്ഠങ്ഗാനി, തഥാഗതോതി ഇമസ്സേവ വിസും അത്ഥപരിയായം ദസ്സേതും ‘അഥവാ’തിആദിമാഹ, അരിയേന സേതുനാതി സമഥവിപസ്സനാസങ്ഖാതേന ഉത്തമേന മഗ്ഗേന, ഏവമാദിനാതിആദിസദ്ദേന തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവസരസലക്ഖണം തഥം ആഗതോ യഥാവതോ അധിഗതോ’യേഗത്യത്ഥാ തേ ബുദ്ധ്യത്ഥാ, യേ ബുദ്ധ്യാ തേ ഗത്യത്ഥാ’തിതഥാഗതോതി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തത്ഥതത്ഥാതി തേസു തേസു ദീഘാഗമാദീസു, തഥാഗതഭാവോതി തഥാഗതോതി ഭവനം നിപ്ഫത്തി നമസ്സനകിരിയാഭിസമ്ബന്ധാതി’നമസ്സിത്വാ’തി ഏത്ഥ നമസ്സനകിരിയായ അഭിസമ്ബന്ധാ ഇമിനാ തഥാഗതാദീനം കമ്മത്തം വിഭാവേതി, നമസ്സനകിരിയാവിസേസനത്താതി ‘നമസ്സിത്വാ’തി നമസ്സനം കത്വാതി വുത്തം നാമ സിയാതി നമസ്സനന്തി വുത്തനമസ്സനകിരിയായ വിസേസനത്താ, ബോധിയാതി ബോധിവുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തം ഭഗവാ ഏത്ഥ പത്തോതി (ബോധി, തസ്സാ) ബോധിരുക്ഖസ്സാതി അത്ഥോ, മൂലേതി മൂലസമീപേ ‘‘യാവ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി ഏതാവതാ രുക്ഖമൂലം’’തിആദീസു വിയ, നനു അഞ്ഞേപി ഖീണാസവാ ‘അഗ്ഗമഗ്ഗേനേ’ച്ചാദിനാ വക്ഖമാന നയേന നിപ്ഫന്നാ ഏവാതി അനുയോഗം മനസികത്വാ വുത്തം ‘സഹേവ വാസനായാ’തി, ന ഹി ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ സഹ വാസനായ കിലേസേ പഹാതും സക്കോന്തി, ഏതേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ഭഗവതോ അരഹത്തന്തി ദസ്സേതി, തേനേവ ഇദ്ധസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ’തേപി ഹി’ച്ചാദികം വക്ഖതി, കാപനായം വാസനാ നാമ പഹീനകിലേസസ്സാപി അപ്പഹീനകിലേസസ്സ പയോഗസദിസപയോഗഹേതുഭൂതോ കിലേസനിഹിതോ സാമത്ഥിയവിസേസോ’ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ വസലസമുദാചാരനിമിത്തം വിയ’, അഗ്ഗമഗ്ഗേനാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന, സബ്ബകിലേസേ രാഗാദികേ, അരഹത്തം അഗ്ഗഫലം, സമ്മുതി ഉപപത്തിദേവഭാവതോ അഞ്ഞേന വിസുദ്ധി ദേവഭാവേനാതിനിപ്ഫന്നത്താ ആഹ-‘വിസുദ്ധിദേവഭാവേനാ’തി, സകലകിലേസകാലുസ്സിയാപഗമേന വിസുദ്ധിപ്പത്തിയാ സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ ലങ്കാരേന വിസുദ്ധിദേവഭാവേനാതി അത്ഥോ.

‘ഇധ=സംസിദ്ധിയം’ ഇദ്ധവന്തോ ഇദ്ധാത്തപ്പച്ചയേന, ‘ഗുണ=ആമന്തണേ’ ഭൂവാദിസേസോ, ഗുണീയന്തി പരിചീയന്തി സേയ്യത്തികേഹീതി ഗുണാ കപ്പച്ചയേന, തേപീതി സാവകപച്ചേകബുദ്ധാപി, ഹി സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാ അഗ്ഗം…പേ… അനൂനഗുണാ, തസ്മാതി അത്ഥോ, സബ്ബഞ്ഞുതാദീനന്തിആദികം തേസം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേഹി ഊനഗുണതായ ഹേതുവചനം, കേചി ‘സിദ്ധോ മിദ്ധഗുണോ അസ്സാതി സിദ്ധമിദ്ധഗുണന്തി ദുട്ഠമത്ഥം പരികപ്പേത്വാ വാക്യമിദം ദൂസേന്തി, തേ പന ‘മിദ്ധോ നാമ കോചി ഗുണോ നത്ഥീ’തി ച, ‘തഥാഗതോ നാമ മിദ്ധ ഗുണോ ന ഹോതീ’തി ച, ‘താദിസോ ചേ സിയാ ന ഞാണനിസ്സിതപൂജാ പകതോപയോഗിനീ ഭവതീ’തി ച അജാനിത്വാ വദഥ തുമ്ഹേഹി വത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ, മങ്ഗലത്ഥഞ്ചേത്ഥാദോ സിദ്ധസദ്ദോപാദാനം, മങ്ഗലാദീനി ഹി സത്ഥാന്യബ്യാഹതപ്പസരാനി ഹോന്ത്യായസ്മന്തബ്യാഖ്യാതുസോതുകാനി ച, ധമ്മസങ്ഘാനമ്പീതി ഇമിനാ അവയവേന വിഗ്ഗഹേപി സമുദായസ്സ സമാസത്ഥത്താ അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോയം തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോതി ദീപേതി, തേനാഹ- ‘അഞ്ഞപദത്ഥേ’ച്ചാദി, ഗുണീഭൂതാനമ്പീതി അപ്പധാനഭൂതാനമ്പി വിസേസനഭൂതാനമ്പി അഞ്ഞപദത്ഥസ്സ പധാനത്താ, കിരിയാതിസമ്ബന്ധോ വഗമ്യതേ ധമ്മസങ്ഘാനം ഗുണീഭൂതാനമ്പി തദവിനാഭാവിത്തേന നമസ്സനാതിസമ്ബന്ധാ, തദേവ സമത്ഥേതി ‘തഥാഹ’ച്ചാദിനാ, പുത്തേന സഹ വത്തമാനോതി തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണഅഞ്ഞപദത്ഥസമാസത്താ തുല്യമുഭിന്നമ്പി ആഗമനന്തി പുത്തോപി ആഗതോതി പതീയതേ, തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ സത്തധീ, അത്താനന്തി ധമ്മം ദസ്സേതി, ധാരേന്തേതി അത്തനി ഠപേന്തേ പവത്തേന്തേ ഉപ്പാദേന്തേ, ചത്താരോപി അപായാ സാമഞ്ഞവസേന’അപായേ’തി വുത്താ, കിലേസവട്ട കമ്മവട്ട വിപാകവട്ടവസേന തയോ വട്ടാ, തേസു ദുക്ഖം, തസ്മിം, ധാരേതീതി വുത്തധാരണം നാമ അത്ഥതോ അപായാദിനിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനം, തഞ്ച യഥാരൂപം കിലേസസമുച്ഛിന്ദനതപ്പടിപ്പസ്സദ്ധി ആലമ്ബനഭാവേന ഹോതീതി ആഹ- ‘സോ…പേ… വസേനാ’തി, നവന്നമ്പി, തേ സമധിഗമഹേതുതായ ധമ്മോയേവ നാമാതി ‘ദസാ’തിആദി വുത്തം, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘തമ്മൂലകത്താ’തിആദി, തമ്മൂലകത്താതി തം കാരണത്താ, സീലദിട്ഠിസാമഞ്ഞേനാതി അരിയേന സീലേന അരിയായ ച ദിട്ഠിയാ സമാനഭാവേന, അരിയാനഞ്ഹി സീലദിട്ഠിയോ മഗ്ഗേനാഗതത്താ സബ്ബഥാ സമാനാവ, തേന തേ യത്ഥകത്ഥചി ഠിതാപി സഹഗതാവാതി സംഹതോതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ സങ്ഘോതി പദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ, അധിപ്പേതവസേന പനേതം വുത്തം, ലോകിയസീലദിട്ഠിയാ സാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സമ്മുതിസങ്ഘോപി പണാമാരഹോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥ കേതേ സദ്ദാ, യേസമിദം ലക്ഖണം ഭാസിസ്സന്തി പടിഞ്ഞാതന്തി ആഹ-‘സദ്ദാ ഘടപടാദയോ’തി, ആദിസദ്ദേന രുക്ഖാദയോ, നനു സന്തി മേഘസദ്ദസമുദ്ദസദ്ദാദയോപീതി ന നിരത്ഥകാനമിധാനുപയോഗിത്താ, യേ ലോകസങ്കേതാനുരോധേനാത്ഥപ്പകാസകാ തേസം സാത്ഥകാനമേ വിദം ലക്ഖണന്തി, അപിച ‘സദ്ദാ ഘടപടാദയോ’തി വദന്തോ വേദികാനം വിയ ഉന്തി [ഞത്ഥി (പോത്ഥകേ)] ആദീനം അനുപുബ്ബീനിയമാവത്ഥാനമസമ്ഭവാ തദനുക്കമേന നിപ്ഫാദിയമാനനമ്പി സദ്ദാനം ലോകിയത്താനഭിവത്തനഞ്ച ബോധേതീതി ദട്ഠബ്ബം, നു തത്ഥ പകാസകത്ഥം സദ്ദസ്സ സമുദായവസേന വാ സിയാ പച്ചേകവണ്ണവസേന വാ, തത്ഥ യദി പച്ചേകവണ്ണാ പകാസയേയ്യും, ഘടസദ്ദേ ഘകാരോയേവ ഘടത്ഥം, പകാസയേയ്യ, തഥാ ചാഞ്ഞേസമകാരാദീനമനത്ഥ കതാ സിയാ, അഥ സമുദിതാ പകാസയേയ്യും, തദാ വണ്ണാനമുച്ചാരണാനന്തരവിനാസിത്താ സമുദായോയേവ ന സിയാ, തഥാ സതി കഥ മത്ഥം സദ്ദോ പകാസയതീതി ചേ കമേന സോതചിത്താദിഗഹിതക്ഖര പാളിയാ ച യോ സദ്ദോതി വിഞ്ഞേയ്യോ സാത്ഥകോ ചിത്തഗോചരോ, ചിത്തഗോചരസ്സാപി സദ്ദസ്സ പന ബാലജനപ്പബോധായ കപ്പനാമത്തേന പകത്യാദിവിഭാഗതോ, ന സഭാവേനാന്വാഖ്യാനം, തേനാഹ-‘പകത്യാ’ദി ആദി, നനു ഗോഇച്ചാദിസാധുസദ്ദനിയമേ സതി ഗോതാദയോ അസാധു സദ്ദാതി വിഞ്ഞായന്തി ഗന്തബ്ബമഗ്ഗനിയമേ അഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ വിയ, ഗോതാദി അസാധുസദ്ദനിയമേ വാ ഗോഇച്ചാദയോ സദ്ദാ സാധവോതി അഗന്തബ്ബമഗ്ഗനിയമേ ഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ വിയ, കിം സദ്ദാനമന്വാഖ്യാനേനാ തിദമാസങ്കിയ പയോജനമാഹ- ‘ലക്ഖണാഭിധാനംചേ’ച്ചാദി, സദ്ദാനമ്പടിപത്തിയം പടിപദപാഠസ്സാനൂപായത്തം ദസ്സേതുമാഹ- ‘അഞ്ഞഥേ’ച്ചാദി, അഞ്ഞഥാതി അസതി ലക്ഖണാഭിധാനേ, സക്കതാദീതിആദിസദ്ദേന പാകതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, ബഹുവിധത്തം സക്കതപാകതപേസാചികഅപബ്ഭംസവസേന, മഗധേസു വിദിതാതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി (൪-൧൨൧) മാഗധാനം ഇദന്തി അത്ഥേ ‘‘ണോ’’തി (൪-൩൪) ണപ്പച്ചയേ മാഗധാ മാഗധന്തി ച പദനിപ്ഫത്തി വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘മഗധേസ്മി’ച്ചാദി, മഗധേസു വിദിതാതിആദിനോ അധിപ്പായം വിവരിതുമാഹ- ‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’തിആദി, തത്ഥ ഇദന്തി ഇദാനി വക്ഖമാനം മാഗധം…പേ… ഹോതീതി ഏതം വുത്തം ഹോതീതി മഗധേസു…പേ… ലക്ഖണം മാഗധന്തി വദതാ പകാസിതം ഹോതീതി അത്ഥോ, ഹിസദ്ദോ’മഗധേസ്വി’ച്ചാദിനാ വുത്തം സമത്ഥയതി, ലക്ഖണം വിസേസയതാതി സദ്ദലക്ഖണ സദ്ദസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ മാഗധന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണം വിസേസയതാ ബ്യവച്ഛേദയതാ വുത്തികാരേന, അത്ഥതോതി സാമത്ഥിയതോ, സദ്ദേ ച വിസേസിതോ ഹോതീതി സദ്ദലക്ഖണസദ്ദോ മാഗധേ ഏവ [സദ്ദേഏവ (പോത്ഥകേ)] ബ്യവച്ഛേദിതോ ഹോതി, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘മഗധേസു വിദിതാ മാഗധാതി സദ്ദേ ഗഹേത്വാ തേസമിദം മാഗധന്തി മാഗധസദ്ദേന യസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദേ ലക്ഖണം വിസേസിതം, തസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദേ സദ്ദോ യദി അമാഗധോ കഥം ലക്ഖണം മാഗധം സിയാതി സാമത്ഥിയാ സദ്ദോപി വിസേസിതോ ഹോതീ’തി, നനു മാഗധന്തി ലക്ഖണസ്സ മാഗധ സദ്ദസമ്ബന്ധിത്തഝാപനതോ സദ്ദലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ സദ്ദസദ്ദസ്സ നിരത്ഥക താപത്തി ഹോതീതി, ന ഹോതി ഗമ്മമാനത്ഥസ്സ സദ്ദസ്സ പയോഗമ്പതി കാമചാരത്താ സദ്ദലക്ഖണസദ്ദസ്സ വാ സമാസത്ഥേ നിരുള്ഹത്താ ‘‘തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണ’’ന്തിആദീസു വിയ, കോപനാതിആദിസദ്ദലക്ഖണന്തി ഇമിനാ അഭിധേയ്യസങ്ഖാതപയോജനസ്സ ദസ്സിതത്താ തപ്പയോജനപുച്ഛനപരാ ചോദനാ, വുച്ചതേച്ചാദി പരിഹാരോ, യഥാ സബ്ബഥാത്തപരഹിതകാമേന.

പിയോ ച ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ,നോചാ ഠാനേ നിയോജകോതി.

വുത്തേഹി തതോ പരേഹി ച പസത്ഥതരേഹി ഗുണവിസേസേഹി സമുപേതം ഗുരും.

തസ്മാ അക്ഖരകോസല്ലം, സമ്പാദേയ്യ ഹിതത്ഥികോ;

ഉപട്ഠഹം ഗുരും സമ്മാ, ഉട്ഠാനാദീഹി പഞ്ചഹീതി.

വചനതോ ഉട്ഠാന-ഉപട്ഠാന-പരിചരിയാ-സുസ്സൂസാ സക്കച്ചസിപ്പപടിഗ്ഗഹണേഹി സമ്മാ ഉപട്ഠഹന്തേന സവന,ഉഗ്ഗഹന-ധാരണ-പരിപുച്ഛാ-ഭാവനാ ഹി കങ്ഖാവിച്ഛേദം കത്വാ വിഞ്ഞാതബ്ബം സദ്ദലക്ഖണം, തഥാ അവിഞ്ഞാതം സദ്ദലക്ഖണമനേനാതി അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണോ പുഗ്ഗലോ, ഹിസദ്ദോ അവധാരണേ, സോ ‘ധമ്മവിനയേസു കുസലോ ന ഹോതീ’തി ഏത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ, കുസലോ ദക്ഖോ ന ഹോതി, തത്ഥ ധമ്മവിനയേസു സുത്തന്താതാഭിധമ്മസങ്ഖാതേസു ധമ്മേസു ചേവ വിനയേ ച, കസ്മാ–

യോ നിരുത്തിം ന സിക്ഖേയ്യ, സിക്ഖന്തോ പിടകത്തയം;

പദേപദേ വികങ്ഖേയ്യ, വനേ അന്ധഗജോ യഥാതി.

വചനതോ, അയമേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘യഥാ വുത്തനയേന സമ്ഭൂതപദ ബ്യാമോഹവസേന പദത്ഥേപി ബ്യാമോഹസമ്ഭവതോ സുത്തന്തോപദസ്സിതായ ദിട്ഠിവിനിവേട്ഠനായ ച അഭിധമ്മാഗതേ നാമരൂപപരിച്ഛേദേ ച വിനയ നിദ്ദിട്ഠേ സംവരാസംവരേ ച അകോസല്ലം സിയാ’’തി, യഥാധമ്മന്തി ധമ്മവിനയ സദ്ദസ്സ യോ-ത്ഥോ വിനയസുത്താഭിധമ്മസങ്ഖാതോ, തസ്സ സോ-ത്ഥോ, തദനതിക്കമേന, പടിപജ്ജിതുമസക്കോന്തോതി തത്ഥതത്ഥേവ വുത്താസു അധിസീല അധിചിത്ത അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാസു പവത്തിതും അസമത്ഥോ, കുസലോ പന സമത്ഥോ പഞ്ഞാവിസേസാലോകപടിലാഭതോ, വുത്തം ഹി–

യാവ തിട്ഠന്തി സുത്തന്താ, വിനയോ യാവ ദിപ്പതി;

താവ ദക്ഖന്തി ആലോകം, സൂരിയേ അബ്ഭുഗ്ഗതേ യഥാതി.

പടിപത്തിന്തി പടിപജ്ജീയതീതി പടിപത്തീതി യഥാവുത്തം തിവിധമ്പി പടിപത്തിം, വിരാധേത്വാതി നാസേത്വാ, നസ്സതി ഹി പടിപത്തി തേസുയേവാ കോ സല്ലതമഗതത്താ, തഥാ ചാഹു–

സുത്തന്തേസു അസന്തേസു, പമുട്ഠേ വിനയമ്ഹി ച;

തമോ ഭവിസ്സതി ലോകേ, സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ യഥാതി.

സംസാരദുക്ഖസ്സേവ ഭാഗീ ഹോതി… യഥാവുത്താ-നുക്കമപരിച്ചാഗേന അനുരൂപപടിപത്തിയാ പടിലഭിതബ്ബത്താ അധിഗമവിസയസ്സ [വിസഥത്താ (പോത്ഥകേ)] യോ ഗക്ഖേമസ്സ, വുത്തഞ്ഹി തസ്സാനുലോമപടിപത്തിമൂലകത്തം–

സുത്തന്തേ രക്ഖിതേ സന്തേ, പടിപത്തി ഹോതി രക്ഖിതാ;

പടിപത്തിയം ഠിതോ ധീരോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതീതി.

ഏതാവതാ അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണസ്സ സകത്ഥപരിഹാനിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സകത്ഥസമ്പത്തിമൂലികാ പരത്ഥസമ്പത്തീതി തദഭാവാ താദിസോ പുഗ്ഗലോ പരേസമ്പി പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി ദസ്സേതും ‘നചാ’തിആദി വുത്തം, പതിട്ഠാതി ധാരണം, തഞ്ചേത്ഥ തേസം തേസം കുല പുത്താനം ധമ്മവിനയസിക്ഖാപനം തംതം കമ്മതോ നിത്ഥരണാദി ച, തദുഭയ മേവാ-ന്ഹസങ്ഗികം പതിട്ഠം, മുഖ്യഭൂതമ്പന തമ്മൂലകേ സുപരിസുദ്ധസീലേ പതിട്ഠാപനമേവ, തദുപകരണത്ഥോ സിക്ഖാപനാദി, ഇധ പന തം സാധനഭൂതോ പുഗ്ഗലോ ഉപചാരതോ പതിട്ഠാതി ഗഹേതബ്ബോ, ഹിസദ്ദോ യഥാവുത്ത സമത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ, സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂയേവാതി അവധാരണമ്പന തേസു തബ്ബിദൂയേവ സമത്ഥോതി ദസ്സനത്ഥം പകരണവസേന വുത്തം, അത്തനോ പന സുഗുത്തസീലക്ഖന്ധവിരഹേന കദാചി കോചി യഥാവുത്താനം പതിട്ഠാഭവിതും ന സക്കോതി… തമ്മൂലകത്താ സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ സപരപതിട്ഠാ ഭാവസ്സ ച, തേനേവ വിനയധരേ ആനിസംസം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ തപ്പധാനം തപ്പമുഖംവ കത്വാ ‘‘പഞ്ചിമേ ഭിക്ഖവേ ആനിസംസാ വിനയധര പുഗ്ഗലേ, കതമേ പഞ്ച അത്തനോ സീലക്ഖന്ധോ സുഗുത്തോ ഹോതി സു രക്ഖിതോ, കുക്കുച്ചപകതാനം പടിസരണം ഹോതി, വിസാരദോ സങ്ഘ മജ്ഝേ വിഹരതി, പച്ചത്ത്ഥികേ സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ച ഹോതീ’’തി വുത്തം, അത്ഥാനുരൂപന്തി അത്തനോ വചനീയസ്സത്ഥസ്സ വാചകത്തേന യോഗ്യം, ബ്യഞ്ജനാനുരൂപന്തി അത്തനോ വാചകസ്സ വചനീയത്തേന യോഗ്യം, പരിവാസാദീസൂതിആദിസദ്ദേന അബ്ഭാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി, തംതംകമ്മന്തി പരിവാസാദികം തംതംകമ്മം, അഞ്ഞോതി അസദ്ദലക്ഖണഞ്ഞൂ, ന കേവലമനേന സകത്ഥപരത്ഥാവ നാസിതാ, അഥ ഖോതി വിധോ സദ്ധമ്മോപി നാസിതോയേവാതി വത്ഥുമാഹ ‘അജാനന്തോ പനാ’തിആദി, അയഥാപടിപജ്ജമാനോതി സദ്ദലക്ഖണഞ്ഞുനാ യഥാ യേന പകാരേന അത്ഥാനുരൂപം ബ്യഞ്ജനേ ബ്യഞ്ജനാനുരൂപഞ്ച അത്ഥേ പടിപജ്ജിതബ്ബം, തഥാ അപ്പടിപജ്ജമാനോ, തഥാ ച വക്ഖതി– തഥാ ഹി സോ സദ്ദലക്ഖണ മജാനന്തോ’തിആദി. തിവിധമ്പി സദ്ധമ്മന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിഅധിഗമവസേനതി വിധമേവ സദ്ധമ്മം, തത്ഥ തിപിടകബുദ്ധവചനം പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ, തേരസ ധുതഗുണാ ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി ദ്വേ അസീതി മഹാവത്താനീതി അയം പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ, ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ച ഫലാനി അയം അധിഗമസദ്ധമ്മോ നാമ, തഥാഹിച്ചാദിനാ വുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി, തമ്പി പാളിയാ ഥിരീകാതും ‘വുത്തം ഹേത’ന്തിആദിമാഹ, തത്ഥ ധമ്മാതി ഹേതൂ, സദ്ധമ്മസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ തിവിധസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ, പദബ്യഞ്ജനന്തി പദഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച തം, തത്ഥ പദം നാമ സ്യാദ്യന്തം ത്യാദ്യന്തഞ്ച, ബ്യഞ്ജീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി ബ്യഞ്ജനം-വാക്യം അഥവാ പജ്ജതേ ഗമ്യതേ അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം-സ്യാദ്യന്താദി, വാക്യംവ ബ്യഞ്ജനം, സിഥിലധനിതാദിപദമേവവാ വുത്തനയേന ബ്യഞ്ജനന്തി പദബ്യഞ്ജനം, തം, ദുന്നിക്ഖിത്തം ദുട്ഠു നിക്ഖിത്തം ഠപിതം വിരാധേത്വാ കഥിതം, അത്ഥോ ച ദുന്നീതോതി ദുന്നിക്ഖിത്തത്തായേവ പദബ്യഞ്ജനസ്സ തബ്ബചനീയോപി ദുട്ഠുവിഞ്ഞാതോ ഹോതി, വുത്തപടിപക്ഖതോതി ‘അവിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണോഹി’ച്ചാദിനാ വുത്തസ്സ വിഞ്ഞാതസദ്ദലക്ഖണത്താദിനാ പടിപക്ഖഭാവതോ, ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ,ത്തപ്പച്ചയലോപോ വാ, ന ഹി അത്താവ അത്തനാ വേദിതബ്ബോതി യുത്തന്തി.

തദേവന്തിആദിനാ യഥാവുത്തം നിഗമേത്വാ സഞ്ഞാവിധാനേ പയോജനം ദസ്സേതി, തന്തി ഹേത്വത്ഥേ നിപാതോ, യസ്മാ സദ്ദലക്ഖണസ്സ ജാനനംസാനി സംസം തസ്മാതി അത്ഥോ, ഏവന്തി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, ഏവം സപ്പയോജനന്തി സമ്ബന്ധോ, തദേവന്തി വാ നിപാതസമുദായോ യം, വുത്തേന പകാരേനേത്യസ്മിം അത്ഥേ വത്തതേ. നനുച സഞ്ഞീനം സഞ്ഞാനം വത്തബ്ബത്തേ ‘‘അആദയോ തിതാലീസവണ്ണാ’’തിആദീനം വാക്യാനം വിസുംവിസും മഹന്തത്താ കുതോ ലാഘവം സത്ഥസ്സാതി മഞ്ഞമാനോ ‘തഥാഹി’ച്ചാദിനാ സഞ്ഞാവിധാനേ ലാഘവസബ്ഭാവം സമത്ഥേതി, ഹോതേവാതി അവധാരണേന കത്ഥചി പരസത്ഥേ വിയ നോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി, പടിപത്തിലാഘവമ്പി ചേത്ഥ ഹോതേവ, തഥാഹി ‘‘വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി’’ച്ചാദോ (൧-൨൪) വണ്ണാദിസഞ്ഞാസമുദ്ധരിതാ നാത്താനമത്താവഗമേതുമലന്തി പരേ പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബാ അസ്സ, തതോ സഞ്ഞാ-വസേയാ, തതോസ്സ സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസഞ്ഞീവിവേചനം തദനുട്ഠാനന്തി പരമ്പരാപേക്ഖായ ഭവിതബ്ബം പടിപത്തി ഗാരവാഭാവാ. ഇദാനി സങ്ഖേപതോ സത്ഥക്കമം ദസ്സേതുമാഹ-ഏവം താവി’ച്ചാദി, താവാതി പഠമം, ഉപയുജ്ജമാനത്താതി ബ്യാപാരിയമാനത്താ, വിസയോ ഗോചരോ യത്ഥേതേ സ്യാദയോ വിധീ യന്തേ, സഹ വിസയേനാതി സവിസയാ, പഠമം കരീയതീതി പകതി യതോ സ്യാദയോ വിധീയന്തേ, സഹ പകതിയാതി സപ്പകതികാ, ലിങ്ഗാദികന്തി ആദിസദ്ദേന‘സലഭച്ഛായ’മിച്ചാദോ ഏകത്താദി, ലിങ്ഗേഭവാ ലിങ്ഗികാ-ഇത്ഥിവിധയോ, ഏകത്ഥീഭാവോ സമാസോ, തേന, സാമഞ്ഞതോ സമാനത്താ, സമാനത്തന്തുണാദിവുത്തിയാ ‘‘രാജാദിവിസിട്ഠേ പുരിസാ ദോവിയ’വസിട്ഠാദിവിസിട്ഠേ അപച്ചാദിമ്ഹി അത്ഥേ പവത്തനതോ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

രതനത്തയപണാമാദികഥാ സമത്താ.

൧. പഠമകണ്ഡവണ്ണനാ

സഞ്ഞാധികാര

൧. അ ആദയോ

സബ്ബവചനാനം സാത്ഥകനിരത്ഥകത്തബ്യഭിചാരിത്താ ‘ഇദ’ന്തിആദിനാ സദിട്ഠന്തേന സംസയമുപദസ്സിയ സാത്ഥകത്തമസ്സ ദസ്സേതുഞ്ച ‘ന താവ…പേ… സാത്ഥകത്താ’തി വുത്തം, ഉമ്മത്തകാദിവാക്യമിതി ‘ദസ ദാളിമാ, ഛ അപൂപാ, കുണ്ഡമജാജിനം, പലാലപിണ്ഡോ’ഇച്ചാദികം, അവയവത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞനാതി സമ്ബന്ധാ സമുദായത്ഥാഭാവതോ അനത്ഥകത്തം, ആദിവാക്യന്തി ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തിആദിവാക്യം, സാത്ഥകത്തം പനസ്സ പദത്ഥാന മഞ്ഞമഞ്ഞാഭിസമ്ബന്ധസ്സ പതീതിതോ.

അഥ അആദ്യാദിസദ്ദാനം സാധുത്താന്വാഖ്യാനായ ഇദം വചനമിച്ചാദിവികപ്പന്തരസമ്ഭവേ കഥം നിയമോ വുത്തിയം വുത്തേനത്ഥേന സാത്ഥകത്തമിച്ചാസങ്കിയ തേസമിഹാനുപയോഗിത്തം കമേന പടിപാദയിതുമാഹ ‘വക്ഖമാനത്ഥമേവിദ’മിച്ചാദി,’ ആകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ’ഇച്ചാദിനാ വുത്തിയം വക്ഖമാനോ അത്ഥോ യസ്സ തം തഥാ വുത്തം, സാധൂനം സാധുസദ്ദാനം അനുസാസനം ആഖ്യാനം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ തന്തി വിഗ്ഗഹോ.

സാധുസദ്ദാനുസാസനസങ്കാപേത്ഥ ‘‘കത്ഥേത്ഥ കുത്രാത്രക്വേഹിധാ’’തി (൪-൧൦൦) ആദിനാ കത്ഥാദിസദ്ദാനം സാധുത്താനുസാസനസ്സ ദസ്സനതോ, ലക്ഖണന്തരേന സാധുഭാവസ്സ അന്വാഖ്യാതത്താതി ആപുബ്ബാദാഇച്ചസ്മാ ‘‘ദാധാത്വീ’’തി (൫-൪൫) ഇപ്പച്ചയേ ആകാരലോപേ ച ആദീതി അആദിയേസന്തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ യോമ്ഹി ‘‘യോസു ഝിസ്സ പുമേ’’തി (൨-൯൩) ‘ടേ അആദയോ’തി, തയോ ച ചത്താലീസാ ചാതി ചത്ഥ സമാസേ ‘‘തദമിനാദീനി’’തി ചത ലോപേച രസ്സേ ച തിതാലീസാതി, ‘വണ്ണ-വണ്ണനേ’ഇച്ചസ്മാ ‘‘ഭാവകാരകേസ്വ ഘണ ഘകാ’’തി (൫-൪൪) അപ്പച്ചയേയോമ്ഹി ടാദേസേ വണ്ണാഇതി ച സിജ്ഝനതോ, പയോഗനിയമത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു പരേസു ഏവ അആദിസദ്ദോ പയുജ്ജീയതീതി ഏവം പയോഗനിയമത്ഥം, അയമ്പി വികപ്പന്തര സമ്ഭാവനാ ‘‘അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാസഭൂയോഗേ വികാരാ ചീ’’തി (൪-൧൧൯) പയോഗനിയമസ്സാ ഝായമാനസ്സ ദിട്ഠത്താ, ഠാന്യാദേസത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ ഠാനേ തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാ ആദേസാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, തദനുരൂപായാതി ഠാന്യാദേസാനുരൂപായ ഛട്ഠീ വിഭത്തിയാ, അതോയേവാതി അഗമാഗമിഅനുരൂപായ ഛട്ഠിയാ അഭാവതോ യേവ, അഗമാഗമി ഭാവത്ഥന്തി അആദിസദ്ദസ്സ തിതാലീസ വണ്ണസദ്ദാ ആഗമാ ഹോന്തി തേസം വാ സോ ഇതി, ഏതേസുപി സങ്കാ, ‘‘യവാസരേ’’ (൧-൩൦) ‘‘സുഞ സസ്സ’’ഇതി (൨-൫൩) ആദേസാഗമാനം ദസ്സനേന, ആഗമ ലിങ്ഗാഭാവതോതി ഉകാര കകാര മകാരാനം അഭാവതോ, വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവത്ഥന്തി തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം അആദിസദ്ദോ വിസേസനം, തേ വാ തസ്സേ-തി, ഏത്ഥാപി സങ്കാ ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമഞ്ഞത്ഥ വിസേസനവിസേസ്സ ഭാവദസ്സനാ, സദ്ദലക്ഖണാ നുപയോഗതോതി സദ്ദലക്ഖണേന സദ്ദസങ്ഖരണസ്സ പകതത്താ വുത്തം, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘രൂപവിസേസൂപ ലക്ഖണാഭാവാ’തി, രൂപവിസേസസ്സ ഉപലക്ഖണ നിമിത്തം തസ്സഅഭാവാതി അത്ഥോ, ന ഹി വിസേസന വിസേസ്സഭാവേ പടിപാദിതേ അആദ്യാദിസദ്ദാനം രൂപവിസേസസ്സ സങ്ഖരണം കതം സിയാതി, യദി ഏസോവ സദ്ദസങ്ഖരണന്തി ഗയ്ഹേയ്യ, തഥാ സതി ‘നീലുപ്പല’മിച്ചാദീനമ്പി വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി നാസ്സ തദത്ഥ താപി സമ്ഭാവീയതേ, ലോകേ സീഹഗുണസ്സ മാനവകേ ദസ്സനതോ ഉപചാരേന ‘സീഹോ-യം മാനവകോ’തി തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപോപി ദിസ്സതി, തദത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘തഗ്ഗുണജ്ഝാരോപനത്ഥമ്പേതം ന ഹോതീ’തി വുത്തം, തസ്സ അആദിസദ്ദസ്സ, തേസം തിതാലീസവണ്ണസദ്ദാനം വാ ഗുണോ അആദിത്താദി, തസ്സ അജ്ഝാരോപനം-തിതാലീസവണ്ണസദ്ദേസു വാ അആദിസദ്ദേയേവ വാ ആരോപനം, തദത്ഥമ്പേതം സുത്തം ന ഹോതീതി അത്ഥോ, തത്ഥ കാരണമാഹ- ‘അതോയേവാ’തിആദി, അതോയേവ രൂപവിസേസൂപലക്ഖണാ ഭാവതോയോ, പകതം സദ്ദസങ്ഖരണം, യഥാവുത്ത വികപ്പന്തരാഭാവേ ഉഭയത്ഥമിദം സിയാ, തത്ഥ പരിഭാസത്ഥം ന ഹോതി… തല്ലക്ഖണത്താഭാവാ ഉപരിവക്ഖമാനത്താ ചാതി പാരിസേസമാലമ്ബിയാഹ ‘സഞ്ഞാസഞ്ഞി’ച്ചാദി.

മരിയാദായമ്പകാരേച, സമീപേ വയവേ തഥാ;

ചതുബ്ബിധപ്പകാരോയം, ആദിസദ്ദസ്സ ദിസ്സതേതി.

മരിയാദത്ഥോ ഏത്ഥ ആദിസദ്ദോതി ആഹ-‘ആദിമരിയാദാ ഭൂതോ’തി, ഉപലക്ഖണത്താതി ഉപലക്ഖിയമാനാനമാകാരാദീനം ഗഹണേ കാരണഭാവേന അപ്പധാനത്താ, തേനാഹ-‘ഉപലക്ഖണസ്സുപസജ്ജനീയഭൂതസ്സാ’തി, കാരിയേനാതി വണ്ണസഞ്ഞാഭവനാദിനാ, ന ഗുന്നമ്പി ആനയനം ഭവതി..ഗുന്നമുപസജ്ജനീയ ഭൂതത്താ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സേവ പധാനത്താ, സഞ്ഞായാ ഭാവേതി അകാരസ്സ വണ്ണസഞ്ഞായ അഭാവേ, രൂപന്തിതി താലീസാരൂപം, തിതാലീസാ+വണ്ണാതിപദച്ഛേദോ, തിതാലീസ+വണ്ണാതിവാ, സുത്താവയവസ്സാപി സുത്തസമ്ബന്ധിത്താ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) പന വുത്തം, രസ്സത്തന്തു ‘‘ദീഘരസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗേന, ഇതരഥാ ബ്യഞ്ജനപരസ്സേവ രസ്സത്തേ ദസ്സിതേ തിതാലീസഇതി അബ്യഞ്ജനേ പദം ന സമ്പജ്ജേയ്യാതി വിഞ്ഞായതി, ഇതരീതരയോഗചത്ഥേ ബഹുവചനേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ-‘ഏകവചനമ്പനാ’തിആദി, വിപ്പടിപത്തി അഞ്ഞഥാഭാവോ, രസ്സ ഏ ഓകാരേഹി തേചത്താലീസക്ഖരാനന്തി സമ്ബന്ധോ, ഏ ഓകാരേ ഹീതി സഹത്ഥേ തതിയാ, സക്കതാനുസാരേനാതി സക്കതേ ‘‘സന്ധി യക്ഖരാനം രസ്സാ ന സന്തീ’’തി വുത്തസ്സ അനുസാരേന, കോചീതി സാ സനപ്പസാദകചോളിയബുദ്ധപ്പിയാചരിയം ദസ്സേതി, ന ഹിച്ചാദിം വദതോ-യമധിപ്പായോ ‘രസ്സാഇവാതി ഇവസദ്ദോ സാധമ്മോപമാജോതകോ വാ സിയാ വേധമ്മോപമാജോതകോ വാ, യദി താവ വേധമ്മോപമാജോതകോ, രസ്സധമ്മസ്സ ഏ ഓകാരേസ്വ സമ്ഭവാ തേസം ദീഘകാലപ്പവത്തിതോ തേ ദീഘായേവ സിയും, യദി പന സാധമ്മോപമാജോതകോ, തേസു രസ്സധമ്മസ്സസമ്ഭവാ രസ്സകാലപ്പവത്തിതോ രസ്സാഏവ തേ സിയുന്തി ‘ഏത്ഥാതിആദീസു ഏ ഓകാരാനം ഉച്ചാരണകാലകതം രസ്സത്തമേവ ഹോതീ’തി, രസ്സകാലവന്തോയേവാതി ഏവസദ്ദോ സോഗതേ വണ്ണവിനിമ്മുത്തസ്സ കാലസ്സേവാഭാവാ വണ്ണാനഞ്ച പച്ചക്ഖ സിദ്ധത്താ പമാണസിദ്ധം പാരമത്ഥിക മേ ഓകാരാനം രസ്സകാലവന്തതം ദീപേതി, അത്ഥാതി വദതോ പനായമധിപ്പായോ ‘ഏത്ഥാതിആദീസു യദി ഏകാരാദയോ ദീഘാഏവ സംയോഗപുബ്ബത്താ രസ്സാവ സിയുംതഥാ സതി അത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ദീഘോവ ആകാരോ സംയോഗപുബ്ബത്താരസ്സോ ഇവ ഉച്ചതീതി ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ഉച്ചാരണകാലകതോവ രസ്സദീഘഭാവോ ഗഹേതബ്ബോ’തി, കച്ചായനവുത്തിവണ്ണനാ ഞാസോ, തഞ്ഞാപനേതി ബഹിദ്ധാ അഞ്ഞേസമക്ഖരാനം ഞാപനേ, പയോജനാഭാവാതി തേന സാധേതബ്ബസ്സ കസ്സചി ഇട്ഠസ്സ അഭാവമാഹ, കിമേത്ഥ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തി, ഉദാഹു അവയവേതി ആഹ- ‘പച്ചേക’ന്തി, അഞ്ഞഥാ ‘രുക്ഖാ വന’ന്തിആദീസു വിയ സമുദായേ വാക്യപരിസമത്തിയം ‘‘ഇയുവണ്ണാ ഝലാ നമസ്സന്തേ’’ (൧-൯) ഇച്ചാദികം ന സിജ്ഝതീതി, പച്ചേകം വണ്ണാ നാമഹോന്തീതി അകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതി ആകാരോ വണ്ണോ നാമ ഹോതീതിആദിനാ, അവയവേച്ചാദിനാ വുത്തിയം അവുത്തേപി ‘പച്ചേക’ന്തി വചനേ സദിട്ഠന്തം കാരണമാഹ, ദിട്ഠന്തോപനീതോ ത്യത്ഥോ സുഖേന പടിപത്തും സക്കാതി, ഏത്ഥ ഹി പച്ചേകന്തി അവുത്തേപി ദേവദത്തോ ഭോജീയതൂതിആദിനാ പച്ചേകം ഭുഞ്ജികിരിയാ പരിസമാപീയതേ, തേനാഹ-‘ന ചോച്ചതേ’ ഇച്ചാദി, അഥവാ സമുദായേപി വാക്യപരിസമാ പത്തിയം സതി സമുദായേ പവത്താ സദ്ദാ അവയവേസുപി വത്തന്തീതി ‘സമുദ്ദേകദേസദസ്സനേപി സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ, ഖന്ധേകദേസ ഭൂതായപി പഞ്ഞായ പഞ്ഞാക്ഖന്ധോതിആദീസു വിയ ന ദോസോ, തേനേവ വുത്തിയം ‘പച്ചേക’ന്തി ന വുത്തം, വണ്ണസദ്ദസ്സ ഗുണാദ്യനേകത്ഥത്തേപി പകരണതോ അകാരാദയോവേത്ഥ വുച്ചന്തീതി ആഹ-‘വണ്ണീയതി’ച്ചാദി, പകരണതോപി അത്ഥോ വിഭജ്ജതേ, വുത്തം ഹി–

അത്ഥാ പകരണാ ലിങ്ഗാ, ഓചിത്യാ ദേസകാലതോ;

സദ്ദത്ഥാ വിഭജീയന്തേ, ന സദ്ദായേവ കേവലാതി.

നനു ഝലാദിസഞ്ഞാ വിയ ലഹുസഞ്ഞം അകത്വാ കസ്മാ ഗുരുസഞ്ഞാ കതാതി ചോദനം മനസി നിധായ രുള്ഹി അന്വത്ഥവസേന ദ്വിപ്പകാരാസു സഞ്ഞാസു ഝാലാതി രുള്ഹി സഞ്ഞാത്ഥാഭാവേന വോഹാരസുഖമത്തപയോജനാ, അന്വത്ഥസഞ്ഞാ പന തപ്പയോജനാപി ഹോതി തദഞ്ഞപ്പയോജനാ പീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഏവ’മിച്ചാദി, വണ്ണീയതീ അത്ഥോ ഏതേഹീതി വുത്തമത്ഥം അനുഗതാ അനുഗതത്ഥാ വണ്ണസഞ്ഞാ തം, സദ്ദാധിഗമനീയസ്സാതി സദ്ദേന വിഞ്ഞാതബ്ബസ്സ, വണ്ണം മൂലമസ്സാതി വണ്ണമൂലകോ-അത്ഥോ, തസ്സ ഭാവോ വണ്ണമൂലകതാ, അത്ഥസ്സ വണ്ണമൂലകതം സാധേതി ‘സാപി’ച്ചാദിനാ, വണ്ണം രൂപം സഭാവോ ഏതേസന്തി വണ്ണരൂപാനി-പദാനി, സമുദായോ പാദാനം രൂപമസ്സാതി സമുദായരൂപം വാക്യം, വിഭത്യന്തമത്ഥജോതകം പദം, പദസമുദായോ വാക്യം, സബ്ബഞ്ചേതമുപചാരേന വണ്ണസദ്ദവചനീയത്തം ഗച്ഛതി വണ്ണമയത്താതി സബ്ബോപി സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദഭിന്നോ അത്ഥോ വാക്യാധിഗമനീയോ വണ്ണേനേവ വിഞ്ഞായതി നാമ തസ്മാ യഥാ വുത്തമത്ഥ വിസേസദസ്സനംലഹുസഞ്ഞായ ന സക്കാതി തദത്ഥമകാരാദീനം ഗുരുഭൂതാ വണ്ണസഞ്ഞാ കതാതി അധിപ്പായോ, സമ്മുതി സങ്കേതവസേന പവത്തോ വോഹാരോ, പരമത്ഥോ സനിബ്ബാനോ പഞ്ചക്ഖന്ധോ. ഉഭോഹി പനേതേഹി ഭിന്നോ തതിയോ കോട്ഠാസോ നാമ നത്ഥി, തഥാച വുത്തം–

ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ,

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നുപലബ്ഭതീതി.

നനു ച–

അപ്പക്ഖരമസന്ദിദ്ധം, സസാരം ഗൂള്ഹനിണ്ണയം;

പസന്നത്ഥഞ്ച സുത്തന്തി, ആഹു തല്ലക്ഖണഞ്ഞുനോതി.

‘‘ആദയോ തിതാലീസ വണ്ണാ’’ ‘‘തിതാലീസാദയോ വണ്ണാ’’തി വാ വത്തബ്ബന്തി ന തഥാ സതി സന്ദിദ്ധം സുത്തം സിയാതി, നനു സത്ഥാദോ മങ്ഗലവചനേന ഭവിതബ്ബം, അകാരോ പടിസേധത്ഥോപി ഹോതീതി (ന) സത്ഥാദോ സിദ്ധസദ്ദസ്സോപഹിതത്താ, അഥ ഹോത്വ പുബ്ബാ ഝാലാദി സഞ്ഞാ, സദ്ദസാധനമത്തപ്പയോജനത്താ പന സബ്ബവിധാനസ്സ പുബ്ബാചരിയ സഞ്ഞാവാലമേത്ഥാതി കിം പുനാപി വണ്ണാദിസഞ്ഞാവിധാനേന ഗന്ഥഗാരവ കരണേനാതി സച്ചമേതം, പുബ്ബാചരിയേസു പന ഗാരവം തദനുഗമനഞ്ച ദീപേതും കാചി സഞ്ഞായോപ്യന്വാഖ്യായന്തേ, യജ്ജേവം സംയോഗസബ്ബനാമലോപാദയോപി സഞ്ഞാ പുബ്ബാചരിയേഹി വുത്താ വത്തബ്ബാതി നനു ഭോ വുത്തമേവാമ്ഹേഹി’കാചി സഞ്ഞായോ ആഖ്യായന്തേ’തി, കിന്തദാഖ്യാനദ്വാരേന ഭവതാ താപി വിഞ്ഞാതും ന സക്കാതി, കേസഞ്ചി സാത്ഥകത്തോപി പതിവണ്ണമത്ഥാനുപലദ്ധിതോ വണ്ണാനമദിട്ഠാനമകാരാദീനമനുകതിയോ ഇഹോപദിട്ഠാഇത്യനുകാരിയേനാത്ഥേനാത്ഥവന്തതായ ഹോതേവാകാരാദിതോ വിഭത്തി, ലോപേന നിദ്ദിട്ഠത്താ പനസ്സാ അസ്സവനം സന്നികംസവചനിച്ഛാഭാവാ സംഹിതായാനിദ്ദേസോ, അനുക്കമോതി ആദോനിസ്സയാ സരാവുത്താ, തതോ നിസ്സിതാ ബ്യഞ്ജനാ, സരേസുപി ഏകട്ഠാനിയാ അകാരാദയോ ബഹുത്താ പഠമം വുത്താ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ദ്വിജാ ഠാനാനുക്കമേന, തേസുപി രസ്സാവ ലഹുത്താ പഠമം വുത്താ, തതോ ദീഘാ, ബ്യഞ്ജനേസുപി വഗ്ഗാ ബഹുത്താ ഠാനപ്പടിപാടിയാ പഠമം വുത്താ, തതോ യകാരാദയോ, വഗ്ഗേസു ച അഘോസാ പഠമം വുത്താ, തതോ ഘോസാ, തേസു ച സിഥിലാ പഠമം വുത്താ, തതോ ധനിതാ, തത്ഥാപി അപ്പകത്താ ദ്വിജാ പഞ്ചമാ വുത്താ, തതോ യരലവാ ഘോസഭൂതാ ഠാനാനുക്കമേന, തതോ ധനിതാ സകാരഹ കാരാ, തേസുപിഹകാരോ കേസഞ്ചി ഓരസോപി ഹോതീതി ദ്വിജത്താ പച്ഛാ വുത്തോ, കേഹിചി ‘‘ലളാനമവിസേസോ’’തി ദ്വിന്നമവിസേസേ വുച്ചമാനേപി ലിപിഭേദേന ഠാനഭേദേന ച ഭിന്നത്താ ളകാരോ വിസും അക്ഖരഭാവേന ഗഹിതോ, സോപി ഘോസഭാവേന ഠാനാനുക്കമേനച ഹകാരതോ പരം വുത്തോ നിഗ്ഗഹീതം പന സരത്താദിസബ്ബവിനിമ്മുത്തത്താ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തന്തി അകാരാദീനമയമനുക്കമോ, ഇമസ്സേവാനുക്കമസ്സ മനസി വിപസ്സ വത്തമാനത്താ തിതാലീസാതി ഗണനാപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ ച ‘നിഗ്ഗഹീതന്താ’തി വുത്തിയം വുത്തം, പകതം സാധുസദ്ദാന്വാഖ്യാനം, ന വണ്ണീയതേ, തി സദ്ദസങ്ഖരണ സങ്ഖാത മുഖ്യപ്പയോജനാഭാവാ, കിഞ്ചാപി ന വണ്ണീയതേ, അമ്ഹേഹി പന കഥമകാരാദീനമയമനുക്കമോ ഉപ്പന്നോതി സിസ്സാനം കങ്ഖാ വിച്ഛേദപ്പയോജനമ്പതി അനുക്കമസദ്ദസ്സ അത്ഥകഥനബ്യാജേന വണ്ണിതോ യേവാതി, കരീയന്തേ ഉച്ചാരീയന്തേ ഏതേനാതി കരണം, തത്ഥ ജിവ്ഹാമജ്ഝം താലുജാനം, ജിവ്ഹോപഗ്ഗം മുദ്ധജാനം, ജിവ്ഹഗ്ഗം, ദന്തജാനം സേസാനം സകട്ഠാനം കരണം, പയത്തി പയതനം, തമ്പന വണ്ണുച്ചാരണതോ അബ്ഭന്തരോ ബാഹിയോ ച ഉസ്സാഹോ, തത്ഥ അബ്ഭന്തരപയതനം-സംവുതത്തമകാരസ്സ, വിവടത്തം സരാനം സകാരഹകാരാനഞ്ച ഫുട്ഠത്തം വഗ്ഗാനം, ഈസംഫുട്ഠത്തം യരലവാനം, ബാഹിയപയതനന്തു സംവുതകണ്ഠതാദി, ഠാനതോ പച്ചാസത്തിയാ വിധീയമാനകാരിയസമ്ഭവേന പയോജനസമ്ഭവാ ആഹ-‘ഠാനമ്പനാ’തിആദി, തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഉപ്പത്തിവസേന വണ്ണാതി ഠാനം, ‘‘ഏ ഓനമ വണ്ണേ’’തി (൧-൩൭) സുത്തേ വണ്ണേതി കഥനമേവ വണ്ണസഞ്ഞാകരണേ പയോജനം, യഥാവുത്തമത്ഥമഞ്ഞത്ര ബ്യാപദിസതി’ ഏവ’മിച്ചാദിനാ, തസ്മാ ‘‘ദസാദോ സരാ’’ഇച്ചാദോ ‘തേനാ’തിആദീസു ‘തേന സരഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ കസ്മിം സുത്തേ പയോജനം തം ദസ്സേതി ‘‘സരോലോപോ സരേ’’ച്ചാദീ’തി ഏവമാദിനാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ഞാപേതി വണ്ണലോപന്തി ഞാപകം, കസ്മാ പന’സോ ചേമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ’തി വുച്ചതി നനു ‘തദമിനാദീനി’’തി (൧-൪൭) സുത്തം ദിസ്സതീതി, (സച്ചം) തഥാപി പകാരന്തരോയമ്പി വണ്ണലോപേ ദസ്സിതോതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഏവസദ്ദോ പന ‘യദി ഞാപകേന വണ്ണലോപോ സിയാ സോ ഇമിനാവ ഞാപകേന സിദ്ധോ, നാഞ്ഞേനാ’തി അവധാരേതി.

൨. ദസാ

നനു അആദയോതി പഠമന്തേനുവത്തന്തേ കഥമേത്ഥ’തത്ഥാ’തി സത്തമീനിദ്ദിട്ഠതാതി ആഹ-‘തഞ്ചാ’തിആദി, അത്ഥവസാവിഭത്തിവിപരിണാമേനാതി അആദയോതി പഠമന്തസ്സ‘ആദോ ദസാ’ത്യനേന സമ്ബന്ധാ സമ്ബജ്ഝമാനേ ചാധാരത്ഥേന ഭവിതബ്ബന്തി ആധാരത്ഥവസേന സത്തമീ വിഭത്തിയാ പരിവത്തനേനാതി അത്ഥോ, അത്ഥവസാ സത്തമിയാ വിപരിണാമസമ്ഭവായേവസുത്തേ അവിജ്ജമാനേപി‘തത്ഥാ’തി വുത്തിയം വുത്തം, ആദോദസന്നമനഞ്ഞത്ഥപവത്തിസമ്ഭവതോ തേസം അആദയോ വിസയഭാവേനപി സക്കാ പരികപ്പേതുന്തി വുത്തം-‘തേസു വിസയഭൂതേസൂ’തി, നിദ്ധാരണത്ഥോപി യുജ്ജതേവ… വണ്ണസമുദായതോ തദേകദേസഭൂതാന മാദോ വണ്ണാനം ദസസങ്ഖ്യാഗുണേന നിദ്ധാരിയമാനത്താ, ആദിമ്ഹി ദസ വണ്ണാതി വുത്തേ അവുത്താനമ്പി അവസ്സം വത്തബ്ബാനം ഊനപൂരണത്ഥമജ്ഝാഹാരോ ഹോതീതി വുത്തം- അവട്ഠിതാ നിദ്ദിട്ഠാ വാ’തി, ഏകാദീന മട്ഠാരസന്താനം സങ്ഖ്യാനം സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തനതോ ആഹ-‘ദസസങ്ഖ്യായ പരിച്ഛിന്നത്താ’തി, ഗയ്ഹുപഗാനം രസ്സഏ ഓവണ്ണാനമ്പി കച്ചായനേ വിയ അപരിച്ചാഗാ അനൂനാ, അഗയ്ഹുപഗാനം തദഞ്ഞേസം കേസഞ്ചി സരാനം പരിച്ചഗാ അനധികാ, ദസസദ്ദസ്സ സങ്ഖ്യേയ്യ വുത്തിത്താ ദസന്നമ്പി അധികതവണ്ണാനഞ്ഞത്താ വുത്തം-‘ദസന്നമ്പീ’തിആദി, സയം പുബ്ബാ’രാജ=ചിത്തിയം’തീസ്മാ ക്വിമ്ഹി അന്തലോപേ സമാസേ ച തദമിനാദിത്താ നിരുത്തിനയേന വാ സരസദ്ദോ നിപ്ഫജ്ജതീതി, ‘സര-ഗതിഹിം സാചിന്താസു’ ഇച്ചസ്മാ അപ്പച്ചയേന വാ നിപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതുമാഹ=‘സയം രാജന്തീ’തിആദി.

൩. ദ്വേദ്വേ

തേതി’ആദോ’തി സത്തമ്യന്തത്താ അപരേ ദ്വേ പരാമസതി, ഹേട്ഠാ വിയാതി ഹേട്ഠാ വുത്തം അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമം ഉപമേതി, അതോവ വിഞ്ഞായമാനത്ഥവസേന തേസു’തി വുത്തം, തേസുതി പന നിദ്ധാരണത്തവിവച്ഛായം തമ്പി സമ്ഭവതീതി തേസം വണ്ണാനം മജ്ഝേ ദ്വേദ്വേതി ദ്വിസങ്ഖ്യായ നിദ്ധാരണത്ഥോപി വേദിതബ്ബോ, വിച്ഛായം വുത്തി യസ്സ സോ വിച്ഛാവുത്തി-ദ്വിസദ്ദോ, വിച്ഛാവുത്തിതാ ചാസ്സ സവണ്ണത്തഗുണേന ദ്വിന്നം (‘ബ്യാപിതു) മിട്ഠത്താ, കമേനാവട്ഠിതേതി ഇമിനാ അകാരാദിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ അനാദികാലസിദ്ധം കമസിദ്ധത്തമാഹ. നനു സമാനാ വണ്ണാ സവണ്ണാത്യന്വത്ഥേ സവണ്ണസദ്ദേ സതി കതം രസ്സദീഘാനം സവണ്ണസഞ്ഞാ സിയാ… അസമാനത്താ ഏതേസന്തി, നേതദത്ഥിവണ്ണപ്പബന്ധസ്സ കമസിദ്ധത്താ വചനബലേനേവാസമാനാനമ്പി ഹോതേവാതി, നേവമ്പി വത്തും യുത്തം‘‘ദ്വേദ്വേ സവണ്ണാ’’തി സുത്തസ്സ താദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവേ [സബ്ഭാവേന (പോത്ഥകേ)] വിസേസകാരണാഭാവാതി ആഹ‘സമാനത്തമ്പനാ’തിആദി. തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ വണ്ണാ ചിത്തജത്തേപി അഭിബ്യത്തി വസേനാതി ഠാനം കണ്ഠാദി, തേന കതന്തി സമാസോ, കണ്ഠതാതു ഇതി ചത്തേ പാണ്യങ്ഗത്താ നപുംസകത്തം. പഞ്ചമേഹി വഗ്ഗപഞ്ചമേഹി. അന്തട്ഠാകീതി വഗ്ഗാനമന്തേ തിട്ഠന്തീതി അന്തട്ഠാ, താഹി, യുത്തസ്സാതി ബ്രഹ്മചരിയാ, ഗുയ്ഹ’ന്തിആദീസു യുത്തസ്സ. കേചീതി അനിയമേന വുത്തം, തേ പന–

‘‘ഹകാരോ പഞ്ചമേഹേവ, അന്തട്ഠാഹി ച സംയുതോ;

ഓരസോ ഇതി വിഞ്ഞേയ്യോ, കണ്ഠജോ തദസംയുതോ’’തി വദന്തി.

൪. പുബ്ബോ

വത്തതേതി അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമേന വത്തതേ, നനു ചേത്യാദിചോദനാ, നേസദോസോച്ചാദി പരിഹാരോ, ദോസാഭാവേ കാരണ മാഹ-‘യോയോ…പേ… പതീയതേ’തി, വുത്തം സമത്തേതി-‘നഹി’ച്ചാദിനാ, നനു ച പുബ്ബസദ്ദോ യമേകത്താ ഏകം പുബ്ബമാചിക്ഖതി ന സകലന്തി കഥം ‘‘പുബ്ബോ’തി വുത്തേ യോയോതി ഞായതി ‘യോയോ പുബ്ബോ’തി ച വുത്തേ ‘തേസു ദ്വീസു’തി ഏത്ഥ’ദ്വീസു ദ്വീസു’തി ഇദം കഥം സുഖേനേവ പതീയതേ തദിദമസിദ്ധേനാസിദ്ധസാധനന്തി ആസങ്കിയ തദഭാവമുബ്ഭാവീയ പുബ്ബ സദ്ദസ്സ വിച്ഛാഗമകത്തമവഗമയിതുമാഹ-‘നചേദ’മിച്ചാദി. തംയോഗാതി ഉപചാരവസേനാഹ, തബ്ബന്തതായവാതി അത്ഥിയത്ഥേ അപ്പച്ചയവസേന, ഏവമുപരിപി.

൫. പരോ

സേസമിച്ചാദിനാ‘തേസു ദ്വീസൂതി സവണ്ണസഞ്ഞകേസു ദ്വീസു’ ഇച്ചാദി കമതിദിസ്സതി. ലഹുസഞ്ഞാ രസ്സസ്സ, സംയോഗപുബ്ബസ്സ രസ്സസ്സ ദീഘസ്സ ച ഗുരുസഞ്ഞാ ന വത്തബ്ബാ… ഉച്ചാരണവസേനേവാന്വത്ഥസഞ്ഞാതി വിഞ്ഞായതി, പുബ്ബാചരിയവസേന വാ ഇഹാവുത്താവസേസസഞ്ഞാവിയ.

൬. കാദയോ

കേവല ബ്യഞ്ജനാനമത്ഥപ്പകാസത്താഭാവാ സരാനമത്ഥപ്പകാസനേ അച്ചന്തോപകാരാ ബ്യഞ്ജനാതി ‘ഏതേഹീ’തി കരണത്തേന വുത്തം, തേനാഹ ‘സരാന’മിച്ചാദി. വിപുബ്ബാ ‘അഞ്ജ-ബ്യത്തിയം’തീമസ്മാ കരണേ അനപ്പച്ചയേ രൂപം, നപുംസകത്തമ്പിസ്സാവഗമയിതും ‘ഉപകാരകാനീ’തി വുത്തം, ബ്യഞ്ജനത്തം ദിട്ഠന്തേന ഫുടയതി ‘യഥാ’ഇച്ചാദിനാ, യഥാ ഓദനസ്സുപകാരകാനി സൂപാദീനി ബ്യഞ്ജനാനി, തഥാ സരാനമുപകാരകാനീതി അധിപ്പായോ, ബ്യഞ്ജനമ്പന അദ്ധമത്തികം, വുത്തം ഹി–

ഏകമത്തോ ഭവേ രസ്സോ, ദീഘോ മത്തദ്വയായുതോ;

പ്ലുതോ തിമത്തോ വിഞ്ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനം ത്വദ്ധമത്തികംതി.

അന്വത്ഥാതി അന്വത്ഥതോ, ‘അന്വത്ഥാ ബ്യഞ്ജനാ’തി സമ്ബന്ധോ.

൭. പഞ്ച

സജാത്യപേക്ഖായ സമുദായവാചിത്തേപി കാദയോതീ അനുവത്തനതോ വഗ്ഗസദ്ദേന കഖഗഘഞാദയോവ ഗയ്ഹന്തി, പഞ്ച പരിമാണമസ്സ പഞ്ചകോവഗ്ഗോ, ‘‘തമസ്സ പരിമാണം ണികോ ചാ’’തി (൪-൪൧) കോ, സുത്തേ ആദിഭൂതോ പഞ്ചസദ്ദോ പഞ്ചസങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദം കുരുമാനോ മാവസാനാനം വഗ്ഗാനം ബഹുത്തം ഗമേതീതി ‘പഞ്ചകാ’തി വുത്തം, വഗ്ഗാതി ബഹുവചനതോ പച്ചേകന്തി വിഞ്ഞായതി, വജ്ജേന്തി യകാരാദയോഭി വഗ്ഗാ, പഠമക്ഖരവസേന പന കവഗ്ഗാദിവോഹാരോ.

൮. ബിന്ദു

അനേകത്ഥത്താ ധാതൂന മുച്ചാരണത്ഥോപേത്ഥ ഗണ്ഹാതീതി നിപുബ്ബാ തതോ കമ്മന്തി ത്തപ്പച്ചയേ ഞ്ഞിമ്ഹി പാദിസമാസേ ദീഘേച രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘രസ്സാ’തിആദീമാഹ, പീളനത്ഥതോ നിഗ്ഗഹനം നിഗ്ഗഹോ, ‘ഇ-അജ്ഝേന ഗതീസു’ഇച്ചസ്മാ കത്തരി [കമ്മനി-ഇതി വത്തബ്ബം, ഇതം ഉച്ചാരിതന്തി അത്ഥോ] ത്തപ്പച്ചയേ ഇതം, നിഗ്ഗഹേന ഇതന്തി അമാദിസ മാസേ രൂപം ദസ്സേന്തോ ‘കരണം നിഗ്ഗഹേന വാ’തിആദിമാഹ, പച്ഛിമപക്ഖം സാധേതുമാഹ-‘വുത്തം ഹീ’തി.

൯. ഇയു

ചത്ഥസമാസോതി ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദസമാസോ. അത്തേതി മുനി സദ്ദാദിവചനീയേ അത്ഥേ, നമതീതീമസ്സേതം കമ്മം,

യം സബ്ബവചനം സബ്ബ, ലിങ്ഗം സബ്ബവിഭത്തികം;

തം സബ്ബത്ഥേ നമനതോ, വിദും നാമന്തി തബ്ബിദൂ.

ഇധ നാമസഞ്ഞായാഭാവേപി അന്വത്ഥബലായേവ നാമസഞ്ഞാ സിദ്ധാതി (ആഹ) ‘അന്വത്ഥബ്യപദേസേനാ’തി, സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപന്തി പച്ചയാ പഠമം കരീയതീതി പകതി, സാ ഏവ രൂപന്തി പകതിരൂപം, സ്യാദ്യന്തസ്സ പകതി രൂപം മുനിസദ്ദാദി സ്യാദ്യന്തപകതിരൂപം, അത്ഥവന്തമധാതുകമപ്പച്ചയമ്പാടിപദികം, പദം പദം പതി പടിപദേ, പടിപദം നിയുത്തം പാടിപദികം. വിസേസനേനാതി സുത്തേ ‘നമസ്സന്തേ’തി വുത്തേന ഇവണ്ണുവണ്ണാനം വിസേസനേന. ആഖ്യാതസ്സാതി പചതിആദിനോ. ആദിമജ്ഝവത്തിനോതി ഇന്ദ ഉദകസദ്ദാദീനം ആദോ, പഖുമാദീനം മജ്ഝേച വത്തിനോ. പദേസേസൂതി ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൩) ആദികേസു സുത്തപ്പദേസേസു, അനിട്ഠപസങ്ഗ (സങ്കം) നിവത്തേതീതി സമ്ബന്ധോ, അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോനാമ [നാമാതി (പോത്ഥകേ)] പചതി-ഇന്ദ (ഉദക പഖുമ) സദ്ദാദീന മന്ത ആദിമജ്ഝഭൂതഇവണ്ണാദീനം ഝലസഞ്ഞാ വിധായ തതോ പരാസം സാദി വിഭത്തീനം ‘‘ഝലാ സസ്സ നോ’’തി (൨-൮൧) ആദീഹി ‘നോ’ ആദേസാദിമ്ഹി കതേ ‘പചതിനോ, ഇന്ദനോ, ഉദകനോ, പഖുമനോ’തിആദി രൂപപ്പസങ്ഗോ, നനുചാദിആദി ചോദനാ. വത്തബ്ബന്തി സുത്തേ വത്തബ്ബം. ബ്യാസനിദ്ദേസേനാതി അസമാസനിദ്ദേസേന. തദയുത്തന്തിആദി പരിഹാരോ, തന്തി തം ചോദ്യം, സതിഹീതിആദിനാ അയുത്തത്തം സമത്ഥേതി, ദ്വീസുത്തരേസു യോഗേസൂതി ഉപരിമേസു ‘‘പിത്ഥിയം’’ ‘‘ഘാ’’തി ദ്വീസു സുത്തേസു. ഇത്ഥിയന്തി ഇദന്തി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം പദം. വണ്ണവിസേസനം സിയാതി ‘‘പിത്ഥിയ’’ന്തി സുത്തേ ‘ഇയുവണ്ണാ’തി അനുവത്തനതോ ‘ഇത്ഥിയം ഇവണ്ണുവണ്ണാ’തി ഏവം ഇവണ്ണു വണ്ണാ ‘‘ഘോ’’തി സുത്തേ ‘ഇത്ഥിയം ആ’തിഏവം അവണ്ണസ്സ ച വിസേസനം ഭവേയ്യ. വണ്ണവിസേസനേ വിരോധമാഹ ‘ഏവഞ്ചേ’ച്ചാദി, നാമസ്സന്തേതി അസമാസനിദ്ദേസേ ത്വവിരോധമാഹ- ‘ബ്യാസേ’ച്ചാദി. സക്കാനാമവിസേസനം കാതുന്തി ദ്വീസു സുത്തേസു ഇത്ഥിയന്തിആദിനാ വക്ഖമാനക്കമേന. നാമസ്സ അന്തോ നാമന്തോതി സമാസസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്താ സമാസേ ഗുണീഭൂതസ്സ നാമസ്സ ഇത്ഥിയന്തി ഇദം വിസേസനം കാതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ, വചനമന്തരേനാതി പാണിനിയാനമിവ ‘‘യഥാസങ്ഖ്യമനുദേസോ സമാനം’’തി (൧-൩-൧൦) സുത്തം വിനാ, സമാസങ്ഖ്യ ഏതേസന്തി സമസങ്ഖ്യകാ, ഇതിസദ്ദോ ആദ്യത്ഥോ, തേന–

‘‘ആലാപഹാസലീലാഹി, മുനിന്ദ വിജയാ തവ;

കോകിലാ കുമുദാനീ വോ, പസേവന്തേ വനം ജലം’’ (൨൬൦).

ഇച്ചാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൦. പിത്ഥി

ഇത്ഥിയം നാമസ്സാതി ച, അന്തേ ഇവണ്ണുവണ്ണാതി ച വുത്തേ തേസമാ ധാരാധേയ്യസമ്ബന്ധോ ആധേയ്യസ്സാധാരേ പവത്തിം വിനാ ന സമ്ഭവതീതി അജ്ഝാഹാരവസേന ‘വത്തമാനാ’തി വുത്തിയം വുത്തം. ഇവണ്ണു വണ്ണാതി അപേക്ഖിയ‘വിസേസീയന്തീ’തി ബഹുവചനമേതം സമ്ബന്ധസ്സ പുരിസാധീനതായ നാമന്തീമിനാ സമ്ബന്ധേ സതി‘വിസേസീയതീ’തേകത്തേന പരിണമതി.

൧൧. ഘാ

ഇത്ഥിയം നാമസ്സന്തേതി ച വത്തതേ. ഹേട്ഠാ സബ്ബത്ഥ സഞ്ഞിനോ നിദ്ദിസിയ സഞ്ഞായ നിദ്ദിട്ഠത്താ തത്ഥ വിയ വിസും സഞ്ഞിനോ പഠമമനിദ്ദേസേ അസന്തോ വിയാതി ദോസലേസമാലമ്ബിയ ചോദയതി നന്ഹചേ’ത്യാദിനാ. തത്ഥ സേതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സഞ്ഞിനോ. കാരിയേനാതി സഞ്ഞാകാരിയേന. പരിഹരതി ‘നായം ദോസോ’തിആദിനാ. പച്ഛാവുത്തമത്തേനാതി ‘‘ഘാ’’തി സുത്തേ കാരിയിനോ ആകാരസ്സ പച്ഛാ വുത്തമത്തേന. നചാതി ഏത്ഥ ചസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, അപരമ്പി കിഞ്ചി വത്തബ്ബമനിയമരൂപമത്ഥീതി അത്ഥോ. അനിയമരൂപമാചരിയപ്പവത്തിതോ സാധേതുമാഹ ‘ഉഭയഥാപി’ച്ചാദി.

൧൨. ഗോസ്യാ

ആസദ്ദോ ആഭിമുഖ്യേ, അനഭിമുഖമഭിമുഖം കത്വാ ലപനം കഥനമാല പനം, തസ്മിം ആലപനേ, ആലപനത്ഥേ വിഹിതോ സീതി അത്ഥോ.

ഇതി മോഗ്ഗല്ലാനപഞ്ചികാടീകായം സാരത്ഥവിലാസിനിയം

സഞ്ഞാധികാരോ സമത്തോ.

പരിഭാസാധികാര

൧൩. വിധി

വചനാരമ്ഭയോജനമാഹ–‘യം വിസേസനഭാവേനേ’ച്ചാദി, യന്തി അനിയമേന ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൩) ആദീസു അതോതിആദികം വിസേസനഭാവേന വത്തുമിച്ഛിതം പരാമസതി, തേനാതി വിസേ സനത്തേനു-പാദിയമാനേന യം സദ്ദനിദ്ദിട്ഠേന അതോതിആദികേന കരണഭൂതേന, യഥാകഥഞ്ചിതബ്ബതോതി ആദോ മജ്ഝേ-ന്തേ വാ സബ്ഭാവതോ യേനകേനചി ആകാരേന അഭേദോപചാരേന അകാരാദിവിസേസനവതോ നാമാദിനോ, തദന്തത്ഥന്തി തം അതോത്യാദി വിസേസനമന്തേ, നാദോ ന മജ്ഝേ യസ്സ തം തദന്തം, തം അത്ഥോ പയോജനം യസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥോ, വത്തായത്താതി വത്തുനോ ആയത്താ… അത്താവാത്തനോ വചനേ പധാനന്തി, തസ്സാതി വത്തുനോ, സാതി വചനിച്ഛാ, പയോഗാനുസാ രേനാതി ജിനവചനാനുസാരേന, ഇതീതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ, ഇമിനാ കാരണേനാതി അത്ഥോ, ന സബ്ബത്ഥപ്പസങ്ഗോതി സംഹിതാദിവിധിമ്ഹി സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതി, തഥാഹി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി (൧-൨൬) ഏത്ഥ സരോതി വിസേസനഭാവേന വചനിച്ഛായ സബ്ഭാവേ സരോതി തത്രാ’ദീനം വിസേസനന്തി യഥാകഥഞ്ചിസരാദിസരമജ്ഝസരന്താനം തത്രാദീനം ലോപപ്പസങ്ഗേ ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) സരന്തസ്സപസങ്ഗോ സിയാ, ന ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) അന്തസ്സ… ഛട്ഠീനിദ്ദേസാഭാവാ, തഥാ സതി ‘തത്രിമേ’തിആദിമ്ഹി ‘ഇമേ’തിആദിനാ വത്തബ്ബതാ ആപജ്ജേയ്യാതി പയോഗം നാനുസടാ നാമസിയുന്തി ന സബ്ബത്ഥ തദന്ത വിധിപ്പസങ്ഗോ, തഥാ ‘‘ഗതിബോധാ’’ (൨-൪) ദിസുത്താദിമ്ഹിപി ‘ഗമയതി മാണവകംഗാമം ത്യാദിപ്പസങ്ഗോതിആദി ച യഥായോഗമവഗന്തബ്ബം, വുത്തിയം ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി സുത്തോദാഹരണം ദസ്സിതം, ‘‘നരാ നരേ’’തി ലക്ഖിയോദാഹരണം.

൧൪. സത്തധീ

വചനഫലമുപദസ്സേതി‘യത്ഥേ’ച്ചാദിനാ, യത്ഥ യസ്മിം ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’ത്യാദികേ സുത്തേ, സത്തമിയാതി ‘സരേ’തിആദിനാ സത്തമിയാ, യസ്സാതി സരോതിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠസ്സ, കാരിയം ലോപാദി, സമ്ബന്ധാ വിസേസാതി സരേത്യാദോ ഓപസിലേസികമധികരണം, തഞ്ചോപസിലേസേ ഭവമധികരണം പുബ്ബസ്സ വാ പരം സിയാ പരസ്സ വാ പുബ്ബന്തി പുബ്ബപരോപസി ലേസസ്സാവിസിട്ഠത്താ പുബ്ബപരാനം സമ്ബന്ധസ്സ അവിസേസാ, പരസ്സാപീതി ന കേവലം പുബ്ബസ്സേവ, സതീത്യസ്മിം അത്ഥേ ജോതനീയേ സത്തമീ സംസത്തമീ സന്തസദ്ദസ്സ സമാദേസേന, സത്തഞ്ചേത്യാദിവചനമേവം സതി ഘടതേ, സന്തി വാ സന്തസദ്ദത്ഥേ പാദി, സുത്തേ അവുത്തേപി വുത്തിയം ‘നിദ്ദേസേ’തി വചനേ കാരണമാഹ-സത്തഞ്ചാ’തിആദി, നിദ്ദേസമന്തരേന സത്തം ന സമ്ഭവതീതി സമ്ബന്ധോ, സത്തമിയാ നിദ്ദേസേ സതിയേവ തം സമ്ബന്ധായ സത്തായ സമ്ഭവോ, അഞ്ഞഥാ കിമഞ്ഞന്തസ്സാ പതിട്ഠാതി അധിപ്പായോ, പുബ്ബസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ കിന്നിസ്സായ പുബ്ബത്തമിച്ചാഹ-‘സത്തമി’ച്ചാദി, തന്തി ‘‘സരോ ലോപോ സരേ’’തി സുത്തം, ഉകാരസ്സാതി ‘വേളു’ഇച്ചത്ര ഉകാരസ്സ, പുബ്ബസ്സ…പേ… കരിത്വാ തംമനസികതഞ്ചോദനം ദസ്സേതുമാഹ-‘തമഹ’ന്തി ച്ചാദിതി ഏവമേത്ഥ സാജ്ഝാഹാരോ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. പുബ്ബസ്സാതി സത്തമീ നിദ്ദിട്ഠതോ പുബ്ബസ്സ, അനന്തരസ്സാതി അബ്യവഹിതസ്സ, വുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ, അയമധിപ്പായോ ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സാ’’തി (൧-൧-൬൬) പാണിനിയവചനേ ‘‘ദിസിരയമുച്ചാരണക്രിയോ നിസദ്ദോപ്യയ മിഹ നേരന്തരിയം ജോതേതി, തത്ഥ‘നിരന്തരം ദിട്ഠോ’തി പാദിസമാസേ കതേ ഫുടമേവാനന്തരമുച്ചാരിതേത്യമത്ഥോ-വഗമ്യതേതി ‘‘പുബ്ബസദ്ദസ്സ ബ്യവഹിതേപി പയോഗദസ്സനേ ബ്യവഹിതേപി കാരിയം പപ്പോതീ’’തി ഭസ്സകാരാദയോ വണ്ണേന്തി, ഇഹ താദിസവചനാഭാവേന വണ്ണാദി ബ്യവധാനേപി സിയാ’’തി, സരേച്ചാദിപരിഹാരവചനേ-ധിപ്പായ മുബ്ഭാവയതി ‘യദിപി’ച്ചാദിനാ, മഥുരായ പാടലിപുത്തകസ്സ ചാന്തരാളേ ഗാമാദീനം സബ്ഭാവാ ബ്യവധാനേപി പുബ്ബസദ്ദസ്സ പവത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘മഥുരാ’ ഇച്ചാദി, യസ്മാ സരേതി ഓപസിലേസികാധാരേ സത്തമ്യന്തം പദം, തസ്മാ ബ്യവധാനേ സരലോപോ ന ഹോതീതി ഏവം സങ്ഖേപബ്യാഖ്യാനേന വുത്തിയ മത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന കേവലം സരേതി ഏത്ഥേവാതി ആഹ- ‘കാരിയേ’ച്ചാദി, ഓപസിലേസികേയേവാധാരേ ഭവതീതി സേസോ, കാരണമാഹ-‘വത്തിച്ഛാന്ഹവിധാനതോ സദ്ദസ്സാ’തി, വത്തുനോ യാ ഇച്ഛാ വചനിച്ഛാ തസ്സാ അനുതൂലേന വിധാനതോ അത്ഥസ്സ കഥനതോതി അത്ഥോ,യേന ഹി യമത്ഥം വത്താതിധാതുമിച്ഛതി സതീപ്യഭിധാനസാ മത്ഥിയേ ന തതോ-ഞ്ഞമത്ഥം സദ്ദോഭിദധാതീത്യധിപ്പായോ, വത്തിച്ഛാ വസായേ കാരണമാഹ’വത്തിച്ഛാപി’ച്ചാദി, വത്തുനോ സുത്തകാരസ്സ ഇച്ഛാ വത്തിച്ഛാ, കഥമുപദേസതോ വത്തിച്ഛാ-വസീയതേ’ കഥഞ്ച സാമത്ഥിയതോതി ആസങ്കിയ തമുപദസ്സേതുമാഹ-‘അതോചേത്യാദി, അതോ വക്ഖമാനകാരണാ ഉപദേസതോ വസീയതേതി സമ്ബന്ധോ, കിന്തം കാരണ മിച്ചാഹ-‘യസ്മാ’ഇച്ചാദി, അന്വയസദ്ദേനേത്ഥ ഗുരുപാരമ്പരിയോ-പദേസോ വിവച്ഛിതോ, യസ്മാ കാരണാ അന്വയോ ഗുരുപാരമ്പരിയോ പദേസോ ഗുരുകുലമുപഗമ്മ പഞ്ഹകരണാദിനാ അന്വിച്ഛീയതേ ഗവേസീയതി, അതോ കാരണാ ഗുരുപരമ്പരാ ഗതഉപദേസതോ വസീയതോതി അത്ഥോ, സാമത്ഥിയതോ-വസായപ്പടിപാദയിതുമാഹ- ‘സാമത്ഥിയമ്പി’ച്ചാദി, സാമത്ഥിയമ്പി വുച്ചതേതിസേസോ, ലഘുനോപായേന സദ്ദാനമുപലക്ഖണേ പവത്തീതി ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ വചനന്തരക-രണമനുപന്നം, ഉപപന്നം വചനന്തരകരണം, തസ്സ ച ഓപസിലേസികാധാര മന്തരേന അഞ്ഞഥാനുപപത്തിയാ ആധാരവിസേസപ്പടിപ്പത്തീതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം, ആധാരന്തരേച്ചാദിനാ യഥാവുത്തം സാമത്ഥിയം വിഭാവേതി, ആധാരന്തരേപീതി സബ്ബത്ഥ പാഠോ ദിസ്സതി, പസങ്ഗാഭാവതോ അത്ഥന്ത-രേനാപി ആധാരന്തരേപി ഓപസിലേസികാധാരേപി വചനന്തരപ്പസങ്ഗോ സിയാതി സമ്ബന്ധസമ്ഭവാ ഓപസിലേസികാധാരനിസ്സയനേപി ആനിസംസോ ന ദിസ്സതീതി സമുച്ചയത്ഥേനാപി നത്ഥി പയോജനന്തി വജ്ജേതബ്ബോ യമ്പി സദ്ദോതി, നനു കിമേവം വണ്ണീയതേ പുബ്ബസ്സേവേതി വചന മേവോപസിലേസികമധികരണം വിഞ്ഞാപയതി… തത്ഥേവ പുബ്ബപരത്ത സമ്ഭവാതി യോമഞ്ഞതേ, തസ്സേസാ കപ്പനാ ന സങ്ഗതാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘പുബ്ബസ്സാതി’ച്ചാദി, അയുത്തത്തേ കാരണമാഹ-‘സാമീപികേപി തസ്സ സമ്ഭവാ’തി, ‘ഗങ്ഗായം ഘോസോ’തി വുത്തേ ഘോസോ ഗങ്ഗായം പുബ്ബോ വാ പരോ വേതി ഗമ്മമാനത്താ സാമീപികേപ്യധികരണേ പുബ്ബപരത്തസ്സ സമ്ഭവാതി അത്ഥോ, ഏതാവവുച്ചതേതി പുബ്ബസ്സേവ ഹോതി ന പരസ്സാതി ഏത്തകമേവ വുച്ചതേ, തഥാച വക്ഖതി-‘കിന്ത’ന്തിആദി, അധികം ബ്യവഹിതനിവുത്യാദി ന വുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ, ആദിസദ്ദേനേത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനാ ഗഹിതാ, ഛട്ഠീപകപ്പനാപി സാമത്തിയാ കതാതി സമ്ബന്ധോ, പകപ്പനം പകപ്പനാവിധാനം, ഏവം മഞ്ഞതേ ‘പാണിനിയാ ‘‘ഛട്ഠീട്ഠാനേയോഗാ’’ത്യതോ (൧-൧-൪൯) ‘‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ’’ (൧-൧-൬൬) ‘‘തസ്മാ ത്യുത്തരസ്സ’’ ഇതി (൧-൧-൬൭) പരിഭാസാസുത്തദ്വയേ ഛട്ഠീഗഹണമനുവത്തിയ ‘തസ്മിന്തി നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീ’ ‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സ ഛട്ഠീ [നിദ്ദിട്ഠേ പുബ്ബസ്സ ഛട്ഠീതി പുബ്ബസ്സ കാരിയിത്തപടിപാദനയോഗ്ഗോ ഛട്ഠീ തബ്ബോധകപദേ ഭവതിത്യത്ഥോ, ഏവ ധുത്തരസ്സേതു വി. ഉജ്ജോതടീകാ] തി ഛട്ഠീപകപ്പനം പടിപാദേന്തി ‘യസ്മിം സുത്തേ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ ഛട്ഠീപകപ്പനായഥാ സിയാ’തി, ഇധ പന വചനന്തരാഭാവേപി യത്ഥ ഛട്ഠീനിദ്ദേസോ നത്ഥി, തത്ഥ സാമത്ഥിയേനേവ ഛട്ഠീപകപ്പനാ സിദ്ധാ’തി, സാമത്ഥിയമുപദസ്സേതി ‘സത്തമീനിദ്ദേസേ’ച്ചാദിനാ, അഞ്ഞവിഭത്തിനിദ്ദിട്ഠോപി പടിപജ്ജതേതി സമ്ബന്ധോ, കാരിയയോ ഗന്തി കാരിയസമ്ബന്ധം, യഥാ ‘‘വഗ്ഗേ വഗ്ഗന്തോ’’തി ഏത്ഥാനുവത്തമാനം നിഗ്ഗഹീത’ന്തിദം ഛട്ഠീയന്തം വിഞ്ഞായതേ, കഥം വഗ്ഗേതേസാ സത്തമ്യകതത്ഥാ ‘‘നിഗ്ഗഹീത’’ന്തി (൧-൩൮) പുബ്ബസുത്തേ കതത്ഥതായ പഠമാ വിഭത്തിയാ ഛട്ഠീവിഭത്തിമ്പകപ്പേതി സത്തമിയം പുബ്ബസ്സേ’തി തഥേത്യവഗന്തബ്ബം. ഏതാവ വുച്ചതേതി വുത്തേ ഇദന്തി ന വിഞ്ഞായതേതി ആഹ ‘കിന്ത’ന്തിആദി, യദാഹിച്ചാദിനാ പരിയായപസങ്ഗക്കമം ദസ്സേതി. കിമിദമുച്ചതേ പരിയായപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥം വചനന്തി നനു പുബ്ബപരാനം യുഗപദുപ്പത്തിയ മാചരിയവചനപ്പമാണേനാപ്പടിപത്തിയം വിജ്ഝനത്ഥം വചനന്തി കസ്മാ നോച്ച തേച്ചാഹ- ‘യുഗപദുപസിലിട്ഠാന’ന്ത്യാദി, യുഗപദുപസിലിട്ഠാനമസമ്ഭവോതി സമ്ബന്ധോ, കുതോച്ചാഹ-‘അപരസ്സൂപസിലേസികസ്സാഭാവതോ’തി, അതോതി യുഗപദുഭിന്നമ്പത്തിയാ അഭാവതോ, വചനം ‘‘സരോ ലോപാസരേ’’ച്ചാദികം (൧-൨൬) സുത്തം.

൧൫. പഞ്ച

അവധിഭാവേനാതി ‘അതോ’ച്ചാദിനാ അവധിത്തേന, യസ്സാതി യോ ആദിനോ, കാരിയന്തി ‘ടാടേ’ആദികം, പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസാതി യഥാ- ‘ഗാമാ ദേവദത്തോ’തി വുത്തേ സോ തതോ പുബ്ബോ പരോഗേതി വിഞ്ഞായതീത്യവധിഭാവസ്സ പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവിസേസോ, തഥേഹാപി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’തി (൨-൪൧) വുച്ചമാനേ അതോ പുബ്ബേസം യോനം അഥവാ പരേസന്തി പുബ്ബപരാപേക്ഖത്തേനാവധിഭാവസ്സാവിസേസാതി മഞ്ഞതേ, പുരേ വിയാത്യനേന സത്തമിയന്തി ഏത്ഥ വുത്തം നിദ്ദേസവചനേ കാരണമതിദിസതി, വുത്തിയം ‘നരാനമേരേ’തി ഏത്ഥ അപവാദവിപ്പടിസേധേ സതിപരത്താ ടാടേആദേസാനം പവത്തിം ‘‘ആദിസ്സാ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണയിസ്സാമ, അഥ കിമിമിനാ വചനേന നനു യതോ യത്ഥ പഞ്ചമീ നിദ്ദേസോ തത്ഥ സബ്ബത്ഥ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’ (൧-൨൧) ത്യതോ ‘പരോ’ത്യനുവത്തേതും സക്കാതി തസ്സാനുവത്തിതസ്സ യോനമിച്ചനേന സാമാനാധികരണ്യാ‘പരേസം യോനം’ത്യയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ, തതോ പുബ്ബേസം പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീതി, നേതദത്ഥി, പരോതി ത്യനുവത്തമാനം ‘അതോ’തി പഞ്ചമ്യന്തേന സമ്ബജ്ഝമാനം ന കോചി വാരേതാ അത്ഥീതി പരതോ-കാരതോ പുബ്ബേസമ്പി യോനം ടാടേആദേസാ പപ്പോന്തീതി വചനേനേമിനാ ഭവിതബ്ബമേവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘വചനേ’ച്ചാദി, ഏവഞ്ചരഹി തദേവോദാഹരിതബ്ബം, കിം ‘നരാനരേ’ ത്യുദാഹടന്തി ചേ, നേസദോസോ, അഞ്ഞദത്ഥം കാരീയമാനമിഹാ-പ്യത്ഥവന്തം ഹോതീതി, പുബ്ബകോ പരിഹാരോതി ബ്യവ ഹിതനിവത്തിയാ പുബ്ബസുത്തേ വുത്തോ ‘‘സരേതോപസിലേസികാധാരോ’’തി പരിഹാരോ, ന സമ്ഭവതീതി ഇഹ സത്തമിയാ അഭാവാ ന സമ്ഭവതി, വചനാനന്തരന്തി പാണിനിയാനം നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമിവ ബ്യവഹിതനിവത്തിയാ സുത്തന്തരം, തേ ഹി ‘‘തസ്മാത്യുത്തരസ്സാ’’ത്യേത്ഥ (൧-൧-൬൭) നിദ്ദിട്ഠഗ്ഗഹണമനുവത്തിയ തേന പുബ്ബേ വിയ ബ്യവഹിതനിവത്തിമ്പടിപാദേന്തി. അനന്തരേതിവചനാ പച്ചാസത്തിയാ നിസ്സയനം വിഞ്ഞായതേ, കതത്ഥതായാതി വചനാ ജാതിയാത്യാഹ- ‘പച്ചാസത്യാ ജാതിം സന്നിസ്സായാ’തി ജാതിം സന്നിസ്സായ പച്ചാസത്യാ കരണഭൂതായ നിവത്തിമാഹേതി സമ്ബന്ധോ, ഇമിനാ പച്ചാസത്തി ഞായബ്യാപനഞായജാതിപദത്ഥബ്യത്തിപദത്ഥേസു പച്ചാസത്തിഞായോ ജാതിപദത്ഥോചേഹ നിസ്സീയതേതി ദസ്സേതി, ന ഹി കേവലം ജാതിം നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹി യദേത്ഥ പച്ചാസത്തിഞായോ ന നിസ്സിതോ, തദാ ബ്യാപനഞായേന ബ്യവഹിതേ ചാബ്യവഹിതേ ചാസജ്ജതീതി ജാതിയാ നിസ്സയനേ സത്യപി ബ്യവഹിതേപി ബ്യാപ്യമാനാ ജാതി കേന നിവാരീയതേ നാപി കേവലം പച്ചാസത്തിന്നിസ്സായ ബ്യവഹിതനിവത്തി വത്തും സക്കാ, തഥാഹ്യസതി ജാതിസന്നിസ്സയേന ബ്യത്തിനിസ്സീയതേ, ബ്യത്തിയഞ്ച പദത്ഥേ പടിലക്ഖിയം ലക്ഖണം പവത്തതീതി പച്ചാസത്തി ഞായനിസ്സയനേപ്യബ്യവഹിതമ്പതി യം ലക്ഖണം ഭിന്നം തദബ്യവഹിതേ പവത്തം, യമ്പന ബ്യവഹിതമ്പതി ഭിന്നം ലക്ഖണം, തഞ്ച വചനപ്പമാണതോ മാഭവത്വസ്സ ബ്യത്ഥതാതി ബ്യവഹിതേപി പവത്തതേ, തസ്മാ ഉഭോപി നിസ്സായ നീയാതി. വിസയദസ്സനപ്പസങ്ഗേ വിസയിദസ്സനമത്ഥബ്യത്തികാരണന്തി വാക്യന്തോഗധപദാനമത്ഥമ്പഠമം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ സമാസാദികം ദസ്സേതും ‘കതോ’ത്യാദികമാരദ്ധം, ജാതിലക്ഖണോതി അബ്യവഹിതത്തജാതിസഭാവോ, ‘ഓസധ്യോ’തി ഏത്ഥ സകാരേ അകാരാ പരസ്സ ധകാരേന ബ്യവഹിതസ്സ യോസ്സ വിയാവസേസാനമ്പി സബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘യോപ്പഭുതീന’ന്തി, ജാതി സാമഞ്ഞം, യാവതി വിസയേതി ഗവാദികേ യത്തകേ വിസയേ, കാമചാരതോ വിസയ പരിസമത്തിയാ ദിട്ഠന്തമാഹ-‘തം യഥേ’തി, ഭോജയേതീതി ഏത്ഥ ഭോജയേഇതീതി പദച്ഛേദോ, കതോഹി ജാത്യത്ഥോ കസിണോതി യസ്മാ സകലോ ബ്രാഹ്മണ ജാതിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ പരിസമത്തോ, തസ്മാതി അത്ഥോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി- ‘യാവ ദിട്ഠമ്ഭോജയേ’തി വുത്തേ [വുത്തേന (പോത്ഥകേ)] സന്തായ സാമഞ്ഞവുത്തി ബ്രാഹ്മണസദ്ദപ്പയോഗസാമത്ഥിയാ പച്ചേകമ്ഭോജനകിരിയാ കതാ നാമ ഹോതി, യതോ കസിണോപി ജാത്യത്ഥോ പരിസമത്തോ നാമാതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) സുത്തേ ബ്യഞ്ജനേതി സത്തമീ പുബ്ബസ്സ ദീഘാദിവിധിമ്ഹി ചരിതത്താ ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧-൩൪) ഏത്ഥ സരമ്ഹാതി പഞ്ചമ്യക തത്ഥാ, തതോ പഞ്ചമീനിദ്ദേസസ്സ ബലീയത്തം, തതോ ‘‘സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ’’ ‘‘പഞ്ചമിയം പരസ്സാ’’തി ദ്വിന്നം പരസ്സ സമുട്ഠാപനേ ‘ബ്യഞ്ജനേ’തി സത്തമീ പരസ്സ കാരിയ യോഗിതായ അത്ഥതോ വിഭത്തിവിപരിണാമേന ഛട്ഠീഭാവേന പരിണമതീ… ദ്വിന്നം സുത്താനം വിപ്പടിസേധേ പരസ്സ ബലീ യത്താവാതി ഏതാദിസസാമത്ഥിയസബ്ഭാവതോ വുത്തം-‘ഛട്ഠീപകപ്പനാപി പുരേവിയ സാമത്ഥിയാ’തി.

൧൬. ആദിസ്സ

കിഞ്ചി അന്തസ്സ സമ്പത്തന്തി യം ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണം ന ഹോതി, തം ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ (൧-൧൭) ത്യന്തസ്സ പത്തം, കിഞ്ചി സബ്ബസ്സേതി ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേതി’’ (൧-൧൯) ടാനുബന്ധമനേകവണ്ണഞ്ച കാരിയം സബ്ബസ്സ പത്തം. യദന്തഭാവികാരിയംത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ഛട്ഠീയന്തസ്സേ’തീമസ്സാപവാദോ യം യോഗോതി ദസ്സേതി, തസ്സായമ പവാദോ ഹോതു ടാനുബന്ധാദികാരിയം കഥന്തി ആഹ-‘ടാനുബന്ധേ’ച്ചാദി, വിപ്പടിസേധാതി അപവാദവിപ്പടിസേധാ, ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’തി ഹി ഉസ്സഗ്ഗോ, തസ്സാപവാദാ ‘‘ആദിസ്സ’’ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യേതേ, ‘‘ആദിസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘തേരസാ’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സാ’’തീമസ്സാവകാസോ ‘ഏസു, അനേനാ’തി, ഇഹോഭയമ്പപ്പോതി ‘‘അതോ യോനം ടാടേ’’ (൨-൪൧) ‘‘നരാനരേ’’ ‘‘അതേന’’ (൨-൧൦൮) ‘‘ജനേനാ’’തി (തത്ഥ) ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തീദമ്പവത്തതീതി തേസമപവാദാനം വിപ്പടിസേധാ സബ്ബാദേസോ ഭവതി. ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി ദസസദ്ദേ-ന്തസ്സ പത്തോപി തദപവാദത്താ ‘‘ആദിസ്സാ’’തിആദിഭൂതസ്സ ദകാരസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘ദകാരസ്സരോ’തി.

൧൭. ഛട്ഠീ

കോത്ഥോന്ത സദ്ദസ്സേച്ചാഹ-‘അന്തോവസാന’മിച്ചാദി, ‘‘വണ്ണസ്സന്തസ്സ’’തി (൧-൧-൫൨) സുത്തേ വണ്ണഗ്ഗഹണമന്തവിസേസനായോപദിട്ഠം പാണിനിനാ-അന്തസ്സ പദസ്സ വാക്യസ്സ വാ മാഭവീ’തി, ഇഹ ത്വനത്ഥകം വണ്ണഗ്ഗഹണം ബ്യവച്ഛേജ്ജാഭാവാതി ദസ്സേതുമാഹ-‘സോ ചേ’ ത്യാദി, നനു ബ്രഹ്മസ്സാതി വിസേസനത്ഥേന വത്തുമിച്ഛിതോ മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠോ നാമാതി ‘‘ബ്രഹ്മസ്സു വാ’’തി (൨-൧൯൪) ഉആദേസോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’’തി അന്തബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ പപ്പോതി, തഥാ സതി ‘ന ഹി ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠസ്സ അന്തം പദം വാക്യം വാ സമ്ഭവതീ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി, വുച്ചതേ- ന വിസേസനത്ഥേനാക്ഖേപമത്തേന മഹാബ്രഹ്മസദ്ദോ ഛട്ഠീ നിദ്ദിട്ഠോ നാമ ഭവതീതി ന ബ്രഹ്മസദ്ദസ്സ സബ്ബസ്സാദേസപ്പസങ്ഗോ, മഹാബ്രഹ്മസദ്ദേ വാ ബ്രഹ്മസദ്ദോ അത്ഥീതി തസ്സാന്തസ്സ ഉത്തം വിധീയതേ.

൧൮. വാനു

‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യനേനേവാവിസേസേന വാനുബന്ധകാരിയേപ്യന്തസ്സ സിദ്ധേ കിമത്ഥോയമാരമ്ഭോത്യാസങ്കിയ ടാനുബന്ധാത്യാദിനാ വചനഫലമുപദസ്സേന്തോ ‘ബാധകബാധനത്ഥോ-യമാരമ്ഭോ’തി-വദതി, തഥാഹി ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യസ്സ ബാധകോ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’തി, തസ്സ ച ‘‘വാനുബന്ധോ’’ത്യയം യോഗോ ബാധകോതി ബാധകബാധനത്ഥോ സമ്പജ്ജതേ, അപഇച്ചയമുപസഗ്ഗോ വജ്ജനേ നീവാരണേ, പനയനേ വാ വത്തതേതി അപോദ്യന്തേ ഉസ്സഗ്ഗലക്ഖണാനി വജ്ജീയന്തേ നീവാരീയന്തേ അപനീയന്തേ നേനേത്യപവാദോ, സുത്തേകദേസേന സുത്തമേവോപലക്ഖിതന്തി അന്തസ്സ‘ഛട്ഠിയന്തസ്സാ’തി സുത്തസ്സ അപവാദോ അന്താപവാദോ, ഉസ്സജ്ജതേ നിവത്തീയത്യപവാദേനേത്യുസ്സഗ്ഗോ, ഉസ്സഗ്ഗാപവാദക്കമോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ ‘‘ഛട്ഠിയന്തസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദപവാദാ ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സ’’ ‘‘ഉകാനുബന്ധാദ്യന്താ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാ നമന്താ പരോ’’തി, ‘‘ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സേ’’ത്യുസ്സഗ്ഗോ, തദ പവാദാ ‘‘വാനുബന്ധോ’’ ‘‘മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ’’തി.

൧൯. ടാനു