൬. ഉപമാ

ഉപമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതി സാധീയതീത്യത്ഥോ. കീദിസന്തമുപമാനമിച്ചാഹ- ‘പസിദ്ധസാധമ്യാ’ഇച്ചാദി. പസിദ്ധോ ഗവാദി, തസ്സ സാധമ്യാ സമാന രൂപതായ യമ്പസിദ്ധസ്സ ഗവയാദിനോ സാധിയസ്സ സാധനം തമുപമാനന്ത്യത്ഥോ. സമാനോ ധമ്മോ-സ്സേതി സധമ്മോ, ഗവാദിയേവ. തസ്സ ഭാവോ സാധമ്യം. സാധ്യതേ ഉപമീയതേ-നേനേതി സാധനമുപമാനം ഗവാദി. സാധുതേ ഉപമീയതേതി സാധിയോ, ഗവയാദി. തസ്സ സാധനം സാധിയസാധനം.

പുത്തമിവാചരതീതി ഏത്ഥ ‘ആവസഥമാവസതി’ച്ചാദോ വിയ ആധാരത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ പുത്തേ വിയ മാണവകേ മധുരന്നപാനദാനാദികമാചരണം കരോതിച്ചേവമത്ഥസമ്ഭവേന ദ്വിന്നമ്പി ഉപമാനോപമേയ്യഭാവോത്യവഗമയിതുമാഹ- ‘പുത്തേ’ഇച്ചാദി. പസിദ്ധേന സാധനഭാവേനുപമാനഭൂതേ പുത്തേ ആചരണമ്പി പസിദ്ധന്തി ആഹ- ‘തമ്പസിദ്ധ’ന്തി. തദാചരണേന തേന ആചരണേന പുത്തമാണവകവിസയമാചരണം വാ പുത്തമാണവക സദ്ദേനുപചാരതോ ഗഹേത്വാ വിസയീവസേന വിസയഭാവവോഹാരോതിപി യുജ്ജതി. വാക്യത്ഥോ പനേതസ്മിം പക്ഖേ ‘പുത്തമിവ പുത്തവിസയ മാണവകമിവ ആചരതി മാണവകവിസയമാചരണം കരോതീ’തി, വുത്തിയന്തു യഥാവുത്തമത്ഥദ്വയം യഥായോഗം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

നനു ച യജ്ജത്രോപമാനോപമേയ്യഭാവോ വുത്തിയം ഈയേനേവ ജോതിതോതി ഇവസദ്ദോ നിവത്തതേ, തദോപമാനോപമേയ്യഭാവോ പുത്ത സദ്ദേവ വത്തതേ, തം കഥമുപമേയ്യവചനസ്സ മാണവകസദ്ദസ്സ വുത്തത്ഥസ്സ പയോഗോ യുത്തോച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘ഉപമാനവചനതോ’ച്ചാദി.

തബ്ബിസിട്ഠാചരണേതി തേനോപമാനേന വിസിട്ഠേ ആചരണേ. ഉപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സാനിവത്തത്താതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘ഉപമാന വിസിട്ഠാചരണേ ഉപമാനവചനതോ ഈയസ്സ വിധാനേ നോപമേയ്യവചനമന്തരേനോപമാനവചനസ്സ പവത്തീതി ഉപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സാനിവത്തീ’’തി. അഞ്ഞഥാതി യദ്യുപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സ ഈയേനേവ ജോതിതത്താ തദന്തസ്സുപമേയ്യേ വുത്തി സിയാത്യത്ഥോ. പബ്ബതായതീതി ‘‘കത്തുതായോ’’തി (൫-൮) ആയോ. ഉപമേയ്യസ്സാനിവത്തത്താ ഉപമേയ്യ കത്തുസാമഞ്ഞേ തിപ്പച്ചയോ.