പഞ്ചമകണ്ഡ

൧. തിജ

ഖമാവീമംസാസൂതി പകതിവിസേസനമേവ കഥമിച്ഛിതന്തി ആഹ- ‘സമ്ബന്ധസ്സി’ച്ചാദി, പദാനമഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധസ്സ പുരിസാധീനത്താതി അത്ഥോ, പകതി വിസേസനന്തി തിജമാഹ സദ്ദാനം വിസേസനം, കിമ്പന പകതിവിസേസനേ ഫല മിച്ചാഹ- ‘പകതിവിസേസനോപാദാന’മിച്ചാദി. യജ്ജത്ര ‘ഖമാവീമംസാസൂ’തി പകതിവിസേസനം, കസ്മിം അത്ഥേ ചരതി ഖസാ വിധീയന്തിച്ചാഹ- ‘അത്ഥന്തരസ്സാ നിദ്ദേസാ’ഇച്ചാദി. അത്ഥന്തരസ്സാതി നിസാനാദിഅത്ഥന്തരസ്സ. ‘‘സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോവ ബലവാ’’തി പരിഭാസമുപലക്ഖേതി ‘സുതാനുമിതാന’മിച്ചാദിനാ. തേനേവാതി കിരിയാരൂപാസു ഖമാവീമംസു ഖസാനം വീധാനേനേവ, സകത്ഥേ വിധാനേനേതി വുത്തം ഹോതി. തിതിക്ഖകിരിയത്താതി ഇമിനാ പരേസം വിയ ഖാദ്യന്താനം ധാതുസഞ്ഞാവിധാന മനത്ഥകന്തി ദസ്സേതി.

തിതിക്ഖാ ഖമാ, തിതിക്ഖതി ഖമതി, വീമംസാ ഉപപരിക്ഖാ, വീമംസതി ഉപപരിക്ഖതീതി അത്ഥോ. സുത്തേ തിജഇതി നിദ്ദേസാ ഭൂവാദികസ്സ ഗഹണം. നിച്ചണ്യന്തസ്സ ചുരാദികസ്സ ഹി താദിസേ പയോജനേ സതി ബഹുലം വിധീയമാനേപി നിച്ചത്തമത്തനോ നാതിവത്തതി. അഥവാ ചുരാദിമാനേനാബ്യഭിചാരിനാ സാഹചരിയാ തിജോപി ചുരാദികോവ, തം യഥാ ‘ഗാവസ്സ ദുതിയേനാത്ഥോ’തി. വുത്തേഗോയേവോപാദീയതേ, നാസ്സോ, ന ഗദ്രഭോ. കദാചി പന അസ്സാദിനോപി ദുതിയസ്സ ഗഹണം സിയാ അത്ഥപ്പകരണാ ദിപ്പഭാവതോ.

നനു ച വീമംസായം സപ്പച്ചയവിധാന മനുപപന്നമിതരേതരനിസ്സയദോസ ദുട്ഠത്താ, തഥാഹി സിദ്ധേ വീമംസാസദ്ദേ സപ്പച്ചയോ ഉപ്പജ്ജതേ, സതി ച തസ്മിം വീമംസാതി രൂപം സമ്പജ്ജതീതി ഇതരേതരനിസ്സയോ, ഇതരേതര നിസ്സയാനി ച കാരിയാനീ നോപകപ്പന്തീതി തേനാഹ- ‘അനുവാദരൂപാന’മിച്ചാദി. അനാദികാലസംസിദ്ധസദ്ദാനുവാതോ നത്ഥി ഇതരേതരനിസ്സയോ ദോസോതി ഭാവോ. പയോജകബ്യാപാരണിപ്പച്ചയാഭാവേ തേജതേതി രൂപം.

൨. കിതാ

പുബ്ബേവിയ പകതിവിസേസനാദീത്യനേന ‘‘സമ്ബന്ധസ്സ പുരിസായത്തത്താ ‘തികിച്ഛാസംസയേസൂ’തി പകതിവിസേസനന്തി ആഹ- ‘തികിച്ഛായ’മിച്ചാദി’ത്യാദികം സബ്ബം യഥായോഗമേത്ഥാപി വത്തബ്ബന്ത്യതിദിസതി. വിസ്സത്ഥോതി വിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ. അഥ കിമിത്ഥം ഛപ്പച്ചയന്തസ്സേവ ദ്വിധോദാഹരണന്ത്യാസങ്കിയാഹ- ‘അത്ഥഭേദാ ദ്വിധോദാഹരണ’ന്തി. നികേതോ നിവാസോ, സങ്കേതോ ലക്ഖണം.

൩. നിന്ദാ

നിന്ദ=ഗരഹായം തതോ ‘‘ഇത്ഥിയമണത്തികയക്യാ ചേ’’തി (൫-൪൯) അപ്പച്ചയേ തതോ ‘‘ഇത്ഥിയമത്വാ’’തി (൩-൨൬) ആപ്പച്ചയേ രൂപം. ബന്ധതീതി ബധകോ.

൪. തുംസ്മാ

തുംസ്മാതീഹ പച്ചയഗ്ഗഹണമാചിക്ഖതി ‘തുംതായേ’ച്ചാദിനാ. തതോ ചേതി യതോ തുംസ്മാതി പച്ചയസ്സേവ ഗഹണം യതോ ച വിസേസന നിദ്ദേസോ, തതോതി അത്ഥോ. പച്ചയഗ്ഗഹണേ തദാദിഗ്ഗഹണം വിഞ്ഞായതേ… ‘‘പച്ചയഗ്ഗഹണേ യസ്മാ സോ വിഹിതോ തദാദിനോ ഗഹണ’’ന്തി ഞായതോ. വിസേസനത്തേന വത്തുമിച്ഛിതത്താ തദന്തഗ്ഗഹണം… ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സാ’’തി (൧-൧൩) വചനാഭി മനസി നിധായാഹ- ‘യതോ കിരിയത്ഥാ’ഇച്ചാദി. സോ കിരിയത്ഥോ ആദി യസ്സ സമുദായസ്സ സോ തദാദി സോ പച്ചയോന്തേ തസ്സ (സോ തദന്തോ). തദാദിതദന്തസമുദായവിസേസസ്സ ഗഹണം, (നതു) തദന്തമത്തസ്സേ ത്യത്ഥോ. നനു ച തുംസ്മാഇതി വിസേസനത്തേന വത്തുമിച്ഛിതേ ഭവതു ‘‘വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സേ’’തി തദന്തഗ്ഗഹണം പച്ചയഗ്ഗഹണേ തു കഥം തദാദിനോ ഗഹണം വചനാഭാവതോച്ചാഹ- ‘തദവിനാഭാവിത്താ’തി. യതോ വിഹിതോ തേന വിനാ ന ഭവതി സീലേനേതി തദവിനാഭാവീ തസ്സ ഭാവോ തസ്മാ. ഇമായ യുത്തിയാ വിഞ്ഞായതേ-ത്ഥോ, യമാഖ്യായതേ ‘പച്ചയഗ്ഗഹണേ യസ്മാ സോ വിഹിതോ തദാദിനോ ഗഹണ’ന്തി. ഭവത്വേവം തദാദിനോ തദന്തസ്സ ച ഗഹണം, തതോ കിപ്ഫലംത്യാഹ- ‘തേനേ’ച്ചാദി.

സപാദിതോതി പാദിസഹിതതോ. ഖ ഛ സുപ്പത്താഭാവാതി ഖ ഛ സാനം ഉപ്പത്തിയാ അഭാവാ. വുത്തപ്പകാരസ്സേവ തുംപ്പച്ചയന്തസ്സ പകതിഭാവേന ഗഹണാ സപാദിതോ ഖ ഛ സാനമനുപ്പത്തീതി അധിപ്പായോ. വിപുബ്ബാ ‘ജി-ജയേ’ഇച്ചസ്മാ തുംപച്ചയന്താ ‘വിജേതുമിച്ഛതീ’തി അത്ഥേ ‘‘തുംസ്മാ’’ഇച്ചാദിനാ(സോ), തുംസ്സച ലോപോ, നേമിത്തികേ ഏകാരേ നിവത്തേ ‘ജിസ ജിസ ഇതി ദ്വിത്തേ അനാദിബ്യഞ്ജനലോപോ ‘‘ജിഹരാനം ഗീ’’തി (൫-൧൦൨) ഗീ. ജിഗീസപ്പകതിതോ ‘‘ഭൂതേ ഈഊം’’ഇച്ചാദിനാ (൬-൪) ഈ. തസ്മിം അഞ. ‘‘ആ ഈ ഊ മ്ഹാ സ്സാ സ്സമ്ഹാനം വാ’’തി (൬-൩൩) ഈസ്സ രസ്സേ ബ്യജിഗീസി. യദി തു സപാദിതോ സസ്സ ഉപ്പത്തി സിയാ, തദാ ബ്യജിഗീസീതി ഏത്ഥ ദ്വിബ്ബചനം കരീയമാനം സപ്പച്ചയന്തസ്സ പഠമസ്സേകസ്സരസ്സ ദ്വിബ്ബചനം ഭവതീതി ‘‘ഖ ഛ സാന’’മിച്ചാദിനാ (൫-൬൯) വിജിയ ഇതി സമുദായേ ആദിഭൂതസ്സ വിസദ്ദസ്സ സിയാ ഈമ്ഹി ച വിഹിതേ സപാദിനോ പകതിഭാവോതി വിസദ്ദ പുബ്ബേ അഞാഗമോ സിയാ, തതോ ച അവിവിജിസീതി അനിട്ഠമ്പസജ്ജേയ്യ.

തുംസ്മാ ഇച്ഛായന്തി ച പകതിപ്പച്ചയത്ഥാനമുപദിട്ഠത്താ തേന സഭാവ ലിങ്ഗേന ഖ ഛ സപ്പച്ചയാ തദന്തോ ച അനുമിതോ ന പന തും, തുമിഹ സുതോതി ആഹ- ‘ന തദന്തോ, നാപി ഛ ഛസാ’തി. ജിഘച്ഛാഇച്ചത്ര ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സ ഘസ്സ ‘‘ചതുത്ഥ ദുതിയാനം തതിയപഠമാ’’തി (൫-൭൮) ഗോ. തസ്സ ‘‘കവഗ്ഗഹാനം ചവഗ്ഗജാ’’തി (൫-൭൯) ജോ. പാണിനിനാപീഹ സപ്പച്ചയ വിധായകേ സുത്തേ വാക്യമ്പി യഥാ സിയാതി വാവചനം കതം, തദയുത്തന്തി നിരാകത്തുമാഹ- ‘വാക്യമ്പി’ച്ചാദി. പകത്യാദിത്യത്ര ആദി സദ്ദേന അത്ഥവിസേസോ ഗഹേതബ്ബോ, പകതി വിസേസോ തുമന്തോ, ഇച്ഛത്ഥോ-ത്ഥവിസേസോ. ഇദം ലക്ഖണന്തി ‘‘തുംസ്മാ ലോപോ ചിച്ഛായം തേ’’ഇതി ഇദം ലക്ഖണം. നിയോഗതോതി നിയമേന. ആസങ്കായമുപസങ്ഖ്യാന’’ന്തി (൩-൧-൭) വാക്യകാരേന വുത്തം നിരാകത്തുമാഹ- ‘ആസങ്കായ’മിച്ചാദി.

അചേതനത്താ കൂലസ്സ ഇച്ഛായാസമ്ഭവോതി ‘കൂലപ്പതിതുമിച്ഛതീ’തി വാക്യമേവേച്ഛാപകാസനമസിദ്ധം, തേനാസിദ്ധേന വാക്യേനാസിദ്ധാനം ഖ ഛ സാനം സാധനം അസിദ്ധേനാസിദ്ധസാധനം. ഇച്ഛാവചനിച്ഛാതി ഇച്ഛായ വത്തുമിച്ഛാ. ഇച്ഛായപവത്തിതോ ഉപലദ്ധീതി ഇച്ഛായ ഉപലദ്ധി ഉപാലമ്ബോ പരിജാനനം പവത്തിതോതി അത്ഥോ. ചേതനാവതിചാതി വുത്തം തസ്മാ ചേതനാവതി പവത്തിതോ ഉപലദ്ധിം ദസ്സേത്വാ തദപദേസേ നാചേതനേപി ദസ്സേതും ‘യോപേസാ’തിആദിമാഹ. ദേവദത്തേ രജ്ജു ഖീലാദിപാണിനാ ഉയ്യോഗോ, കൂലേ മത്തികാവികീരണാദി. രജ്ജു ഗുണോ. ഖീലോ [കീല (പഞ്ചികാ)] സംക്വാദി.

പുലോ തിണാദീനം സങ്ഘാതോ. സാ സുനഖോ മിമരിസതീതി മര=പാണചാഗേ’ഇച്ഛായം തുമന്താ സോ. ‘‘ഞി ബ്യഞ്ജനസ്സേ’’തി (൫-൧൭൦) ഞി. ദ്വിത്തേ പുബ്ബതോ-ഞ്ഞസ്സ ലോപോ ‘‘ഖ ഛ സേസ്വീ’’തി (൫-൭൬) ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സാസ്സ ഇമിമരിസതി. തഥാ പിപതിസതീതി ‘പതപഥ=ഗമേന’ ഇച്ചസ്സ. സാ മിമരിസതീതി സതിപി സചേതനത്തേ വിസത്തജീവിതസ്സ സുനഖസ്സ മരണിച്ഛാ സമ്ഭവതീതി പടിപാദിതം. ‘‘ഇച്ഛാസന്താ പടിസേധോ വത്തബ്ബോ’’തി (൩-൧-൭) പാണിനീയവാത്തികകാരേന വുത്തം, തന്നിരാകത്തുമാഹ- ‘ബുഭുക്ഖിതു’മിച്ചാദി. ജാതിപദത്ഥനിസ്സയേന നിവുത്തിമ്പടിപാദയമാഹ- ‘ജാതിപദത്ഥേ’ച്ചാദി. ഇതരോ ഇച്ഛത്ഥോ.

൫. ഈയോ

കരീയതി സമ്ബന്ധീയതീതി കമ്മം. തഞ്ച നാമ ജാതി ഗുണകിരിയാദബ്ബ സമ്ബന്ധതോ പഞ്ചധാ ഭവതി. തത്ഥ നാമകമ്മം’ ഡിത്ഥോ ഡവിത്ഥോതി നാമേന പിണ്ഡസ്സ സമ്ബന്ധാ. ജാതികമ്മം ഗോഅസ്സോതി ഗോത്താദിജാതിയാ പിണ്ഡസ്സ സമ്ബന്ധാ. ഗുണകമ്മം സുക്കോനീലോതി സുക്കാദിനാ ഗുണേന ദബ്ബസ്സ സമ്ബന്ധാ. കിരിയാകമ്മം പാചകോ പായകോതി പാചകാദികിരിയായ ദബ്ബസ്സ സമ്ബന്ധാ. ദബ്ബകമ്മം ദണ്ഡീവിസാണീതി ദണ്ഡാദിനാ ദബ്ബേന പിണ്ഡസ്സ സമ്ബന്ധാ. ഏവം കമ്മസ്സ പഞ്ചപ്പകാരസമ്ഭവേപിച്ഛായമത്ഥേ ഈയസ്സ വിധാനതോ ഇച്ഛാസമ്ബന്ധിയേവ കമ്മം ഗയ്ഹതീതി കിരിയാകമ്മമേവാത്ര ഗയ്ഹതേ അമുകമേവത്ഥമുപദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി. അയഞ്ച നിപാത സമുദായോ വിസേസാഭിധാനനിമിത്താസ്യുപഗമേ വത്തതേ.

തഥാപീതിലോകവുത്തിരയംവിസേസാഭിധാനാരമ്ഭേ. തംസമ്ബന്ധിയേവാതി ഇച്ഛാസമ്ബന്ധിഏവ. അത്തനോപുത്തമിച്ഛതീത്യാദിവചനിച്ഛായമത്തസമ്ബന്ധിനിപുത്താദോ അത്തനോത്യനുവത്തിയസുത്തന്തരേനപച്ചയോവിധീയതേപാണിനിനാ, ഏത്ഥ ത്വ(ത്ത)ഗ്ഗഹണമന്തരേനാത്ത സമ്ബന്ധിന്യേവ പുത്താദോ കഥം വിഞ്ഞായതേ വിസേസവചനാഭാവേ ഹി പരസമ്ബന്ധിന്യപി പപ്പോതീതീമംചോദ്യമുബ്ഭാവയ മാഹ- ‘അത്തസമ്ബന്ധിനി’ച്ചാദി. ഈയസ്സ പരസമ്ബന്ധിന്യപി പസങ്ഗോതി സമ്ബന്ധോ. കുതോചാഹ-ഈയസ്സാഇതിധാനാ’തി. അത്ഥഗ്ഗഹണസ്സാവചനേ ഈയസ്സാനഭിധാനാതി ഭാവോ.

അപ്പത്തിയാതി കരണേ ഹേതുമ്ഹി വാ തതിയാ. ഏത്ഥാതി അത്തനോ പുത്തമിച്ഛതീതേത്ഥാപി. ന ഇട്ഠോതി ഈയപ്പച്ചയോ നാഭിമതോ. നേവേത്ഥ ഭവിതബ്ബന്തി വദതോ-ധിപ്പായാമാഹ ‘സാപേക്ഖത്ത യേവേതി ഭാവോ’തി. യദി അത്തനോ പുത്തമിച്ഛതീതി വത്തുമിച്ഛായം സാപേക്ഖേത്തേപി സിയാ, തദായമനിട്ഠപ്പസങ്ഗോതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യദിചേത്ഥ’ഇച്ചാദി.

അനിട്ഠപ്പസങ്ഗസ്സ സരൂപമാഹ- ‘അത്തനോ പുത്തീയതീതി സിയാ’തി. ഉപ്പജ്ജമാനേന ഈയേനേവ അത്തത്ഥസ്സാഭിഹിതത്താ അത്തസദ്ദസ്സാപ്പയോഗോതി ചേതമ്പി ന സങ്ഗതന്തി പടിപാദയമാഹ ‘ന ച സക്കാ’തിആദി. കസ്മാദേവം വത്തും ന സക്കാതി ആഹ- ‘പകതി’ച്ചാദി. അപൂപാദികായ പകതിയാ സമാനത്ഥസ്സേവ വിസേസനസ്സ വുത്തിപദേ അന്തോഭാവ ദസ്സനാതി അത്ഥോ. ക്വപനേവം ദിട്ഠന്ത്യാഹ- ‘തംയഥേ’ച്ചാദി. ‘‘തമസ്സ സിപ്പം സീലം പണ്യം പഹരണം പയോജനം’’തി (൪-൨൭) ണികേ ആപൂപികോ. നതു ഭിന്നത്ഥസ്സാതി ബ്യതിരേകം ദസ്സേത്വാ തം ദിട്ഠന്തേന സാധേതുമാഹ- ‘ദേവദത്തസ്സി’ച്ചാദി. കാരണമാഹ- ‘സാമ്യന്തരേ’ച്ചാദി. ദേവദത്തസ്സ ധുരുനോ കുലന്തി സാമ്യന്തരബ്യവച്ഛേദായ ദേവദത്തസദ്ദസ്സോ പാദാനതോ ഗുരുകുലന്തി വുത്തിപദേന ദേവദത്തത്ഥസ്സാന്തോ ഭാവോതി അത്ഥോ. തമേത്ഥോപി സമാനന്തൂപദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘തഥേഹാപി’ച്ചാദി. അഥാത്തനോ പുത്തമിച്ഛതീത്യേതസ്മിം വാക്യേ പദസ്സാന്വാഖ്യാനതോ അത്തസദ്ദസ്സാപ്ഫയോഗോ കിന്ന സിയാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘നചാപി’ച്ചാദി.

പദസ്സാതി പുത്തീയാദിനോ പദസ്സ. നചാപി അപ്പയോഗോതി സമ്ബന്ധോ. കാരണമാഹ- ‘ഈയന്തസ്സാ’തിആദി. ഈയന്തോ പുത്തീയാദി, നിയോഗതോ ന പപ്പോതീതി സമ്ബന്ധോ. തബ്ബാചീസദ്ദപ്പയോഗന്തി അഞ്ഞവാചീസദ്ദയോഗം. സുതഗ്ഗഹണന്തി അസുതത്താതി വുത്തസുതഗ്ഗഹണം. അത്ഥപ്പകരണാദ്യുപലക്ഖണന്ത്യനേന അത്ഥതോ പകരണാദിതോപി പുത്തസ്സത്ത നിയതാ ഗമ്യതേ, സുതസദ്ദസ്സ തു ഗഹണമുപലക്ഖണത്ഥന്തി വദതി.

നനു ച സുത്തേ കമ്മാതി വുത്തത്താ കമ്മസമുദായതോപീയോ സിയാ ത്യാസങ്കിയേവ (മഭാ)വം സാധയമാഹ- ‘കമ്മാ’തിആദി. വത്തും ഇട്ഠാ ഏകസഖ്യാ യസ്സ കമ്മസാമഞ്ഞസ്സ തം തഥാവുത്തം. വത്തുമിട്ഠേക സങ്ഖ്യസ്സ ഗഹണമാഹ- ‘കമ്മസമുദായതോ’തി. കിമ്പനാവയവതോ ന സിയാ’ മഹന്തമ്പുത്തമിച്ഛതീ’ച്ചത്ര പുത്തമിച്ചതോച്ചാസങ്കിയാഹ ‘അവയവതോപി സാപേക്ഖത്തായേവാ’തി. ന ഭതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവഞ്ചരഹി ഇദമ്പി ന സിജ്ഝതീതി ചോദേന്തോ ആഹ ‘ചരഹി’ച്ചാദി. മഹാ ചായം പുത്തോചേതി മഹാപുത്തമിച്ഛതീതി യദേവം കരീയതി തദായമ്പയോഗോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘ഭവിതബ്ബമേവേ’ച്ചാദി.

൬. ഉപമാ

ഉപമീയതേ പരിച്ഛിജ്ജതി സാധീയതീത്യത്ഥോ. കീദിസന്തമുപമാനമിച്ചാഹ- ‘പസിദ്ധസാധമ്യാ’ഇച്ചാദി. പസിദ്ധോ ഗവാദി, തസ്സ സാധമ്യാ സമാന രൂപതായ യമ്പസിദ്ധസ്സ ഗവയാദിനോ സാധിയസ്സ സാധനം തമുപമാനന്ത്യത്ഥോ. സമാനോ ധമ്മോ-സ്സേതി സധമ്മോ, ഗവാദിയേവ. തസ്സ ഭാവോ സാധമ്യം. സാധ്യതേ ഉപമീയതേ-നേനേതി സാധനമുപമാനം ഗവാദി. സാധുതേ ഉപമീയതേതി സാധിയോ, ഗവയാദി. തസ്സ സാധനം സാധിയസാധനം.

പുത്തമിവാചരതീതി ഏത്ഥ ‘ആവസഥമാവസതി’ച്ചാദോ വിയ ആധാരത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ പുത്തേ വിയ മാണവകേ മധുരന്നപാനദാനാദികമാചരണം കരോതിച്ചേവമത്ഥസമ്ഭവേന ദ്വിന്നമ്പി ഉപമാനോപമേയ്യഭാവോത്യവഗമയിതുമാഹ- ‘പുത്തേ’ഇച്ചാദി. പസിദ്ധേന സാധനഭാവേനുപമാനഭൂതേ പുത്തേ ആചരണമ്പി പസിദ്ധന്തി ആഹ- ‘തമ്പസിദ്ധ’ന്തി. തദാചരണേന തേന ആചരണേന പുത്തമാണവകവിസയമാചരണം വാ പുത്തമാണവക സദ്ദേനുപചാരതോ ഗഹേത്വാ വിസയീവസേന വിസയഭാവവോഹാരോതിപി യുജ്ജതി. വാക്യത്ഥോ പനേതസ്മിം പക്ഖേ ‘പുത്തമിവ പുത്തവിസയ മാണവകമിവ ആചരതി മാണവകവിസയമാചരണം കരോതീ’തി, വുത്തിയന്തു യഥാവുത്തമത്ഥദ്വയം യഥായോഗം യോജേത്വാ വേദിതബ്ബം.

നനു ച യജ്ജത്രോപമാനോപമേയ്യഭാവോ വുത്തിയം ഈയേനേവ ജോതിതോതി ഇവസദ്ദോ നിവത്തതേ, തദോപമാനോപമേയ്യഭാവോ പുത്ത സദ്ദേവ വത്തതേ, തം കഥമുപമേയ്യവചനസ്സ മാണവകസദ്ദസ്സ വുത്തത്ഥസ്സ പയോഗോ യുത്തോച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘ഉപമാനവചനതോ’ച്ചാദി.

തബ്ബിസിട്ഠാചരണേതി തേനോപമാനേന വിസിട്ഠേ ആചരണേ. ഉപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സാനിവത്തത്താതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ ‘ഉപമാന വിസിട്ഠാചരണേ ഉപമാനവചനതോ ഈയസ്സ വിധാനേ നോപമേയ്യവചനമന്തരേനോപമാനവചനസ്സ പവത്തീതി ഉപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സാനിവത്തീ’’തി. അഞ്ഞഥാതി യദ്യുപമാനോപമേയ്യഭാവസ്സ ഈയേനേവ ജോതിതത്താ തദന്തസ്സുപമേയ്യേ വുത്തി സിയാത്യത്ഥോ. പബ്ബതായതീതി ‘‘കത്തുതായോ’’തി (൫-൮) ആയോ. ഉപമേയ്യസ്സാനിവത്തത്താ ഉപമേയ്യ കത്തുസാമഞ്ഞേ തിപ്പച്ചയോ.

൭. ആധാ

യഥാനന്തരസുത്തേ ഉപമാനേ ഉപമേയ്യസ്സ മാണവകസ്സ പയോഗോ ഉപപന്നോ, തഥാത്രാപി ‘പാസാദേ കുടിയ’ന്തി ചോപമേയ്യസ്സപയോഗോതി അതിദിസന്തോ ആഹ- ‘ഹേട്ഠാവിയേ’ച്ചാദി. ഉപമാനേ ഉപമേയ്യസ്സാനന്തോഭാവാതി അത്ഥോ. നനു കിമത്ഥമിദമുച്ചതേ യവതായോ പാസാദേ ഇവാചരതി സോ പാസാദമിവാചരതീതിപി വത്തും സക്കാതി നാത്ഥഭേദോ-ഞ്ഞത്ര വചനിച്ഛാഭേദാതി പുബ്ബേനേവേത്ഥാപി ഈയോ സിദ്ധോ, തതോ നാത്ഥോ-നേന വചനേനേ ച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘യദിപി’ച്ചാദി.

൮. കത്തു

ഏത്ഥ കത്തുതോഇതി വചനാ കമ്മാതി നിവത്തതേ, ആയഗ്ഗഹണാ ഈയോ. കദാ പന കത്തുവിസേസോ-വസീയതിച്ചാഹ-‘യത്ഥ്യാദിസദ്ദസമാനാധികരണത്തേ’തിആദി. പബ്ബതായതി ഹത്ഥിച്ചേവമാദിനാ ഹത്ഥ്യാദി സദ്ദേന സമാനാധികരണത്തേ സതീതി അത്ഥോ.

൯. ഝത്ഥേ

കോയം ച്യത്ഥോച്ചാസങ്കിയ ‘‘അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാസഭൂയോഗേ വികാരാചീ’’തി (൪-൧൧൯) ചീസ്സ അഭൂതതബ്ഭാവേ കരാദിയോഗേസതി വിധാനാ ‘അഭൂതതബ്ഭാവോ കരാദിവിസിട്ഠോ’തി ആഹ. അഭൂത തബ്ഭാവസ്സ കരാദിവിസിട്ഠത്താ കരോത്യത്ഥനിവത്തിയാവസ്സം പാണിനിയാ വിയ ഭുവിഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബമഞ്ഞഥാ കരോത്യത്ഥേപി സിയാത്യാസങ്കിയ നിവത്തിഹേതുമാഹ- ‘തേനേവാ’തിആദി. യേനേവ കരോത്യാദിവിസിട്ഠോ അഭൂതതബ്ഭാവോച്യത്ഥോ തേനേവ ഹേതുനാതി അത്ഥോ. ഭവത്യത്ഥേ-നേന കാരണേന ലദ്ധേ കരോത്യത്ഥോപ്യനിട്ഠോ ലബ്ഭതിച്ചാസങ്കിയ തന്നിവത്തിമ്പടിപാദയമാഹ- ‘കരോത്യത്ഥേ’ച്ചാദി. അധവലം ധവലം കരോതി ധവലീകരോതിച്ചേവ ചീപ്പച്ചയേ കത്തബ്ബേ കമ്മേനേവ കരോതിസ്സാഭിസമ്ബന്ധസ്സ ദിട്ഠത്താതി അത്ഥോ. കാരണന്തരമാഹ- ‘ഇഹ ചേ’ച്ചാദി. ഇതിസദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി യസ്മാ ഇഹ കത്തുതോതി വത്തതേ തതോചേതി അത്ഥോ.

അസത്യത്ഥസ്സ പന ഭവത്യത്ഥേയേവാന്തോഭാവാ ന തന്നിവത്തി പടിപാദിതാ. തപ്പകരണേതി ധാതുപ്പച്ചയപ്പകരണേ. ദ്വിബ്ബചനന്തി പടഇച്ചസ്സ ദ്വിബ്ബചനം തതോ ‘‘ദിസ്സന്തഞ്ഞേപി പച്ചയാ’’തി (൪-൧൨൦) രാപ്പച്ചയോ. ‘‘രാനുബന്ധേന്തസരാദിസ്സാ’’തി (൪-൧൩൨) അന്തസരാദിസ്സ ലോപോ. ച്യന്താ പച്ചയാഭാവത്ഥം- ‘അചീതോ’തി പച്ചയവിധാനസുത്തേ പടിസേധോ ന കതോ, തേനാഹ-‘അചീതോതി പടിസേധാഭാവാ’തി. ചീതി ഭുസോഇതി

പഠമന്താചീ. ണാദിവുത്തിത്താ ‘‘ഏകത്ഥതായ’’ന്തി (൨-൧൧൯) വിഭത്തിലോപോ. ഇഹേചേതി ‘ച്യത്ഥേ’’ ഇതീമസ്മിംയേവ. ന ച വുച്ചതേതി സമ്ബന്ധോ.

൧൦. സദ്ദാ

നനു ച അസതി സുത്തേ ദുതിയാഗ്ഗഹണേ ദുതിയന്തേഹിച്ചായം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതേ യേന ‘സദ്ദാദീഹി ദുതിയന്തേഹീ’തി വിവരണം കതന്തി സച്ചം, തഥാപി പച്ചയവിധിമ്ഹി യുത്തേപി പഞ്ചമിയാ നിദ്ദേസേ ‘സദ്ദാദീനീ’തി ദുതിയായോപാദാനസാമത്ഥിയാ തഥാ വിവരണം കതം.

സബ്ബത്ഥാതി ‘‘തമധീതേ തം ജാനാതി കണികാചാ’’ദോ (൪-൧൪) സബ്ബത്ഥ. കിരിയാവാത്യവധാരണേന യം ബ്യവച്ഛിന്നം, തമുപദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘ന കാലേ’ച്ചാദി. യദീപി അധീതേച്ചാദീസു വത്തമാനകാലേന കത്തുനാ ഏകവചനേന ച നിദ്ദേസോ, തഥാപി തേസമപ്പധാനത്താ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ഭൂതാദികേ കാലേ കമ്മാദോ സാധനേ ബഹുവചനേന ച പച്ചയോ സിയാ ഏവേതി ഭാവോ.

നനു ച ‘‘ധാത്വത്ഥേനാമസ്മീ’’തി (൫-൧൨) ഇപ്പച്ചയേ പത്തേ-യമാരബ്ഭതേ അസ്സപി ധാത്വത്ഥേയേവ വിധാനം, തതോ ച സദ്ദാദീഹി ധാത്വത്ഥേ ഇപ്പച്ചയേന ന ഭവിതബ്ബം, ദിസ്സതേ ച ഇപ്പച്ചയപയോഗോച്ചാസങ്കിയ ‘നായമിപ്പച്ചയസ്സ ബാധകോ’തി പടിപാദേതുമാഹ- ‘ധൂവം കരോതി’ച്ചാദി. നാനാഭിന്നം വാക്യം നാനാവാക്യം, തസ്സ ഭാവേന, തേന ഭിന്നവാക്യഭാവേനായസ്സ ഇപ്പച്ചയസ്സ ച സമുച്ചയതോതി അത്ഥോ. ‘‘ധാത്വത്ഥേനാമസ്മീ’’ത്യേകം വാക്യം, ‘‘സദ്ദാദീനി കരോത്യ’’പരം. ഏതാനി ദ്വേ ഭിന്നവാക്യാനി- ‘ധാത്വത്ഥേ നാമസ്മാ ഇപ്പച്ചയോ ഭവതി, സദ്ദാദീനി കരോതിച്ചസ്മിം അത്ഥേ ആയോ ഭവതീ’തി പച്ചേകമാഖ്യാതാപേക്ഖായ വാക്യപരിസമത്തിയാ ഭിന്നതാ, അഭിന്നേ ഹി കിരിയാപദേകവാക്യതാ, ഭിന്നേതു നാനാവാക്യതാ, നാനാവാക്യേ ച സതി സമുച്ചയോ. ന ഹി സാമഞ്ഞവിസേസഭാവേന വിധാനമേവ ബാധാഹേതു, കിഞ്ചരഹി ഏകവാക്യതാപി, തം യഥാ-‘ബ്രാഹ്മണാനം ദധി ദിയ്യതം, തക്കം കോണ്ഡഞ്ഞായേ’തി. നാനാവാക്യേ തു സമുച്ചയോ, തം യഥാ- ‘ബ്രാഹ്മണാ ഭോജീയന്തു, മാഢരായ വത്ഥയുഗലം ദീയതൂ’തി മാഢരോ ബ്രാഹ്മണഭാവേന ഭോജീയതേ വത്ഥയുഗലഞ്ച ലഭതേ, തേനോജുകം വുത്തേന വത്ഥയുഗലദാനേന സാമഞ്ഞവുത്തം ഭോജനം ന ബാധീയതേ, തഥേഹാപി ഉജുകം വിഹിതേനായേന സാമഞ്ഞവിഹിതോ ഇപ്പച്ചയോ ന ബാധീയതേ ലക്ഖിയാനുരോധേന സത്ഥകാരസ്സ വാക്യ ഭേദാഭേദോതി നാനവട്ഠിതിദോസോതി മഞ്ഞതേ. തിമ്ഹി ലേ ച സിദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ.

യപ്പച്ചയോ ന വിഹിതോ പാണിനീആദീഹി വിയാതി അധിപ്പായോ. ‘ജല ദല- ദിത്തിയം’. ‘‘മാനോ’’തി (൫-൬൫) മാനോ, ‘‘കത്തരി ലോ’’തി ‘‘പരോക്ഖായം ചേ’’തി (൫-൭൦) ചഗ്ഗഹണേന ‘ദല ദല’ഇതിദ്വിത്തം ‘‘ലോപോനാദിബ്യഞ്ജനസ്സ’’ (൫-൭൫) ‘‘സരമ്ഹാ ദ്വേ’’തി (൧-൩൪) ദസ്സലസ്സ ച ദ്വിഭാവേ ദദ്ദല്ലമാനാ. ജലമാനാതി അട്ഠകഥാവചനതോതി ഇമിനാ കിരിയാസമഭിഹാരേ യപ്പച്ചയാഭാവം ദസ്സേതി. ഇമിനാ ച സക്കതേ വിയ ഭുസാഭിക്ഖഞ്ഞേപി കിരിയാസമഭിഹാരോ കിരിയാപരിവത്തനം, തഞ്ച യദാ കിരിയമഞ്ഞേന കത്തബ്ബമഞ്ഞോ കരോതി, തേന കത്തബ്ബഞ്ചേതരോ, തദാ ഭവതീതി വിഞ്ഞേയ്യം. ‘‘സാമഞ്ഞവിഹിതാ വിധയോ പയോഗമനുസരന്തീ’’തി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ‘ദല-ദിത്തിയ’ന്തി ഇമസ്മാ ‘‘മാനോ’’തി സാമഞ്ഞേന വിഹിതോ മാനപ്പച്ചയോ ഭുസത്ഥേ ആഭിക്ഖഞ്ഞേ ച ഭവിസ്സതി. ദദ്ദല്ല മാനാതി ഏത്ഥ ഭുസം ജലമാനാ, പുനപ്പുന ജലമാനാതി ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൧. നമോ

നമോ കരോതി നമോസദ്ദമുച്ചാരേതി, സദ്ദം കരോതി സദ്ദമുച്ചാരേതീതിച്ചേവമത്ഥോ (ന) ഗഹേതബ്ബേ അനിസ്സയനതോ അനഭിധാനതോ വാ.

൧൨. ധാത്വാ

അപരിനിപ്ഫന്നോതി അനിപ്ഫന്നോ അസിദ്ധാവത്ഥോതി അത്ഥോ. കാരകസാധിയോതി യഥാലാഭം കാരകേഹി സാധിയോ. അസത്വഭൂതോതി അദബ്ബഭൂതോ. അയന്തു കിരിയാരൂപോ പദത്ഥോ പചത്യാദീനം വിക്ലേദനാദിപധാനകിരിയാരൂപോ ച തദവയവരൂപാ പുബ്ബപരീഭൂതഉദ്ധനാരോ പനാദികാദയോ താദത്ഥിയാ ച പചത്യാദിവചനീയാ. തസ്മാ യഥാ വുത്തലക്ഖണേ ധാത്വത്ഥേ ധാതുതോ വിധീയമാനോ ത്യാദിപ്പച്ചയോ തഥാഭൂതമേവ വദതീതി ഭേദാഭാവാ അഭേദസങ്ഖ്യായേകവചനേനോച്ചതേ, ‘ന ബഹുവചനേന, തേനേത്ഥ ‘ഠീയതേ ദേവദത്തേന, ഠീയതേ ദേവദത്തേഹീ’തി ഭവതി. ന യതോകുതോചീതിആദിനാ യതോ യത്ഥ ന ദിസ്സതി, തതോ തത്ഥ ന ഹോതീതി ദീപേതി. യതോ യത്ഥ വിധി, സ തസ്സ സമ്ബന്ധീ ഭവതീതി നാമേഹി വചനീയത്ഥതോ-ത്ഥന്തരഭൂതോ യോയം ധാത്വത്ഥോ കമാദീനമത്ഥഭൂതോ, സോ സകത്ഥോതി സകത്ഥേയേവായമിപ്പച്ചയോ ചുരാദിണിവിയാതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്സചാതി ഏകാരസ്സ ച. അഥ അതിഹത്ഥയതിച്ചാദോ പാദിവിസിട്ഠേ ഏവ ധാത്വത്ഥേ ഇപ്പച്ചയസ്സ വിധാനാ തദത്ഥവിഹിതേനേവ ഇപ്പച്ചയേന പാദിവിസിട്ഠോ ധാത്വത്ഥോ വുത്തോ, തേന കിമത്ഥോ ഇപ്പച്ചയന്തസ്സ പാദിയോഗോച്ചാസങ്കിയ പയോജനമാഖ്യാതുമാഹ- ‘അതിഹത്ഥയതി’ച്ചാദി. ന സാമത്ഥിയന്തി സമത്ഥതാ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൧൩. സച്ചാ

അത്ഥമാചിക്ഖതി, വേദമാചിക്ഖതീതി വിഗ്ഗഹോ. സുഖാപേതിച്ചാദോ സുഖം വേദയതിച്ചാദിനാ വിഗ്ഗഹോ. വാപാഠാതി വികപ്പേന പാഠതോ.

൧൫. ചുരാ

അസതി സുത്തേ സകത്ഥേതി കഥം ലബ്ഭതീതി ആഹ- ‘അത്ഥാനതി ദേസാ’തി. അത്ഥാ-നതിദേസാതി അത്ഥവിസേസസ്സ കസ്സചി സുത്തേ അനിദ്ദേസാതി അത്ഥോ. അത്ഥവിസേസസ്സാ-നതിദേസമത്തേന സകത്ഥോയേവ ണിനാ വാച്ചോതി കഥം വിഞ്ഞായതേച്ചാഹ- ‘സകത്ഥസ്സ ച സുതത്താ’തി. ചുര=ഥേയ്യേ ഇച്ചാദീസു ഥേയ്യാദികസ്സ സകത്ഥസ്സ സുതത്താതി അത്ഥോ. യോഗവിഭാഗതോതി ‘ണീ’തിയോഗവിഭാഗതോ, രജ്ജം കാരേതീതി ഏത്ഥ സാമ്യമച്ചാദികം സത്തങ്ഗം രജ്ജം പവത്തേതീതി വാ അത്ഥോ, പയോജകബ്യാപാരേ ണി.

൧൬. പയോ

പയോജകോ ചോദകോ ബ്യാപാരകോതി അത്ഥോ നനു ച വുത്തിയം ‘കത്താരം പയോജയതീ’തി വുത്തം കഥം പയുജ്ജമാനസ്സ കത്തുത്തംതി ആഹ- ‘പയുജ്ജമാനോ’ച്ചാദി. നാവസ്സം കിരിയാപവത്തകത്തേനേവ യോഗ്ഗതാമത്തേനപി കത്തുത്തം സിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ- ‘കിരിയായ യോഗ്ഗോ’തിആദി. പാസാണമ്ബലേനുട്ഠാപേതി’ച്ചാദീസു ഹി യോഗ്യതായപി കത്തുത്താവസായോസിയാ, കോപനായം പയോജകബ്യപാരോതി ആഹ- ‘പേസനേ’ച്ചാദി. ദാസാദിനോ ഹീനസ്സ കത്ഥചി അത്ഥേ നിയോജനം പേസനം. ഗുരുആദിനോ സക്കാരപുബ്ബം ബ്യാപാരണമജ്ഝേസനം. തം പേസനജ്ഝേസനാദികം ലക്ഖണം സഭാവോ യസ്സ സോ തഥാ വുത്തോ.

ആദിസദ്ദേന ആനുകൂല്യഭാഗിനോ ബ്യാപാരസ്സ ഗഹണം, തഥാ ച ‘ഭിക്ഖാ വാസയതി കാരീസോ-ജ്ഝാപേസീ’തി സിജ്ഝതി. ഭിക്ഖാ ഹി പചുരബ്യഞ്ജനവതീ ലബ്ഭമാനാ വാസാനുകൂലം തിത്തിവിസേസമുപജനയതി. കാരീസോപി നിവാതേ പദേസേ സുട്ഠു പജ്ജലിതോജ്ഝയനവിരോധി സീതകതമുപദ്ദവമപനയന്തോ-ജ്ഝയനാനുകൂലസാമത്ഥിയമാദധാതി തതോ തേസമ്പി യുത്തമ്പയോജകത്തന്തി.

പയോജകബ്യാപാരേതീദം പച്ചയവിസേസനം വാ സിയാ പകതിവിസേസനം വാ. തത്ഥ യദി പകതിവിസേസനം സിയാ, തദാ പയോജകബ്യാപാരേ വത്തമാനാ ണീണാപീ വിധീയന്തീതി (ഗമനം) പതി യോ നിയോഗോ തദത്ഥോ ഗമി, ന ഗത്യത്ഥോ, തസ്സ ചായം പയോജ്ജോതി ‘ഗമയതി മാണവകം ഗാമ’ന്തി ഗത്യത്ഥസ്സ പയോജ്ജേ ‘‘ഗതിബോധാഹാരേ’’ച്ചാദിനാ (൨-൪) വിഹിതാ ദുതിയാ ന പപ്പോതി, തതോ പകത്യത്ഥവിസേസനപക്ഖോ ദുട്ഠോതി പച്ചയവിസേസനപക്ഖം ദസ്സേതുമാഹ- ‘പച്ചയവിസേസനം വേദം ന പകതിവിസേസന’ന്തി.

പയോജകമത്തഗ്ഗഹണേതി മത്തസദ്ദോ സാമഞ്ഞവാചീ, യഥാ ‘കഞ്ഞാ മത്തം വാരയതീ’തി. കത്താരം യോ പയുജ്ജതി യോ ച കരണാദീനം പയോജകോ തേസം സാമഞ്ഞേന ഗഹണേ സതീതി അത്ഥോ. ബ്യാപാരേത്വേവാതി പയോജകഗ്ഗഹണമന്തരേന ബ്യാപാരേഇച്ചേവ വചനം കത്തബ്ബം സിയാതി ഭാവോ, തന്തി പയോജകഗ്ഗഹണം, വിസിട്ഠോ വിസയോ യസ്സ പയോജകഗ്ഗഹണസ്സതംതഥാവുത്തം. കോപനായംവിസിട്ഠോ വിസയോച്ചാഹ- ‘യോ ലോകേ’ഇച്ചാദി. ഇതോവാതി വക്ഖമാനസ്സ ഹേതുനോ പരാമാസോ. തന്തി ചുരാദീഹി ണിവിധാനം. ഏവംസദ്ദോ വക്ഖമാനാപേക്ഖോ. തം വിസും ചുരാദീഹി ണിവിധാനമേവ വക്ഖമാനപ്പകാരേന സഫലം സിയാ നാഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ. തമേവ പകാരം ദസ്സേതി‘യദിമിനാ’ച്ചാദി.

൧൭. ക്യോതാ

കത്തരി വിഹിതേസുപി മാനന്തത്യാദീസു പരഭൂതേസു ക്യോ ഭവതീതി വിഞ്ഞായേയ്യാതി ‘ഭാവകമ്മേസൂ’തി ന ക്യസ്സ വിസേസനന്തി ആഹ- ‘മാനന്തത്യാദീന’മിച്ചാദി.

യദി ഹി കത്തരി വിഹിതേസു സിയാ, തഥാ സതി തേസമുഭിന്നം പധാനത്തേനാഭിധീയമാനാനമഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ അസമ്ബന്ധോ സിയാ, ന ചേ വമ്ഭൂതാനമഭിധാനമത്ഥി, ന ഹി ‘ഠീയതേ’ച്ചസ്മാ ഭാവോ കത്താ ച പതീയതേ, നാപി ‘ഗമ്യതേ’ച്ചസ്മാ കമ്മം കത്താച. അപി തു ഭാവകമ്മാനേവ ഗമ്യന്തേ, തേനാഹ- ‘തസ്മാ’ഇച്ചാദി.

തേസമേവാതി മാനന്തത്യാദീനമേവ. പരസമഞ്ഞാഭി പരേസം കച്ചായനാ നം പരോക്ഖാഇച്ചേവ നാമം. തബ്ബജ്ജിതേസൂതി പരോക്ഖാസഞ്ഞിപച്ചയവജ്ജിതേസു. അപരോക്ഖേസൂതി ഏത്ഥ പരസമഞ്ഞാവസേന പരോക്ഖാഇച്ചനേന സഹ സമാസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞഥാപി പടിപാദേതും ‘അഥവാ’തിആദിമാഹ. പരോക്ഖേതി ഇന്ദ്രിയാവിസയേ കാലേ. പരോക്ഖേവിഹിതാ പച്ചയാതി ഇമിനാ ഉപചാരേന തദ്ധിതപ്പച്ചയവസേന വാ പരോക്ഖാതി സദ്ദനിപ്ഫത്തിമാഹ. തേ പന‘അ ഉ’ ഇച്ചാദയോ. തതോതി പരോക്ഖപ്പച്ചയതോ.

നനു പുബ്ബപക്ഖേ ‘അപരോക്ഖേസൂ’തി ഏത്ഥ ‘പരോക്ഖാവജ്ജിതേസൂ’തി അത്ഥ വചനം യുജ്ജതി, ദുതിയപക്ഖേ പന ‘പരോക്ഖവജ്ജിതേസൂ’തി, തഥാ സതി കഥമേത്ഥ ‘പരോക്ഖാവജ്ജിതേസൂ’തി അത്ഥവചനം യുജ്ജതീതി ആഹ- ‘തേപനാ’തിആദി. ഇധാതി അപരോക്ഖേസൂതി ഇമസ്മിം. നനു ച ‘‘പരോക്ഖേ അ ഉ’’ഇച്ചാദിസുത്തേ (൬-൬) ‘പരോക്ഖേ’തി പകതിവിസേസനന്തി പച്ചയാനം പരോക്ഖേ വിഹിതതാ കഥന്തി മനസി നിധായാഹ ‘പരോക്ഖേ’ഇച്ചാദി. ഭവനം ഭാവോ കിരിയാധാത്വത്ഥോ.

സാധീയമാനാവത്ഥോതി ഇമിനാ സിദ്ധാവത്ഥാ നിരസ്സതേ. പുബ്ബപരീഭൂതോ പധാനകിരിയാവയവഭൂതോ കിരിയാരൂപോ അത്ഥോ ലക്ഖണം സഭാവോ യസ്സ ധാത്വത്ഥസ്സ സോ തഥാ വുത്തോ. സത്വഭൂതോതി ഏത്ഥ പതീയതീതി സേസോ. ബഹുവചനമ്പി ഹോതി പാകാപാകേതി അധിപ്പായോ, കരീയതീതി കമ്മം, തഞ്ച യദിപി നാമാദികമ്മമത്ഥി, തഥാപി ക്രിയത്ഥാഇച്ചാധികാരതോ മാനാദീനമഞ്ഞത്ഥാലബ്ഭനതോ ച കിരിയാ സമ്ബന്ധോവ ഗയ്ഹതേ, സു-സവനേ സൂയമാനം.

പാണിനിയേഹേത്ഥ ‘‘ഭിന്ദതി കുസൂലം’ത്യാദോ യാ ഭേദനാദികിരിയാ കമ്മനി ദിസ്സതേ, സാ യദാ സുകരത്തമത്തേന സപ്പധാനത്തവചനിച്ഛായം കത്തുത്തേപ്യുപലബ്ഭതി ‘ഭിജ്ജതേ കുസുലോ സയമേവേ’ച്ചാദിനാ, തദാസ്സ കത്തുനോ സുത്തന്തരേന കമ്മസരിക്ഖഭാവോ വിധീയതേ ‘കമ്മനിസ്സയം കാരിയം യഥാ സിയാ’തി. തന്നിസ്സായാഹ- ‘യദാ കമ്മമേവേ’ച്ചാദി. യദാ കമ്മമേവ കത്തുഭാവേന വിവച്ഛീയതേതി സമ്ബന്ധോ. കഥം കത്വാ തഥാ വിവച്ഛീയതേച്ചാഹ- ‘അത്തസമവേതായ’ഇച്ചാദി. അത്തസദ്ദേന കമ്മമത്ര വിവച്ഛിതം, അത്തനി സമവേതാ ഏകദേസീഭൂതാ അത്തസമവേതാ, തസ്സാ കിരിയായ കമ്മട്ഠകിരിയായാതി വുത്തം ഹോതി.

സുഭേദത്താദിനേതി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ. അത്ഥതോതി ‘കമ്മേയേവ ക്യോ’തി (ന സക്ഖി) [തസ്മാ] വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തഥാഹി ‘ഭിജ്ജതേതി സവനാ കമ്മതാവഗമ്യതേ’തി ഇമിനാ അത്ഥതോ കമ്മേയേവക്യോതിപടിപാദിതമേവ. വുത്തമേവ ഫുടീകരമാഹ- ‘ഭിജ്ജതേ ഇച്ചസ്മിം പദേ’ഇച്ചാദി. അഞ്ഞഥാതി യദി കമ്മേയേവ തേപച്ചയോ ന സിയാ. അതോതി ഭിജ്ജതേ ഇച്ചസ്മാ. ഉപസംഹരമാഹ- ‘തസ്മാ’ഇച്ചാദി. കിം വചനേനാതി പാണിനീയാനമിവ കിം സുത്തത്തരേനാതി അത്ഥോ.

വചനാഭാവേപി കമ്മകത്തരി പദസങ്ഖാരക്കമോപദസ്സനമുഖേന വുത്തി ഗന്ഥം വിവരിതുമാഹ- ‘വാക്യതോ’ഇച്ചാദി. വാക്യതോ ഉദ്ധരിത്വാ പദേസങ്ഖരിയമാനേതി ‘ഭിജ്ജതേ കുസൂലോ സയമേവേ’തി വാക്യതോ വിസും കത്വാ ഭിജ്ജതേ’തി പദേ സങ്ഖരിയമാനേ നിപ്ഫാദീയമാനേതി അത്ഥോ. തദേവാതി പദത്ഥസാമഞ്ഞമേവ. തന്നിപ്ഫാദനേതി തസ്സ സങ്ഖരിമാനസ്സ പദസ്സ സങ്ഖരണേ. സയന്തീമസ്സാത്ര അത്തനാതി അത്ഥോ. ന കേവല മനേനേതദേവ വുത്തം- ‘കമ്മേയേവ പച്ചയോ’തി, കിഞ്ചരഹി അഞ്ഞമ്പത്ഥീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘അനേന ചേ’ച്ചാദി. ചോ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ. അനേനഭിജ്ജതേതി സവനാഇച്ചാദിനാ ഇദഞ്ചാഹാതി അത്ഥോ. കിന്തദിച്ചാഹ ‘കമ്മ കത്തുനോ’ച്ചാദി, ന പദമുദാഹരണന്തി കമ്മകത്തുനോ വാക്യമേവോദാഹരണം… വാക്യേനേവ തസ്സ പതീതിയാ മഞ്ഞതേ. പദമേവോദാഹരണം കസ്മാ ന സിയാതി ആഹ- ‘പദേഹി’ച്ചാദി. ദുതിയമുദാഹരണം ദസ്സേതുമാഹ- ‘കത്തുനിസ്സയോ പി’ച്ചാദി.

അസ്മിം പക്ഖേതി അസ്മിം കത്തുത്തേന വിവച്ഛിതേ പക്ഖേ. തബ്ബിസയത്തന്തി കമ്മവാചീസയം സദ്ദവിസയത്തം. ഭാവകമ്മേസൂതീമസ്സ കത്തരിച്ചസ്സ ച പച്ചയവിസേസനത്ഥേ സതി സാമത്ഥിയലദ്ധമ്പയോജനം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ഭാവകമ്മേസൂ’തിആദി. ഇമിനാ അനേന ച വിസേസിസത്താതി സമ്ബന്ധോ. കിന്തം വിസേസിതന്തി ആഹ- ‘മാനന്ത ത്യാദീസൂ’തി. കിന്തമ്പയോജനന്തി പയോജനം ദസ്സേതുമാഹ- ‘ത്യാദീന’മിച്ചാദി. യദി ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ച തേന തേന [ധാനേന] സുത്തേന മാനാദയോ ന സിയും, കഥന്തം വിസേസിതേസു മാനാദീസു പരേസു ക്യാദയോ സിയുന്തീമിനാ സാമത്ഥിയേന ( ) [(സതി)] ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ( ) [(തി)] ച ‘‘വത്തമാനേതി അന്തി’’ച്ചാദിപ്പഭുതികേഹി (൬-൧) സുത്തേഹി യഥാലാഭം ഭാവാദീസു പച്ചയാ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞായതീതി ഭാവോ.

നതദത്ഥം വചനമാരദ്ധന്തി ഭാവകമ്മേസു കത്തരി മാനന്തത്യാദിവിധാനത്ഥം പാണിനിയേഹി വിയ സുത്തന്തരം നാരദ്ധന്തി അത്ഥോ. അഥ ഭാവകമ്മേസു കത്തരി ച മാനാദിവിധാനത്ഥം വചനം നാരദ്ധം ധാതുനിയമനം [ധാതുനിയമത്ഥം] ത്വസ്സ വത്തബ്ബന്തി തഞ്ച സാമത്ഥിയാവ (ലബ്ഭതേതി) ദസ്സേതുമാഹ- ‘കിരിയത്ഥനിയമോപി’ച്ചാദി. അകമ്മകാ ധാതുതോ ഭാവേ കത്തരി ച സകമ്മകാ കമ്മേ കത്തരി ചേതി കിരിയത്ഥനിയമോ യഥാവുത്തേന സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതേതി സമ്ബന്ധോ. അകമ്മകാനം കമ്മവിരഹാ, സകമ്മകാനഞ്ച സതോപി ഭാവസ്സാപ്പധാനത്താ അകമ്മകാ കത്തരി ഭാവേ ച ഭവന്തി ന കമ്മേ, സകമ്മകാ കമ്മസബ്ഭാവാ കത്തരി കമ്മേ ച ഭവന്തി ന ഭാവേതീദം സാമത്ഥിയം.

കമ്മമപേക്ഖതേതി പചാദിതോ കത്തരി പഠമപുരിസേകവചനേ കതേ പചതിച്ചാദീസു പചാദിനോ പചനാദികിരിയാ ഓദനാദികം കമ്മമപേക്ഖതേ. കത്തുത്തമപേക്ഖതേതി ഭവതിച്ചാദീസു ഭൂആദീനം ഭവനാദികിരിയാ കത്തുമത്തമപേക്ഖതേ.

൨൦. ണിണാ

യദത്ഥന്തി യംപയോജനം.

൨൩. ജ്യാ

ജിനന്തോതി ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി (൧-൩൩) രസ്സോ. സബ്ബത്ഥേവ യത്ഥ കത്തരി പച്ചയോ തത്ഥ വികരണാപി കത്തരിയേവ, യത്ഥ ഭാവകമ്മേസു തത്ഥ വികരണാപി ഭാവകമ്മേസുയേവ,… ഏകായ പകതിയാ കാരകഭേദേ(ന) പച്ചയസ്സാസമ്ഭവതോ. തസ്മാ സഹാഭിധാനാനം മാനാദിവികരണാനം കഥന്നാമ സഹാസമ്ഭവം ഗച്ഛേയ്യുന്തി വിധീയന്തേ.

൨൭. ഭാവ

വിവച്ഛാഭേദേനാതി സകമ്മകാകമ്മകവചനിച്ഛാഭേദേന. ഉഭയത്ഥാതി ഭാവകമ്മേസു. കരീയതീതി കത്തബ്ബോ കരണീയോ. ‘‘അപവാദ വിസയേ ഉസ്സഗ്ഗോ നാഭിനിവിസതീ’’തി ഏസോ ഉസ്സഗ്ഗധമ്മോ. തബ്ബാദീനന്തു കേസഞ്ചുസ്സഗ്ഗാനമ്പി അപവാദവിസയേ പവത്തി ഹോതി ബഹുലാധികാരാ. യഥാ ‘‘ഭാവകമ്മേസു തബ്ബാനീയാ’’തി ഉസ്സഗ്ഗോ, ‘‘വദാദീഹിയോ’’തി (൫-൩൦) അപവാദോ തംവിസയേപി തബ്ബാനീയാ ഹോന്തി ‘ഗന്തബ്ബോ ഗമനീയോ’തി വേദിതബ്ബോതി.

൨൮. ധ്യണ

കാരിയം ‘‘ഞി ബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി (൫-൧൭൦) ഞി.

൩൦. വദാ

അന്നതോതീമിനാ ‘ഭോഗ്ഗമഞ്ഞ’ന്തേത്ഥ അഞ്ഞം നാമ അന്നവതാ അഞ്ഞന്തി അത്ഥമാഹ.

൩൧. കീച്ച

കമ്മകരോ ഭരിതബ്ബതായേച്ചാദിനാ കിരിയാസദ്ദത്തം ഭച്ചസദ്ദസ്സ ദസ്സേന്തോ സഞ്ഞാഭാവമപാകരോതി. ‘‘സഞ്ഞായം ഭരാ’’തി ച ഗണസുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, തേനാഹ- ‘സഞ്ഞായം ഭരാ’തിആദി.

അഭരിതബ്ബാപിച്ചാദിനാ ഇദം ദീപേതി ദുവിധാ സഞ്ഞാസദ്ദാ കേചി ദച്ചന്ത വിഗതാവയവത്ഥാ യഥാ ഡിത്ഥാദയോ, കേചിദവയവത്ഥാനുഗതായഥാ സത്തപണ്ണാദയോ, തത്ഥ ഭരിയാസദ്ദസ്സ കമ്മമ്പവത്തിനിമിത്തം ‘ഭരിതബ്ബാ ഭരിയാ’തി, യഥാ സത്ത പണ്ണാനി അസ്സാതി സമ്ബന്ധോ പവത്തിനിമിത്തം സത്തപണ്ണസദ്ദസ്സ, ഏതഞ്ച പവത്തിനിമിത്തം സദ്ദനിപ്ഫത്തികിരിയായമേവോപദിസീയതേ, ക്വചിദേവ ത്വത്ഥവിസേസേ സത്യസതി വാ തസ്മിം നിമിത്തേ സദ്ദോ വത്തതീ’’തി. ഓകാരസ്സാതി ‘‘യുവണ്ണാനമേ ഓപ്പച്ചയേ’’തി (൫-൮൨) കതഓകാരസ്സ.

൩൨. ഗുഹാ

സദ്ദികാനന്തി പാണിനിയകച്ചായനാദിവേയ്യാകരണാനം. പേസനം സക്കാരപുബ്ബകം വാ നിയോജനം. കാമചാരാനുഞ്ഞാതി കത്തുമിച്ഛതോ യഥിച്ഛ മനുജാനനം അതിസഗ്ഗോനാമാതി അത്ഥോ. നിമിത്തഭൂതസ്സാതി ‘‘ഭോതാ കടോ കത്തബ്ബോ’ച്ചാദീസു കടകരണാദിനോ കാരണഭൂതസ്സ.

നനു ച സാമഞ്ഞേന വിഹിതാ ഏ(തേ), തഥാ ച സതി വിജ്ഝത്ഥവിഹി തേഹി ഏയ്യാദീഹി തേ ബാധീയന്തിച്ചാഹ- ‘നചേ’ച്ചാദി. വിധിവിസേസത്തേ പീതി വിധാനം വിധി നിയോജനം കിരിയാസു ബ്യാപാരണാ, തസ്സ വിധിനോ പേസാദീനം വിസേസത്തേപി, നാവസ്സന്തിആദി ജയാദിച്ചബ്യാഖ്യാനം നിസ്സായ വുത്തം, വുത്തഞ്ഹി തേന ‘‘കിമത്ഥം പേസാദീസു കിച്ചസഞ്ഞിനോ തബ്ബഅനീയണ്യത്യപ്പച്ചയാ വിധീയന്തേ, ന സാമഞ്ഞേന ഭാവകമ്മേസു വിഹിതാ, ഏവമേതേ [വിഹിതാഏവ, വോ-കാസികാവുത്തി] പേസ്വാദീഞ്ഞസ്വത്ര ച ഭവിസ്സന്തീതി വിസേസവിഹിതേന വിധ്യാദീസു പച്ചയേന ബാധീയന്തേ, വാസരൂപവിധിനാ ഭവിസ്സന്തി ഏവഞ്ചരഹി ഏതം ഞാപേതി ‘ഇത്ഥീഅധികാരതോ പരേന വാസരൂപവിധി നാവസ്സമ്ഭവതീ’തി [കിമത്ഥമിച്ചാദി ചോദ്യ, വിചസസവിഹിതേച്ചാദി പരിഹാരോ, കിച്ചാ ഹി സാമഞ്ഞേന വിഹിതാ, പഞ്ചമീ തു പേസാദിനാത്ഥവിസേസേന, അതോ തേന വിസേസവിഹിതേന കിച്ചാ പേസാദിവിസയേ ബാധീയേരന്തി പുനബ്ബിയതേ, വാസരൂപേച്ചാദിനാ പരിഹാരം വിഘടയതി. ഏവം ചരഹിച്ചാദിനാ പേസാദീസു കിച്ചവിധാനസ്സ ഞാപകത്തം ദസ്സയതി. (ജിനിന്ദബുദ്ധിനു ൨൧ സ)]. അസരൂപവിധി അസരൂപാപവാദപ്പച്ചയോ വാ വികപ്പേന ബാധകോ ഹോതി ഉസ്സഗ്ഗസ്സാതി ഏതം അവസ്സം ന ഹോതീതി ഞാപനത്ഥമ്പി ന വിധീയതേതി യോജനാ. ‘‘വാ-സരൂപോ-നിത്ഥിയം’’തി (പാ, ൩-൧-൯൪) പരസുത്തം. ധാത്വധികാരേവിഹിതോ അസരൂപോ അപവാദപ്പച്ചയോ ഉസ്സഗ്ഗസ്സ ബാധകോ ഭവതി ഇത്ഥി അധികാരേ വിഹിതപ്പച്ചയം വജ്ജയിത്വാതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേനേദം വിഞ്ഞാതബ്ബം.

ഭോതാ ഖലു കടോ കാതബ്ബോച്ചാദി പേസനേ. ത്വയാ കടോ കാതബ്ബോതി അനുഞ്ഞായം. പത്തകാലേ പരമുദാഹരണം. ഏത്ഥ പന കടകരണേ കാലാരോചനമത്തമേവ വിഞ്ഞായതി, ന പേസാദി. ‘‘സത്ത്യരഹേസ്വേയ്യാദീ’’തി (൬-൧൧) സുത്തം വിസേസവിഹിതം, തേനാഹ- ‘സാമഞ്ഞ വിധാനതോ’ച്ചാദി. സത്തിവിസിട്ഠേച്ചാദിനാ വുത്തമത്ഥം വിവരതി ‘സത്തീ’തിആദിനാ. കഥം സത്തിവിസിട്ഠതാ കത്തുനോതി ആഹ- ‘തംയോഗാ’തി. തായ സത്തിയാ യോഗോ തംയോഗോ. അവസ്സകാധമീണതാവിസിട്ഠേ തു കത്തരി കിച്ചാനം തദഞ്ഞേസഞ്ച ഭാവായ വിസും- സുത്തിതം, തേന, വുത്തം ‘ആവസ്സകാധമീണതാ വിസിട്ഠേവ കത്തരീ’തി. സബ്ബത്ഥേവേത്ഥ ‘ഉദ്ധം മുഹുത്തതോ’തിആദിനാ ഏകേകമുദാഹരണം കമേന ദസ്സിതം. ഭോതാ രജ്ജം കാതബ്ബന്തി അരഹേ, ഭവതാ രജ്ജം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഭവം അരഹോതി പന അരഹകത്തുത്തപ്പകാസനത്ഥം വുത്തം. ഏവമുപരിപി. സബ്ബമേതം ബഹുലഗ്ഗഹണാനുഭാവേനേതി വിഞ്ഞേയ്യം.

൩൩. കത്ത

ഗലേചോപകോതി അലോപസമാസോ. അഭിമതോ പരേഹി. അരഹാദീസു വിഹിതപ്പച്ചയേഹീതി ‘‘സത്ത്യരഹേസ്വേയ്യാദീ’’ (൬-൧൧) ച ‘‘സീലാഭിക്ഖഞ്ഞാവസ്സകേസു ണീ’’തി (൫-൫൩) ച അരഹാദീസു വിഹിതപ്പച്ചയേഹി. ഉപാദാനസീലോ സിക്ഖാപനസീലോ. മുണ്ഡനം ധമ്മോ സഭാവോ യേസം തേ മുണ്ഡനധമ്മാ. വധും കതപരിഗ്ഗഹം സാവിട്ഠായനാ മുണ്ഡയന്തി ഏതേസം കുലധമ്മോ.

൩൫. ആസിം

കാപനായമാസിംസാ നാമേച്ചാഹ- ‘അപ്പത്തസ്സേ’ച്ചാദി. കിരിയാ വിസേസകത്തുവിസയാതി കിരിയാവിസേസസ്സ യോ കത്താ സോ വിസയോ യസ്സാ സാ തഥാ വുത്താ. കിരിയാവിസേസകത്തുവിസയത്തമേവ ഫുടീ കത്തുമാഹ- ‘അസ്സാ’ഇച്ചാദി. അസ്സാ ജീവനകിരിയായ നന്ദന കിരിയായ ഭവനകിരിയായ വാ കത്താ തംകിരിയം സമ്പാദേന്തോ ഭവേയ്യ ഭവതൂതി അത്ഥോ. ജീവതു നന്ദതു ഭവതൂതി ആസിംസായം പയോഗേന ജീവക നന്ദക ഭവകസദ്ദാനം തംസമാനത്ഥതാ ദസ്സിതാ.

അകേനേവാസിം സനത്ഥസ്സ ഗമിതത്താതി ആസിംസനാ ഏവ അത്ഥോ, തസ്സ അകപ്പച്ചയേനേവ ഗമിതത്താ അവബോധിതത്താ. നാസിം സനത്ഥസ്സ പയോഗോതി ആസിംസനാ അത്ഥോ യസ്സ ജീവതു നന്ദതു ഭവത്വിച്ചാദിനോ സദ്ദന്തരസ്സ, തസ്സ നപ്പയോഗോതി അത്ഥോ.

൩൬. കരാ

കരോതി അത്തനോ ഫലന്തി കാരണം.

൩൭. ഹാതോ

ജഹന്തി ഉദകന്തി വീഹീസു ഹായനസദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്തം ദസ്സേതി. ജഹാതി ഭാവേ പദത്ഥേതി ഇമിനാപി സംവച്ഛരേ. ഭാവേഇച്ചസ്സത്ഥമാഹ ‘പദത്ഥേ’തി. നിപ്ഫത്തിമത്തം കിരിയോപാദാനന്തി കേചി.

൩൯. വിതോ

നനു ച വിതോതി പഞ്ചമീനിദ്ദിട്ഠത്താ ‘വിതോ പരസ്മാ ഞാഇച്ചസ്മാ’തി വത്തബ്ബം കഥം വിപുബ്ബാതി വുത്തന്തി ആഹ- ‘വിതോ പരോ’ഇച്ചാദി. വിപുബ്ബോ യസ്സസോ വിപുബ്ബോ. വിസദ്ദതോ ധാതുമ്ഹി പരഭൂതേ സതി വിസദ്ദോ പുബ്ബോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൪൦. കസ്മാ

സബ്ബം ജാനാതി, കാലം ജാനാതീതി വിഗ്ഗഹോ.

൪൧. ക്വച

നാമജാതിഗുണകിരിയാ ദബ്ബസമ്ബന്ധതോ പഞ്ചവിധത്തേപി കമ്മസ്സ ക്രിയത്ഥസ്സാവധിരയമുപാദിന്നോതി ക്രിയത്ഥസമ്ബന്ധാ കിരിയാകമ്മസ്സേഹ ഗഹണം. തഞ്ച നിബ്ബത്തിവികതിപത്തിഭേദേന തിവിധം, തിവിധസ്സാപ്യേതസ്സ വിസേസാനുപാനതോ ഗഹണന്തി കമേനുദാഹരന്തോ ആഹ- ‘കരകരണേ’ഇച്ചാദി.

ലോകവിദൂതിആദിദസ്സനതോ ക്വചിഗ്ഗഹണേ പയോജനം വത്തുമാഹ- ‘കമ്മതോ’ച്ചാദി. നനു ച ക്വചിഗ്ഗഹണേനേവ ‘ആദിച്ചം പസ്സതി’ച്ചാദോപി (നിവത്തി) വത്തും സക്കാ കസ്മാ ‘ബഹുലാധികാരാ’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘തേനേ’ച്ചാദി. തേനാതി യേന ക്വചിഗ്ഗഹണം കുതോചിയേവാതി ദസ്സനത്ഥം കതം തേനാതി അത്ഥോ. തേനാതി വാ ക്വചിഗ്ഗഹണേന. അഥ ആദിച്ചം പസ്സതിച്ചാദോ വിയ കമ്മകരാദീസുപി നിവത്തിമദസ്സേത്വാ ‘ക്വചീതി കിം കമ്മകരോ’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ- ‘യജ്ജേവ’മിച്ചാദി.

തസ്സാതി ബഹുലവചനസ്സ, മഹാധികാരത്താതി മഹാവിസയത്താ. കുതോചിയേവാതി കുതോചി ധാതുതോയേവ. അഥേഹ കസ്മാ ന ഹോതി ദേവദത്തോ സയതി ദാത്തേന ലുനാതി സുനഖാനം ദദാതി നഗരാ അപേതി ഥാലിയം പചതി മാതു സരതീ’’തി, സബ്ബമേവേദം കിരിയാ (യാ) ഭിസമ്ബന്ധീയതീതി യദിപേവം, തഥാപി കമ്മത്തേനേവ യം വത്തു മിച്ഛിതം ന കാരകന്തരത്തേന നാപി സമ്ബന്ധഭാവേന, തസ്സേവ കമ്മസദ്ദേന ഗഹണം കമ്മവചനസാമത്ഥിയാ, അഞ്ഞഥാ സ്യാദിതോച്ചേവ വദേയ്യ കിം കമ്മാതി വചനേനാതി.

൪൨. ഗമാ

വേദന്തി ഏത്ഥ അത്ഥമാഹ വിത്തിന്തി, തുട്ഠിന്തി അത്ഥോ.

൪൩. സമാ

തഞ്ചേതി ഉപമാനസ്സ പരാമാസോ. ഭേദേന വിവരണന്തി സമാനാദീഹീതി അവത്വാ ഭേദേന വിവരണം. തുല്യതായുപലബ്ഭമാനസ്സ സദിസാദിസദ്ദവചനീയത്താ അവയവത്ഥാനുഗമേനാത്തനോ-ഭിധേയ്യേ സദിസാദിസദ്ദാനമ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൪. ഭാവ

കാരകം സാധകം നിബ്ബത്തകന്തി അനത്ഥന്തരം. കരോതി കിരിയം നിബ്ബത്തേതി നിമിത്തഭാവേനാതി കാരകം. കത്താദീനം കിരിയാനിമിത്തത്തന്തു സയമേവ ‘തത്ഥ കത്താ’തിആദിനാ ഭേദേന പകാസയിസ്സതി. കിരിയാനിമിത്തം… നിബ്ബത്തകേസു കത്താദീസു ഛസുപി രുള്ഹത്താ തേനേത്ഥ കത്താവാത്തപ്പധാനോ, കരണാദയോപ്യപ്പധാനാ കാരകബ്യപദേസോ ലബ്ഭന്തേ… അഞ്ഞഥാ കാരകസദ്ദേന തേസം ഗഹണം ന സിയാതി. കിമിദം കാരകന്ത്യാഹ- ‘സത്തികാരക’ന്തി. ഏവം ചരഹി ദബ്ബാദീനം കഥം കാരകത്തമിച്ചാഹ- ‘തദധികരണാ’തിആദി. തസ്സാ സത്തിയാ ആധാരാ നിസ്സയാതി അത്ഥോ, പും നപുംസകേ അധികരണസദ്ദോ. തേസു ദബ്ബാ ദീസു തിട്ഠതീതി തത്രട്ഠാ, സത്തി. തസ്സാ ഭാവോ തത്രട്ഠതാ, തായ. അഥ ദബ്ബാദീനം മുഖ്യതോ കാരകത്തേ സതി കിമായാതന്ത്യാഹ ‘യദി’ച്ചാദി.

തേസന്തി കത്താദികാരകാനം. അഞ്ഞമഞ്ഞബ്യാവുത്തരൂപത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞതോ ബ്യാവുത്തം നിവത്തം രൂപം കരണാദിസഭാവോ യേസം കത്താദി കാരകാനം തേ തഥാ വുത്താ, തേസം ഭാവോ തത്തം തസ്മാ. കരണ രൂപന്തി കരണം രൂപം സഭാവോ യസ്സ അധികരണസ്സ തം തഥാ വുത്തം. ഏവഞ്ചസതികോ ദോസോച്ചാഹ ‘തഥാ ചേ’ച്ചാദി. കേനചി സുകരത്തേന സപ്പധാനത്തവചനിച്ഛായം ‘ഥാലീ പചതീ’തി ഭവതി. തത്രേവുക്കംസവച നിച്ഛായം ‘ഥാലിയാ പചതീ’തി.

ഏവഞ്ചകത്വാതി നിപാതസമുദായോ-യം ഹേത്വത്ഥോ. തസ്മാതി അത്ഥോ. കത്താ നിമിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. കത്തുട്ഠകിരിയാനിമിത്തസ്സ കത്തുനോ ഉദാഹരണം ‘ഹസതി നച്ചതീ’തി. തദത്ഥേതി തായ കമ്മസമവായിനിയാ പചനാദികിരിയായ അത്ഥേ അധിസ്സയനാദയോ പവത്തേന്തോ കിരിയായ നിമിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവമുപരിപി.

ഓദനം പചതി ദേവദത്തോതി കമ്മട്ഠകിരിയായ നിമിത്തഭൂതസ്സ കത്തുനോ ഉദാഹരണം. ഭാജനസങ്ഖരണമധിസ്സയനം. ആദിസദ്ദേന തണ്ഡുലവപനഇന്ധനാപഹരണാദയോ ഗയ്ഹന്തി. ദ്വിധാപത്തിയന്തി രുക്ഖാദീനം ദ്വിധാ പവത്തിയം.

ബ്യാപനേതി സമ്ബന്ധേ. ഗിരധാതുതോ അപ്പച്ചയേ- ‘‘ഏഓനമ വണ്ണേ’’തി (൧൩൭) സുത്തേ ‘അവണ്ണേതി യോഗവിഭാഗതോ ഗകാരേ ഇകാരസ്സ അത്തം ഹോതീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘അവണ്ണേതി യോഗവിഭാഗാ അത്തം ഇസ്സാ’തി. അഞ്ഞഥാപി പടിപാദേതുമാഹ- ‘ഏസ്സ വാ’തിആദി. ഏസ്സാതി ‘‘ലഹുസ്സുപന്ഥസ്സാ’’തി (൫-൮൭) കതഏസ്സ. സകലേനാതി ‘ഏഓനമ വണ്ണേ’’തി സകലേന സുത്തേന. പുരീതി നിപാതോ.

ഈസക്കരോതി ബിന്ദുലോപോ, ദ്വിത്തം, സാമഞ്ഞേന വിധാനതോതി പരേസം വിസേസവിധാനസബ്ഭാവമാഹ. ഗണികാലയം ഗണികാനം ഗേഹം. നേപഥ്യമാകപ്പോ. ദത്തോലദ്ധോതി പച്ചയസ്സ കമ്മസാധനത്തം ദീപേതുംവുത്തം. വിനാലിങ്ഗവചനേഹി പാടിപദികത്ഥം നിദ്ദിസിതും ന സക്കാതി ഭാവേതി സബ്ബലിങ്ഗസങ്ഖ്യാസമ്ബന്ധയോഗ്ഗപാടിപദികത്ഥസാമഞ്ഞേ പച്ചയനിമിത്തത്തേന ഗഹിതേപി സാമഞ്ഞേ ചരിതത്ഥത്താ ലിങ്ഗവചനം നപ്പധാനന്തി ഇട്ഠിആവുധന്തീ ഇത്ഥി നപുംസകേഭാവേ, പാകാതി ബഹുവചനേപി ഭാവേ ഭവതി ഏവ.

൪൫. ദാധാ

സപാദീഹി അപാദീഹിചാതി പാദിസഹിതേഹി പാദിരഹിതേഹി ച ദാധാഹി.

൪൬. വമാ

സാപാനദോണിയന്തി സാരമേയാനം ഭുഞ്ജനകഅമ്ബണേ. ഠിതസുപാന വമഥുവിയാതി പവത്തസുനഖച്ഛദ്ദനം വിയ.

൪൭. ക്വി

യഥാദസ്സനന്തി ആചിക്ഖതീതി യോജനാ. തേന കുതോചി ധാതുതോതി. ഗണ്ഹന്തീതി ഗഹ=ഉപാദാനേച്ചസ്സ. സലാകാസദ്ദസ്സ സലാകന്തി. സഭാസഇച്ചസ്സ അന്തബ്യഞ്ജനലോപേ സഭാപകതിതോ ‘‘ഇത്ഥി യമത്വാ’’തി (൩-൨൬) ആപ്പച്ചയോ. പഭാതീതി ആ=ദിത്തിയമിച്ചസ്സ.

൪൮. അനോ

ചലനാദീനം സീലാദീസു നിപ്ഫാദനത്ഥം വിസും സുത്തിതം പരേഹി, ഇധ പന ബഹുലം വചനേനേവാതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘ചലനാദീസൂ’തിആദി.

൪൯. ഇത്ഥി

ക്ലികയകിച്ചത്ര കകാരബഹുത്താ കകാരാതി ബഹുവചനം. തിതിക്ഖാ ഇച്ചാദോ തിതിക്ഖനമിച്ചാദിനാ വിഗ്ഗഹോ ‘‘ഇത്ഥിയമത്വാ’’ (൩-൨൬). അപരി പഠിതോതി ധാതുപാഠേ അപരിപഠിതോ. പാണിവിസേസോതി സത്തവിസേസോ. ഇമിനാ ച ‘‘യഥാകഥഞ്ചി നിപ്ഫത്തി, രുള്ഹിയാ അത്ഥനിച്ഛയോ’’തി ദസ്സേതി.

ആസിം സായം ഗമ്മമാനായം സഞ്ഞാവിസയേ ധാതൂഹി തിപ്പച്ചയോ കിച്ചപ്പച്ചയോ ച യഥാ സിയാതി ‘‘തികിച്ചാസിട്ഠേ’’തി (൭-൨-൩) സുത്തിതം കച്ചായനേന. തമിഹ സാമഞ്ഞേന വിധാനാവ സിദ്ധന്തി നിരൂപയിതുമാഹ- ‘കച്ചായനേന പനേ’ച്ചാദി. തബ്ബ അനീയണ്യ തേയ്യ രിച്ചപ്പച്ചയാനം ‘‘തേ കിച്ചാ’’തി (൭-൧-൨൨) കിച്ചസഞ്ഞം വിധായ സേസാനം ‘‘അഞ്ഞേകിതീ’’തി (൭-൧-൨൩) കിത്സഞ്ഞാ കതാ കച്ചായനേന. തേനാഹ- ‘കിത സഞ്ഞോ’തി.

തബ്ബാദിപ്പച്ചയോ ച വിഹിതോതി സകിയവോഹാരേനാഹ. സകിയ സത്ഥേ അവുത്തദോസം [സുത്തദോസം] പരിഹരിത്വാ വക്ഖമാനനയേന യുത്യഭാവാ തഥാ വിധാനേ അയുത്തതം ദസ്സേന്തോ ‘നചാസിം സായ’മിച്ചാദിമാഹ. ഗുഹനം, രുജനം, മോദനന്തി വിഗ്ഗഹോ. സയനം വാ സേയ്യാ. വജധാതുനോ വസ്സ ബകാരേന ഭവിതബ്ബം, സോ കഥം യകാരേ പരഭൂതേ അസതീതി ആഹ- ‘ചവഗ്ഗബയഞാതിയോഗവിഭാഗാ വസ്സ ബോ’തി.

൫൧. കരാ

രിരിയപ്പച്ചയേ ആദിരകാരസ്സ അനുബന്ധത്താ ആഹ- ‘അന്തസരാദി ലോപോ’തി.

൫൨. ഇകി

അഥ സരൂപേച്ചേതാവതി വുത്തേ- ‘കിരിയത്ഥസ്സ സരൂപേ’തി കഥം വിഞ്ഞായതിച്ചാഹ- ‘കിരിയത്ഥാ’തിച്ചാദി. നനു ച ലോ-യം കത്തരി വിധീയ മാനോകഥമേത്ഥ സിയാത്യാഹ- ‘അകത്തരിപി’ച്ചാദി. അഭിമതോ കച്ചായനസ്സ. പടിപാദയിതുമാഹ- ‘തത്ഥാ’തിആദി. കരണം ഉച്ചാരണം, അസ്സ കരോതി സമാസവാക്യം. ന ഹി ഏവ ദീഹി കാരോ വിഹിതോതി അക്ഖരേ ഹേവ കാരസ്സ വിഹിതത്താ അക്ഖരസമുദായതോ ന പപ്പോതീതി ഭാവോ. അഥ ചേതി മതപ്പദാനേ. ഏവാദിസദ്ദവാചകാ ഏവകാരാദയോ സാധവോതി അഥ മതന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി തഥാ അഭിമതേ തസ്മിം. നിയമഹേതുനോ അഭാവാതി അക്ഖരേഹേവ കാരപ്പച്ചയോ വിധേയ്യോ ന പന ഏവാദീഹിച്ചസ്സ നിയമസ്സ യോ ഹേതു തസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ.

൫൩. സീല

കിമിദസീലമിച്ചാഹ- ‘സീലമ്പകതിസഭാവോ’തി. തഞ്ച സീലമനുമാനേന വിഞ്ഞായതിച്ചാഹ- ‘തഞ്ചേ’ച്ചാദി. കിരിയാവിസയരുചിവിസേസാനുമിതന്തി ഉണ്ഹഭോജനസങ്ഖാതാ കിരിയാ വിസയോ യസ്സ സോ (കിരിയാ) വിസയോ രുചിവിസേസോ, തേന അനുമിതന്തി അത്ഥോ. കിമിദമാഭിക്ഖഞ്ഞന്തി ആഹ- ‘ആഭിക്ഖഞ്ഞ’മിച്ചാദി. പുനപ്പുനഭാവോ പോനോപുഞ്ഞം. ആസേ വാ തപ്പരതാതി തമേവാഭിക്ഖഞ്ഞം പരിയായേഹി ഫുടീകരോതി.

യജ്ജേവന്തി യദി ആഭിക്ഖഞ്ഞം തപ്പതോ വുച്ചതേ. തസ്സീല്യമിദം ഹോതീതി ഇമിനാ- ‘സീലാഭിക്ഖഞ്ഞാദി’’സുത്തേ സീലസദ്ദേനേവാഭിക്ഖഞ്ഞസ്സ ഗഹിതത്തം ദീപേതി. അഞ്ഞഥാപി സീലതോ അഞ്ഞമേവാഭിക്ഖഞ്ഞന്തി ദസ്സേതുമാഹ- ‘യസ്മിം ദേസേ’തിആദി.

ഗമ്മമാനേതി പതീയമാനേ. പതീതി ച അത്ഥപ്പകരണസദ്ദന്തരാദീഹി. അഭിമതോതി പാണിനിയേഹി അഭിമതോ. ആവസ്സകഗ്ഗഹണായേവ സിദ്ധോതി വുത്തം കഥമേത്ഥാവസ്സമ്ഭാവോ പതീയതി ച്ചാഹ- ‘തഞ്ചാ’തിആദി.

യോഗവിഭാഗാതി ‘ണീ’തി യോഗ വിഭാഗാ. സാധും കരോതി, ബ്രഹ്മം വദതി, അസദ്ധം ഭുഞ്ജതി, പണ്ഡിതമത്താനം മഞ്ഞതീതി വിഗ്ഗഹോ. സാധുന്തി കിരിയാവിസേസനം. അസ്സദ്ധഭോജീതി വതേ. വതഞ്ച ഭോജനേ അത്ഥിതായം സദ്ധഅസ്സദ്ധഭോജനവിസയായം പവത്തിയം യദി ഭുഞ്ജതി അസ്സദ്ധമേവ ഭുഞ്ജതി ന സദ്ധന്തി സത്ഥേ വുത്തനിയമോ, അസ്സദ്ധം ഭുഞ്ജതി ഏവാതി നോത്തരപദാവധാരണം… ഏവഞ്ഹി വിഞ്ഞായമാനേ യദേവാസ്സദ്ധം ന ഭുഞ്ജതി തദേവ വതലോപോ സിയാതി [അത്ഥിതായ (ഭോജനാകങ്ഖിതത്താ) യഥേച്ഛം സാമഞ്ഞേന ഭോജനേ പവത്തിയം മത്തായം അസദ്ധഭോജനം സത്ഥവിഹിതമുപലഭമാനസ്സ സദ്ധതോ നിവത്തിത്വാ വിസേസേ ഹി സദ്ധേ പവത്തിനിയമോ വതമുച്ചതേ, നിയമോചാത്രദുവിധോ സമ്ഭവതി-അസദ്ധം ഭൂഞ്ജതി ഏവ, അഥദ്ധമോ ഭുഞ്ജതീതി വാ, തത്രാദിമേ നിയമേ യദേവാ സദ്ധം ന ഭുഞ്ജതി തദേവവത ലോപോസിയാ (ര-൩-൨൨൮) കാതന്തപഞ്ജികാ]. അഞ്ഞഥാപി പടിപാദയിതുമാഹ- ‘ഘണന്താദീഹി’ച്ചാദി.

൫൪. ഥാവ

സയമേവ അത്തനാഏവ. കമ്മകത്തരീതി ഉഭയത്ഥാപി കമ്മകത്തരി പച്ചയോ ബഹുലാധികാരാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ പന ഏകോപി പദത്ഥോ കമ്മഞ്ച ഹോതി കത്താച കാരകസത്തിഭേദതോ. യഥാ ‘പീയമാനം മധു മദയതീ’തി ഏകസ്സാപി സത്തിഭേദാ കമ്മത്തം കത്തുത്തം, തഥാ ത്രാപീതി വിഞ്ഞേയ്യം. യോ പരം ഭഞ്ജതി തത്ഥപി സിയാ സാമഞ്ഞവിധാനതോതി ആഹ- ‘നിപാതനസ്സി’ച്ചാദി. ദോസന്ധകാരം ഭിന്ദതീതി ദോസന്ധകാരഭിദുരോ.

൫൫. കത്ത

ഭൂതസദ്ദേനേത്ഥാധിപ്പേതത്ഥമുപദസ്സേതുമാഹ- ‘ഭൂതമതീത’മിച്ചാദി. അഞ്ഞഥാതി യദ്യതിക്കന്തവചനോ ന സിയാതി അത്ഥോ.

നനുചാത്രേതരേതരനിസ്സയദോസോ പസജ്ജതേ, സതീ ഹി ഭൂതാധികാരേത്തോ വിധീയതേ, സതി ച ത്തേ ഭൂതസദ്ദസ്സ നിപ്ഫത്തീതി ഫുടോ യേവിതരേതരനിസ്സയദോസോതി. നേസദോസോ, സങ്കേതാതി ബ്യത്തോ സദ്ദത്ഥസമ്ബന്ധോ ചിരകാലപ്പവത്തോ, നാസ്സ കിഞ്ചി അസാധുത്തം, അതിക്കന്തേ ചാസ്സ വുത്തി സദ്ദസത്തിസഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. ക്തവന്താ ദയോപി ചരഹി സദ്ദസത്തിസഭാവതോ ഭൂതേഏവ ഭവിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബം. ഭൂതസദ്ദോ-യമതിക്കന്തത്ഥേ പസിദ്ധോ ക്തവന്താദയോത്വപ്പസിദ്ധാ, അതോ തേന പസിദ്ധത്ഥേനാപ്പസിദ്ധാനമന്വാഖ്യാനം കരീയതീതി. ഭൂതേതി ചായം പകതിവിസേസനം വാ സിയാ ‘ഭൂതത്ഥേ വത്തമാനാ’തി, പച്ചയത്ഥ വിസേസനം വാ’ഭൂതേ കത്തരീ’തി, തത്ര കസ്സിദം വിസേസനന്തി ആഹഭൂതേതി പകതിവിസേസന’ന്തി. കുതോച്ചാഹ- ‘സമ്ബന്ധസ്സ ചേ’ത്യാദി. അഥ പച്ചയത്ഥവിസേസനേ കോ ദോസോച്ചാഹ- ‘പച്ചയത്ഥവിസേസനേ ഹി’ച്ചാദി. പച്ചയത്ഥസ്സ കത്തുനോ അനഭിക്കന്തത്താ അയന്തി പയോഗോ നോപപജ്ജതേതി ഭാവോ. അഭിധേയ്യേതി ഇമിനാ പയോജനാദിം ബ്യവച്ഛിന്ദതി.

൫൬. ക്തോ

കമ്മേ ഗുണീഭൂതത്താതി കമ്മേ സതി ഭാവസ്സാപ്പധാനത്താ. ‘‘ഗുണമുഖ്യേസു മുഖ്യേയേവ കാരിയസമ്പച്ചയോ’’തി മുഖ്യേ കമ്മേയേവ പച്ചയോ, ന തു ഭാവേ തസ്സേത്ഥാപ്പധാനത്താ.

൫൭. കത്ത

നനുചാരമ്ഭേതി വുത്തം- ‘കിരിയാരമ്ഭേ’തി കഥന്തി ആഹ- ‘സോചേ’ച്ചാദി. സോ ച ആരമ്ഭോ. കിരിയായേവ ആരമ്ഭോകിരിയാരമ്ഭോ തസ്മിം. കിരിയാരമ്ഭേതി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ കിരിയത്ഥവിസേസനം വാ ഏതംസിയാ പച്ചയത്ഥവിസേസനം വാ ഉഭയഥാപി ന ദോസോതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘കിരിയത്ഥവിസേസനം ചേത’ന്തിആദി. പച്ചയത്ഥവിസേസനപക്ഖേപി സാമത്ഥിയാ ആരമ്ഭേ കിരിയത്ഥസ്സാപി പവത്തീ ഹോതീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘കിരിയത്ഥസ്സാപി’ച്ചാദി. സാമത്ഥിയം ദസ്സേതി ‘സാമത്ഥിയമ്പനാ’തിആദിനാ. അനന്തരസുത്തേന യോ വിഹിതോ ക്തോ, സോപി സാമഞ്ഞേന വചനതോ ഭാവകമ്മേസു ആരമ്ഭേപി ഹോതീതി യോജനാ. സാമഞ്ഞേന വചനതോതി ‘‘ക്തോ ഭാവകമ്മേസൂ’’തി (൫-൫൬) സാമഞ്ഞേന വചനതോ. ഭാവകമ്മേസുചേതി ഏവം ന വുത്തന്തി ‘യഥാപത്തഞ്ചേ’തി വദതാ വുത്തികാരേനേവം ന വുത്തന്തി അത്ഥോ.

കസ്മാ ഏവം ന വുത്തന്തി ആഹ- ‘പുബ്ബസ്മിം വിയാ’തി ആദി. അനിയമുപ്പത്തി സഞ്ഞായ സതി ഞാപനന്തി തന്നിസേധേതുമാഹ- ‘പുനബ്ബചനതോ’തിആദി. മാസങ്കീതി കമ്മനി, തേനേവുപ്പത്തീതി പഠമാ. ഏവം മഞ്ഞതേ ‘‘ഭാവകമ്മ ഗഹണം ചാകാരേനാനുകഡ്ഢിയ ‘ഭാവകമ്മേസു ചാ’ത്യനേന ക്തേവിധീയ മാനേ ഇദമാസങ്കീയതേ ‘പുബ്ബേനേവ സാമഞ്ഞേന സിദ്ധേ പുനബ്ബചനാ [പുനബ്ബചനം] കിരിയത്ഥാനിയമേന ത്തസ്സുപ്പത്തീ’തി, യഥാപത്തഞ്ചേതി ഹ്യുച്ചമാനേ ചകാരേന യഥാപത്തമ്പി കാരിയമനുഞ്ഞായതേതി പുബ്ബേനേവ വചനേന ഭാവകമ്മേസ്വാരമ്ഭേപി യഥാപത്തോ ക്തോ ഭവതീതി വിഞ്ഞായതേ’’തി. ഏവഞ്ചരഹി ഭാവകമ്മേസ്വാരമ്ഭേപി പുബ്ബേനേവ സിദ്ധത്താ ‘‘കത്തരിആരമ്ഭേ’’ഇച്ചേവ വുച്ചേയ്യ കിം ചകാരേനേ ച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘പദാനമവധാരണ ഫലത്താ’ച്ചാദി.

നനുചാദിഭൂതോ കിരിയാക്ഖണോ ആരമ്ഭോ നാമ, ബഹൂഹി കിരിയാക്ഖണേഹി കടേ പരിസമത്തേയേവ ഭൂതോ കാലോ ച ഭവതീതി കിരിയാഫലസ്സാപരിനിപ്ഫന്നത്താ വത്തമാനോവ കാലോതി തത്രക്തോ ന പപ്പോതിച്ചാസങ്കിയാഹ- ‘കിരിയാഫലസ്സി’ച്ചാദി. കടേകദേസസ്സാപി കടത്താ തസ്സ ച നിബ്ബത്തത്താ ഭൂതവചനിച്ഛാതി ഭാവോ. നനുചാദിസൂതേ കിരിയാക്ഖണകാലേ കടോ നാഭിനിബ്ബത്തോ, കടകാരണഭൂതാ ബീരണാവ ഹി തദാ സന്തി, ന ച തദവത്ഥാ തേ ഏവ കടോതി കഥം ‘പകതോ കടോ’തി ഭൂതകാലേന പകതസദ്ദേന കടസദ്ദസമാനാധികരണത്തമിച്ചാഹ- ‘ആദിഭൂതേനേ’ച്ചാദി. തത്ഥ തസ്മിം വിസേസേ. പകത്തും ആരഭി, പകത്തും ആരഭീയിത്ഥ, പസോത്തും ആരഭി, പസോത്തും ആരഭനന്തി അത്ഥേ ത്തോ.

൫൮. ഠാസ

അനാരമ്ഭത്ഥംവചനന്തി ആരമ്ഭേ പുബ്ബേനേവ സിദ്ധത്താ. അപാദിനോപിസിലിസസ്സ സകമ്മകത്താ- ‘യേഭുയ്യേനാ’തി വുത്തം. സകമ്മകത്ഥന്തി വത്വാ സകമ്മത്തമേസം പാദിയോഗേ സതി ഹോതീതി ദസ്സേതുമാഹ- ‘പാദിസഹിതാ’ച്ചാദി. ഖടോപികാ മഞ്ചോ.

൫൯. ഗമ

അവിവച്ഛിതകമ്മോ ചേഹാകമ്മകോതി കഥയമാഹ- ‘അവിജ്ജമാനേ’ച്ചാദി. യാതവന്തോ യാതാ, യാനം യാതം. അയോയിത്ഥാതി യാ തോ. ക്തോ ന വിധാതബ്ബോ പാണിനിയേഹി വിയ. കാരണസാമഗ്ഗിയം ഭൂതായന്തി സസ്സാദിഹേതുഭൂതസമിദ്ധിയം ഭൂതായം. സാ ച ഭൂതാ യേവാതീമിനാ കാരണസാമഗ്ഗിയാ അതീതകാലികത്തമാഹ.

൬൦. ആഹാ

ആധാരേചേതി അനുവുത്തിയാ ഏത്ഥ ചകാരതോ ‘യഥാപത്തഞ്ചേ’തി സമ്ബന്ധാ വുത്തന്തി സേസോ. ഏവം ന കുതോചി അപകസ്സനം സിയാതി ഏവമാധാരാദികേ അനുവത്തമാനേ സതി കുതോചി ആധാരാദിതോ അപകസ്സനം വിസും കരണം ന സിയാതി അത്ഥോ. തഥാ സതി ഹേട്ഠാ സുത്തേനേകയോഗമേവ കരേയ്യാതി അധിപ്പായോ. ഭാവകമ്മേസൂതി സമ്ബജ്ഝതേതി യോജനാ.