൬. സാള്ഹസുത്തം

൧൯൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ സാള്ഹോ ച ലിച്ഛവി അഭയോ ച ലിച്ഛവി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സാള്ഹോ ലിച്ഛവി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സന്തി, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദ്വയേന ഓഘസ്സ നിത്ഥരണം പഞ്ഞപേന്തി – സീലവിസുദ്ധിഹേതു ച തപോജിഗുച്ഛാഹേതു ച. ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?

‘‘സീലവിസുദ്ധിം ഖോ അഹം, സാള്ഹ, അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി വദാമി. യേ തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ തപോജിഗുച്ഛാവാദാ തപോജിഗുച്ഛാസാരാ തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, അഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ അപരിസുദ്ധാജീവാ, അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, പുരിസോ നദിം തരിതുകാമോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹതിം സാലലട്ഠിം ഉജും നവം അകുക്കുച്ചകജാതം. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ; അഗ്ഗേ ഛേത്വാ സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ കുഠാരീഹി തച്ഛേയ്യ; കുഠാരീഹി തച്ഛേത്വാ വാസീഹി തച്ഛേയ്യ; വാസീഹി തച്ഛേത്വാ ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യ; ലേഖണിയാ ലിഖിത്വാ പാസാണഗുളേന ധോവേയ്യ [ധോപേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; പാസാണഗുളേന ധോവേത്വാ നദിം പതാരേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സാള്ഹ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ നദിം തരിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസു ഹി, ഭന്തേ, സാലലട്ഠി ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതാ അന്തോ അവിസുദ്ധാ. തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – സാലലട്ഠി സംസീദിസ്സതി, പുരിസോ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിസ്സതീ’’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ തപോജിഗുച്ഛാവാദാ തപോജിഗുച്ഛാസാരാ തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, അഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ അപരിസുദ്ധാജീവാ, അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘യേ ച ഖോ തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപോജിഗുച്ഛാവാദാ ന തപോജിഗുച്ഛാസാരാ ന തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, ഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ പരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ പരിസുദ്ധാജീവാ, ഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, പുരിസോ നദിം തരിതുകാമോ തിണ്ഹം കുഠാരിം ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹതിം സാലലട്ഠിം ഉജും നവം അകുക്കുച്ചകജാതം. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ; അഗ്ഗേ ഛിന്ദിത്വാ സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ കുഠാരീഹി തച്ഛേയ്യ; കുഠാരീഹി തച്ഛേത്വാ വാസീഹി തച്ഛേയ്യ; വാസീഹി തച്ഛേത്വാ നിഖാദനം ആദായ അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യ; ലേഖണിയാ ലിഖിത്വാ പാസാണഗുളേന ധോവേയ്യ; പാസാണഗുളേന ധോവേത്വാ നാവം കരേയ്യ; നാവം കത്വാ ഫിയാരിത്തം [പിയാരിത്തം (സീ. പീ.)] ബന്ധേയ്യ; ഫിയാരിത്തം ബന്ധിത്വാ നദിം പതാരേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സാള്ഹ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ നദിം തരിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസു ഹി, ഭന്തേ, സാലലട്ഠി ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതാ, അന്തോ സുവിസുദ്ധാ നാവാകതാ [സുവിസുദ്ധകതാ (ക.)] ഫിയാരിത്തബദ്ധാ. തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘നാവാ ന സംസീദിസ്സതി, പുരിസോ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപോജിഗുച്ഛാവാദാ ന തപോജിഗുച്ഛാസാരാ ന തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, ഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ പരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ പരിസുദ്ധാജീവാ, ഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ ബഹൂനി ചേപി കണ്ഡചിത്രകാനി ജാനാതി; അഥ ഖോ സോ തീഹി ഠാനേഹി രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി തീഹി? ദൂരേപാതീ ച, അക്ഖണവേധീ ച, മഹതോ ച കായസ്സ പദാലേതാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ ദൂരേപാതീ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാസമാധി ഹോതി. സമ്മാസമാധി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ അക്ഖണവേധീ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി. സമ്മാദിട്ഠി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ മഹതോ കായസ്സ പദാലേതാ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാവിമുത്തി ഹോതി. സമ്മാവിമുത്തി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ മഹന്തം അവിജ്ജാക്ഖന്ധം പദാലേതീ’’തി. ഛട്ഠം.