൪. ചതുത്ഥപണ്ണാസകം

(൧൬) ൧. ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧. ഇന്ദ്രിയസുത്തം

൧൫൧. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി ചത്താരി? സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. പഠമം.

൨. സദ്ധാബലസുത്തം

൧൫൨. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? സദ്ധാബലം, വീരിയബലം, സതിബലം, സമാധിബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. പഞ്ഞാബലസുത്തം

൧൫൩. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? പഞ്ഞാബലം, വീരിയബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗഹബലം [സങ്ഗാഹബലം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനീ’’തി. തതിയം.

൪. സതിബലസുത്തം

൧൫൪. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? സതിബലം, സമാധിബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗഹബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പടിസങ്ഖാനബലസുത്തം

൧൫൫. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? പടിസങ്ഖാനബലം, ഭാവനാബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗഹബലം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. കപ്പസുത്തം

൧൫൬. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? യദാ, ഭിക്ഖവേ, കപ്പോ സംവട്ടതി, തം ന സുകരം സങ്ഖാതും – ഏത്തകാനി വസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനീതി വാ.

‘‘യദാ, ഭിക്ഖവേ, കപ്പോ സംവട്ടോ തിട്ഠതി, തം ന സുകരം സങ്ഖാതും – ഏത്തകാനി വസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനീതി വാ.

‘‘യദാ, ഭിക്ഖവേ, കപ്പോ വിവട്ടതി, തം ന സുകരം സങ്ഖാതും – ഏത്തകാനി വസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനീതി വാ.

‘‘യദാ, ഭിക്ഖവേ, കപ്പോ വിവട്ടോ തിട്ഠതി, തം ന സുകരം സങ്ഖാതും – ഏത്തകാനി വസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീതി വാ, ഏത്തകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനീതി വാ. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. രോഗസുത്തം

൧൫൭. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, രോഗാ. കതമേ ദ്വേ? കായികോ ച രോഗോ ചേതസികോ ച രോഗോ. ദിസ്സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ കായികേന രോഗേന ഏകമ്പി വസ്സം ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, ദ്വേപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, തീണിപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, ചത്താരിപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, പഞ്ചപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, ദസപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, വീസതിപി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, തിംസമ്പി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, ചത്താരീസമ്പി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, പഞ്ഞാസമ്പി വസ്സാനി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ, വസ്സസതമ്പി, ഭിയ്യോപി ആരോഗ്യം പടിജാനമാനാ. തേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സുദുല്ലഭാ [ദുല്ലഭാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ലോകസ്മിം യേ ചേതസികേന രോഗേന മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനന്തി, അഞ്ഞത്ര ഖീണാസവേഹി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബജിതസ്സ രോഗാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹിച്ഛോ ഹോതി വിഘാതവാ അസന്തുട്ഠോ ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന. സോ മഹിച്ഛോ സമാനോ വിഘാതവാ അസന്തുട്ഠോ ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി അനവഞ്ഞപ്പടിലാഭായ ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിലാഭായ. സോ ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി അനവഞ്ഞപ്പടിലാഭായ ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിലാഭായ. സോ സങ്ഖായ കുലാനി ഉപസങ്കമതി, സങ്ഖായ നിസീദതി, സങ്ഖായ ധമ്മം ഭാസതി, സങ്ഖായ ഉച്ചാരപസ്സാവം സന്ധാരേതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പബ്ബജിതസ്സ രോഗാ.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘ന മഹിച്ഛാ ഭവിസ്സാമ വിഘാതവന്തോ അസന്തുട്ഠാ ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന, ന പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹിസ്സാമ അനവഞ്ഞപ്പടിലാഭായ ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിലാഭായ, ന ഉട്ഠഹിസ്സാമ ന ഘടേസ്സാമ ന വായമിസ്സാമ അനവഞ്ഞപ്പടിലാഭായ ലാഭസക്കാരസിലോകപ്പടിലാഭായ, ഖമാ ഭവിസ്സാമ സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം, ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികാ ഭവിസ്സാമാ’തി. ഏവഞ്ഹി വോ, ഭിക്ഖവേ, സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി. സത്തമം.

൮. പരിഹാനിസുത്തം

൧൫൮. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചത്താരോ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘പരിഹായാമി കുസലേഹി ധമ്മേഹി’. പരിഹാനമേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കതമേ ചത്താരോ? രാഗവേപുല്ലത്തം [രാഗവേപുല്ലതം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ദോസവേപുല്ലത്തം, മോഹവേപുല്ലത്തം, ഗമ്ഭീരേസു ഖോ പനസ്സ ഠാനാഠാനേസു പഞ്ഞാചക്ഖു ന കമതി. യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘പരിഹായാമി കുസലേഹി ധമ്മേഹി’. പരിഹാനമേതം വുത്തം ഭഗവതാ.

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ചത്താരോ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘ന പരിഹായാമി കുസലേഹി ധമ്മേഹി’. അപരിഹാനമേതം വുത്തം ഭഗവതാ. കതമേ ചത്താരോ? രാഗതനുത്തം [രാഗതനുത്തനം (ക.)], ദോസതനുത്തം, മോഹതനുത്തം, ഗമ്ഭീരേസു ഖോ പനസ്സ ഠാനാഠാനേസു പഞ്ഞാചക്ഖു കമതി. യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മേ അത്തനി സമനുപസ്സതി, നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം – ‘ന പരിഹായാമി കുസലേഹി ധമ്മേഹി’. അപരിഹാനമേതം വുത്തം ഭഗവതാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. ഭിക്ഖുനീസുത്തം

൧൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേനയ്യോ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന അയ്യസ്സ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദ – ‘ഇത്ഥന്നാമാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ ആബാധികിനീ ദുക്ഖിതാ ബാള്ഹഗിലാനാ. സാ അയ്യസ്സ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, അയ്യോ ആനന്ദോ യേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ യേന സാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സോ പുരിസോ തസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ പുരിസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച –

‘‘ഇത്ഥന്നാമാ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനീ ആബാധികിനീ ദുക്ഖിതാ ബാള്ഹഗിലാനാ. സാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതി, ഏവഞ്ച വദേതി – ‘സാധു കിര, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ യേന സാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’’തി. അധിവാസേസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തുണ്ഹീഭാവേന.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ യേന സാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ സാ ഭിക്ഖുനീ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാ സസീസം പാരുപിത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന സാ ഭിക്ഖുനീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച –

‘‘ആഹാരസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ ആഹാരം നിസ്സായ. ആഹാരോ പഹാതബ്ബോ. തണ്ഹാസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ തണ്ഹം നിസ്സായ. തണ്ഹാ പഹാതബ്ബാ. മാനസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ മാനം നിസ്സായ. മാനോ പഹാതബ്ബോ. മേഥുനസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ. മേഥുനേ ച സേതുഘാതോ വുത്തോ ഭഗവതാ.

‘‘‘ആഹാരസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ ആഹാരം നിസ്സായ. ആഹാരോ പഹാതബ്ബോ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭഗിനി, ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ. ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി. യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’തി. സോ അപരേന സമയേന ആഹാരം നിസ്സായ ആഹാരം പജഹതി. ‘ആഹാരസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ ആഹാരം നിസ്സായ. ആഹാരോ പഹാതബ്ബോ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘തണ്ഹാസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ തണ്ഹം നിസ്സായ. തണ്ഹാ പഹാതബ്ബാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭഗിനി, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കുദാസ്സു നാമ അഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’തി! സോ അപരേന സമയേന തണ്ഹം നിസ്സായ തണ്ഹം പജഹതി. ‘തണ്ഹാസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ തണ്ഹം നിസ്സായ. തണ്ഹാ പഹാതബ്ബാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘മാനസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ മാനം നിസ്സായ. മാനോ പഹാതബ്ബോ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭഗിനി, ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘സോ ഹി നാമ ആയസ്മാ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി; കിമങ്ഗം [കിമങ്ഗ (സീ. പീ.) അ. നി. ൫.൧൮൦; ചൂളവ. ൩൩൧; സം. നി. ൫.൧൦൨൦] പനാഹ’ന്തി! സോ അപരേന സമയേന മാനം നിസ്സായ മാനം പജഹതി. ‘മാനസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ മാനം നിസ്സായ. മാനോ പഹാതബ്ബോ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘മേഥുനസമ്ഭൂതോ അയം, ഭഗിനി, കായോ. മേഥുനേ ച സേതുഘാതോ വുത്തോ ഭഗവതാ’’തി.

അഥ ഖോ സാ ഭിക്ഖുനീ മഞ്ചകാ വുട്ഠഹിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ, യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യാഹം ഏവമകാസിം. തസ്സാ മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ ആനന്ദോ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു, ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ തം [തഗ്ഘ ത്വം (സീ. പീ. ക.)], ഭഗിനി, അച്ചയോ അച്ചഗമാ, യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യാ ത്വം ഏവമകാസി. യതോ ച ഖോ ത്വം, ഭഗിനി, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധി ഹേസാ, ഭഗിനി, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി. നവമം.

൧൦. സുഗതവിനയസുത്തം

൧൬൦. ‘‘സുഗതോ വാ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ തിട്ഠമാനോ സുഗതവിനയോ വാ തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഗതോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, സുഗതോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഗതവിനയോ? സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, സുഗതവിനയോ. ഏവം സുഗതോ വാ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ തിട്ഠമാനോ സുഗതവിനയോ വാ തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദുഗ്ഗഹിതം സുത്തന്തം പരിയാപുണന്തി ദുന്നിക്ഖിത്തേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ദുബ്ബചാ ഹോന്തി ദോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ അക്ഖമാ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ ന സക്കച്ചം സുത്തന്തം പരം വാചേന്തി. തേസം അച്ചയേന ഛിന്നമൂലകോ സുത്തന്തോ ഹോതി അപ്പടിസരണോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ബാഹുലികാ ഹോന്തി സാഥലികാ, ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ, പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ, ന വീരിയം ആരഭന്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. തേസം പച്ഛിമാ ജനതാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി. സാപി ഹോതി ബാഹുലികാ സാഥലികാ, ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാ, പവിവേകേ നിക്ഖിത്തധുരാ, ന വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ സമ്മോസായ അന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സുഗ്ഗഹിതം സുത്തന്തം പരിയാപുണന്തി സുനിക്ഖിത്തേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി. സുനിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി സുനയോ ഹോതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ സുവചാ ഹോന്തി സോവചസ്സകരണേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ ഖമാ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിനോ അനുസാസനിം. അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ സക്കച്ചം സുത്തന്തം പരം വാചേന്തി. തേസം അച്ചയേന നച്ഛിന്നമൂലകോ [അച്ഛിന്നമൂലകോ (സ്യാ. കം.) അ. നി. ൫.൧൫൬] സുത്തന്തോ ഹോതി സപ്പടിസരണോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ന ബാഹുലികാ ഹോന്തി ന സാഥലികാ, ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ, പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ, വീരിയം ആരഭന്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. തേസം പച്ഛിമാ ജനതാ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി. സാപി ഹോതി ന ബാഹുലികാ ന സാഥലികാ, ഓക്കമനേ നിക്ഖിത്തധുരാ, പവിവേകേ പുബ്ബങ്ഗമാ, വീരിയം ആരഭതി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ ധമ്മോ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ദസമം.

ഇന്ദ്രിയവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഇന്ദ്രിയാനി സദ്ധാ പഞ്ഞാ, സതി സങ്ഖാനപഞ്ചമം;

കപ്പോ രോഗോ പരിഹാനി, ഭിക്ഖുനീ സുഗതേന ചാതി.

(൧൭) ൨. പടിപദാവഗ്ഗോ

൧. സംഖിത്തസുത്തം

൧൬൧. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. പഠമം.

൨. വിത്ഥാരസുത്തം

൧൬൨. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, അഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി ന തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പകതിയാപി ന തിബ്ബരാഗജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം രാഗജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബദോസജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം ദോസജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പകതിയാപി ന തിബ്ബമോഹജാതികോ ഹോതി, നാഭിക്ഖണം മോഹജം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ദുതിയം.

൩. അസുഭസുത്തം

൧൬൩. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ [പടിക്കൂലസഞ്ഞീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ [അനഭിരതസഞ്ഞീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ; മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി [സേക്ഖബലാനി (സ്യാ. കം.)] ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ; മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ? ഇധ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ ദന്ധം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ? [കഥാ. ൮൧൫ ആദയോ] ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ഖിപ്പം ആനന്തരിയം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. തതിയം.

൪. പഠമഖമസുത്തം

൧൬൪. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ [ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ (സീ. സ്യാ. കം.)] അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അക്കോസന്തം ന പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം ന പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം ന പടിഭണ്ഡതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി; ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഖമസുത്തം

൧൬൫. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? അക്ഖമാ പടിപദാ, ഖമാ പടിപദാ, ദമാ പടിപദാ, സമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അക്ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അനധിവാസകജാതികോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അക്ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സ ജിഘച്ഛായ പിപാസായ, ഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സാനം ദുരുത്താനം ദുരാഗതാനം വചനപഥാനം ഉപ്പന്നാനം സാരീരികാനം വേദനാനം ദുക്ഖാനം തിബ്ബാനം ഖരാനം കടുകാനം അസാതാനം അമനാപാനം പാണഹരാനം അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഖമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി…പേ… സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ദമാ പടിപദാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം…പേ… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി സമേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമാ പടിപദാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഉഭയസുത്തം

൧൬൬. ‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ ഹീനാ അക്ഖായതി. യമ്പായം പടിപദാ ദുക്ഖാ, ഇമിനാപായം ഹീനാ അക്ഖായതി; യമ്പായം പടിപദാ ദന്ധാ, ഇമിനാപായം ഹീനാ അക്ഖായതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ദുക്ഖത്താ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ സുഖാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ദന്ധത്താ ഹീനാ അക്ഖായതി.

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ പണീതാ അക്ഖായതി. യമ്പായം പടിപദാ സുഖാ, ഇമിനാപായം പണീതാ അക്ഖായതി; യമ്പായം പടിപദാ ഖിപ്പാ, ഇമിനാപായം പണീതാ അക്ഖായതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, പടിപദാ ഉഭയേനേവ പണീതാ അക്ഖായതി. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തം

൧൬൭. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം [ചതസ്സന്നം പടിപദാനം (സീ. സ്യാ. കം.)] കതമം തേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി?

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം യായം പടിപദാ ദുക്ഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സാരിപുത്തസുത്തം

൧൬൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം കതമം തേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി?

‘‘ചതസ്സോ ഇമാ, ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന, പടിപദാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ. ഇമാ ഖോ, ആവുസോ, ചതസ്സോ പടിപദാ. ഇമാസം, ആവുസോ, ചതുന്നം പടിപദാനം യായം പടിപദാ സുഖാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, ഇമം മേ പടിപദം ആഗമ്മ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. സസങ്ഖാരസുത്തം

൧൬൯. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ. മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അസുഭാനുപസ്സീ കായേ വിഹരതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞീ, സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞീ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സീ. മരണസഞ്ഞാ ഖോ പനസ്സ അജ്ഝത്തം സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി മുദൂനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം, സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം…പേ… പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അധിമത്താനി പാതുഭവന്തി – സദ്ധിന്ദ്രിയം…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അധിമത്തത്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമാനി പഞ്ച സേഖബലാനി ഉപനിസ്സായ വിഹരതി – സദ്ധാബലം, ഹിരിബലം, ഓത്തപ്പബലം, വീരിയബലം, പഞ്ഞാബലം. തസ്സിമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി…പേ… പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. സോ ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം മുദുത്താ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ കായസ്സ ഭേദാ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. നവമം.

൧൦. യുഗനദ്ധസുത്തം

൧൭൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപ്പത്തിം [അരഹത്തപ്പത്തം (ക.) പടി. മ. ൨.൧ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേപി] ബ്യാകരോതി, സബ്ബോ സോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി. തസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി. തസ്സ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി. തസ്സ സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി. ഹോതി സോ, ആവുസോ, സമയോ യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ ഭാവയതോ ബഹുലീകരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപ്പത്തിം ബ്യാകരോതി, സബ്ബോ സോ ഇമേഹി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേനാ’’തി. ദസമം.

പടിപദാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സംഖിത്തം വിത്ഥാരാസുഭം, ദ്വേ ഖമാ ഉഭയേന ച;

മോഗ്ഗല്ലാനോ സാരിപുത്തോ, സസങ്ഖാരം യുഗനദ്ധേന ചാതി.

(൧൮) ൩. സഞ്ചേതനിയവഗ്ഗോ

൧. ചേതനാസുത്തം

൧൭൧. [കഥാ. ൫൩൯] ‘‘കായേ വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി കായസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. വാചായ വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി വചീസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. മനേ വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി മനോസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം അവിജ്ജാപച്ചയാവ.

‘‘സാമം വാ തം, ഭിക്ഖവേ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. പരേ വാസ്സ [പരേ വാ തസ്സ (ക.)] തം, ഭിക്ഖവേ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. സമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം. അസമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, കായസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.

‘‘സാമം വാ തം, ഭിക്ഖവേ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; പരേ വാസ്സ തം, ഭിക്ഖവേ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി; യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; സമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; അസമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, വചീസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.

‘‘സാമം വാ തം, ഭിക്ഖവേ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; പരേ വാസ്സ തം, ഭിക്ഖവേ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; സമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; അസമ്പജാനോ വാ തം, ഭിക്ഖവേ, മനോസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം.

‘‘ഇമേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അവിജ്ജാ അനുപതിതാ, അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സോ കായോ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം, സാ വാചാ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം, സോ മനോ ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം, ഖേത്തം തം [വത്ഥും തം (സബ്ബത്ഥ)] ന ഹോതി…പേ… വത്ഥും തം ന ഹോതി…പേ… ആയതനം തം ന ഹോതി…പേ… അധികരണം തം ന ഹോതി യംപച്ചയാസ്സ തം ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അത്തഭാവപടിലാഭാ. കതമേ ചത്താരോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അത്തഭാവപടിലാഭോ, യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ അത്തസഞ്ചേതനാ കമതി, നോ പരസഞ്ചേതനാ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അത്തഭാവപടിലാഭോ, യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ പരസഞ്ചേതനാ കമതി, നോ അത്തസഞ്ചേതനാ. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അത്തഭാവപടിലാഭോ, യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ അത്തസഞ്ചേതനാ ച കമതി പരസഞ്ചേതനാ ച. അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അത്തഭാവപടിലാഭോ, യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ നേവത്തസഞ്ചേതനാ കമതി, നോ പരസഞ്ചേതനാ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ അത്തഭാവപടിലാഭാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ ഏവം വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനാമി – ‘തത്ര, ഭന്തേ, യായം അത്തഭാവപടിലാഭോ യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ അത്തസഞ്ചേതനാ കമതി നോ പരസഞ്ചേതനാ, അത്തസഞ്ചേതനാഹേതു തേസം സത്താനം തമ്ഹാ കായാ ചുതി ഹോതി. തത്ര, ഭന്തേ, യായം അത്തഭാവപടിലാഭോ യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ പരസഞ്ചേതനാ കമതി നോ അത്തസഞ്ചേതനാ, പരസഞ്ചേതനാഹേതു തേസം സത്താനം തമ്ഹാ കായാ ചുതി ഹോതി. തത്ര, ഭന്തേ, യായം അത്തഭാവപടിലാഭോ യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ അത്തസഞ്ചേതനാ ച കമതി പരസഞ്ചേതനാ ച, അത്തസഞ്ചേതനാ ച പരസഞ്ചേതനാ ച ഹേതു തേസം സത്താനം തമ്ഹാ കായാ ചുതി ഹോതി. തത്ര, ഭന്തേ, യായം അത്തഭാവപടിലാഭോ യസ്മിം അത്തഭാവപടിലാഭേ നേവ അത്തസഞ്ചേതനാ കമതി നോ പരസഞ്ചേതനാ, കതമേ തേന ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ’’’തി? ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാ, സാരിപുത്ത, ദേവാ തേന ദട്ഠബ്ബാ’’തി.

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ തമ്ഹാ കായാ ചുതാ ആഗാമിനോ ഹോന്തി ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം? കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ തമ്ഹാ കായാ ചുതാ അനാഗാമിനോ ഹോന്തി അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി? ‘‘ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനി ഹോന്തി, സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സോ തതോ ചുതോ ആഗാമീ ഹോതി ആഗന്താ ഇത്ഥത്തം.

‘‘ഇധ പന, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി പഹീനാനി ഹോന്തി, സോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി; തത്ഥ ഠിതോ തദധിമുത്തോ തബ്ബഹുലവിഹാരീ അപരിഹീനോ കാലം കുരുമാനോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. സോ തതോ ചുതോ അനാഗാമീ ഹോതി അനാഗന്താ ഇത്ഥത്തം.

‘‘അയം ഖോ, സാരിപുത്ത, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ തമ്ഹാ കായാ ചുതാ ആഗാമിനോ ഹോന്തി ആഗന്താരോ ഇത്ഥത്തം. അയം പന, സാരിപുത്ത, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചേ സത്താ തമ്ഹാ കായാ ചുതാ അനാഗാമിനോ ഹോന്തി അനാഗന്താരോ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി. പഠമം.

൨. വിഭത്തിസുത്തം

൧൭൨. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി. ‘‘ആവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നേന മേ, ആവുസോ, അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ സച്ഛികതാ ഓധിസോ ബ്യഞ്ജനസോ. തമഹം അനേകപരിയായേന ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞാപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സോ മം പഞ്ഹേന. അഹം വേയ്യാകരണേന സമ്മുഖീഭൂതോ നോ സത്ഥാ യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോ.

‘‘അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നേന മേ, ആവുസോ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ സച്ഛികതാ ഓധിസോ ബ്യഞ്ജനസോ. തമഹം അനേകപരിയായേന ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞാപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സോ മം പഞ്ഹേന. അഹം വേയ്യാകരണേന സമ്മുഖീഭൂതോ നോ സത്ഥാ യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോ.

‘‘അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നേന മേ, ആവുസോ, നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സച്ഛികതാ ഓധിസോ ബ്യഞ്ജനസോ. തമഹം അനേകപരിയായേന ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞാപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സോ മം പഞ്ഹേന. അഹം വേയ്യാകരണേന സമ്മുഖീഭൂതോ നോ സത്ഥാ യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോ.

‘‘അദ്ധമാസൂപസമ്പന്നേന മേ, ആവുസോ, പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ സച്ഛികതാ ഓധിസോ ബ്യഞ്ജനസോ. തമഹം അനേകപരിയായേന ആചിക്ഖാമി ദേസേമി പഞ്ഞാപേമി പട്ഠപേമി വിവരാമി വിഭജാമി ഉത്താനീകരോമി. യസ്സ ഖോ പനസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സോ മം പഞ്ഹേന. അഹം വേയ്യാകരണേന സമ്മുഖീഭൂതോ നോ സത്ഥാ യോ നോ ധമ്മാനം സുകുസലോ’’തി. ദുതിയം.

൩. മഹാകോട്ഠികസുത്തം

൧൭൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച –

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥി ച നത്ഥി ച അഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നേവത്ഥി നോ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥി ച നത്ഥി ച അഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നേവത്ഥി നോ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. യഥാ കഥം പന, ആവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?

‘‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി വദം അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി വദം അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥി ച നത്ഥി ച അഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി വദം അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നേവത്ഥി നോ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി വദം അപ്പപഞ്ചം പപഞ്ചേതി. യാവതാ, ആവുസോ, ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം ഗതി താവതാ പപഞ്ചസ്സ ഗതി; യാവതാ പപഞ്ചസ്സ ഗതി താവതാ ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം ഗതി. ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ പപഞ്ചനിരോധോ പപഞ്ചവൂപസമോ’’തി. തതിയം.

൪. ആനന്ദസുത്തം

൧൭൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേനായസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ മഹാകോട്ഠികേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മന്തം മഹാകോട്ഠികം ഏതദവോച –

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥി ച നത്ഥി ച അഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നേവത്ഥി നോ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’’തി?

‘‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’’.

‘‘‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ അത്ഥി ച നത്ഥി ച അഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. ‘ഛന്നം, ആവുസോ, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ നേവത്ഥി നോ നത്ഥഞ്ഞം കിഞ്ചീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ – ‘മാ ഹേവം, ആവുസോ’തി വദേസി. യഥാ കഥം പനാവുസോ, ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി?