(൨൦) ൫. മഹാവഗ്ഗോ

൧. സോതാനുഗതസുത്തം

൧൯൧. ‘‘സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം ചത്താരോ ആനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി [മുട്ഠസ്സതീ (സീ.)] കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി [പിലപന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം അയം പഠമോ ആനിസംസോ പാടികങ്ഖോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി; അപി ച ഖോ ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോ, യത്ഥാഹം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരി’ന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പമേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ കുസലോ ഭേരിസദ്ദസ്സ. സോ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഭേരിസദ്ദം സുണേയ്യ. തസ്സ ന ഹേവ ഖോ അസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘ഭേരിസദ്ദോ നു ഖോ, ന നു ഖോ ഭേരിസദ്ദോ’തി! അഥ ഖോ ഭേരിസദ്ദോത്വേവ നിട്ഠം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി; അപി ച ഖോ ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോ, യത്ഥാഹം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരി’ന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം അയം ദുതിയോ ആനിസംസോ പാടികങ്ഖോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി, നപി ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി; അപി ച ഖോ ദേവപുത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോ, യത്ഥാഹം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരി’ന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ കുസലോ സങ്ഖസദ്ദസ്സ. സോ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ സങ്ഖസദ്ദം സുണേയ്യ. തസ്സ ന ഹേവ ഖോ അസ്സ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ – ‘സങ്ഖസദ്ദോ നു ഖോ, ന നു ഖോ സങ്ഖസദ്ദോ’തി! അഥ ഖോ സങ്ഖസദ്ദോത്വേവ നിട്ഠം ഗച്ഛേയ്യ. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി, നപി ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി; അപി ച ഖോ ദേവപുത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അയം വാ സോ ധമ്മവിനയോ, യത്ഥാഹം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരി’ന്തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം അയം തതിയോ ആനിസംസോ പാടികങ്ഖോ.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി, നപി ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി, നപി ദേവപുത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി; അപി ച ഖോ ഓപപാതികോ ഓപപാതികം സാരേതി – ‘സരസി ത്വം, മാരിസ, സരസി ത്വം, മാരിസ, യത്ഥ മയം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരിമ്ഹാ’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘സരാമി, മാരിസ, സരാമി, മാരിസാ’തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സഹായകാ സഹപംസുകീളികാ [സഹപംസുകീളകാ (സ്യാ. കം.)]. തേ കദാചി കരഹചി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗച്ഛേയ്യും. അഞ്ഞോ പന [സമാഗച്ഛേയ്യും, തമേനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സഹായകോ സഹായകം ഏവം വദേയ്യ – ‘ഇദമ്പി, സമ്മ, സരസി, ഇദമ്പി, സമ്മ, സരസീ’തി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘സരാമി, സമ്മ, സരാമി, സമ്മാ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതി – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥം, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. തസ്സ തേ ധമ്മാ സോതാനുഗതാ ഹോന്തി, വചസാ പരിചിതാ, മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ. സോ മുട്ഠസ്സതി കാലം കുരുമാനോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം ഉപപജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ന ഹേവ ഖോ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി, നപി ഭിക്ഖു ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി, നപി ദേവപുത്തോ ദേവപരിസായം ധമ്മം ദേസേതി; അപി ച ഖോ ഓപപാതികോ ഓപപാതികം സാരേതി – ‘സരസി ത്വം, മാരിസ, സരസി ത്വം, മാരിസ, യത്ഥ മയം പുബ്ബേ ബ്രഹ്മചരിയം അചരിമ്ഹാ’തി. സോ ഏവമാഹ – ‘സരാമി, മാരിസ, സരാമി, മാരിസാ’തി. ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ; അഥ ഖോ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഗാമീ ഹോതി. സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം അയം ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ പാടികങ്ഖോ. സോതാനുഗതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം, വചസാ പരിചിതാനം, മനസാനുപേക്ഖിതാനം ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാനം ഇമേ ചത്താരോ ആനിസംസാ പാടികങ്ഖാ’’തി. പഠമം.

൨. ഠാനസുത്തം

൧൯൨. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി ചതൂഹി ഠാനേഹി വേദിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാതി.

[സം. നി. ൧.൧൨൨] ‘‘‘സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ദീഘരത്തം ഖോ അയമായസ്മാ ഖണ്ഡകാരീ ഛിദ്ദകാരീ സബലകാരീ കമ്മാസകാരീ, ന സന്തതകാരീ ന സന്തതവുത്തി [സതതവുത്തി (സ്യാ. കം.)]; സീലേസു ദുസ്സീലോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ സീലവാ’’’തി.

‘‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ദീഘരത്തം ഖോ അയമായസ്മാ അഖണ്ഡകാരീ അച്ഛിദ്ദകാരീ അസബലകാരീ അകമ്മാസകാരീ സന്തതകാരീ സന്തതവുത്തി; സീലേസു സീലവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുസ്സീലോ’തി. ‘സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവോഹരമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഞ്ഞഥാ ഖോ അയമായസ്മാ ഏകേന ഏകോ വോഹരതി, അഞ്ഞഥാ ദ്വീഹി, അഞ്ഞഥാ തീഹി, അഞ്ഞഥാ സമ്ബഹുലേഹി; വോക്കമതി അയമായസ്മാ പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരം; അപരിസുദ്ധവോഹാരോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പരിസുദ്ധവോഹാരോ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവോഹരമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥേവ ഖോ അയമായസ്മാ ഏകേന ഏകോ വോഹരതി, തഥാ ദ്വീഹി, തഥാ തീഹി, തഥാ സമ്ബഹുലേഹി. നായമായസ്മാ വോക്കമതി പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരം; പരിസുദ്ധവോഹാരോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ അപരിസുദ്ധവോഹാരോ’തി. ‘സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം ലോകസന്നിവാസോ തഥാഭൂതോ അയം അത്തഭാവപടിലാഭോ യഥാഭൂതേ ലോകസന്നിവാസേ യഥാഭൂതേ അത്തഭാവപടിലാഭേ അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി – ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ചാ’തി. സോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം ലോകസന്നിവാസോ തഥാഭൂതോ അയം അത്തഭാവപടിലാഭോ യഥാഭൂതേ ലോകസന്നിവാസേ യഥാഭൂതേ അത്തഭാവപടിലാഭേ അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി – ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ചാ’തി. സോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. ‘ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ന ചേവ ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി തസ്സ ച നപ്പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകരഹദസ്സ തീരേ ഠിതോ പസ്സേയ്യ പരിത്തം മച്ഛം ഉമ്മുജ്ജമാനം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ മച്ഛസ്സ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച ഊമിഘാതോ യഥാ ച വേഗായിതത്തം, പരിത്തോ അയം മച്ഛോ, നായം മച്ഛോ മഹന്തോ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ന ചേവ ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച ന പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകരഹദസ്സ തീരേ ഠിതോ പസ്സേയ്യ മഹന്തം മച്ഛം ഉമ്മുജ്ജമാനം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ മച്ഛസ്സ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച ഊമിഘാതോ യഥാ ച വേഗായിതത്തം, മഹന്തോ അയം മച്ഛോ, നായം മച്ഛോ പരിത്തോ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ’തി.

‘‘‘സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഠാനാനി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി വേദിതബ്ബാനീ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഭദ്ദിയസുത്തം

൧൯൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ഭദ്ദിയോ ലിച്ഛവി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഭദ്ദിയോ ലിച്ഛവി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘മായാവീ സമണോ ഗോതമോ ആവട്ടനിം മായം [ആവട്ടനീമായം (സീ.), ആവട്ടനിമായം (സ്യാ. കം. ക.) മ. നി. ൨.൬൦ പസ്സിതബ്ബം] ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീ’തി. യേ തേ, ഭന്തേ, ഏവമാഹംസു – ‘മായാവീ സമണോ ഗോതമോ ആവട്ടനിം മായം ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീ’തി, കച്ചി തേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ വുത്തവാദിനോ, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി, ധമ്മസ്സ ച അനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുപാതോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി, അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാ ഹി മയം, ഭന്തേ, ഭഗവന്ത’’ന്തി?

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ ‘സമണോ നോ ഗരൂ’തി. യദാ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, പജഹേയ്യാഥ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, ലോഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി? ‘‘അഹിതായ, ഭന്തേ’’. ‘‘ലുദ്ധോ പനായം, ഭദ്ദിയ, പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ [തദത്ഥായ (ക.) അ. നി. ൩.൬൬] സമാദപേതി യംസ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, ദോസോ പുരിസസ്സ…പേ… മോഹോ പുരിസസ്സ…പേ… സാരമ്ഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി? ‘‘അഹിതായ, ഭന്തേ’’. ‘‘സാരദ്ധോ പനായം, ഭദ്ദിയ, പുരിസപുഗ്ഗലോ സാരമ്ഭേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിന്നചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ സമാദപേതി യംസ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി? ‘‘അകുസലാ, ഭന്തേ’’. ‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി? ‘‘സാവജ്ജാ, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി? ‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ’’. ‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭദ്ദിയ, യം തം തേ അവോചുമ്ഹാ – ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ ‘സമണോ നോ ഗരൂ’തി. യദാ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, പജഹേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ ‘സമണോ നോ ഗരൂ’തി. യദാ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’തി, അഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, അലോഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി? ‘‘ഹിതായ, ഭന്തേ’’. ‘‘അലുദ്ധോ പനായം, ഭദ്ദിയ, പുരിസപുഗ്ഗലോ ലോഭേന അനഭിഭൂതോ അപരിയാദിന്നചിത്തോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ ന സമാദപേതി യം’സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, അദോസോ പുരിസസ്സ…പേ… അമോഹോ പുരിസസ്സ…പേ… അസാരമ്ഭോ പുരിസസ്സ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ഹിതായ വാ അഹിതായ വാ’’തി? ‘‘ഹിതായ, ഭന്തേ’’. ‘‘അസാരദ്ധോ പനായം, ഭദ്ദിയ, പുരിസപുഗ്ഗലോ സാരമ്ഭേന അനഭിഭൂതോ അപരിയാദിന്നചിത്തോ നേവ പാണം ഹനതി, ന അദിന്നം ആദിയതി, ന പരദാരം ഗച്ഛതി, ന മുസാ ഭണതി, പരമ്പി തഥത്തായ ന സമാദപേതി യം’സ ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭദ്ദിയ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’’തി? ‘‘കുസലാ, ഭന്തേ’’. ‘‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’’തി? ‘‘അനവജ്ജാ, ഭന്തേ’’. ‘‘വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’’തി? ‘‘വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഭന്തേ’’. ‘‘സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി നോ വാ? കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഇതി ഖോ, ഭദ്ദിയ, യം തം തേ അവോചുമ്ഹാ – ഏഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, മാ അനുസ്സവേന, മാ പരമ്പരായ, മാ ഇതികിരായ, മാ പിടകസമ്പദാനേന, മാ തക്കഹേതു, മാ നയഹേതു, മാ ആകാരപരിവിതക്കേന, മാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ, മാ ഭബ്ബരൂപതായ, മാ ‘സമണോ നോ ഗരൂ’തി. യദാ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, അത്തനാവ ജാനേയ്യാഥ – ‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ, ഇമേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ, ഇമേ ധമ്മാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ, ഇമേ ധമ്മാ സമത്താ സമാദിന്നാ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീതി, അഥ തുമ്ഹേ, ഭദ്ദിയ, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാഥാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘യേ ഖോ തേ, ഭദ്ദിയ, ലോകേ സന്തോ സപ്പുരിസാ തേ സാവകം ഏവം സമാദപേന്തി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, ലോഭം വിനേയ്യ [വിനേയ്യ വിനേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം.)] വിഹരാഹി. ലോഭം വിനേയ്യ വിഹരന്തോ ന ലോഭജം കമ്മം കരിസ്സസി കായേന വാചായ മനസാ. ദോസം വിനേയ്യ വിഹരാഹി. ദോസം വിനേയ്യ വിഹരന്തോ ന ദോസജം കമ്മം കരിസ്സസി കായേന വാചായ മനസാ. മോഹം വിനേയ്യ വിഹരാഹി. മോഹം വിനേയ്യ വിഹരന്തോ ന മോഹജം കമ്മം കരിസ്സസി കായേന വാചായ മനസാ. സാരമ്ഭം വിനേയ്യ വിഹരാഹി. സാരമ്ഭം വിനേയ്യ വിഹരന്തോ ന സാരമ്ഭജം കമ്മം കരിസ്സസി കായേന വാചായ മനസാ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ ഭദ്ദിയോ ലിച്ഛവി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

‘‘അപി നു താഹം, ഭദ്ദിയ, ഏവം അവചം – ‘ഏഹി മേ ത്വം, ഭദ്ദിയ, സാവകോ ഹോഹി; അഹം സത്ഥാ ഭവിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഏവംവാദിം ഖോ മം, ഭദ്ദിയ, ഏവമക്ഖായിം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി – ‘മായാവീ സമണോ ഗോതമോ ആവട്ടനിം മായം ജാനാതി യായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം സാവകേ ആവട്ടേതീ’’’തി. ‘‘ഭദ്ദികാ, ഭന്തേ, ആവട്ടനീ മായാ. കല്യാണീ, ഭന്തേ, ആവട്ടനീ മായാ. പിയാ മേ, ഭന്തേ, ഞാതിസാലോഹിതാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും, പിയാനമ്പി മേ അസ്സ ഞാതിസാലോഹിതാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ഖത്തിയാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ… വേസ്സാ … സുദ്ദാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, ഭദ്ദിയ, ഏവമേതം, ഭദ്ദിയ! സബ്ബേ ചേപി, ഭദ്ദിയ, ഖത്തിയാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും അകുസലധമ്മപ്പഹാനായ കുസലധമ്മൂപസമ്പദായ, സബ്ബേസമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ഭദ്ദിയ, ബ്രാഹ്മണാ… വേസ്സാ… സുദ്ദാ ആവട്ടേയ്യും അകുസലധമ്മപ്പഹാനായ കുസലധമ്മൂപസമ്പദായ, സബ്ബേസമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സദേവകോ ചേപി, ഭദ്ദിയ, ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും [ആവട്ടേയ്യ (?)] അകുസലധമ്മപ്പഹാനായ കുസലധമ്മൂപസമ്പദായ, സദേവകസ്സപിസ്സ ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ഇമേ ചേപി, ഭദ്ദിയ, മഹാസാലാ ഇമായ ആവട്ടനിയാ ആവട്ടേയ്യും അകുസലധമ്മപ്പഹാനായ കുസലധമ്മൂപസമ്പദായ, ഇമേസമ്പിസ്സ മഹാസാലാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ( ) [(സചേ ചേതേയ്യും) (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), (ആവട്ടേയ്യും) (ക.) അ. നി. ൮.൪൪]. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’’തി! തതിയം.

൪. സാമുഗിയസുത്തം

൧൯൪. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോലിയേസു വിഹരതി സാമുഗം നാമ [സാപൂഗം നാമ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കോലിയാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ സാമുഗിയാ കോലിയപുത്താ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ സാമുഗിയേ കോലിയപുത്തേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരിമാനി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാനി സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം [സോകപരിദ്ദവാനം (സീ.)] സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ. കതമാനി ചത്താരി? സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം, ചിത്തപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം, ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം, വിമുത്തിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, സീലപാരിസുദ്ധി. ഇതി ഏവരൂപിം സീലപാരിസുദ്ധിം അപരിപൂരം വാ പരിപൂരേസ്സാമി പരിപൂരം വാ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി, യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ഇദം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ചിത്തപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ചിത്തപാരിസുദ്ധി. ഇതി ഏവരൂപിം ചിത്തപാരിസുദ്ധിം അപരിപൂരം വാ പരിപൂരേസ്സാമി പരിപൂരം വാ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി, യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ഇദം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ചിത്തപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധി. ഇതി ഏവരൂപിം ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധിം അപരിപൂരം വാ…പേ… തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി, യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ഇദം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം.

‘‘കതമഞ്ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, വിമുത്തിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം? സ ഖോ സോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, അരിയസാവകോ ഇമിനാ ച സീലപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഇമിനാ ച ചിത്തപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഇമിനാ ച ദിട്ഠിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗേന സമന്നാഗതോ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിരാജേതി, വിമോചനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിമോചേതി. സോ രജനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിരാജേത്വാ, വിമോചനീയേസു ധമ്മേസു ചിത്തം വിമോചേത്വാ സമ്മാവിമുത്തിം ഫുസതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, വിമുത്തിപാരിസുദ്ധി. ഇതി ഏവരൂപിം വിമുത്തിപാരിസുദ്ധിം അപരിപൂരം വാ പരിപൂരേസ്സാമി പരിപൂരം വാ തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീതി, യോ തത്ഥ ഛന്ദോ ച വായാമോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഉസ്സോള്ഹീ ച അപ്പടിവാനീ ച സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, ഇദം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, വിമുത്തിപാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗം.

‘‘ഇമാനി ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജാ, ചത്താരി പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്മദക്ഖാതാനി സത്താനം വിസുദ്ധിയാ സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായ ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായ ഞായസ്സ അധിഗമായ നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. വപ്പസുത്തം

൧൯൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ വപ്പോ സക്കോ നിഗണ്ഠസാവകോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വപ്പം സക്കം നിഗണ്ഠസാവകം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച –

‘‘ഇധസ്സ, വപ്പ, കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും [അന്വാസ്സവേയ്യും (ക.)] അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘പസ്സാമഹം, ഭന്തേ, തം ഠാനം. ഇധസ്സ, ഭന്തേ, പുബ്ബേ പാപകമ്മം കതം അവിപക്കവിപാകം. തതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’’ന്തി. അയഞ്ചേവ ഖോ പന ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ വപ്പേന സക്കേന നിഗണ്ഠസാവകേന സദ്ധിം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഉപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച –

‘‘കായ നുത്ഥ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ; കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, വപ്പം സക്കം നിഗണ്ഠസാവകം ഏതദവോചം – ‘ഇധസ്സ, വപ്പ, കായേന സംവുതോ വാചായ സംവുതോ മനസാ സംവുതോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’ന്തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, വപ്പോ സക്കോ നിഗണ്ഠസാവകോ മം ഏതദവോച – ‘പസ്സാമഹം, ഭന്തേ, തം ഠാനം. ഇധസ്സ, ഭന്തേ, പുബ്ബേ പാപകമ്മം കതം അവിപക്കവിപാകം. തതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’ന്തി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, വപ്പേന സക്കേന നിഗണ്ഠസാവകേന സദ്ധിം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ; അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ വപ്പം സക്കം നിഗണ്ഠസാവകം ഏതദവോച – ‘‘സചേ മേ ത്വം, വപ്പ, അനുഞ്ഞേയ്യഞ്ചേവ അനുജാനേയ്യാസി, പടിക്കോസിതബ്ബഞ്ച പടിക്കോസേയ്യാസി, യസ്സ ച മേ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനേയ്യാസി മമേവേത്ഥ ഉത്തരി പടിപുച്ഛേയ്യാസി – ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി, സിയാ നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘അനുഞ്ഞേയ്യഞ്ചേവാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ അനുജാനിസ്സാമി, പടിക്കോസിതബ്ബഞ്ച പടിക്കോസിസ്സാമി, യസ്സ ചാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനിസ്സാമി ഭഗവന്തംയേവേത്ഥ ഉത്തരി പടിപുച്ഛിസ്സാമി – ‘ഇദം ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി? ഹോതു നോ ഏത്ഥ കഥാസല്ലാപോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വപ്പ, യേ കായസമാരമ്ഭപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, കായസമാരമ്ഭാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി, സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി [വിഞ്ഞൂഹീതി (സീ. പീ. ക.) സം. നി. ൪.൩൬൪ പസ്സിതബ്ബം]. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വപ്പ, യേ വചീസമാരമ്ഭപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, വചീസമാരമ്ഭാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വപ്പ, യേ മനോസമാരമ്ഭപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, മനോസമാരമ്ഭാ പടിവിരതസ്സ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വപ്പ, യേ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ, അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ ഏവംസ തേ ആസവാ വിഘാതപരിളാഹാ ന ഹോന്തി. സോ നവഞ്ച കമ്മം ന കരോതി, പുരാണഞ്ച കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തീകരോതി. സന്ദിട്ഠികാ നിജ്ജരാ അകാലികാ ഏഹിപസ്സികാ ഓപനേയ്യികാ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബാ വിഞ്ഞൂഹി. പസ്സസി നോ ത്വം, വപ്പ, തം ഠാനം യതോനിദാനം പുരിസം ദുക്ഖവേദനിയാ ആസവാ അസ്സവേയ്യും അഭിസമ്പരായ’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’.

‘‘ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ ഖോ, വപ്പ, ഭിക്ഖുനോ ഛ സതതവിഹാരാ അധിഗതാ ഹോന്തി. സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ... ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദിയാമീ’തി പജാനാതി; ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയാമീ’തി പജാനാതി; ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീ ഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി’’.

‘‘സേയ്യഥാപി, വപ്പ, ഥൂണം പടിച്ച ഛായാ പഞ്ഞായതി. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ കുദ്ദാലപിടകം ആദായ. സോ തം ഥൂണം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ പലിഖണേയ്യ; പലിഖണിത്വാ മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ, അന്തമസോ ഉസീരനാളിമത്താനിപി [ഉസീരനാളമത്താനിപി (സീ.)]. സോ തം ഥൂണം ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദേയ്യ. ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേത്വാ ഫാലേയ്യ. ഫാലേത്വാ സകലികം സകലികം കരേയ്യ. സകലികം സകലികം കത്വാ വാതാതപേ വിസോസേയ്യ. വാതാതപേ വിസോസേത്വാ അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ. അഗ്ഗിനാ ഡഹേത്വാ മസിം കരേയ്യ. മസിം കരിത്വാ മഹാവാതേ വാ ഓഫുണേയ്യ നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ. ഏവം ഹിസ്സ, വപ്പ, യാ ഥൂണം പടിച്ച ഛായാ സാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, വപ്പ, ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഛ സതതവിഹാരാ അധിഗതാ ഹോന്തി. സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നേവ സുമനോ ഹോതി ന ദുമ്മനോ; ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. സോ കായപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ ‘കായപരിയന്തികം വേദനം വേദിയാമീ’തി പജാനാതി; ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ ‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയാമീ’തി പജാനാതി; ‘കായസ്സ ഭേദാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ ഇധേവ സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതീ ഭവിസ്സന്തീ’തി പജാനാതി’’.

ഏവം വുത്തേ വപ്പോ സക്കോ നിഗണ്ഠസാവകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പുരിസോ ഉദയത്ഥികോ അസ്സപണിയം പോസേയ്യ. സോ ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛേയ്യ, ഉത്തരിഞ്ച കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഉദയത്ഥികോ ബാലേ നിഗണ്ഠേ പയിരുപാസിം. സ്വാഹം ഉദയഞ്ചേവ നാധിഗച്ഛിം, ഉത്തരിഞ്ച കിലമഥസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അഹോസിം. ഏസാഹം, ഭന്തേ, അജ്ജതഗ്ഗേ യോ മേ ബാലേസു നിഗണ്ഠേസു പസാദോ തം മഹാവാതേ വാ ഓഫുണാമി നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേമി. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. പഞ്ചമം.

൬. സാള്ഹസുത്തം

൧൯൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ സാള്ഹോ ച ലിച്ഛവി അഭയോ ച ലിച്ഛവി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സാള്ഹോ ലിച്ഛവി ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സന്തി, ഭന്തേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദ്വയേന ഓഘസ്സ നിത്ഥരണം പഞ്ഞപേന്തി – സീലവിസുദ്ധിഹേതു ച തപോജിഗുച്ഛാഹേതു ച. ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കിമാഹാ’’തി?

‘‘സീലവിസുദ്ധിം ഖോ അഹം, സാള്ഹ, അഞ്ഞതരം സാമഞ്ഞങ്ഗന്തി വദാമി. യേ തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ തപോജിഗുച്ഛാവാദാ തപോജിഗുച്ഛാസാരാ തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, അഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ അപരിസുദ്ധാജീവാ, അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, പുരിസോ നദിം തരിതുകാമോ തിണ്ഹം കുഠാരിം [കുധാരിം (ക.)] ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹതിം സാലലട്ഠിം ഉജും നവം അകുക്കുച്ചകജാതം. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛേത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ; അഗ്ഗേ ഛേത്വാ സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ കുഠാരീഹി തച്ഛേയ്യ; കുഠാരീഹി തച്ഛേത്വാ വാസീഹി തച്ഛേയ്യ; വാസീഹി തച്ഛേത്വാ ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യ; ലേഖണിയാ ലിഖിത്വാ പാസാണഗുളേന ധോവേയ്യ [ധോപേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]; പാസാണഗുളേന ധോവേത്വാ നദിം പതാരേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സാള്ഹ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ നദിം തരിതു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസു ഹി, ഭന്തേ, സാലലട്ഠി ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതാ അന്തോ അവിസുദ്ധാ. തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – സാലലട്ഠി സംസീദിസ്സതി, പുരിസോ അനയബ്യസനം ആപജ്ജിസ്സതീ’’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ തപോജിഗുച്ഛാവാദാ തപോജിഗുച്ഛാസാരാ തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, അഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാ അപരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ അപരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ അപരിസുദ്ധാജീവാ, അഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘യേ ച ഖോ തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപോജിഗുച്ഛാവാദാ ന തപോജിഗുച്ഛാസാരാ ന തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, ഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ പരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ പരിസുദ്ധാജീവാ, ഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, പുരിസോ നദിം തരിതുകാമോ തിണ്ഹം കുഠാരിം ആദായ വനം പവിസേയ്യ. സോ തത്ഥ പസ്സേയ്യ മഹതിം സാലലട്ഠിം ഉജും നവം അകുക്കുച്ചകജാതം. തമേനം മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ; മൂലേ ഛിന്ദിത്വാ അഗ്ഗേ ഛിന്ദേയ്യ; അഗ്ഗേ ഛിന്ദിത്വാ സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; സാഖാപലാസം സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ കുഠാരീഹി തച്ഛേയ്യ; കുഠാരീഹി തച്ഛേത്വാ വാസീഹി തച്ഛേയ്യ; വാസീഹി തച്ഛേത്വാ നിഖാദനം ആദായ അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേയ്യ; അന്തോ സുവിസോധിതം വിസോധേത്വാ ലേഖണിയാ ലിഖേയ്യ; ലേഖണിയാ ലിഖിത്വാ പാസാണഗുളേന ധോവേയ്യ; പാസാണഗുളേന ധോവേത്വാ നാവം കരേയ്യ; നാവം കത്വാ ഫിയാരിത്തം [പിയാരിത്തം (സീ. പീ.)] ബന്ധേയ്യ; ഫിയാരിത്തം ബന്ധിത്വാ നദിം പതാരേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, സാള്ഹ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ പുരിസോ നദിം തരിതു’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അസു ഹി, ഭന്തേ, സാലലട്ഠി ബഹിദ്ധാ സുപരികമ്മകതാ, അന്തോ സുവിസുദ്ധാ നാവാകതാ [സുവിസുദ്ധകതാ (ക.)] ഫിയാരിത്തബദ്ധാ. തസ്സേതം പാടികങ്ഖം – ‘നാവാ ന സംസീദിസ്സതി, പുരിസോ സോത്ഥിനാ പാരം ഗമിസ്സതീ’’’തി.

‘‘ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപോജിഗുച്ഛാവാദാ ന തപോജിഗുച്ഛാസാരാ ന തപോജിഗുച്ഛാഅല്ലീനാ വിഹരന്തി, ഭബ്ബാ തേ ഓഘസ്സ നിത്ഥരണായ. യേപി തേ, സാള്ഹ, സമണബ്രാഹ്മണാ പരിസുദ്ധകായസമാചാരാ പരിസുദ്ധവചീസമാചാരാ പരിസുദ്ധമനോസമാചാരാ പരിസുദ്ധാജീവാ, ഭബ്ബാ തേ ഞാണദസ്സനായ അനുത്തരായ സമ്ബോധായ. സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ ബഹൂനി ചേപി കണ്ഡചിത്രകാനി ജാനാതി; അഥ ഖോ സോ തീഹി ഠാനേഹി രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി തീഹി? ദൂരേപാതീ ച, അക്ഖണവേധീ ച, മഹതോ ച കായസ്സ പദാലേതാ.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ ദൂരേപാതീ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാസമാധി ഹോതി. സമ്മാസമാധി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ അക്ഖണവേധീ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി. സമ്മാദിട്ഠി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, സാള്ഹ, യോധാജീവോ മഹതോ കായസ്സ പദാലേതാ; ഏവമേവം ഖോ, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ സമ്മാവിമുത്തി ഹോതി. സമ്മാവിമുത്തി, സാള്ഹ, അരിയസാവകോ മഹന്തം അവിജ്ജാക്ഖന്ധം പദാലേതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. മല്ലികാദേവീസുത്തം

൧൯൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ മല്ലികാ ദേവീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ മല്ലികാ ദേവീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ [സ്യാ. പീ. പോത്ഥകേസു ‘‘ദുബ്ബണോ ച ഹോതി ദുരൂപോ സുപാപകോ’’തി ഏവമാദിനാ പുല്ലിങ്ഗികവസേന ദിസ്സതി] ദസ്സനായ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച?

‘‘കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ; അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ച?

‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച?

‘‘കോ പന, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ, അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ചാ’’തി?

‘‘ഇധ, മല്ലികേ, ഏകച്ചോ മാതുഗാമോ കോധനാ ഹോതി ഉപായാസബഹുലാ. അപ്പമ്പി വുത്താ സമാനാ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സാ [സോ (സ്യാ.)] ന ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. ഇസ്സാമനികാ [ഇസ്സാമനകോ (സ്യാ.)] ഖോ പന ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സതി ഉപദുസ്സതി ഇസ്സം ബന്ധതി. സാ ചേ തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി, സാ [സോ (സ്യാ.)] യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച.

‘‘ഇധ പന, മല്ലികേ, ഏകച്ചോ മാതുഗാമോ കോധനാ ഹോതി ഉപായാസബഹുലാ. അപ്പമ്പി വുത്താ സമാനാ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സാ ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. അനിസ്സാമനികാ ഖോ പന ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സതി ന ഉപദുസ്സതി ന ഇസ്സം ബന്ധതി. സാ ചേ തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി, സാ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ; അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ച.

‘‘ഇധ പന, മല്ലികേ, ഏകച്ചോ മാതുഗാമോ അക്കോധനാ ഹോതി അനുപായാസബഹുലാ. ബഹുമ്പി വുത്താ സമാനാ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സാ ന ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. ഇസ്സാമനികാ ഖോ പന ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സതി ഉപദുസ്സതി ഇസ്സം ബന്ധതി. സാ ചേ തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി, സാ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച.

‘‘ഇധ പന, മല്ലികേ, ഏകച്ചോ മാതുഗാമോ അക്കോധനാ ഹോതി അനുപായാസബഹുലാ. ബഹുമ്പി വുത്താ സമാനാ നാഭിസജ്ജതി ന കുപ്പതി ന ബ്യാപജ്ജതി ന പതിത്ഥീയതി, ന കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സാ ദാതാ ഹോതി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. അനിസ്സാമനികാ ഖോ പന ഹോതി; പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സതി ന ഉപദുസ്സതി ന ഇസ്സം ബന്ധതി. സാ ചേ തതോ ചുതാ ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛതി, സാ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചാജായതി അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ; അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ച.

‘‘അയം ഖോ, മല്ലികേ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച. അയം പന, മല്ലികേ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ ദുബ്ബണ്ണാ ച ഹോതി ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ; അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ച. അയം ഖോ, മല്ലികേ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ; ദലിദ്ദാ ച ഹോതി അപ്പസ്സകാ അപ്പഭോഗാ അപ്പേസക്ഖാ ച. അയം പന, മല്ലികേ, ഹേതു അയം പച്ചയോ, യേന മിധേകച്ചോ മാതുഗാമോ അഭിരൂപാ ച ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ; അഡ്ഢാ ച ഹോതി മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ മഹേസക്ഖാ ചാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ മല്ലികാ ദേവീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യാ നൂനാഹം [സാ നൂനാഹം (സ്യാ.), യം നൂനാഹം (ക.)] ഭന്തേ, അഞ്ഞം ജാതിം [അഞ്ഞായ ജാതിയാ (സ്യാ.)] കോധനാ അഹോസിം ഉപായാസബഹുലാ, അപ്പമ്പി വുത്താ സമാനാ അഭിസജ്ജിം കുപ്പിം ബ്യാപജ്ജിം പതിത്ഥീയിം കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസിം, സാഹം, ഭന്തേ, ഏതരഹി ദുബ്ബണ്ണാ ദുരൂപാ സുപാപികാ ദസ്സനായ.

‘‘യാ നൂനാഹം, ഭന്തേ, അഞ്ഞം ജാതിം ദാതാ അഹോസിം സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം, സാഹം, ഭന്തേ, ഏതരഹി അഡ്ഢാ [അഡ്ഢാ ച (സീ. പീ. ക.)] മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ.

‘‘യാ നൂനാഹം, ഭന്തേ, അഞ്ഞം ജാതിം അനിസ്സാമനികാ അഹോസിം, പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സിം ന ഉപദുസ്സിം ന ഇസ്സം ബന്ധിം, സാഹം, ഭന്തേ, ഏതരഹി മഹേസക്ഖാ. സന്തി ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം രാജകുലേ ഖത്തിയകഞ്ഞാപി ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞാപി ഗഹപതികഞ്ഞാപി, താസാഹം ഇസ്സരാധിപച്ചം കാരേമി. ഏസാഹം, ഭന്തേ, അജ്ജതഗ്ഗേ അക്കോധനാ ഭവിസ്സാമി അനുപായാസബഹുലാ, ബഹുമ്പി വുത്താ സമാനാ നാഭിസജ്ജിസ്സാമി ന കുപ്പിസ്സാമി ന ബ്യാപജ്ജിസ്സാമി ന പതിത്ഥീയിസ്സാമി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച ന പാതുകരിസ്സാമി; ദസ്സാമി സമണസ്സ വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വാ അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലാഗന്ധവിലേപനം സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യം. അനിസ്സാമനികാ ഭവിസ്സാമി, പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ന ഇസ്സിസ്സാമി ന ഉപദുസ്സിസ്സാമി ന ഇസ്സം ബന്ധിസ്സാമി. അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസികം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സത്തമം.

൮. അത്തന്തപസുത്തം

൧൯൮. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ [പു. പ. ൧൭൪; മ. നി. ൨.൭; ദീ. നി. ൩.൩൧൪; അ. നി. ൩.൧൫൭-൧൬൩] പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ, പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ നേവ അത്തന്തപോ ന പരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അചേലകോ ഹോതി മുത്താചാരോ ഹത്ഥാപലേഖനോ നഏഹിഭദ്ദന്തികോ നതിട്ഠഭദ്ദന്തികോ നാഭിഹടം ന ഉദ്ദിസ്സകതം ന നിമന്തനം സാദിയതി. സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന കളോപിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ന ഏളകമന്തരം ന ദണ്ഡമന്തരം ന മുസലമന്തരം ന ദ്വിന്നം ഭുഞ്ജമാനാനം ന ഗബ്ഭിനിയാ ന പായമാനായ ന പുരിസന്തരഗതായ ന സങ്കിത്തീസു ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി ന യത്ഥ മക്ഖികാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനീ ന മച്ഛം ന മംസം ന സുരം ന മേരയം ന ഥുസോദകം പിവതി. സോ ഏകാഗാരികോ വാ ഹോതി ഏകാലോപികോ ദ്വാഗാരികോ വാ ഹോതി ദ്വാലോപികോ…പേ… സത്താഗാരികോ വാ ഹോതി സത്താലോപികോ; ഏകിസ്സാപി ദത്തിയാ യാപേതി ദ്വീഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി…പേ… സത്തഹിപി ദത്തീഹി യാപേതി; ഏകാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി ദ്വാഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി…പേ… സത്താഹികമ്പി ആഹാരം ആഹാരേതി. ഇതി ഏവരൂപം അഡ്ഢമാസികമ്പി പരിയായഭത്തഭോജനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി.

‘‘സോ സാകഭക്ഖോപി ഹോതി സാമാകഭക്ഖോപി ഹോതി നീവാരഭക്ഖോപി ഹോതി ദദ്ദുലഭക്ഖോപി ഹോതി ഹടഭക്ഖോപി ഹോതി കണഭക്ഖോപി ഹോതി ആചാമഭക്ഖോപി ഹോതി പിഞ്ഞാകഭക്ഖോപി ഹോതി തിണഭക്ഖോപി ഹോതി ഗോമയഭക്ഖോപി ഹോതി; വനമൂലഫലാഹാരോപി യാപേതി പവത്തഫലഭോജീ.

‘‘സോ സാണാനിപി ധാരേതി മസാണാനിപി ധാരേതി ഛവദുസ്സാനിപി ധാരേതി പംസുകൂലാനിപി ധാരേതി തിരീടാനിപി ധാരേതി അജിനമ്പി ധാരേതി അജിനക്ഖിപമ്പി ധാരേതി കുസചീരമ്പി ധാരേതി വാകചീരമ്പി ധാരേതി ഫലകചീരമ്പി ധാരേതി കേസകമ്ബലമ്പി ധാരേതി വാളകമ്ബലമ്പി ധാരേതി ഉലൂകപക്ഖമ്പി ധാരേതി; കേസമസ്സുലോചകോപി ഹോതി കേസമസ്സുലോചനാനുയോഗമനുയുത്തോ; ഉബ്ഭട്ഠകോപി ഹോതി ആസനപ്പടിക്ഖിത്തോ; ഉക്കുടികോപി ഹോതി ഉക്കുടികപ്പധാനമനുയുത്തോ; കണ്ടകാപസ്സയികോപി ഹോതി കണ്ടകാപസ്സയേ സേയ്യം കപ്പേതി; സായതതിയകമ്പി ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഇതി ഏവരൂപം അനേകവിഹിതം കായസ്സ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഓരബ്ഭികോ ഹോതി സൂകരികോ സാകുണികോ മാഗവികോ ലുദ്ദോ മച്ഛഘാതകോ ചോരോ ചോരഘാതകോ ഗോഘാതകോ ബന്ധനാഗാരികോ, യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പരന്തപോ ഹോതി പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ രാജാ വാ ഹോതി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ, ബ്രാഹ്മണോ വാ ഹോതി മഹാസാലോ. സോ പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സ നവം സന്ഥാഗാരം കാരാപേത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ ഖരാജിനം നിവാസേത്വാ സപ്പിതേലേന കായം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ മഗവിസാണേന പിട്ഠിം കണ്ഡുവമാനോ നവം സന്ഥാഗാരം പവിസതി, സദ്ധിം മഹേസിയാ ബ്രാഹ്മണേന ച പുരോഹിതേന. സോ തത്ഥ അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ ഹരിതുപലിത്തായ സേയ്യം കപ്പേതി. ഏകിസ്സായ ഗാവിയാ സരൂപവച്ഛായ യം ഏകസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന രാജാ യാപേതി; യം ദുതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന മഹേസീ യാപേതി; യം തതിയസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന ബ്രാഹ്മണോ പുരോഹിതോ യാപേതി; യം ചതുത്ഥസ്മിം ഥനേ ഖീരം ഹോതി തേന അഗ്ഗിം ജുഹതി [ജുഹന്തി (സീ. പീ.)]; അവസേസേന വച്ഛകോ യാപേതി. സോ ഏവമാഹ – ‘ഏത്തകാ ഉസഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ വച്ഛതരിയോ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ അജാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, ഏത്തകാ ഉരബ്ഭാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ, (ഏത്തകാ അസ്സാ ഹഞ്ഞന്തു യഞ്ഞത്ഥായ,) [( ) നത്ഥി സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു] ഏത്തകാ രുക്ഖാ ഛിജ്ജന്തു യൂപത്ഥായ, ഏത്തകാ ദബ്ഭാ ലൂയന്തു ബരിഹിസത്ഥായാ’തി [പരികമ്മത്ഥായാതി (ക.)]. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ അത്തന്തപോ ച ഹോതി അത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ പരന്തപോ ച പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ? സോ അനത്തന്തപോ അപരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ; നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും; യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ അസദ്ധമ്മാ ഗാമധമ്മാ. മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി, ന ഇതോ സുത്വാ അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ, ന അമുത്ര വാ സുത്വാ ഇമേസം അക്ഖാതാ അമൂസം ഭേദായ; ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ, സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്തവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ; നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം.

‘‘സോ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി. തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി.

‘‘സോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി നാമ പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി, സപത്തഭാരോവ ഡേതി; ഏവമേവം ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം; ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി; രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം; മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി.

‘‘സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, (ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ,) [( ) നത്ഥി സീ. സ്യാ. പോത്ഥകേസു. മ. നി. ൧.൨൯൬; മ. നി. ൨.൧൩ പസ്സിതബ്ബം] ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ [സമന്നാഗതോ. സോ (ക.)] വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപ്പത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി. സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ…പേ… സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ…പേ… (സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ) ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.

‘‘തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി; വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ നേവത്തന്തപോ ഹോതി നാത്തപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ ന പരന്തപോ ന പരപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ ന അത്തന്തപോ ന പരന്തപോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിച്ഛാതോ നിബ്ബുതോ സീതീഭൂതോ സുഖപ്പടിസംവേദീ ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. തണ്ഹാസുത്തം

൧൯൯. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘തണ്ഹം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ജാലിനിം സരിതം വിസടം വിസത്തികം, യായ അയം ലോകോ ഉദ്ധസ്തോ പരിയോനദ്ധോ തന്താകുലകജാതോ ഗുലാഗുണ്ഠികജാതോ [കുലാഗുണ്ഠികജാതോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯] മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി. തം സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘കതമാ ച സാ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ ജാലിനീ സരിതാ വിസടാ വിസത്തികാ, യായ അയം ലോകോ ഉദ്ധസ്തോ പരിയോനദ്ധോ തന്താകുലകജാതോ ഗുലാഗുണ്ഠികജാതോ മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി? അട്ഠാരസ ഖോ പനിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ, അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ.

‘‘കതമാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ? അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതി ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഏവംസ്മീതി [ഏവമസ്മി (സീ.), ഏവസ്മി (സ്യാ. കം. പീ.) വിഭ. ൯൭൩ പസ്സിതബ്ബം] ഹോതി, അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഹോതി, അസസ്മീതി ഹോതി, സതസ്മീതി ഹോതി, സന്തി ഹോതി, ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഏവം സന്തി ഹോതി, അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, അപിഹം [അപിഹ (സീ. പീ.), അപി (സ്യാ. കം.)] സന്തി ഹോതി, അപിഹം [അപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, അപിഹം [അപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ഏവം സന്തി ഹോതി, അപിഹം [അപി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഏവം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി. ഇമാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ.

‘‘കതമാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ? ഇമിനാസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതി ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവംസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ അസസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ സതസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഏവം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി. ഇമാനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ.

‘‘ഇതി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ, അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ. ഇമാനി വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഇതി ഏവരൂപാനി അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി. ഏവം അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം ഹോന്തി.

‘‘അയം ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാ ജാലിനീ സരിതാ വിസടാ വിസത്തികാ, യായ അയം ലോകോ ഉദ്ധസ്തോ പരിയോനദ്ധോ തന്താകുലകജാതോ ഗുലാഗുണ്ഠികജാതോ മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതോ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതീ’’തി. നവമം.

൧൦. പേമസുത്തം

൨൦൦. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, (പേമാനി) [( ) നത്ഥി സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു] ജായന്തി. കതമാനി ചത്താരി? പേമാ പേമം ജായതി, പേമാ ദോസോ ജായതി, ദോസാ പേമം ജായതി, ദോസാ ദോസോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പേമാ പേമം ജായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ ഇട്ഠോ ഹോതി കന്തോ മനാപോ. തം പരേ ഇട്ഠേന കന്തേന മനാപേന സമുദാചരന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യോ ഖോ മ്യായം പുഗ്ഗലോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, തം പരേ ഇട്ഠേന കന്തേന മനാപേന സമുദാചരന്തീ’തി. സോ തേസു പേമം ജനേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പേമാ പേമം ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പേമാ ദോസോ ജായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ ഇട്ഠോ ഹോതി കന്തോ മനാപോ. തം പരേ അനിട്ഠേന അകന്തേന അമനാപേന സമുദാചരന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യോ ഖോ മ്യായം പുഗ്ഗലോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, തം പരേ അനിട്ഠേന അകന്തേന അമനാപേന സമുദാചരന്തീ’തി. സോ തേസു ദോസം ജനേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പേമാ ദോസോ ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദോസാ പേമം ജായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ അനിട്ഠോ ഹോതി അകന്തോ അമനാപോ. തം പരേ അനിട്ഠേന അകന്തേന അമനാപേന സമുദാചരന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യോ ഖോ മ്യായം പുഗ്ഗലോ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ, തം പരേ അനിട്ഠേന അകന്തേന അമനാപേന സമുദാചരന്തീ’തി. സോ തേസു പേമം ജനേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദോസാ പേമം ജായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദോസാ ദോസോ ജായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ അനിട്ഠോ ഹോതി അകന്തോ അമനാപോ. തം പരേ ഇട്ഠേന കന്തേന മനാപേന സമുദാചരന്തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘യോ ഖോ മ്യായം പുഗ്ഗലോ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ, തം പരേ ഇട്ഠേന കന്തേന മനാപേന സമുദാചരന്തീ’തി. സോ തേസു ദോസം ജനേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദോസാ ദോസോ ജായതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി പേമാനി ജായന്തി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, യമ്പിസ്സ പേമാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യോപിസ്സ പേമാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യമ്പിസ്സ ദോസാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യോപിസ്സ ദോസാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, യമ്പിസ്സ പേമാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യോപിസ്സ പേമാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യമ്പിസ്സ ദോസാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി, യോപിസ്സ ദോസാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ തസ്മിം സമയേ ന ഹോതി.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, യമ്പിസ്സ പേമാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം, യോപിസ്സ പേമാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ, യമ്പിസ്സ ദോസാ പേമം ജായതി തമ്പിസ്സ പഹീനം ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മം, യോപിസ്സ ദോസാ ദോസോ ജായതി സോപിസ്സ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നേവ ഉസ്സേനേതി ന പടിസേനേതി [ന പടിസ്സേനേതി (സീ. പീ.)] ന ധൂപായതി ന പജ്ജലതി ന സമ്പജ്ഝായതി [ന അപജ്ഝായതി (സീ.), ന പജ്ഝായതി (സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉസ്സേനേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താനം; സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ സഞ്ഞം, സഞ്ഞായ വാ അത്താനം; സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം; വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉസ്സേനേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഉസ്സേനേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന രൂപവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ രൂപം, ന രൂപസ്മിം വാ അത്താനം; ന വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വേദനം, ന വേദനായ വാ അത്താനം; ന സഞ്ഞം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സഞ്ഞാവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ സഞ്ഞം, ന സഞ്ഞായ വാ അത്താനം; ന സങ്ഖാരേ അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന സങ്ഖാരവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ സങ്ഖാരേ, ന സങ്ഖാരേസു വാ അത്താനം; ന വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ന വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം, ന അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, ന വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഉസ്സേനേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസേനേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിസേനേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പടിസേനേതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്കോസന്തം ന പച്ചക്കോസതി, രോസന്തം ന പടിരോസതി, ഭണ്ഡന്തം ന പടിഭണ്ഡതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പടിസേനേതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധൂപായതി? അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതി ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഏവംസ്മീതി ഹോതി, അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഹോതി, അസസ്മീതി ഹോതി, സതസ്മീതി ഹോതി, സന്തി ഹോതി, ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഏവം സന്തി ഹോതി, അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, അപിഹം സന്തി ഹോതി, അപിഹം ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, അപിഹം ഏവം സന്തി ഹോതി, അപിഹം അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഏവം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ധൂപായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ധൂപായതി? അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, അസതി ഇത്ഥസ്മീതി ന ഹോതി, ഏവംസ്മീതി ന ഹോതി, അഞ്ഞഥാസ്മീതി ന ഹോതി, അസസ്മീതി ന ഹോതി, സതസ്മീതി ന ഹോതി, സന്തി ന ഹോതി, ഇത്ഥം സന്തി ന ഹോതി, ഏവം സന്തി ന ഹോതി, അഞ്ഞഥാ സന്തി ന ഹോതി, അപിഹം സന്തി ന ഹോതി, അപിഹം ഇത്ഥം സന്തി ന ഹോതി, അപിഹം ഏവം സന്തി ന ഹോതി, അപിഹം അഞ്ഞഥാ സന്തി ന ഹോതി, ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, ഏവം ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ധൂപായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പജ്ജലതി? ഇമിനാ അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, സതി ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവംസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ അസസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ സതസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഇത്ഥം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഏവം സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം അഞ്ഞഥാ സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം ഭവിസ്സന്തി ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പജ്ജലതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പജ്ജലതി? ഇമിനാ അസ്മീതി, ഭിക്ഖവേ, അസതി ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീതി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഏവംസ്മീതി ന ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാസ്മീതി ന ഹോതി, ഇമിനാ അസസ്മീതി ന ഹോതി, ഇമിനാ സതസ്മീതി ന ഹോതി, ഇമിനാ സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഇത്ഥം സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം ഏവം സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അപിഹം അഞ്ഞഥാ സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥം ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ ഏവം ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി, ഇമിനാ അഞ്ഞഥാ ഭവിസ്സന്തി ന ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പജ്ജലതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജ്ഝായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസ്മിമാനോ പഹീനോ ന ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്പജ്ഝായതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന സമ്പജ്ഝായതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസ്മിമാനോ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന സമ്പജ്ഝായതീ’’തി. ദസമം.

മഹാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.