൨. ഠാനസുത്തം

൧൯൨. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി ചതൂഹി ഠാനേഹി വേദിതബ്ബാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാതി.

[സം. നി. ൧.൧൨൨] ‘‘‘സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ദീഘരത്തം ഖോ അയമായസ്മാ ഖണ്ഡകാരീ ഛിദ്ദകാരീ സബലകാരീ കമ്മാസകാരീ, ന സന്തതകാരീ ന സന്തതവുത്തി [സതതവുത്തി (സ്യാ. കം.)]; സീലേസു ദുസ്സീലോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ സീലവാ’’’തി.

‘‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ദീഘരത്തം ഖോ അയമായസ്മാ അഖണ്ഡകാരീ അച്ഛിദ്ദകാരീ അസബലകാരീ അകമ്മാസകാരീ സന്തതകാരീ സന്തതവുത്തി; സീലേസു സീലവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുസ്സീലോ’തി. ‘സംവാസേന, ഭിക്ഖവേ, സീലം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവോഹരമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഞ്ഞഥാ ഖോ അയമായസ്മാ ഏകേന ഏകോ വോഹരതി, അഞ്ഞഥാ ദ്വീഹി, അഞ്ഞഥാ തീഹി, അഞ്ഞഥാ സമ്ബഹുലേഹി; വോക്കമതി അയമായസ്മാ പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരം; അപരിസുദ്ധവോഹാരോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പരിസുദ്ധവോഹാരോ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവോഹരമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥേവ ഖോ അയമായസ്മാ ഏകേന ഏകോ വോഹരതി, തഥാ ദ്വീഹി, തഥാ തീഹി, തഥാ സമ്ബഹുലേഹി. നായമായസ്മാ വോക്കമതി പുരിമവോഹാരാ പച്ഛിമവോഹാരം; പരിസുദ്ധവോഹാരോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ അപരിസുദ്ധവോഹാരോ’തി. ‘സംവോഹാരേന, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ, ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ, രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം ലോകസന്നിവാസോ തഥാഭൂതോ അയം അത്തഭാവപടിലാഭോ യഥാഭൂതേ ലോകസന്നിവാസേ യഥാഭൂതേ അത്തഭാവപടിലാഭേ അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി – ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ചാ’തി. സോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘തഥാഭൂതോ ഖോ അയം ലോകസന്നിവാസോ തഥാഭൂതോ അയം അത്തഭാവപടിലാഭോ യഥാഭൂതേ ലോകസന്നിവാസേ യഥാഭൂതേ അത്തഭാവപടിലാഭേ അട്ഠ ലോകധമ്മാ ലോകം അനുപരിവത്തന്തി ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതി – ലാഭോ ച, അലാഭോ ച, യസോ ച, അയസോ ച, നിന്ദാ ച, പസംസാ ച, സുഖഞ്ച, ദുക്ഖഞ്ചാ’തി. സോ ഞാതിബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ഭോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ രോഗബ്യസനേന വാ ഫുട്ഠോ സമാനോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. ‘ആപദാസു, ഭിക്ഖവേ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ന ചേവ ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി തസ്സ ച നപ്പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകരഹദസ്സ തീരേ ഠിതോ പസ്സേയ്യ പരിത്തം മച്ഛം ഉമ്മുജ്ജമാനം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ മച്ഛസ്സ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച ഊമിഘാതോ യഥാ ച വേഗായിതത്തം, പരിത്തോ അയം മച്ഛോ, നായം മച്ഛോ മഹന്തോ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ന ചേവ ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച ന പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. ദുപ്പഞ്ഞോ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ പഞ്ഞവാ’’’തി.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ’’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകരഹദസ്സ തീരേ ഠിതോ പസ്സേയ്യ മഹന്തം മച്ഛം ഉമ്മുജ്ജമാനം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ മച്ഛസ്സ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച ഊമിഘാതോ യഥാ ച വേഗായിതത്തം, മഹന്തോ അയം മച്ഛോ, നായം മച്ഛോ പരിത്തോ’തി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സാകച്ഛായമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘യഥാ ഖോ ഇമസ്സ ആയസ്മതോ ഉമ്മഗ്ഗോ യഥാ ച അഭിനീഹാരോ യഥാ ച പഞ്ഹാസമുദാഹാരോ, പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹി അയമായസ്മാ ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ അത്ഥപദം ഉദാഹരതി സന്തം പണീതം അതക്കാവചരം നിപുണം പണ്ഡിതവേദനീയം. യഞ്ച അയമായസ്മാ ധമ്മം ഭാസതി, തസ്സ ച പടിബലോ സംഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ അത്ഥം ആചിക്ഖിതും ദേസേതും പഞ്ഞാപേതും പട്ഠപേതും വിവരിതും വിഭജിതും ഉത്താനീകാതും. പഞ്ഞവാ അയമായസ്മാ, നായമായസ്മാ ദുപ്പഞ്ഞോ’തി.

‘‘‘സാകച്ഛായ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ഠാനാനി ഇമേഹി ചതൂഹി ഠാനേഹി വേദിതബ്ബാനീ’’തി. ദുതിയം.