൬. ഉമ്മഗ്ഗസുത്തം

൧൮൬. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കേന നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോ നീയതി, കേന ലോകോ പരികസ്സതി, കസ്സ ച ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ [ഉമ്മങ്ഗോ (സ്യാ. ക.)], ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ [കല്യാണാ (ക.)] പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘കേന നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോ നീയതി, കേന ലോകോ പരികസ്സതി, കസ്സ ച ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ചിത്തേന ഖോ, ഭിക്ഖു, ലോകോ നീയതി, ചിത്തേന പരികസ്സതി, ചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ബഹൂ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മാ ദേസിതാ [ബഹു ഖോ ഭിക്ഖു മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ (ക.)] – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥാ, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. ചതുപ്പദായ ചേപി, ഭിക്ഖു, ഗാഥായ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോതി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം ഭിക്ഖു പുച്ഛസി – ‘പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ നേവത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി അത്തഹിതപരഹിതഉഭയഹിതസബ്ബലോകഹിതമേവ ചിന്തയമാനോ ചിന്തേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.