(൧൯) ൪. ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ

൧. യോധാജീവസുത്തം

൧൮൧. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ യോധാജീവോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, യോധാജീവോ ഠാനകുസലോ ച ഹോതി, ദൂരേപാതീ ച, അക്ഖണവേധീ ച, മഹതോ ച കായസ്സ പദാലേതാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ യോധാജീവോ രാജാരഹോ ഹോതി രാജഭോഗ്ഗോ, രഞ്ഞോ അങ്ഗന്തേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഠാനകുസലോ ച ഹോതി, ദൂരേപാതീ ച, അക്ഖണവേധീ ച, മഹതോ ച കായസ്സ പദാലേതാ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഠാനകുസലോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഠാനകുസലോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദൂരേപാതീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ‘നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദൂരേപാതീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖണവേധീ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അക്ഖണവേധീ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹതോ കായസ്സ പദാലേതാ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹന്തം അവിജ്ജാക്ഖന്ധം പദാലേതാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മഹതോ കായസ്സ പദാലേതാ ഹോതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. പഠമം.

൨. പാടിഭോഗസുത്തം

൧൮൨. [കഥാ. ൬൨൪] ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘കതമേസം ചതുന്നം? ‘ജരാധമ്മം മാ ജീരീ’തി നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം; ‘ബ്യാധിധമ്മം മാ ബ്യാധിയീ’തി നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം; ‘മരണധമ്മം മാ മീയീ’തി നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം; ‘യാനി ഖോ പന താനി പുബ്ബേ അത്തനാ കതാനി പാപകാനി കമ്മാനി സംകിലേസികാനി പോനോഭവികാനി സദരാനി ദുക്ഖവിപാകാനി ആയതിം ജാതിജരാമരണികാനി, തേസം വിപാകോ മാ നിബ്ബത്തീ’തി നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നം ധമ്മാനം നത്ഥി കോചി പാടിഭോഗോ – സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ദുതിയം.

൩. സുതസുത്തം

൧൮൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി [ഏവംദിട്ഠീ (സബ്ബത്ഥ)] – ‘യോ കോചി ദിട്ഠം ഭാസതി – ഏവം മേ ദിട്ഠന്തി, നത്ഥി തതോ ദോസോ; യോ കോചി സുതം ഭാസതി – ഏവം മേ സുതന്തി, നത്ഥി തതോ ദോസോ; യോ കോചി മുതം ഭാസതി – ഏവം മേ മുതന്തി, നത്ഥി തതോ ദോസോ; യോ കോചി വിഞ്ഞാതം ഭാസതി – ഏവം മേ വിഞ്ഞാതന്തി, നത്ഥി തതോ ദോസോ’’’തി.

‘‘നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം ദിട്ഠം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം ദിട്ഠം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം സുതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം സുതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം മുതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം മുതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; നാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം വിഞ്ഞാതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി; ന പനാഹം, ബ്രാഹ്മണ, സബ്ബം വിഞ്ഞാതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ദിട്ഠം ഭാസതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം ദിട്ഠം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, ദിട്ഠം അഭാസതോ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം ദിട്ഠം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുതം ഭാസതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം സുതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, സുതം അഭാസതോ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം സുതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, മുതം ഭാസതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം മുതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, മുതം അഭാസതോ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം മുതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി.

‘‘യഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, വിഞ്ഞാതം ഭാസതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, ഏവരൂപം വിഞ്ഞാതം ന ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമി. യഞ്ച ഖ്വസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, വിഞ്ഞാതം അഭാസതോ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, ഏവരൂപം വിഞ്ഞാതം ഭാസിതബ്ബന്തി വദാമീ’’തി.

അഥ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി. തതിയം.

൪. അഭയസുത്തം

൧൮൪. അഥ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജാണുസ്സോണി ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അഹഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘നത്ഥി യോ മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സാ’’’തി. ‘‘അത്ഥി, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ; അത്ഥി പന, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ കാമേസു അവീതരാഗോ ഹോതി അവിഗതച്ഛന്ദോ അവിഗതപേമോ അവിഗതപിപാസോ അവിഗതപരിളാഹോ അവിഗതതണ്ഹോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘പിയാ വത മം കാമാ ജഹിസ്സന്തി, പിയേ ചാഹം കാമേ ജഹിസ്സാമീ’തി. സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ കായേ അവീതരാഗോ ഹോതി അവിഗതച്ഛന്ദോ അവിഗതപേമോ അവിഗതപിപാസോ അവിഗതപരിളാഹോ അവിഗതതണ്ഹോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘പിയോ വത മം കായോ ജഹിസ്സതി, പിയഞ്ചാഹം കായം ജഹിസ്സാമീ’തി. സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ അകതകല്യാണോ ഹോതി അകതകുസലോ അകതഭീരുത്താണോ കതപാപോ കതലുദ്ദോ കതകിബ്ബിസോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അകതം വത മേ കല്യാണം, അകതം കുസലം, അകതം ഭീരുത്താണം; കതം പാപം, കതം ലുദ്ദം, കതം കിബ്ബിസം. യാവതാ, ഭോ, അകതകല്യാണാനം അകതകുസലാനം അകതഭീരുത്താണാനം കതപാപാനം കതലുദ്ദാനം കതകിബ്ബിസാനം ഗതി തം ഗതിം പേച്ച ഗച്ഛാമീ’തി. സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ കങ്ഖീ ഹോതി വിചികിച്ഛീ അനിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘കങ്ഖീ വതമ്ഹി വിചികിച്ഛീ അനിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ’തി. സോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ഭായതി, സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ. ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചത്താരോ മരണധമ്മാ സമാനാ ഭായന്തി, സന്താസം ആപജ്ജന്തി മരണസ്സ.

‘‘കതമോ ച, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, ഏകച്ചോ കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി വിഗതച്ഛന്ദോ വിഗതപേമോ വിഗതപിപാസോ വിഗതപരിളാഹോ വിഗതതണ്ഹോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘പിയാ വത മം കാമാ ജഹിസ്സന്തി, പിയേ ചാഹം കാമേ ജഹിസ്സാമീ’തി. സോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ കായേ വീതരാഗോ ഹോതി വിഗതച്ഛന്ദോ വിഗതപേമോ വിഗതപിപാസോ വിഗതപരിളാഹോ വിഗതതണ്ഹോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘പിയോ വത മം കായോ ജഹിസ്സതി, പിയഞ്ചാഹം കായം ജഹിസ്സാമീ’തി. സോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ അകതപാപോ ഹോതി അകതലുദ്ദോ അകതകിബ്ബിസോ കതകല്യാണോ കതകുസലോ കതഭീരുത്താണോ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അകതം വത മേ പാപം, അകതം ലുദ്ദം, അകതം കിബ്ബിസം; കതം കല്യാണം, കതം കുസലം, കതം ഭീരുത്താണം. യാവതാ, ഭോ, അകതപാപാനം അകതലുദ്ദാനം അകതകിബ്ബിസാനം കതകല്യാണാനം കതകുസലാനം കതഭീരുത്താണാനം ഗതി തം ഗതിം പേച്ച ഗച്ഛാമീ’തി. സോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ.

‘‘പുന ചപരം, ബ്രാഹ്മണ, ഇധേകച്ചോ അകങ്ഖീ ഹോതി അവിചികിച്ഛീ നിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ. തമേനം അഞ്ഞതരോ ഗാള്ഹോ രോഗാതങ്കോ ഫുസതി. തസ്സ അഞ്ഞതരേന ഗാള്ഹേന രോഗാതങ്കേന ഫുട്ഠസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അകങ്ഖീ വതമ്ഹി അവിചികിച്ഛീ നിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ’തി. സോ ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, മരണധമ്മോ സമാനോ ന ഭായതി, ന സന്താസം ആപജ്ജതി മരണസ്സ. ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചത്താരോ മരണധമ്മാ സമാനാ ന ഭായന്തി, ന സന്താസം ആപജ്ജന്തി മരണസ്സാ’’തി.

‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ…പേ… ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബ്രാഹ്മണസച്ചസുത്തം

൧൮൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ പരിബ്ബാജകാ സിപ്പിനികാതീരേ പരിബ്ബാജകാരാമേ പടിവസന്തി, സേയ്യഥിദം അന്നഭാരോ വരധരോ സകുലുദായീ ച പരിബ്ബാജകോ അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ പരിബ്ബാജകാ. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന സിപ്പിനികാതീരേ പരിബ്ബാജകാരാമോ തേനുപസങ്കമി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘ഇതിപി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി, ഇതിപി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന തേ പരിബ്ബാജകാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ തേ പരിബ്ബാജകേ ഏതദവോച –

‘‘കായ നുത്ഥ, പരിബ്ബാജകാ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ, കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ഹാകം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘ഇതിപി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി, ഇതിപി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീ’’’തി.

‘‘ചത്താരിമാനി, പരിബ്ബാജകാ, ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനി. കതമാനി ചത്താരി? ഇധ, പരിബ്ബാജകാ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘സബ്ബേ പാണാ അവജ്ഝാ’തി. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചം ആഹ, നോ മുസാ. സോ തേന ന സമണോതി മഞ്ഞതി, ന ബ്രാഹ്മണോതി മഞ്ഞതി, ന സേയ്യോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന സദിസോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന ഹീനോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി. അപി ച യദേവ തത്ഥ സച്ചം തദഭിഞ്ഞായ പാണാനംയേവ അനുദ്ദയായ [തദഭിഞ്ഞായ അനുദയായ (ക.)] അനുകമ്പായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, പരിബ്ബാജകാ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘സബ്ബേ കാമാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചമാഹ, നോ മുസാ. സോ തേന ന സമണോതി മഞ്ഞതി, ന ബ്രാഹ്മണോതി മഞ്ഞതി, ന സേയ്യോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന സദിസോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന ഹീനോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി. അപി ച യദേവ തത്ഥ സച്ചം തദഭിഞ്ഞായ കാമാനംയേവ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, പരിബ്ബാജകാ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘സബ്ബേ ഭവാ അനിച്ചാ…പേ… ഭവാനംയേവ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി.

‘‘പുന ചപരം, പരിബ്ബാജകാ, ബ്രാഹ്മണോ ഏവമാഹ – ‘നാഹം ക്വചനി [ക്വചന (സീ. സ്യാ.)] കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം ന ച മമ ക്വചനി കത്ഥചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’തി. ഇതി വദം ബ്രാഹ്മണോ സച്ചം ആഹ, നോ മുസാ. സോ തേന ന സമണോതി മഞ്ഞതി, ന ബ്രാഹ്മണോതി മഞ്ഞതി, ന സേയ്യോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന സദിസോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, ന ഹീനോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി. അപി ച യദേവ തത്ഥ സച്ചം തദഭിഞ്ഞായ ആകിഞ്ചഞ്ഞംയേവ പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി. ഇമാനി ഖോ, പരിബ്ബാജകാ, ചത്താരി ബ്രാഹ്മണസച്ചാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. ഉമ്മഗ്ഗസുത്തം

൧൮൬. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കേന നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോ നീയതി, കേന ലോകോ പരികസ്സതി, കസ്സ ച ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ [ഉമ്മങ്ഗോ (സ്യാ. ക.)], ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ [കല്യാണാ (ക.)] പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘കേന നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകോ നീയതി, കേന ലോകോ പരികസ്സതി, കസ്സ ച ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ചിത്തേന ഖോ, ഭിക്ഖു, ലോകോ നീയതി, ചിത്തേന പരികസ്സതി, ചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നസ്സ വസം ഗച്ഛതീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ബഹൂ ഖോ, ഭിക്ഖു, മയാ ധമ്മാ ദേസിതാ [ബഹു ഖോ ഭിക്ഖു മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ (ക.)] – സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥാ, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലം. ചതുപ്പദായ ചേപി, ഭിക്ഖു, ഗാഥായ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോതി അലം വചനായാ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, പുച്ഛസി – ‘സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി; ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി സുതം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ അത്ഥം അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, സുതവാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി.

‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഭഗവന്തം ഉത്തരി പഞ്ഹം അപുച്ഛി – ‘‘‘പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി?

‘‘സാധു സാധു ഭിക്ഖു! ഭദ്ദകോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, ഉമ്മഗ്ഗോ, ഭദ്ദകം പടിഭാനം, കല്യാണീ പരിപുച്ഛാ. ഏവഞ്ഹി ത്വം ഭിക്ഖു പുച്ഛസി – ‘പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോതി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖു, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ നേവത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി അത്തഹിതപരഹിതഉഭയഹിതസബ്ബലോകഹിതമേവ ചിന്തയമാനോ ചിന്തേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, പണ്ഡിതോ മഹാപഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. വസ്സകാരസുത്തം

൧൮൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ജാനേയ്യ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, അസപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം – ‘അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി? ‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – ‘അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി. ‘‘ജാനേയ്യ പന, ഭോ ഗോതമ, അസപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം – ‘സപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – ‘സപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി. ‘‘ജാനേയ്യ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം – ‘സപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി? ‘‘ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – ‘സപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി. ‘‘ജാനേയ്യ പന, ഭോ ഗോതമ, സപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം – ‘അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി? ‘‘ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – ‘അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം, ഭോതാ ഗോതമേന – ‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – അസപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – സപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – സപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’’’ന്തി.

‘‘ഏകമിദം, ഭോ ഗോതമ, സമയം തോദേയ്യസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിസതി പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തി – ‘ബാലോ അയം രാജാ ഏളേയ്യോ സമണേ രാമപുത്തേ അഭിപ്പസന്നോ, സമണേ ച പന രാമപുത്തേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോതി, യദിദം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മ’ന്തി. ഇമേപി രഞ്ഞോ ഏളേയ്യസ്സ പരിഹാരകാ ബാലാ – യമകോ മോഗ്ഗല്ലോ [പുഗ്ഗലോ (ക.)] ഉഗ്ഗോ നാവിന്ദകീ ഗന്ധബ്ബോ അഗ്ഗിവേസ്സോ, യേ സമണേ രാമപുത്തേ അഭിപ്പസന്നാ, സമണേ ച പന രാമപുത്തേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, യദിദം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മന്തി. ത്യാസ്സുദം തോദേയ്യോ ബ്രാഹ്മണോ ഇമിനാ നയേന നേതി. തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ, പണ്ഡിതോ രാജാ ഏളേയ്യോ കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേഹി അലമത്ഥദസതരോ’തി? ‘ഏവം, ഭോ, പണ്ഡിതോ രാജാ ഏളേയ്യോ കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേഹി അലമത്ഥദസതരോ’’’തി.

‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ, സമണോ രാമപുത്തോ രഞ്ഞാ ഏളേയ്യേന പണ്ഡിതേന പണ്ഡിതതരോ കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേന അലമത്ഥദസതരോ, തസ്മാ രാജാ ഏളേയ്യോ സമണേ രാമപുത്തേ അഭിപ്പസന്നോ, സമണേ ച പന രാമപുത്തേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോതി, യദിദം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ, പണ്ഡിതാ രഞ്ഞോ ഏളേയ്യസ്സ പരിഹാരകാ – യമകോ മോഗ്ഗല്ലോ ഉഗ്ഗോ നാവിന്ദകീ ഗന്ധബ്ബോ അഗ്ഗിവേസ്സോ, കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേഹി അലമത്ഥദസതരാതി? ‘ഏവം, ഭോ, പണ്ഡിതാ രഞ്ഞോ ഏളേയ്യസ്സ പരിഹാരകാ – യമകോ മോഗ്ഗല്ലോ ഉഗ്ഗോ നാവിന്ദകീ ഗന്ധബ്ബോ അഗ്ഗിവേസ്സോ, കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേഹി അലമത്ഥദസതരാ’’’തി.

‘‘യസ്മാ ച ഖോ, ഭോ, സമണോ രാമപുത്തോ രഞ്ഞോ ഏളേയ്യസ്സ പരിഹാരകേഹി പണ്ഡിതേഹി പണ്ഡിതതരോ കരണീയാധികരണീയേസു വചനീയാധിവചനീയേസു അലമത്ഥദസതരേഹി അലമത്ഥദസതരോ, തസ്മാ രഞ്ഞോ ഏളേയ്യസ്സ പരിഹാരകാ സമണേ രാമപുത്തേ അഭിപ്പസന്നാ; സമണേ ച പന രാമപുത്തേ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, യദിദം അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മ’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭോ, ഗോതമ, അബ്ഭുതം, ഭോ ഗോതമ! യാവ സുഭാസിതം ചിദം ഭോതാ ഗോതമേന – ‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – അസപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അട്ഠാനം അനവകാസോ യം അസപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – സപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഠാനം ഖോ ഏതം, ബ്രാഹ്മണ, വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ സപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – സപ്പുരിസോ അയം ഭവന്തി. ഏതമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഠാനം വിജ്ജതി യം സപ്പുരിസോ അസപ്പുരിസം ജാനേയ്യ – അസപ്പുരിസോ അയം ഭവ’ന്തി. ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭോ ഗോതമ, ഗച്ഛാമ. ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ വസ്സകാരോ ബ്രാഹ്മണോ മഗധമഹാമത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമീതി. സത്തമം.

൮. ഉപകസുത്തം

൧൮൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ ഉപകോ മണ്ഡികാപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉപകോ മണ്ഡികാപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘അഹഞ്ഹി, ഭന്തേ, ഏവംവാദീ ഏവംദിട്ഠി – ‘യോ കോചി പരൂപാരമ്ഭം വത്തേതി, പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തോ സബ്ബോ സോ [സബ്ബസോ (സീ. പീ.)] ന ഉപപാദേതി. അനുപപാദേന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതി ഉപവജ്ജോ’’’തി. ‘‘പരൂപാരമ്ഭം ചേ, ഉപക, വത്തേതി പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തോ ന ഉപപാദേതി, അനുപപാദേന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോതി ഉപവജ്ജോ. ത്വം ഖോ, ഉപക, പരൂപാരമ്ഭം വത്തേസി, പരൂപാരമ്ഭം വത്തേന്തോ ന ഉപപാദേസി, അനുപപാദേന്തോ ഗാരയ്ഹോ ഹോസി ഉപവജ്ജോ’’തി. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഉമ്മുജ്ജമാനകംയേവ മഹതാ പാസേന ബന്ധേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഉമ്മുജ്ജമാനകോയേവ ഭഗവതാ മഹതാ വാദപാസേന [മഹതാ പാസേന (ക.)] ബദ്ധോ’’തി.

‘‘ഇദം അകുസലന്തി ഖോ, ഉപക, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ – ഇതിപിദം അകുസലന്തി. തം ഖോ പനിദം അകുസലം പഹാതബ്ബന്തി ഖോ, ഉപക, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ – ഇതിപിദം അകുസലം പഹാതബ്ബന്തി.

‘‘ഇദം കുസലന്തി ഖോ, ഉപക, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ – ഇതിപിദം കുസലന്തി. തം ഖോ പനിദം കുസലം ഭാവേതബ്ബന്തി ഖോ, ഉപക, മയാ പഞ്ഞത്തം. തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ അപരിമാണാ ബ്യഞ്ജനാ അപരിമാണാ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനാ – ഇതിപിദം കുസലം ഭാവേതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഉപകോ മണ്ഡികാപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ യാവതകോ അഹോസി ഭഗവതാ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ തം സബ്ബം രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ ആരോചേസി.

ഏവം വുത്തേ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ കുപിതോ അനത്തമനോ ഉപകം മണ്ഡികാപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘യാവ ധംസീ വതായം ലോണകാരദാരകോ യാവ മുഖരോ യാവ പഗബ്ബോ യത്ര ഹി നാമ തം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആസാദേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതി; അപേഹി ത്വം, ഉപക, വിനസ്സ, മാ തം അദ്ദസ’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. സച്ഛികരണീയസുത്തം

൧൮൯. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സച്ഛികരണീയാ ധമ്മാ. കതമേ ചത്താരോ? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ കായേന സച്ഛികരണീയാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സതിയാ സച്ഛികരണീയാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ചക്ഖുനാ സച്ഛികരണീയാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയാ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ കായേന സച്ഛികരണീയാ? അട്ഠ വിമോക്ഖാ, ഭിക്ഖവേ, കായേന സച്ഛികരണീയാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സതിയാ സച്ഛികരണീയാ? പുബ്ബേനിവാസോ, ഭിക്ഖവേ, സതിയാ സച്ഛികരണീയോ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ ചക്ഖുനാ സച്ഛികരണീയാ? സത്താനം ചുതൂപപാതോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുനാ സച്ഛികരണീയോ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ പഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയാ? ആസവാനം ഖയോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞായ സച്ഛികരണീയോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സച്ഛികരണീയാ ധമ്മാ’’തി. നവമം.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തം

൧൯൦. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘അപലാപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ നിപ്പലാപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ സുദ്ധാ സാരേ പതിട്ഠിതാ. തഥാരൂപോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തഥാരൂപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ. യഥാരൂപാ പരിസാ ദുല്ലഭാ ദസ്സനായപി ലോകസ്മിം, തഥാരൂപോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തഥാരൂപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ. യഥാരൂപാ പരിസാ ആഹുനേയ്യാ പാഹുനേയ്യാ ദക്ഖിണേയ്യാ അഞ്ജലികരണീയാ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ, തഥാരൂപോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തഥാരൂപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ. യഥാരൂപായ പരിസായ അപ്പം ദിന്നം ബഹു ഹോതി ബഹു ദിന്നം ബഹുതരം, തഥാരൂപോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തഥാരൂപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ. യഥാരൂപം പരിസം അലം യോജനഗണനാനിപി ദസ്സനായ ഗന്തും അപി പുടോസേനാപി, തഥാരൂപോ അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, (തഥാരൂപായം, ഭിക്ഖവേ, പരിസാ) [( ) സീ. സ്യാ. കം. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി].

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ദേവപ്പത്താ വിഹരന്തി; സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ബ്രഹ്മപ്പത്താ വിഹരന്തി; സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആനേഞ്ജപ്പത്താ വിഹരന്തി; സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അരിയപ്പത്താ വിഹരന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദേവപ്പത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദേവപ്പത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബ്രഹ്മപ്പത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാ… മുദിതാ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ബ്രഹ്മപ്പത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആനേഞ്ജപ്പത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആനേഞ്ജപ്പത്തോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരിയപ്പത്തോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരിയപ്പത്തോ ഹോതീ’’തി. ദസമം.

ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗോ [യോധാജീവവഗ്ഗോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ചതുത്ഥോ.