൧. പത്തകമ്മസുത്തം

൬൧. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരോമേ, ഗഹപതി, ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഭോഗാ മേ ഉപ്പജ്ജന്തു സഹധമ്മേനാതി, അയം പഠമോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസോ മേ ആഗച്ഛതു സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹീതി, അയം ദുതിയോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസം ലദ്ധാ സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹി ചിരം ജീവാമി ദീഘമായും പാലേമീതി, അയം തതിയോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസം ലദ്ധാ സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹി ചിരം ജീവിത്വാ ദീഘമായും പാലേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജാമീതി, അയം ചതുത്ഥോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, ചതുന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ചത്താരോ ധമ്മാ പടിലാഭായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, സദ്ധാസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി, സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, സദ്ധാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, ചാഗസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, ചാഗസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, പഞ്ഞാസമ്പദാ? അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ബ്യാപാദാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. വിചികിച്ഛാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ബ്യാപാദം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ വിചികിച്ഛം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ആപാതദസോ [ആപാഥദസോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഞാസമ്പന്നോ [ഹാസപഞ്ഞോ (ക.)]. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, ചതുന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പടിലാഭായ സംവത്തന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ചത്താരി പത്തകമ്മാനി കത്താ ഹോതി. കതമാനി ചത്താരി? ഇധ ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. ഇദമസ്സ പഠമം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യാ താ ഹോന്തി ആപദാ അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ രാജതോ വാ ചോരതോ വാ അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ [അ. നി. ൫.൪൧], തഥാരൂപാസു ആപദാസു പരിയോധായ സംവത്തതി. സോത്ഥിം അത്താനം കരോതി. ഇദമസ്സ ദുതിയം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പഞ്ചബലിം കത്താ ഹോതി – ഞാതിബലിം, അതിഥിബലിം, പുബ്ബപേതബലിം, രാജബലിം, ദേവതാബലിം. ഇദമസ്സ തതിയം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ മദപ്പമാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി, ഏകമത്താനം സമേന്തി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി, തഥാരൂപേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. ഇദമസ്സ ചതുത്ഥം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ഇമാനി ചത്താരി പത്തകമ്മാനി കത്താ ഹോതി. യസ്സ കസ്സചി, ഗഹപതി, അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി പത്തകമ്മേഹി ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ഇമേ വുച്ചന്തി, ഗഹപതി, ഭോഗാ അട്ഠാനഗതാ അപത്തഗതാ അനായതനസോ പരിഭുത്താ. യസ്സ കസ്സചി, ഗഹപതി, ഇമേഹി ചതൂഹി പത്തകമ്മേഹി ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ഇമേ വുച്ചന്തി, ഗഹപതി, ഭോഗാ ഠാനഗതാ പത്തഗതാ ആയതനസോ പരിഭുത്താ’’തി.

‘‘ഭുത്താ ഭോഗാ ഭതാ ഭച്ചാ [ഗതാ ഭൂതാ (ക.) ഭടാ ഭച്ചാ (സ്യാ. കം.)], വിതിണ്ണാ ആപദാസു മേ;

ഉദ്ധഗ്ഗാ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, അഥോ പഞ്ചബലീ കതാ;

ഉപട്ഠിതാ സീലവന്തോ, സഞ്ഞതാ ബ്രഹ്മചാരയോ.

‘‘യദത്ഥം ഭോഗം ഇച്ഛേയ്യ, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, കതം അനനുതാപിയം.

‘‘ഏതം [ഏവം (ക.)] അനുസ്സരം മച്ചോ, അരിയധമ്മേ ഠിതോ നരോ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. പഠമം;