(൭) ൨. പത്തകമ്മവഗ്ഗോ

൧. പത്തകമ്മസുത്തം

൬൧. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരോമേ, ഗഹപതി, ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? ഭോഗാ മേ ഉപ്പജ്ജന്തു സഹധമ്മേനാതി, അയം പഠമോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസോ മേ ആഗച്ഛതു സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹീതി, അയം ദുതിയോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസം ലദ്ധാ സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹി ചിരം ജീവാമി ദീഘമായും പാലേമീതി, അയം തതിയോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം.

‘‘ഭോഗേ ലദ്ധാ സഹധമ്മേന യസം ലദ്ധാ സഹ ഞാതീഹി സഹ ഉപജ്ഝായേഹി ചിരം ജീവിത്വാ ദീഘമായും പാലേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജാമീതി, അയം ചതുത്ഥോ ധമ്മോ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം. ഇമേ ഖോ, ഗഹപതി, ചത്താരോ ധമ്മാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം.

‘‘ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, ചതുന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ചത്താരോ ധമ്മാ പടിലാഭായ സംവത്തന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, സദ്ധാസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി, സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, സദ്ധാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, ചാഗസമ്പദാ? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, ചാഗസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ഗഹപതി, പഞ്ഞാസമ്പദാ? അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ബ്യാപാദാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി. വിചികിച്ഛാഭിഭൂതേന, ഗഹപതി, ചേതസാ വിഹരന്തോ അകിച്ചം കരോതി, കിച്ചം അപരാധേതി. അകിച്ചം കരോന്തോ കിച്ചം അപരാധേന്തോ യസാ ച സുഖാ ച ധംസതി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ബ്യാപാദം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി. വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ വിചികിച്ഛം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസം പജഹതി.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ അഭിജ്ഝാവിസമലോഭോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ബ്യാപാദോ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഥിനമിദ്ധം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോതി, ഇതി വിദിത്വാ വിചികിച്ഛാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസോ പഹീനോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ മഹാപഞ്ഞോ പുഥുപഞ്ഞോ ആപാതദസോ [ആപാഥദസോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പഞ്ഞാസമ്പന്നോ [ഹാസപഞ്ഞോ (ക.)]. അയം വുച്ചതി, ഗഹപതി, പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഇമേസം ഖോ, ഗഹപതി, ചതുന്നം ധമ്മാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം ദുല്ലഭാനം ലോകസ്മിം ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ പടിലാഭായ സംവത്തന്തി.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ചത്താരി പത്തകമ്മാനി കത്താ ഹോതി. കതമാനി ചത്താരി? ഇധ ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി അത്താനം സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. മാതാപിതരോ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. പുത്തദാരദാസകമ്മകരപോരിസേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. മിത്താമച്ചേ സുഖേതി പീണേതി സമ്മാ സുഖം പരിഹരതി. ഇദമസ്സ പഠമം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യാ താ ഹോന്തി ആപദാ അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ രാജതോ വാ ചോരതോ വാ അപ്പിയതോ വാ ദായാദതോ [അ. നി. ൫.൪൧], തഥാരൂപാസു ആപദാസു പരിയോധായ സംവത്തതി. സോത്ഥിം അത്താനം കരോതി. ഇദമസ്സ ദുതിയം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പഞ്ചബലിം കത്താ ഹോതി – ഞാതിബലിം, അതിഥിബലിം, പുബ്ബപേതബലിം, രാജബലിം, ദേവതാബലിം. ഇദമസ്സ തതിയം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘പുന ചപരം, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ മദപ്പമാദാ പടിവിരതാ ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാ ഏകമത്താനം ദമേന്തി, ഏകമത്താനം സമേന്തി, ഏകമത്താനം പരിനിബ്ബാപേന്തി, തഥാരൂപേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. ഇദമസ്സ ചതുത്ഥം ഠാനഗതം ഹോതി പത്തഗതം ആയതനസോ പരിഭുത്തം.

‘‘സ ഖോ സോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി ഇമാനി ചത്താരി പത്തകമ്മാനി കത്താ ഹോതി. യസ്സ കസ്സചി, ഗഹപതി, അഞ്ഞത്ര ഇമേഹി ചതൂഹി പത്തകമ്മേഹി ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ഇമേ വുച്ചന്തി, ഗഹപതി, ഭോഗാ അട്ഠാനഗതാ അപത്തഗതാ അനായതനസോ പരിഭുത്താ. യസ്സ കസ്സചി, ഗഹപതി, ഇമേഹി ചതൂഹി പത്തകമ്മേഹി ഭോഗാ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തി, ഇമേ വുച്ചന്തി, ഗഹപതി, ഭോഗാ ഠാനഗതാ പത്തഗതാ ആയതനസോ പരിഭുത്താ’’തി.

‘‘ഭുത്താ ഭോഗാ ഭതാ ഭച്ചാ [ഗതാ ഭൂതാ (ക.) ഭടാ ഭച്ചാ (സ്യാ. കം.)], വിതിണ്ണാ ആപദാസു മേ;

ഉദ്ധഗ്ഗാ ദക്ഖിണാ ദിന്നാ, അഥോ പഞ്ചബലീ കതാ;

ഉപട്ഠിതാ സീലവന്തോ, സഞ്ഞതാ ബ്രഹ്മചാരയോ.

‘‘യദത്ഥം ഭോഗം ഇച്ഛേയ്യ, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, കതം അനനുതാപിയം.

‘‘ഏതം [ഏവം (ക.)] അനുസ്സരം മച്ചോ, അരിയധമ്മേ ഠിതോ നരോ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. പഠമം;

൨. ആനണ്യസുത്തം

൬൨. അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഗഹപതി, സുഖാനി അധിഗമനീയാനി ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ കാലേന കാലം സമയേന സമയം ഉപാദായ. കതമാനി ചത്താരി? അത്ഥിസുഖം, ഭോഗസുഖം, ആനണ്യസുഖം [അണണസുഖം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], അനവജ്ജസുഖം.

‘‘കതമഞ്ച, ഗഹപതി, അത്ഥിസുഖം? ഇധ, ഗഹപതി, കുലപുത്തസ്സ ഭോഗാ ഹോന്തി ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ സേദാവക്ഖിത്താ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ. സോ ‘ഭോഗാ മേ അത്ഥി ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ സേദാവക്ഖിത്താ ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ’തി അധിഗച്ഛതി സുഖം, അധിഗച്ഛതി സോമനസ്സം. ഇദം വുച്ചതി, ഗഹപതി, അത്ഥിസുഖം.

‘‘കതമഞ്ച, ഗഹപതി, ഭോഗസുഖം? ഇധ, ഗഹപതി, കുലപുത്തോ ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പരിഭുഞ്ജതി പുഞ്ഞാനി ച കരോതി. സോ ‘ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതേഹി ഭോഗേഹി ബാഹാബലപരിചിതേഹി സേദാവക്ഖിത്തേഹി ധമ്മികേഹി ധമ്മലദ്ധേഹി പരിഭുഞ്ജാമി പുഞ്ഞാനി ച കരോമീ’തി അധിഗച്ഛതി സുഖം, അധിഗച്ഛതി സോമനസ്സം. ഇദം വുച്ചതി, ഗഹപതി, ഭോഗസുഖം.

‘‘കതമഞ്ച, ഗഹപതി, ആനണ്യസുഖം? ഇധ, ഗഹപതി, കുലപുത്തോ ന കസ്സചി കിഞ്ചി ധാരേതി അപ്പം വാ ബഹും വാ. സോ ‘ന കസ്സചി കിഞ്ചി ധാരേമി [കിഞ്ചി വാ ദേതി (ക.)] അപ്പം വാ ബഹും വാ’തി അധിഗച്ഛതി സുഖം, അധിഗച്ഛതി സോമനസ്സം. ഇദം വുച്ചതി, ഗഹപതി, ആനണ്യസുഖം.

‘‘കതമഞ്ച, ഗഹപതി, അനവജ്ജസുഖം? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ അനവജ്ജേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അനവജ്ജേന വചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അനവജ്ജേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. സോ ‘അനവജ്ജേനമ്ഹി കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ, അനവജ്ജേന വചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ, അനവജ്ജേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോ’തി അധിഗച്ഛതി സുഖം, അധിഗച്ഛതി സോമനസ്സം. ഇദം വുച്ചതി, ഗഹപതി, അനവജ്ജസുഖം. ഇമാനി ഖോ, ഗഹപതി, ചത്താരി സുഖാനി അധിഗമനീയാനി ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ കാലേന കാലം സമയേന സമയം ഉപാദായാ’’തി.

‘‘ആനണ്യസുഖം ഞത്വാന, അഥോ അത്ഥിസുഖം പരം;

ഭുഞ്ജം ഭോഗസുഖം മച്ചോ, തതോ പഞ്ഞാ വിപസ്സതി.

‘‘വിപസ്സമാനോ ജാനാതി, ഉഭോ ഭോഗേ സുമേധസോ;

അനവജ്ജസുഖസ്സേതം, കലം നാഗ്ഘതി സോളസി’’ന്തി. ദുതിയം;

൩. ബ്രഹ്മസുത്തം

൬൩. ‘‘സബ്രഹ്മകാനി, ഭിക്ഖവേ [ഇതിവു. ൧൦൬], താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സപുബ്ബാചരിയകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി, യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സപുബ്ബദേവതാനി [സപുബ്ബദേവാനി (സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി. സാഹുനേയ്യകാനി, ഭിക്ഖവേ, താനി കുലാനി യേസം പുത്താനം മാതാപിതരോ അജ്ഝാഗാരേ പൂജിതാ ഹോന്തി.

‘‘ബ്രഹ്മാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം [മാതാപിതുന്നം (സീ. പീ.)] ഏതം അധിവചനം. പുബ്ബാചരിയാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. പുബ്ബദേവതാതി [പുബ്ബദേവാതി (സീ. സ്യാ. കം.)], ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. ആഹുനേയ്യാതി, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതൂനം ഏതം അധിവചനം. തം കിസ്സ ഹേതു? ബഹുകാരാ, ഭിക്ഖവേ, മാതാപിതരോ, പുത്താനം ആപാദകാ പോസകാ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ’’തി.

‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ, പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ;

ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താനം, പജായ അനുകമ്പകാ.

‘‘തസ്മാ ഹി നേ നമസ്സേയ്യ, സക്കരേയ്യ ച പണ്ഡിതോ;

അന്നേന അഥ പാനേന, വത്ഥേന സയനേന ച;

ഉച്ഛാദനേന ന്ഹാപനേന, പാദാനം ധോവനേന ച.

‘‘തായ നം പാരിചരിയായ, മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി. തതിയം;

൪. നിരയസുത്തം

൬൪. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ചതൂഹി? പാണാതിപാതീ ഹോതി, അദിന്നാദായീ ഹോതി, കാമേസുമിച്ഛാചാരീ ഹോതി, മുസാവാദീ ഹോതി – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി.

‘‘പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം, മുസാവാദോ ച വുച്ചതി;

പരദാരഗമനഞ്ചാപി, നപ്പസംസന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. രൂപസുത്തം

൬൫. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? രൂപപ്പമാണോ രൂപപ്പസന്നോ, ഘോസപ്പമാണോ ഘോസപ്പസന്നോ, ലൂഖപ്പമാണോ ലൂഖപ്പസന്നോ, ധമ്മപ്പമാണോ ധമ്മപ്പസന്നോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

‘‘യേ ച രൂപേ പമാണിംസു [യേ ച രൂപേന പാമിംസു (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], യേ ച ഘോസേന അന്വഗൂ;

ഛന്ദരാഗവസൂപേതാ, നാഭിജാനന്തി തേ ജനാ [ന തേ ജാനന്തി തം ജനാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച ന പസ്സതി;

സമന്താവരണോ ബാലോ, സ വേ ഘോസേന വുയ്ഹതി.

‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീ, സോപി ഘോസേന വുയ്ഹതി.

‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച പജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

വിനീവരണദസ്സാവീ, ന സോ ഘോസേന വുയ്ഹതീ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. സരാഗസുത്തം

൬൬. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? സരാഗോ, സദോസോ, സമോഹോ, സമാനോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി.

‘‘സാരത്താ രജനീയേസു, പിയരൂപാഭിനന്ദിനോ;

മോഹേന ആവുതാ [അധമാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സത്താ, ബദ്ധാ [ബന്ധാ (ക.)] വഡ്ഢേന്തി ബന്ധനം.

‘‘രാഗജം ദോസജഞ്ചാപി, മോഹജം ചാപവിദ്ദസൂ;

കരോന്താകുസലം കമ്മം [ധമ്മം (ക.)], സവിഘാതം ദുഖുദ്രയം.

‘‘അവിജ്ജാനിവുതാ പോസാ, അന്ധഭൂതാ അചക്ഖുകാ;

യഥാ ധമ്മാ തഥാ സന്താ, ന തസ്സേവന്തി [നസ്സേവന്തി (സീ.)] മഞ്ഞരേ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. അഹിരാജസുത്തം

൬൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ കാലങ്കതോ ഹോതി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ കാലങ്കതോ’’തി.

‘‘ന ഹി നൂന [ന ഹ നൂന (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി മേത്തേന ചിത്തേന ഫരി. സചേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി മേത്തേന ചിത്തേന ഫരേയ്യ, ന ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ കാലങ്കരേയ്യ.

‘‘കതമാനി ചത്താരി? വിരൂപക്ഖം അഹിരാജകുലം, ഏരാപഥം അഹിരാജകുലം, ഛബ്യാപുത്തം അഹിരാജകുലം, കണ്ഹാഗോതമകം അഹിരാജകുലം. ന ഹി നൂന സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമാനി ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി മേത്തേന ചിത്തേന ഫരി. സചേ ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമാനി ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി മേത്തേന ചിത്തേന ഫരേയ്യ, ന ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അഹിനാ ദട്ഠോ കാലങ്കരേയ്യ.

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമാനി ചത്താരി അഹിരാജകുലാനി മേത്തേന ചിത്തേന ഫരിതും അത്തഗുത്തിയാ അത്തരക്ഖായ അത്തപരിത്തായാ’’തി.

[ചൂളവ. ൨൫൧; ജാ. ൧.൨.൧൦൫ പസ്സിതബ്ബം] ‘‘വിരൂപക്ഖേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ഏരാപഥേഹി മേ;

ഛബ്യാപുത്തേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം കണ്ഹാഗോതമകേഹി ച.

‘‘അപാദകേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ദ്വിപാദകേഹി [ദിപാദകേഹി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] മേ;

ചതുപ്പദേഹി മേ മേത്തം, മേത്തം ബഹുപ്പദേഹി മേ.

‘‘മാ മം അപാദകോ ഹിംസി, മാ മം ഹിംസി ദ്വിപാദകോ [ദിപാദകോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)];

മാ മം ചതുപ്പദോ ഹിംസി, മാ മം ഹിംസി ബഹുപ്പദോ.

‘‘സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ, സബ്ബേ ഭൂതാ ച കേവലാ;

സബ്ബേ ഭദ്രാനി പസ്സന്തു, മാ കഞ്ചി [കിഞ്ചി (സ്യാ. കം. ക.)] പാപമാഗമാ.

‘‘അപ്പമാണോ ബുദ്ധോ, അപ്പമാണോ ധമ്മോ;

അപ്പമാണോ സങ്ഘോ, പമാണവന്താനി സരീസപാനി [സിരിംസപാനി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

‘‘അഹിവിച്ഛികാ സതപദീ, ഉണ്ണനാഭീ സരബൂ മൂസികാ;

കതാ മേ രക്ഖാ കതാ മേ പരിത്താ [കതം മേ പരിത്തം (?)], പടിക്കമന്തു ഭൂതാനി;

സോഹം നമോ ഭഗവതോ, നമോ സത്തന്നം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാന’’ന്തി. സത്തമം;

൮. ദേവദത്തസുത്തം

൬൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ അചിരപക്കന്തേ ദേവദത്തേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ദേവദത്തം ആരബ്ഭ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അത്തവധായ, ഭിക്ഖവേ [ചൂളവ. ൨൫൨; സം. നി. ൨.൧൮൪], ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി. പരാഭവായ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കദലീ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വേളു അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നളോ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സതരീ അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരാഭവായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി; ഏവമേവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദീ’’തി.

‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തി, ഫലം വേളും ഫലം നളം;

സക്കാരോ കാപുരിസം ഹന്തി, ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി [ചൂളവ. ൩൩൫; സം. നി. ൧.൧൮൩; ൨.൧൮൪; നേത്തി. ൯൦]. അട്ഠമം;

൯. പധാനസുത്തം

൬൯. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പധാനാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവരപ്പധാനം, പഹാനപ്പധാനം, ഭാവനാപ്പധാനം, അനുരക്ഖണാപ്പധാനം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സംവരപ്പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സംവരപ്പധാനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഹാനപ്പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഹാനപ്പധാനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാപ്പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാവനാപ്പധാനം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനുരക്ഖണാപ്പധാനം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ അസമ്മോസായ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുരക്ഖണാപ്പധാനം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി പധാനാനീ’’തി.

‘‘സംവരോ ച പഹാനഞ്ച, ഭാവനാ അനുരക്ഖണാ;

ഏതേ പധാനാ ചത്താരോ, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ;

യോ ഹി [യേഹി (?)] ഭിക്ഖു ഇധാതാപീ, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ’’തി. നവമം;

൧൦. അധമ്മികസുത്തം

൭൦. ‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഹോന്തി, രാജായുത്താപി തസ്മിം സമയേ അധമ്മികാ ഹോന്തി. രാജായുത്തേസു അധമ്മികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി തസ്മിം സമയേ അധമ്മികാ ഹോന്തി. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു അധമ്മികേസു നേഗമജാനപദാപി തസ്മിം സമയേ അധമ്മികാ ഹോന്തി. നേഗമജാനപദേസു അധമ്മികേസു വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തി. വിസമം ചന്ദിമസൂരിയേസു പരിവത്തന്തേസു വിസമം നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പരിവത്തന്തി. വിസമം നക്ഖത്തേസു താരകരൂപേസു പരിവത്തന്തേസു വിസമം രത്തിന്ദിവാ [രത്തിദിവാ (ക.)] പരിവത്തന്തി. വിസമം രത്തിന്ദിവേസു പരിവത്തന്തേസു വിസമം മാസദ്ധമാസാ പരിവത്തന്തി. വിസമം മാസദ്ധമാസേസു പരിവത്തന്തേസു വിസമം ഉതുസംവച്ഛരാ പരിവത്തന്തി. വിസമം ഉതുസംവച്ഛരേസു പരിവത്തന്തേസു വിസമം വാതാ വായന്തി വിസമാ അപഞ്ജസാ. വിസമം വാതേസു വായന്തേസു വിസമേസു അപഞ്ജസേസു ദേവതാ പരികുപിതാ ഭവന്തി. ദേവതാസു പരികുപിതാസു ദേവോ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി. ദേവേ ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛന്തേ വിസമപാകാനി [വിസമപാകീനി (സീ. സ്യാ. കം.), വിസമം പാകാനി (ക.)] സസ്സാനി ഭവന്തി. വിസമപാകാനി, ഭിക്ഖവേ, സസ്സാനി മനുസ്സാ പരിഭുഞ്ജന്താ അപ്പായുകാ ഹോന്തി ദുബ്ബണ്ണാ ച ബവ്ഹാബാധാ [ബഹ്വാബാധാ (ക.)] ച.

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ രാജാനോ ധമ്മികാ ഹോന്തി, രാജായുത്താപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മികാ ഹോന്തി. രാജായുത്തേസു ധമ്മികേസു ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മികാ ഹോന്തി. ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു ധമ്മികേസു നേഗമജാനപദാപി തസ്മിം സമയേ ധമ്മികാ ഹോന്തി. നേഗമജാനപദേസു ധമ്മികേസു സമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തി. സമം ചന്ദിമസൂരിയേസു പരിവത്തന്തേസു സമം നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പരിവത്തന്തി. സമം നക്ഖത്തേസു താരകരൂപേസു പരിവത്തന്തേസു സമം രത്തിന്ദിവാ പരിവത്തന്തി. സമം രത്തിന്ദിവേസു പരിവത്തന്തേസു സമം മാസദ്ധമാസാ പരിവത്തന്തി. സമം മാസദ്ധമാസേസു പരിവത്തന്തേസു സമം ഉതുസംവച്ഛരാ പരിവത്തന്തി. സമം ഉതുസംവച്ഛരേസു പരിവത്തന്തേസു സമം വാതാ വായന്തി സമാ പഞ്ജസാ. സമം വാതേസു വായന്തേസു സമേസു പഞ്ജസേസു ദേവതാ അപരികുപിതാ ഭവന്തി. ദേവതാസു അപരികുപിതാസു ദേവോ സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി. ദേവേ സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛന്തേ സമപാകാനി സസ്സാനി ഭവന്തി. സമപാകാനി, ഭിക്ഖവേ, സസ്സാനി മനുസ്സാ പരിഭുഞ്ജന്താ ദീഘായുകാ ച ഹോന്തി വണ്ണവന്തോ ച ബലവന്തോ ച അപ്പാബാധാ ചാ’’തി.

‘‘ഗുന്നം ചേ തരമാനാനം, ജിമ്ഹം ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ താ ജിമ്ഹം ഗച്ഛന്തി, നേത്തേ ജിമ്ഹം ഗതേ സതി.

‘‘ഏവമേവം മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ ചേ അധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം ദുക്ഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി അധമ്മികോ.

‘‘ഗുന്നം ചേ തരമാനാനം, ഉജും ഗച്ഛതി പുങ്ഗവോ;

സബ്ബാ താ ഉജും ഗച്ഛന്തി, നേത്തേ ഉജും ഗതേ സതി.

‘‘ഏവമേവം മനുസ്സേസു, യോ ഹോതി സേട്ഠസമ്മതോ;

സോ സചേ [സോ ചേവ (സീ. പീ.), സോ ചേ (സ്യാ.)] ധമ്മം ചരതി, പഗേവ ഇതരാ പജാ;

സബ്ബം രട്ഠം സുഖം സേതി, രാജാ ചേ ഹോതി ധമ്മികോ’’തി. ദസമം;

പത്തകമ്മവഗ്ഗോ ദുതിയോ.