໑. ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ

໑. ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທຕິ ເອຕ຺ຖ ມຸສາຕິ ອຠູຕໍ ອຕຈ຺ຉໍ ວຕ຺ຖຸ, ວາໂທຕິ ຕສ຺ສ ຠູຕໂຕ ຕຈ຺ຉໂຕ ວິຎ຺ຎາປນໍ, ສມ຺ປຊານສ຺ສ ມຸສາວາໂທ ສມ຺ປຊານມຸສາວາໂທ, ຕສ຺ມິໍ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພ’’ຕິອາທິ. ໂສ ຈ ປນ ມຸສາວາໂທ ປຸພ຺ພຠາຄກ຺ຂເຓ, ຕງ຺ຂເຓ ຈ ວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ໂຫຕິ ‘‘ປຸພ຺ເພວສ຺ສ ໂຫຕິ ‘ມຸສາ ຠຓິສ຺ສ’ນ຺ຕິ, ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ໂຫຕິ ‘ມຸສາ ຠຓາມີ’’’ຕິ (ປາຈິ. ໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ເພປິ ຊານິຕ຺ວາ ວຈນກ຺ຂເຓປິ ຊານນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ເອຕຎ຺ຫິ ທ຺ວຍໍ ອງ຺ຄຠູຕໍ, ອິຕຣໍ ປນ ໂຫຕຸ ວາ, ມາ ວາ, ອກາຣຓເມຕໍ. ນນຸ ເຈຕໍ ຠຓນເມວ ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຠຓນຎ຺ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ອຠູຕສ຺ສາຕິ ອຕຈ຺ຉສ຺ສ.

ຫຕ຺ຖກໍ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖໂກຕິ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ນາມໍ. ສກ຺ຍານໍ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ. ພຸທ຺ຘກາເລ ກິຣ ສກ຺ຍກຸລໂຕ ອສີຕິ ປຸຣິສສຫສ຺ສານິ ປພ຺ພຊິໍສຸ, ເຕສໍ ໂສ ອຎ຺ຎຕໂຣ. ອວຊານິຕ຺ວາ ປຏິຊານນາທິວຕ຺ຖຸສ຺ມິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອວຊານິຕ຺ວາ ປຏິຊານນໍ ນາມ ຕິຕ຺ຖິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ກເຖນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາເທ ກຎ຺ຈິ ໂທສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ‘‘ນາຍໍ ມມ ວາໂທ’’ຕິ ອວຊານິຕ຺ວາ ປຸນ ກເຖນ຺ໂຕ ກເຖນ຺ໂຕ ນິທ຺ໂທສຕໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ມເມວ ອຍໍ ວາໂທ’’ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ອາທິສທ຺ເທນ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ອວຊານນໍ, ອຎ຺ເຎນຎ຺ຎໍ ປຏິຈຣຓໍ, ສມ຺ປຊານມຸສາຠາສນໍ, ສງ຺ເກຕໍ ກຕ຺ວາ ວິສໍວາທກຣຓຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິທານິ ອາປຕ຺ຕິເຠທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາໂຣຈນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາ ສຫສາ ຠຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອວີມໍສິຕ຺ວາ ເວເຄນ ທິຏ຺ຐມ຺ປິ ‘‘ອທິຏ຺ຐໍ ເມ’’ຕິອາທິນາ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຠຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຍ ມນ຺ທຕ຺ຕາ ໂມມູຫຕ຺ຕາ ປກ຺ຂລນ຺ໂຕ ‘‘ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຈີຣ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ຠຓຕິ, ອຍໍ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຠຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ຠຓຕິ ນາມ. ໂຍ ປນ ສາມເຓເຣນ ‘‘ອປິ, ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ອຸປຊ຺ຌາຍໍ ປສ຺ສິຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ເກຬິໍ ກຸຣຸມາໂນ ‘‘ຕວ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ທາຣຸສກຏໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຄໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວາ ສິງ຺ຄາລສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ສາຍໍ ສທ຺ໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ມາຕຸຍາ ເຕ ຍາເນນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ ກທ຺ທເມ ລຄ຺ຄຈກ຺ກໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕານໍ ອຍໍ ສທ຺ໂທ’’ຕິ ວາ ເອວໍ ເນວ ທວາ, ນ ຣວາ ອຎ຺ຎໍ ຠຓຕິ, ໂສ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິເຍວ. ອຎ຺ຎາ ປູຣຓກຖາ ນາມ ໂຫຕິ – ເອໂກ ຄາເມ ໂຖກໍ ເຕລໍ ລຠິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ອາຄໂຕ ສາມເຓຣໍ ຠຓຕິ ‘‘ຕ຺ວໍ ອຊ຺ຊ ກຸຫິໍ ຄໂຕ, ຄາໂມ ເອກເຕໂລ ອໂຫສີ’’ຕິ ວາ, ປຈ຺ຉິກາຍ ຐປິຕໍ ປູວຂຓ຺ຑໍ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ອຊ຺ຊ ຄາເມ ປຈ຺ຉິກາຫິ ປູເວ ຈາເຣສຸ’’ນ຺ຕິ ວາ, ອຍໍ ມຸສາວາໂທວ ໂຫຕິ. ວິສໍວາທນປຸເຣກ຺ຂາຣຕາຕິ ວິສໍ ວາເທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວິສໍວາທນໍ, ວຎ຺ຈນາຘິປ຺ປາຍວສປ຺ປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປຸເຣກ຺ຂາຣຕາ ວິສໍວາທນປຸເຣກ຺ຂາຣຕາ, ວິສໍວາທນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຣໂຕ ກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ມຸສາວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ໂອມສວາເທຕິ ຂຸໍສນຄຣຫຓວຈເນ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ເນວ ກຓ຺ຓສຸຂໍ, ນ ຫທຍສຸຂໍ, ຕສ຺ມາ ເຕນ ກຓ຺ຓຎ຺ເຈວ ຫທຍຎ຺ຈ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂອວິຊ຺ຌນວຈເນ’’ຕິ, ຊາຕິອາທີຫິ ຆເຏຕ຺ວາ ວຈເນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຊາຕິນາມາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ ເຈວ ຈຓ຺ຑາລາທິ ຫີນາ ຈ ຊາຕິ. ນາມໍ ນາມ ອວກຓ຺ຓກາທິ ຫີນຎ຺ເຈວ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ນາມໍ. ໂຄຕ຺ຕໍ ນາມ ໂກສິຍາທິ ຫີນຎ຺ເຈວ ໂຄຕມາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂຄຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມໍ ນາມ ປຸປ຺ຜຉຑ຺ຑກາທິ ຫີນຎ຺ເຈວ ກສິວຓິຊ຺ຊາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ. ສິປ຺ປໍ ນາມ ນຬກາຣາທິ ຫີນຎ຺ເຈວ ມຸທ຺ທາຄຓນາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ສິປ຺ປໍ. ອາພາໂຘ ນາມ ສພ຺ໂພປິ ໂຣໂຄ ຫີໂນເຍວ. ອຖ ວາ ມຘຸເມໂຫ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ, ເສໂສ ຫີໂນຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ລິງ຺ຄໍ ນາມ ອຕິທີຆາທິ ຫີນຎ຺ເຈວ ນາຕິທີຆາທິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ລິງ຺ຄໍ. ກິເລໂສ ນາມ ຣາຄາທິໂກ ສພ຺ໂພປິ ກິເລໂສ. ອາປຕ຺ຕິ ນາມ ໂສຕາປຕ຺ຕາທິກາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາ ເຈວ ປາຣາຊິກາທິ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐາ ຈ ອາປຕ຺ຕິ. ອກ຺ໂກໂສ ນາມ ‘‘ໂອຏ຺ໂຐສີ’’ຕິອາທິໂກ ຫີໂນ ເຈວ ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕສີ’’ຕິອາທິໂກ (ປາຈິ. ໑໕) ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ຈ ອກ຺ໂກໂສ.

ຍຖາ ຕຖາຕິ ປາຬິອາຄຕານາຄຕປທານໍ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ. ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ຐເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠິກ຺ຂຸນິອາທໂຍ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຐິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ຈາ’’ຕິອາທິ. ທວກມ຺ຍຕາ ນາມ ເກຬິຫສາຘິປ຺ປາຍຕາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນານຸປສມ຺ປນ຺ເນສຸ ເຈວ ປາຬິອາຄຕານາຄຕປເທສຸ ຈາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ອຕ຺ຖຘມ຺ມອນຸສາສນິປຸເຣກ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລສີ’’ຕິອາທິກາຍ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ນາມ. ປາຬິໍ ວາເຈນ຺ໂຕ ຘມ຺ມປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ນາມ. ອນຸສິຏ຺ຐິຍໍ ຐຕ຺ວາ ‘‘ອິທານິປິ ຈຓ຺ຑາໂລສິ, ປາປໍ ມາ ອກາສິ. ມາ ຕໂມຕມປຣາຍໂຓ ອໂຫສີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໓໕) ນເຍນ ກເຖນ຺ໂຕ ອນຸສາສນິປຸເຣກ຺ຂາໂຣ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂອມສວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ເຎຕິ ປິສຕີຕິ ປິສຸຓາ, ຍາຍ ວາຈາຍ ສມຄ຺ເຄ ສຕ຺ເຕ ອວຍວຠູເຕ ວຄ຺ເຄ ຠິນ຺ເນ ກໂຣຕິ, ສາ ວາຈາ ປິສຸຓາ, ປິສຸຓາ ເອວ ເປສຸຎ຺ຎໍ, ຕາຍ ວາຈາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປິສຸໂຓ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ເປສຸຎ຺ຎໍ, ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເປສຸຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ຎໍ, ຕສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ເຎ, ຠິກ຺ຂຸໂຕ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນາ, ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ອຸປສໍຫຏເປສຸຎ຺ເຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຊາຕິອາທີຫີ’’ຕິອາທິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸປສໍຫຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໂນ ປິຍກມ຺ຍຕາຍ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປິຍກມ຺ຍຕາຍາຕິ ຍສ຺ສ ຕໍ ຠາສຕິ, ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ‘‘ເອວມຫໍ ເອຕສ຺ສ ປິໂຍ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປິຍຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມານຕາຍ. ເຠທາຘິປ຺ປາເຍນາຕິ ‘‘ເອວມຍໍ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຠິຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຣສ຺ສ ປເຣນ ເຠທໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ. ອຖ ວາ ປິຍສຸຎ຺ຎກຣຓໂຕ ເປສຸຎ຺ຎໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໓໖) ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ຍາຍ ວາຈາຍ ຍສ຺ສ ຕໍ ຠາສຕິ, ຕສ຺ສ ຫທເຍ ອຕ຺ຕໂນ ປິຍຠາວໍ, ປຣສ຺ສ ຈ ສຸຎ຺ຎຠາວໍ ກໂຣຕິ, ສາ ວາຈາ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເປສຸຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ຊາຕິອາທີຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ປາຬິມຸຕ຺ຕກອກ຺ໂກສູປສໍຫາເຣຕິ ‘‘ໂຈໂຣສີ’’ຕິອາທິນາ ອກ຺ໂກສສ຺ສ ອຸປສໍຫາເຣ. ‘‘ອນກ຺ໂກສວຕ຺ຖຸຠູຕໍ ປນ ເປສຸຎ຺ຎກຣໍ ຕສ຺ສ ກິຣິຍໍ, ວຈນໍ ວາ ປິຍກມ຺ຍຕາຍ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈາປິ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາປິ ທຸກ຺ກເຏນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໓໖) ວທນ຺ຕິ. ປາປຄຣຫິຕາຍ ວທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເອກໍ ອກ຺ໂກສນ຺ຕໍ, ເອກຎ຺ຈ ຂມນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອໂຫ ນິລ຺ລຊ຺ໂຊ, ອີທິສມ຺ປິ ນາມ ຠວນ຺ຕໍ ປຸນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ເກວລໍ ປາປຄຣຫິຕາຍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ.

ເປສຸຎ຺ຎສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ປທໂສ ຘມ຺ມໍ ວາເຈຍ຺ຍາຕິ ເອກໂຕ ປທໍ ປທໍ ຘມ຺ມໍ ວາເຈຍ຺ຍ, ໂກຏ຺ຐາສໍ ໂກຏ຺ຐາສໍ ວາເຈຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ນ ເກວລໍ ຕິສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ ອາຣຸຬ຺ຫຘມ຺ມໍເຍວ ປທໂສ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສງ຺ຄີຕິຕ຺ຕຍໍ ອນາຣຸຬ຺ຫມ຺ປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໔໕) ສີລູປເທສ ຘຸຕງ຺ຄປຎ຺ຫອາຣມ຺ມຓກຖາ ພຸທ຺ຘິກທຓ຺ຑກຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖຸອສຸຠກຖາທີນໍ ຄຫຓໍ. ເມຓ຺ຑກມິລິນ຺ທປຎ຺ເຫສຸ ເຖຣສ຺ສ ສກປ຺ປຏິຠາເນ ອນາປຕ຺ຕິ. ຍໍ ຣຎ຺ໂຎ ສຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ. ວຓ຺ຓປິຏກອງ຺ຄຸລິມາລປິຏກຣຏ຺ຐປາລຄຊ຺ຊິຕອາຬວກຄຊ຺ຊິຕຄູຬ຺ຫມຄ຺ຄຄູຬ຺ຫເວສ຺ສນ຺ຕຣຄູຬ຺ຫວິນຍເວທລ຺ລປິຏກາທີນິ ປນ ອພຸທ຺ຘວຈນານິເຍວ.

ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ປທໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປທານຸປທອນ຺ວກ຺ຂຣານຸພ຺ຍຎ຺ຊເນສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປທນ຺ຕິ ເອໂກ ຄາຖາປາໂທ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອນຸປທນ຺ຕິ ທຸຕິຍປາໂທ. ອນ຺ວກ຺ຂຣນ຺ຕິ ເອເກກໍ ອກ຺ຂຣໍ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ປຸຣິມພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ສທິສໍ ປຈ຺ຉາພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວາ ເອກໍ ອກ຺ຂຣໍ ອນ຺ວກ຺ຂຣໍ. ອກ຺ຂຣສມູໂຫ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ອກ຺ຂຣານຸພ຺ຍຎ຺ຊນສມູໂຫ ປທໍ. ປຐມໍ ປທໍ ປທເມວ, ທຸຕິຍໍ ອນຸປທນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ນານາກຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອເຕສຸ ປທາທີສຸ ຍໍ ກຎ຺ຈິ ໂກຏ຺ຐາສໍ ຠິກ຺ຂຸຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸນິຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສປຸຄ຺ຄເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ປທາທິຄຓນາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເອຕ຺ຖ ຄາຖາພນ຺ເຘສຸ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໔໕) ຕາວ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑, ໒) ເອກເມກໍ ປທໍ ສາມເຓເຣນ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ອາຣຠິຕ຺ວາ ເອກໂຕເຍວ ນິຏ຺ຐາເປນ຺ຕສ຺ສ ປທຄຓນາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ເຖເຣນ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕໍ ປທໍ ອປາປຸຓິຕ຺ວາ ‘‘ມໂນເສຏ຺ຐາ ມໂນມຍາ’’ຕິ ວຈນກາເລ ປຕ຺ເຕນ ສາມເຓເຣນ ເອກໂຕ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນຸປທຄຓນາຍ. ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໓໕໓, ໓໕໖) ວຈນກາເລ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ‘‘ຣູ’’ ກາຣມຕ຺ຕເມວ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ວກ຺ຂຣຄຓນາຍ. ເອສ ນໂຍ ຄາຖາພນ຺ເຘປິ. ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນິຈ຺ຈໍ, ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໕໓, ໓໕໖) ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ວາຈຍມາໂນ ເຖເຣນ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ສາມເຓໂຣ ສີຆປຎ຺ຎຕາຍ ‘‘ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອິມໍ ອນິຈ຺ຈປທໍ ເຖຣສ຺ສ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ອນິຈ຺ຈປເທນ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ຠຓນ຺ໂຕ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣຕິ, ເອວໍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄຓນາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎິເວມຕິກອຸປສມ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎີນໍ ວເສນ ຕີຓິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫເຓ ເອກໂຕ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ສຊ຺ຌາຍກຣເຓ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫເຓ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຈ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຈ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕິ. ອາຈຣິໂຍ ‘‘ນິສິນ຺ນານໍ ຠຓາມີ’’ຕິ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ວທຕິ, ອາຈຣິຍສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ທ຺ເວປິ ຐິຕາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເອເສວ ນໂຍ. ທຫຣຠິກ຺ຂຸ ນິສິນ຺ໂນ, ສາມເຓໂຣ ຐິໂຕ, ‘‘ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຠຓາມີ’’ຕິ ຠຓໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ທຫໂຣ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອິຕໂຣ ນິສີທຕິ, ‘‘ຐິຕສ຺ສ ຠຓາມີ’’ຕິ ຠຓໂຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ພຫູນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນ຺ຕເຣ ເອໂກ ສາມເຓໂຣ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ນິສິນ຺ເນ ປທໂສ ຘມ຺ມໍ ວາເຈນ຺ຕສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກາ ອາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ສາມເຓໂຣ ອຸປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ວາ ນິສິນ຺ໂນ ວາ ໂຫຕິ, ເຍສໍ ວາເຈຕິ, ເຕສຸ ອປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອເກນ ທິສາຠາເຄນ ປລາຍນກຄນ຺ຖໍ ນາມ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ອນາປຕ຺ຕິ.

ສຊ຺ຌາຍກຣເຓຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ເນນ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ສຊ຺ຌາຍກຣເຓ. ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫເຓຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫເຓ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຄຸຓຄນ຺ຖໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ສເຈ ເອກຄາຖາຍ ເອໂກ ປາໂທ ນາຄຈ຺ຉຕິ, ອວເສສາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຍໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຄຸຓຄນ຺ໂຖ ນາມ. ເອເຕນ ນເຍນ ສຸຕ຺ເຕປິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ. ໂອສາເຣນ຺ຕສ຺ສ ຈາຕິ ປຣິສາມຊ຺ເຌ ສຸຕ຺ຕໍ ອຸຈ຺ຈາເຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ.

ປທໂສຘມ຺ມສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຐມສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ອິຘ ‘‘ຠິກ຺ຂຸໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສໂສ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໒) ວຈນໂຕ ຕິຣຈ຺ຉານຄໂຕປິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນເຍວ, ໂສ ຈ ໂຂ ນ ສພ຺ໂພ, ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຖຸຠູໂຕວາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ສ ຈ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ທິຣຕ຺ຕຕິຣຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທິຣຕ຺ຕວຈເນນ ນ ໂກຈິ ວິເສສຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ເກວລໍ ໂລກໂວຫາຣວເສນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ, ມຸຂາຣຸຬ຺ຫຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາ ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ຣຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ປນ ວຈນຕ຺ຖມຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນິຣນ຺ຕຣຕິຣຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວາ ທິຣຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຫເສຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອກໂຕ ເສຍ຺ຍໍ. ເສຍ຺ຍາຕິ ຈ ກາຍປ຺ປສາຣຓສງ຺ຂາຕໍ ສຍນມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສຍນໍ ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ, ຍສ຺ມິໍ ເສນາສເນ ສຍນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ‘‘ສຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ກຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ອິຘ ສາມຎ຺ເຎນ, ເອກເສສນເຍນ ວາ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຍໍ ເສນາສນໍ ອຸປຣິ ປຎ຺ຈຫິ ຉທເນຫິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໑), ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ ອນ຺ຕມໂສ ວຕ຺ເຖນາປິ ສພ຺ພເມວ ປຣິຈ຺ຉນ຺ນໍ, ຠູມິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຉທນໍ ອາຫຈ຺ຈ, ອນາຫຈ຺ຈາປິ ວາ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຍາເຍນ ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພເຘນ ປາກາເຣນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ ອນ຺ຕມໂສ ວຕ຺ເຖນາປິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ນໍ ນາມ. ຍສ຺ສ ປນ ອຸປຣິ ພຫຸຕຣໍ ຐານໍ ຉນ຺ນໍ, ອປ຺ປໍ ອຈ຺ຉນ຺ນໍ, ສມນ຺ຕໂຕ ຈ ພຫຸຕຣໍ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ອປ຺ປໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຉນ຺ນໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຣິຈ຺ຉນ຺ນໍ ນາມ. ຕສ຺ມິໍ ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຉນ຺ນປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ວາ.

ວິທເຫຍ຺ຍາຕິ ກເຣຍ຺ຍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ສມ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປາເທຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ ‘‘ເສນາສນສງ຺ຂາຕໍ ເສຍ຺ຍໍ ປວິສິຕ຺ວາ ກາຍປ຺ປສາຣຓສງ຺ຂາຕໍ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຍ຺ຍ ວິທເຫຍ຺ຍ ສມ຺ປາເທຍ຺ຍາ’’ຕິ. ທິຍຑ຺ຒຫຕ຺ຖຸພ຺ເພໂຘ ວຑ຺ຒກິຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອກູປຈາໂຣຕິ ວລຎ຺ຊນທ຺ວາຣສ຺ສ ເອກຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕຄພ຺ຠໍ ວາ ຈຕຸສາລໍ ເອກູປຈາຣໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ວາຕິ ປຸຣິມປຸຣິມທິວເສ ຍຕ຺ຖ ວຸຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ເສນາສເນ ວາ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວາ ຕາທິເສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ສມນ຺ນາຄເຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປຸພ຺ເພ ອວຸຏ຺ຐເສນາສເນ ວາ. ເຕນ ວາຕິ ເຍນ ສຫ ປຸຣິມປຸຣິມທິວເສ ວຸຏ຺ຐໍ, ເຕນ ວາ. ອຎ຺ເຎນ ວາຕິ ເຍນ ສຫ ປຸຣິມປຸຣິມສ຺ມິໍ ທິວເສ ວຸຏ຺ຐໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ວາ. ສງ຺ເຂໂປຕິ ສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ. ຍທິ ເອວໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ ກຖໍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ນປຣິຈ຺ຉນ຺ນາທີສູຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຉນ຺ເນ ຈູຬກປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ເນ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໓) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ຄຫຓໍ. ຕຕິຍາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຸຣາຣຸຓາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປຸນ ວສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕຕິຍາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຣຸຓໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ອຣຸຓໍ ພຫິ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ອຕ຺ຖງ຺ຄເຕ ສູຣິເຍ ປຸນ ວສນ຺ຕສ຺ສ. ສພ຺ພຈ຺ຉນ຺ນສພ຺ພາປຣິຈ຺ຉນ຺ນາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ສພ຺ພປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ສພ຺ພອຈ຺ຉນ຺ເນ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຈ຺ຉນ຺ເນ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໔) ປາຬິຍໍ ອາຄຕານໍ, ‘‘ອຸປຑ຺ຒຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ອນາປຕ຺ຕິ, ອຸປຑ຺ຒປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ເນ ອນາປຕ຺ຕິ, ຈູຬກຈ຺ຉນ຺ເນ ຈູຬກປຣິຈ຺ຉນ຺ເນ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໓) ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕານຎ຺ຈ ຄຫຓໍ.

ປຐມສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາຕິ ຊີວມານກມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ. ‘‘ມຕິຕ຺ຖີ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຠູຕາ, ອນຸປາທິນ຺ນປກ຺ເຂ ປນ ຐິຕຕ຺ຕາ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໍ ນ ກໂຣຕີ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໕໕) ວທນ຺ຕິ. ອທິສ຺ສມານຣູປາຫິ ປນ ຍກ຺ຂິເປຕີຫິ, ເມຖຸນສ຺ສ ອວຕ຺ຖຸຠູຕາຍ ຈ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖິຍາ ອນາປຕ຺ຕິ. ປຐມທິວເສປີຕິ ປຐມສ຺ມິໍ ວິຍ ສິກ຺ຂາປເທ ນ ຈຕຸຕ຺ເຖເຍວ ທິວເສ, ອຖ ໂຂ ອິຘ ປຐມທິວເສປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ອິຘ ທິວສປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອງ຺ເຄສຸ ປນ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸກເສນາສນໍ, ຕຕ຺ຖ ມາຕຸຄາເມນ ສຫ ນິປຊ຺ຊນໍ, ສູຣິຍຕ຺ຖງ຺ຄມນນ຺ຕິ ຕີຓິ ອງ຺ຄານີຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ທຸຕິຍສຫເສຍ຺ຍສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈາຫີຕິ ຉຫິ ປຎ຺ຈຫິ ວາຈາຫິ. ວາຈາປຣິຈ຺ເຉໂທ ປເນຕ຺ຖ ກຖໍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິ ຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈາຫີ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສຸຕ຺ເຕ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ. ສເຈ ອຏ຺ຐກຖໍ, ຘມ຺ມປທໍ, ຊາຕກາທິວຕ຺ຖຸໍ ວາ ກເຖຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຉປ຺ປທມຕ຺ຕເມວ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປາຬິຍາ ສທ຺ຘິໍ ກເຖນ຺ເຕນ ເອກໍ ປທໍ ປາຬິໂຕ, ປຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖາໂຕຕິ ເອວໍ ຉ ປທານິ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາວ ກເຖຕພ຺ໂພ. ປຸຣິເສນາຕິ ມນຸສ຺ສປຸຣິເສນ. ເຕນາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ມາຕຸຄາເມ ມາຕຸຄາມສຎ຺ຎິເວມຕິກອມາຕຸຄາມສຎ຺ຎີນໍ ວເສນ ຕີຓິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ມາຕຸຄາມສ຺ສາຕິ ເອກສ຺ສ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ເທເສຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນ ປຸນ ອາຄຕສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ມາຕຸຄາມສ຺ສ, ເອວໍ ປນ ເອກາສເນ ນິສິນ຺ເນນ ມາຕຸຄາມສຕສ຺ສາປິ ເທເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ວິຎ຺ຎຸມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອວິຎ຺ຎິຕ຺ຖິຍາປິ ເທສຍໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕາຠາໂວຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ວາ ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕາຠາໂວ. ກປ຺ປິຍກາຣກສ຺ສາຠາໂວຕິ ວິຎ຺ຎຸສ຺ສ ກປ຺ປິຍກາຣກສ຺ສາຠາໂວ, ທຸຕິຍານິຍເຕ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ ມນຸສ຺ສສ຺ສ ອຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຣິຍາກິຣິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕຣິ ຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈາຫິ ຘມ຺ມເທສນາ ກິຣິຍາ, ກປ຺ປິຍກາຣກສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ ອກິຣິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຘມ຺ມເທສນາສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ນິປ຺ປຣິຍາເຍນາຕິ ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໗໑) ອຸຊຸກເມວ. ປຣິຍາເຍນ ອາໂຣຈິຕນ຺ຕິ ‘‘ໂຍ ເຕ ວິຫາເຣ ວສິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິ, ສມາປຊ຺ຊຕິ, ສມາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໗໕) ອຎ຺ຎາປເທເສນ ຠຓິຕໍ. ປຣິນິພ຺ພານກາເລ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໗໗), ປນ ອນ຺ຕຣາ ວາ ອຕິກຑ຺ຒິຍມາເນນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຠູຕໍ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອນຕິກຑ຺ຒິຍມາເນນາປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ປາຈິຕ຺ຕິຍ ໓.໗໗) ຕຖາຣູເປ ກາຣເຓ ສຕິ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ເຕເນວ ອຎ຺ຎຕເຣນ ທຫຣຠິກ຺ຂຸນາ ອຸປວທິໂຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ເຖໂຣ ‘‘ອາວຸໂສ, ອຸປຣິມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ວາຍາມໍ ມາ ອກາສິ, ຂີຓາສໂວ ຕຍາ ອຸປວທິໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ເຖເຣນ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖິ ເຕ, ອາວຸໂສ, ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ປຕິຏ຺ຐາ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ທຫຣຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ໂສຕາປນ຺ໂນ ອາຫ’’ນ຺ຕິ ອໂວຈ. ‘‘ກາຣໂກ ອຍ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາປິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອໂມຆຠາວທສ຺ສເນນ ສມຸຕ຺ເຕຊນາຍ, ສມ຺ປຫໍສນາຍ ຈ ອຣິຍາ ອຕ຺ຕານໍ ປກາເສນ຺ຕິເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຖາຣູເປ ກາຣເຓ ສຕິ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອາໂຣຈຍໂຕ’’ຕິ. ສຸຕປຣິຍຕ຺ຕິສີລຄຸຓໍ ປນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສປິ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ ນ ອິຘ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທໂຍ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອາທິສທ຺ເທນ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນາຏ຺ຏານໍ ຄຫຓໍ. ຕສ຺ມິໍ ສຕີຕິ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທິຠາເວ ສຕິ. ອິຘ ນ ຄຫິຕາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ປທຠາຊນິຍໍ ນ ຄຫິຕາ. ອຈິຕ຺ຕກນ຺ຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຊານນຈິຕ຺ຕາຠາເວນ ອຈິຕ຺ຕກໍ. ກຸສລາພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ເຕຫິ ທ຺ວິຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຣິຍປຸຄ຺ຄເລເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ອຊານນ຺ຕາ ຌານລາຠິໂນ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ໂລຠວເສນ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕນາປິ ນ ອາໂຣເຈນ຺ຕີຕິ. ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ວາ ອຠາວໂຕ ‘‘ທ຺ວິເວທນ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ທ຺ວິນ຺ນໍ ‘ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານນ຺ຕິ ປາຣາຊິກສງ຺ຆາທິເສສສງ຺ຂາຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ. ອາຍຕິໍ ສໍວຣຕ຺ຖາຍາຕິ ‘‘ເອວເມສ ປເຣສຸ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ເປນາປິ ອາຍຕິໍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອາຍຕິໍ ສໍວຣຕ຺ຖາຍ. ອາປຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ກຸລານຎ຺ຈ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວາ ອກຕ຺ວາ ວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພາ, ເອຕ຺ຕເກສຸ ກຸເລສຸ ອາໂຣເຈຕພ຺ພາ’’ຕິ ເອວໍ ອາປຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ກຸລານຎ຺ຈ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວາ ອກຕ຺ວາ ວາ.

ອທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາຍາຕິ ປາຣາຊິກສງ຺ຆາທິເສສໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສປຎ຺ຈາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຂາຕາຍ ອທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ. ອວເສເສ ຉ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ສງ຺ຆາທິເສສວຊ຺ຊິເຕ ເສເສ ຉ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ. ປຸຣິມປຎ຺ຈສິກ຺ຂາປທວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລນ຺ຕິ ປາຓາຕິປາຕເວຣມຓິອາທິກສ຺ສ ອາທິໂຕ ປຎ຺ຈສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ. ອິຕຣໍ ອທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ ວາ ອຊ຺ຌາຈາຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິກາລໂຠຊນາທິກປຎ຺ຈກໍ, ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິກາຍສໍສຄ຺ຄທຸຏ຺ຐຸລ຺ລອຕ຺ຕກາມຎ຺ເຈຕິ ອທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ ວາ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ. ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິໍ ອາປນ຺ໂນ, ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ, ອຕ຺ຕກາມໍ, ກາຍສໍສຄ຺ຄໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕໍ ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ. ອາປຕ຺ຕິມຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ອຍໍ ປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ໂນ, ສງ຺ຆາທິເສສໍ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ປາຏິເທສນີຍໍ, ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອວໍ ອາປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ວາ ອາໂຣເຈນ຺ຕສ຺ສ. ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສາຕິ ‘‘ປາຣາຊິກໍ ອນຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ. ສວຕ຺ຖຸໂກຕິ ວຕ຺ຖຸນາ ສຫ ຆຏິໂຕ.

ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ປາສາຓສກ຺ຂຣກຖລມຣຸມ຺ພວາລຸກາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ມຸຏ຺ຐິປ຺ປມາຓໂຕ ອຸປຣິ ປາສາຓາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ມຸຏ຺ຐິປ຺ປມາຓາ ສກ຺ຂຣາ. ກຖລາຕິ ກປາລຂຓ຺ຑານິ. ມຣຸມ຺ພາຕິ ກຏສກ຺ຂຣາ. ວາລຸກາ ວາລິກາເຍວ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຕຕິຍຠາໂຄ ໂຫຕີຕິ ຕຕິໂຍ ຠາໂຄ ໂຫຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໂຕ ປໍສຸໍ ວາ ມຕ຺ຕິກໍ ວາ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກເຕ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາສາ ປໍສຸ ວາ ມຕ຺ຕິກາ ວາ ເອໂກ ປາສາຓາທີສຸ ອຎ຺ຎຕໂຣ ໂຫຕິ, ອຍໍ ມິສ຺ສກປຖວີ ນາມາຕິ. ໂອວຏ຺ໂຐ ນາມ ເທເວນ ໂອວຏ຺ໂຐ (ປາຈິ. ໘໖). ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປທຠາຊນິຍໍ, ສີຫຬຏ຺ຐກຖາຍເມວ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິກຕຣປາສາຓາທິມິສ຺ສາຕິ ອຘິກຕຣປາສາຓາທີຫິ ມິສ຺ສາ, ອທຑ຺ຒາປິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອຘິກຕຣປາສາຓາທິມິສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອູນກຈຕຸມາໂສວຏ຺ຐປຖວິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິເຠທາຍາຕິ ສຸທ຺ຘາ ປາສາຓາ ເອຕ຺ຖາຕິ ສຸທ຺ຘປາສາຓາ, ສາ ອາທິ ຍສ຺ສ ເຠທສ຺ສ ໂສ ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສຸທ຺ຘສກ຺ຂຣາທີນໍ ຄຫຓໍ. ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິເຠໂທ ຍສ຺ສາ ສາ ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິເຠທາ, ຕາຍ ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິເຠທາຍ, ສຸທ຺ຘປາສາຓາທິປ຺ປກາຣາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຍໍ ຂຓຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ອນ຺ຕມໂສ ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐເກນປິ ຂຓຕິ, ອຸທກມ຺ປິ ຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ຠິນ຺ທຕິ, ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐເກນປິ ວິລິຂຕິ, ປຕ຺ຕມ຺ປິ ປຈນ຺ໂຕ ທຫຕິ, ໂສ ສພ຺ໂພ ຂຓຕິເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຂຓນເຠທນວິເລຂນປຈນາທີຫິ ວິໂກເປຕີຕິ. ປຕ຺ຕໍ ປຈນ຺ເຕນ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໘໗) ຫິ ປຸພ຺ເພ ປກ຺ກຏ຺ຐາເນເຍວ ປຈິຕພ຺ໂພ. ອທຑ຺ຒາຍ ປຖວິຍາ ອຄ຺ຄິໍ ຐເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຕ຺ຕປຈນກປາລສ຺ສ ປນ ອຸປຣິ ອຄ຺ຄິໍ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ທາຣູນໍ ອຸປຣິ ຐເປຕິ, ໂສ ອຄ຺ຄິ ຕານິ ທຫນ຺ໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຖວິໍ ທຫຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອິຏ຺ຐກປາສາຓາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຣາປິ ຫິ ອິຏ຺ຐກາທີນໍເຍວ ອຸປຣິ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ? ເຕສໍ ອນຸປາທານຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕານິ ອຄ຺ຄິສ຺ສ ອຸປາທານສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ສຸກ຺ຂຂາຓຸຣຸກ຺ຂາທີສຸປິ ອຄ຺ຄິໍ ທາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ‘‘ປຖວິໍ ອປຕ຺ຕເມວ ນິພ຺ພາເປຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ປຈ຺ຉາ ນິພ຺ພາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອວິສຍຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ຂຓນເຠທນວິລິຂນປຈນາທີຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ. ນິຍເມຕ຺ວາຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ. ອິຕໂຣຕິ ອາຓາປໂກ.

‘‘ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ຂຓາ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໘໖) ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ຂຕາເຍວ ໂປກ຺ຂຣຓີ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຍໍ ກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ວາປິໍ, ຕຬາກໍ, ອາວາຏໍ ຂຓາ’’ຕິອາທີສຸປິ. ‘‘ອິມໍ ໂອກາສໍ ຂຓ, ອິມສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ຂຓາ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ກນ຺ທໍ ຂຓ ມູລໍ ຂຓາ’’ຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອິມໍ ວລ຺ລິໍ ຂຓ, ອິມສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ກນ຺ທໍ ວາ ມູລໍ ວາ ຂຓາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂອກາສໍ ອນິຍເມຕ຺ວາ…ເປ… ຠຓນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ອາຕເປນ ສຸກ຺ຂກທ຺ທໂມ ຈ ຜລຕິ, ຕຕ຺ຣ ໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ປຖວິຍາ ອສມ຺ພທ຺ໂຘ, ຕເມວ ອປເນຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອສ ນໂຍ ໂຄກຓ຺ຏເກປິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຕເປນ…ເປ… ອສມ຺ພທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຄກຓ຺ຏໂກ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໘໖) ນາມ ຄາວີນໍ ຂຸຣຈ຺ຉິນ຺ນກທ຺ທໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສເຈ ປນ ເຫຏ຺ຐິມຕເລນ ຠູມິສມ຺ພນ຺ໂຘ, ວິໂກເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຕິຕນທິຕຏນ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນທິສາມນ຺ຕາ ປຕິຕໍ ໂອມກຈາຕຸມາສໍ ໂອວຏ຺ຐໍ ນທິຕຏໍ. ສເຈ ປນ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸທເກເຍວ ປກຕິ, ເທເວ ອຕິເຣກຈາຕຸມາສໍ ໂອວຏ຺ເຐປິ ອຸທເກເຍວ ອຸທກສ຺ສ ປຕິຕຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ນງ຺ຄລຈ຺ຉິນ຺ນມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ກສິຕຏ຺ຐາເນ ເຫຏ຺ຐາ ປຖວິຍາ ອສມ຺ພທ຺ຘໍ ນງ຺ຄລຈ຺ຉິນ຺ນມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑໍ. ເອວມາທິສທ຺ເທນ ກູຏາສິຎ຺ຈນໂຍຄ຺ຄຕນຸກກທ຺ທມາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຣຸກ຺ຂາທິປວຏ຺ຏເນນ ຠິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ປາສາຓຣຸກ຺ຂາທີນິ ວາ ປວຏ຺ເຏນ຺ຕສ຺ສ, ກຕ຺ຕຣທຓ຺ເຑນ ວາ ອາຫຈ຺ຈ ອາຫຈ຺ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຖວີ ຠິຊ຺ຊຕິ, ສາ ‘‘ເຕນ ຠິນ຺ທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຠິນ຺ນາ ນາມ ໂຫຕິ, ອິຕິ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຣຸກ຺ຂາທິປ຺ປວຏ຺ຏເນນ ຠິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອສຕິຍາ ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐກາທີຫິ ວິລິຂນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຍ ອຎ຺ຎວິຫິໂຕ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ກິຎ຺ຈິ ກເຖນ຺ໂຕ ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐເກນ ວາ ກຕ຺ຕຣຍຏ຺ຐິຍາ ວາ ປຖວິໍ ວິລິຂນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ເອວໍ ອສຕິຍາ ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐກາທີຫິ ວິລິຂນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ.

ປຖວີຂຓນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ມຸສາວາທວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.