ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ກງ຺ຂາວິຕຣຓີປຸຣາຓ-ຏີກາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ພຸທ຺ຘໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ສງ຺ຆນ຺ຕິ-ອາທິນາ ຍາ ປກາສິຕາ;

ຠທນ຺ຕພຸທ຺ຘໂຆເສນ, ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາ ສຸຠາ;

ຕສ຺ສາ ຫິ ລີນປທໍ ວິ-ກາສນໂກຍມາຣມ຺ໂຠ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ

ວິປ຺ປສນ຺ເນນາຕິ ວິວິຘປ຺ປສນ຺ເນນ. ກຖໍ? ‘‘ອິຕິປິ ໂສ…ເປ… ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ…ເປ… ວິຎ຺ຎູຫິ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ…ເປ… ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໐) ເອວມາທິນາ. ‘‘ເຈຕສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕີສຸ ວນ຺ທນາສຸ ເຈໂຕວນ຺ທນາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕນ຺ນິນ຺ນຕາທິວເສນ ກາຍາທີຫິ ປຓາມກຣຓໍ ວນ຺ທນາ, ຄຸຓວເສນ ມນສາປິ ຕຖາວ ກຣຓໍ ມານໍ, ປຈ຺ຈຍປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາທີຫິ ປູຊາກຣຓໍ ປູຊາ, ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ສກ຺ກຈ຺ຈ ກຣຓໍ ສກ຺ກາໂຣ, ເຕສໍ. ຠາຊນນ຺ຕິ ອາຘາໂຣ, ອຘິກຣຓໍ ວາ.

ເຖຣາ ມຫາກສ຺ສປາທໂຍ, ເຕສໍ ວໍໂສຕິ ເຖຣວໍໂສ, ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປທາຍ ຕສ຺ສ ວໍສສ຺ສ ປທີປຠູຕາຕິ ເຖຣວໍສປ຺ປທີປາ, ເຕສໍ ເຖຣວໍສປ຺ປທີປານໍ. ອສໍຫີຣຕ຺ຕາ ຖິຣານໍ. ວິນຍກ຺ກເມຕິ ວິນຍປິຏເກ, ອາຣມ຺ຠານຸຣູປວຈນເມຕໍ. ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸປິ ເຕ ຖິຣາ ເອວ. ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ສງ຺ຆຎ຺ຈ ປຸພ຺ພາຈຣິຍສີຫານຎ຺ຈາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ປໂຍຊນວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕຍສ຺ສ ຫິ ປຓາມກຣຓສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍນິວາຣຓໍ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ປຓາມກຣຓສ຺ສ ອຸປກາຣຎ຺ຎຸຕາທສ຺ສນໍ. ເຕນ ພຸທ຺ຘຎ຺ຈ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ສງ຺ຆຎ຺ຈ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ຈ-ສທ຺ເທນ ປຸພ຺ພາຈຣິຍສີຫານຎ຺ຈ ນໂມ ກຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ. ອຖ ວາ ‘‘ວນ຺ທິຕ຺ວາ’’ຕິ ເຈໂຕວນ຺ທນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ‘‘ນໂມ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວາຈາວນ຺ທນາ, ‘‘ກຕຎ຺ຊລີ’’ຕິ ກາຍວນ຺ທນາປິ ທສ຺ສິຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ອຠິຘານປ຺ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປາໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ປຘານໍ. ສີລຎ຺ຫິ ສພ຺ເພສໍ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ປຘານໍ ອາທິຠາວໂຕ. ຍຖາ ຈ ສຕ຺ຕານໍ ຂຊ຺ຊໂຠຊ຺ຊເລຍ຺ຍເປຍ຺ຍວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘປິ ອາຫາໂຣ ມຸເຂນ ປວິສິຕ຺ວາ ອງ຺ຄມງ຺ຄານິ ຜຣຕິ, ເອວໍ ໂຍຄິໂນປິ ຈາຕຸຠູມກໍ ກຸສລໍ ສີລມຸເຂນ ປວິສິຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິໍ ສມ຺ປາເທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຸຂ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຖ ວາ ມຸຂນ຺ຕິ ອຸປາໂຍ, ເຕນ ໂມກ຺ຂປ຺ປເວສາຍ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ມຸຂໍ ອຸປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມເຫສິນາ ຍໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ປກາສິຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຫນ຺ເຕ ສີລາທິກ຺ຂນ຺ເຘ ເອສິ ຄເວສີຕິ ມເຫສິ.

ສູຣເຕນ ນິວາເຕນາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ໂສຣຈ຺ຈໍ? ໂຍ ກາຍິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໓໔໙) ສູຣເຕນ, ນີຈວຸຕ຺ຕິນາ ມານຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸກ຺ຂິປນຠາເວນ ນິວາເຕນ. ວິນຍາຈາຣຍຸຕ຺ເຕນ ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ເຕຫິ ຍຸຕ຺ເຕນ. ‘‘ໂສຓຕ຺ເຖເຣນ ຍາຈິໂຕ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ສູຣເຕນາ’’ຕິອາທິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ທຸສ຺ສີເລນ ວາ ທຸຏ຺ເຐນ ວາ ອລຊ຺ຊິນາ ວາ ຍາຈິເຕນ ວຓ຺ຓນາ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ນ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຖຣສ຺ສ ວຈນໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວຣູປຄຸໂຓ ເຖໂຣວ, ຍາຈນວເສນ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ ອາທເຣນາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນາເມນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓນາເມນ. ສທ຺ທລກ຺ຂຓສຸຠໂຕ, ວິນິຈ຺ຉຍສຸຠໂຕ, ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສຸຠໂຕ ຈ ສຸຠໍ.

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທານວຓ຺ຓນາ

‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມິ…ເປ… ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ນິທານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ເຖວ ຍາວຕຕິຍານຸສາວນກຖາວສາເນ ອຖ ໂຂ ອຸທ຺ເທສກາເລ ‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ນິທານໍ. ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອາຄຕໍ. ອຸໂປສຖກ຺ຂນ຺ຘເກປິ ເອວເມວ ອາຄຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຉາ ອາຄຕສຸຕ຺ເຕນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເອເກ. ກຖໍ? ‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ນິທານໍ. ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິອາທິນາ ສຸອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ ເອຕໍ ອຸທ຺ເທສລກ຺ຂຓໍ ອິຘາປິ ຂນ຺ຘເກປິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອາເນຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອິຘ ນິທານໍ ນ ທສ຺ສິຕໍ, ອຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ເທສກາເລ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພລກ຺ຂຓສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອປິຈ ‘‘ນິທານຸທ຺ເທໂສ’’ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນິທານຸທ຺ເທສໍ ທສ຺ເສຕຸກາໂມປິ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ…ເປ… ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ປາຐວເສນ ອາຄຕໍ ນິທານໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອຸປຣິ ອຏ຺ຐກຖາວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ປາຬິໍ ອິຘ ໂຍເຊຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມິ…ເປ… ຘາຣຍາມີ’’ຕິ ນິທານປາຬິໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ຕຕ຺ຖ ນິທານຸທ຺ເທໂສ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຏປທວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ນິທານຸທ຺ເທສລກ຺ຂຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ນິທານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອຸປຣິ ຈ ຂນ຺ຘເກ ຈ, ອຖ ໂຂ ອຸທ຺ເທສກາເລ ‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ນິທານໍ. ຕຕ຺ຖາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຸຈ຺ຉາມີ’’ຕິອາທິ ນິທານຸທ຺ເທໂສວ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ນິທານໍ.

ສວນາຓຕ຺ຕິວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຆນວກຕເຣນ ວຕ຺ຕຸໍ ອຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ຍຸຕ຺ຕເມວ. ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠຄວໂຕວ ອາຓຕ຺ຕິ, ນ ອຸທ຺ເທສກສ຺ສ. ອິຘ ນວກຕຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຖໂຣປິ ປນ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ລຠຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເຖຣາຘິກໍ ປາຕິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ນວກຕໂຣ ນ ລຠຕີຕິ ເຈ? ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍຖາ ຈຕຸວຄ຺ເຄນ ຐເປຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປທາປວາຣຓາອພ຺ຠານານິ ສພ຺ພໍ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ‘‘ອຕິເຣກວີສຕິວຄ຺ເຄນ ອິມໍ ນາມ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ອຕິເຣກວຈນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຖໍ ສູເຈຕິ, ກິໍ ຕນ຺ຕິ ‘‘ຈຕຸວຄ຺ຄາທິນາ’’ຕິອາທິ. ຕຎ຺ຫິ ເຕຫິ ເອວ ສິທ຺ຘໍ. ກຖໍ? ຈຕຸວຄ຺ເຄນ ອຸປສມ຺ປທາປວາຣຓາ…ເປ… ວີສຕິວຄ຺ເຄນ ນ ກິຎ຺ຈິ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ທສວຄ຺ເຄນ ອພ຺ຠານກມ຺ມມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຈຕຸປຎ຺ຈວຄ຺ເຄນ ກຣຓີຍານິປິ ທສວຄ຺ເຄນ ກາຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕານິ. ຕສ຺ມາ ອຕິເຣເກນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິຕໍ, ‘‘ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈເນນ ອູນຕເຣນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິຕເມວ. ຕສ຺ມາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕິເຣກວີສຕິວຄ຺ໂຄຕິ ເຈ? ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ. ຈຕຸປຎ຺ຈວຄ຺ເຄນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຉສຕ຺ຕອຏ຺ຐນວວຄ຺ເຄນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ, ທສວຄ຺ເຄນ ກາຕພ຺ພໍ ເອກາທສທ຺ວາທສ…ເປ… ເອກູນວີສຕິວຄ຺ເຄນ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ ທີປິຕໍ. ອູນຕເຣນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິຕໍ ປາກຏໂຕ. ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ປນ ອຕິເຣກວີສຕິອນຕິເຣກວີສຕິວຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ເຕປິ ທີປິຕໍ ໂຫຕີຕິ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ລິຂິຕໍ. ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ລິຂິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ອນຸໂປສເຖປິ ວຏ຺ເຏຍ຺ຍ, ‘‘ອຸໂປສຖໍ ກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ນ ວເທຍ຺ຍ, ຍສ຺ມາ ອນຸໂປສເຖ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຊ຺ຊຸໂປສໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ອຸໂປສຖໍ ກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາ ເອວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓໍ ຕໂຕ ປຣໍ ປວາຣຓາທິວສສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ ກຕໍ. ອຸທ຺ຘໍ ປກຕິອຸໂປສເຖ ວຸຕ຺ເຕນ ປກຕິຈາຣິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອິທມ຺ປິ.

‘‘ນິມິຕ຺ເຕນ ນິມິຕ຺ຕໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ຕິວິຘສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ. ກສ຺ມາ? ຕິວິຘສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ນິມິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິ, ປຣິສາສມ຺ປຕ຺ຕິ, ກມ຺ມວາຈາສມ຺ປຕ຺ຕີຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ນິມິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິ ນາມ ປພ຺ພຕນິມິຕ຺ຕໍ, ປາສາຓນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ນິມິຕ຺ເຕນ ນິມິຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ຘນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິຈ ‘‘ຕິວິຘສມ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ສມ຺ປໂຍຄງ຺ເຄສຸ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ຕເມວ ປຫານງ຺ເຄສຸ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນິມິຕ຺ເຕນ ນິມິຕ຺ຕໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນທິສມຸທ຺ທຊາຕສ຺ສເຣສຸ ສມ຺ມຕສີມາໂຕ ກມ຺ມານິ ນ ວິປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸທກຸກ຺ເຂປສີມຕ຺ຕາຕິ ‘‘ວິປຕ຺ຕິສີມາໂຍ ນາມາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ເສສລກ຺ຂຓານິ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ນທິຍໍ ສີມາຍ ພທ຺ຘາຍ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ສີມາຄຕຕ຺ຕາ ປຸນ ຕໍ ນທິໍ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ຕຬາເກ ກເຕ ສເຈ ຕສ຺ສາ ສີມາຍ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ເຏຍ຺ຍ, ສີມາໂຕ ກມ຺ມານິ ນ ວິປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ເອວໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸທກຸກ຺ເຂປສີມຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອກາຣຓໍ.

ວີສຕິວຄ຺ຄກຣຓີຍຕ຺ຕາ ສງ຺ຆກມ຺ມສ຺ສ ກມ຺ມາຣເຫນ ສທ຺ຘິໍ ເອກວີສຕິ ຠິກ຺ຂູ ນິສີທິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຸຂນິສຊ຺ຊາວເສນ ນິສີທິຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ປຣິມຓ຺ຑລາກາເຣນ ນິສີທິຕຸ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິໂຍຊນໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ມຊ຺ເຌ ຐຕ຺ວາ ທິຍຑ຺ຒໍ ກຕ຺ວາ ຕິໂຍຊນໍ. ໂກຓໂຕ ຫິ ໂກຓໍ ຕິໂຍຊນໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ອາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ, ສີມາ ຈ ອສີມາ ໂຫຕິ. ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ນິມິຕ຺ຕານິ ສມ຺ປນ຺ນານິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນາມວິປຣິຍາເຍນ, ອນິມິຕ຺ຕານໍ ນາເມຫິ ຈ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຣາສິກຕໍ ປໍສຸປິ ຣຸກ຺ເຂສຸ ຊາເຕສຸ ສຸທ຺ຘປໍສຸປພ຺ພໂຕ ໂຫຕິ. ຄຸຬປິຓ຺ຑປຣິມາໂຓ ຖູລຕາຍ, ນ ຕຸລຄຓນາຍ. ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ກຸຏສຣາວາທີສຸ ໂຣປິຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ຕໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ປນ ຕງ຺ຂຓມ຺ປິ ຠູມິຍໍ ໂຣປິໂຕ ວຏ຺ຏຕິ. ນວມູລສາຂານິຄ຺ຄມນໍ ປນ ອກາຣຓໍ. ຂນ຺ຘໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ໂຣປິເຕ ປນ ເອຕໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສູຈິທຓ຺ຑກປ຺ປມາໂຓ ກນິຏ຺ຐງ຺ຄຸລິປຣິມາຓມຕ຺ໂຕ. ‘‘ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລຸພ຺ເພໂຘ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸພ຺ເພໂຘ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ‘‘ໂຄວິສາຓມຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປຣິຓາໂຫ. ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ໂຄວິສາຓປຣິຓາເຫ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຂຸທ຺ທໂກປິ ມຫນ຺ໂຕປິ ວຏ຺ຏຕິ ເອວາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ຊາຕສ຺ສເຣ ປຣິປຸຓ຺ຓເມວ ອຸທກໍ ນິມິຕ຺ຕູປຄໍ ທິສ຺ວາ ອປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອນ຺ຕຣາ ຐິຕິຠູຕໍ ‘‘ຊາຕສ຺ສເຣ ສມ຺ມຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິປຕ຺ຕິໍ ນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ນທິຍາ ສມ຺ມຕາ, ສມຸທ຺ເທ ສມ຺ມຕາ, ຊາຕສ຺ສເຣ ສມ຺ມຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ໂລຓີ ນ ຄຫິຕາ. ພທ຺ຘສີມໍ ວາ ນທິສມຸທ຺ທຊາຕສ຺ສເຣ ວາ ອໂນກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ນທິຍາ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມຸທ຺ເທ ວາ ຊາຕສ຺ສເຣ ວາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໗) ເອຕ຺ຖາປິ ນ ຄຫິຕາ. ຕສ຺ມາ ໂລຓີ ນ ອພທ຺ຘສີມາຕິ ເຈ? ອພທ຺ຘສີມາວ. ‘‘ໂຍປິ ນທິໍ ວາ ສມຸທ຺ທໍ ວາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂນ຺ຕອຸທເກນ ກໂຕ ໂສພ຺ໂຠ ເອຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ປາປຸຓາຕິ, ອຍມ຺ປິ ຊາຕສ຺ສໂຣເຍວາ’’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຊາຕສ຺ສຣຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຍາວຕິກາ ຕສ຺ມິໍ ຄາມເຂຕ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຄາມໍ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ສມານສໍວາສກສີມາສມ຺ມນ຺ນນກາເລ ຕສ຺ມິໍ ຄາເມ ຠິກ຺ຂູ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ ວາ ມາ ວາ, ວຏ຺ຏຕິ. ອວິປ຺ປວາສສີມາສມ຺ມນ຺ນນກາເລ ອາຄນ຺ຕພ຺ພເມວ.

ອຄມນປເຖສູຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກທິວເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຏ຺ຐາເນຕິ ວທນ຺ຕິ, ພທ຺ຘສີມາຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ສມນ຺ຕາ ອຸທກຸກ຺ເຂປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພທິສາສຸ ຄເຫຕພ຺ພເມວາຕິ ເຈ? ຍໂຕ ລພ຺ຠຕິ, ຕໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ປເທເສ ປກຕິວີຈິໂຍ ໂອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ສຓ຺ຐຫນ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກປ຺ປິຍຠູມິ, ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ອຸໂປສຖາທິກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອນຸພນ຺ໂຘ ອຑ຺ຒມາໂສ ອນ຺ວຑ຺ຒມາໂສ, ອຑ຺ຒມາສສ຺ສ ວາ ອນຸ. ໂຍ ປນ ເກນຈິ ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉາເນນປິ ຂຓິຕ຺ວາ ອກໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

‘‘ອຎ຺ຎໍ ຕຕ຺ຕກໍເຍວ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຐິໂຕປິ ກມ຺ມໍ ໂກເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ນ ໂກເປຕີຕິ ທີປິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ, ຕໍ ປນ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຸທກຸກ຺ເຂປານໍ ອນ຺ຕເຣ ອຎ຺ໂຎ ເອໂກ ອຸທກຸກ຺ເຂໂປ ອຸປຈາຣຕ຺ຖາຍ ຐເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍຎ຺ຫິ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຕຕ຺ຕກໍເຍວາ’’ຕິ ປທໍ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ອນ຺ໂຕອຸທກຸກ຺ເຂປສີມາຍ ອຸປຈາຣຕ຺ຖາຍ ຐປິຕໍ ອຸທກຸກ຺ເຂປປຣິຈ຺ເຉທໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຖເຣນ ອຎ຺ຎຖາ ປປຎ຺ຈິຕ຺ວາ ລິຂິຕໍ.

‘‘ສຠາຄວຕ຺ຖຸນາ ລຫຸກາປຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ນ ວຏ຺ຏຕິ ເທສນາຄາມິນິໍ ສນ຺ຘາຍ ອິຘ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ເອວ ສມຸຈ຺ຈຍກ຺ຂນ຺ຘເກ ‘‘ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ອາປນ຺ນສ຺ສ ປນ ສນ຺ຕິເກ ອາວິກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ອາວິກໂຣຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ອາວິກຕາ ໂຫຕິ, ທຸກ຺ກຏາ ປນ ນ ມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໑໐໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ສງ຺ເຆນ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ…ເປ… ປຏິກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ລຠຕິ, ເອວໍ ຕີຫິ ທ຺ວີຫິປິ ອຎ຺ຎໍ ສຸທ຺ຘໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ‘‘ປຏິກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອເກນາປິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘໍ ລຠິຕ຺ວາ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ‘‘ສາມນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ເອວມສ຺ສ ວຈນີໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ສຠາໂຄ ເອວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ວິສຠາຄສ຺ສ ຫິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ຠຓ຺ຑນກລຫສງ຺ຆເຠທາທີນິປິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອວຕ຺ວາ ອິໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ອຸໂປສໂຖ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທີປິຕເມວ. ‘‘ຍທາ ອຎ຺ຎໍ ສຸທ຺ຘໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນາປຕ຺ຕິກໍ ປສ຺ສິສ຺ສຕິ, ຕທາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ລຫຸກສ຺ເສວ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ສມຸຈ຺ຈຍກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຠາຄສງ຺ຆາທິເສສໍ ປນ ຎຕ຺ຕິຍາ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ເທວພ຺ຣຫ຺ມາ ປນ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄໂຕ’’ຕິ ປທໍ ຐເປຕ຺ວາ ເຍນ ເກນຈິ ປເທນ ອສງ຺ຄຫິຕາປິ ອິມິນາ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ຈາຕຸມາສິນິຍໍ ປນ ປວາຣິຕານໍ ສນ຺ຕິເກ ອນຸປຄເຕນ ວາ ຉິນ຺ນວສ຺ເສນ ວາ ວຸຏ຺ຐວສ຺ເສນ ວາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ອນຸປຄເຕນ ວາ ຉິນ຺ນວສ຺ເສນ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຏ຺ຐວສ຺ໂສ ປນ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອນຸປຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນຸປຄໂຕ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕຕິ. ສພ຺ພາຍ ວຸຏ຺ຐິຕາຍ ສພ຺ເພ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄເຕ ສນ຺ນິປາເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອກຈ຺ເຈ ສນ຺ນິປາເຕຕ຺ວາ ປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ອາໂຣເຈຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພສງ຺ຆກມ຺ມາຠາວາ ວຄ຺ຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ. ປວາຣຓາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ວິເສໂສ – ສເຈ ປຸຣິມິກາຍ ອຸປຄເຕຫິ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ອຸປຄຕາ ໂຖກຕຣາ ເຈວ ໂຫນ຺ຕິ ສມສມາ ຈ, ສງ຺ຆປວາຣຓາຍ ຈ ຄຓໍ ປູເຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຆປວາຣຓາວເສນ ຎຕ຺ຕິ ຐເປຕພ຺ພາຕິ. ‘‘ເອໂກວ ຠິກ຺ຂຸ ໂຫຕິ…ເປ… ອຎ຺ເຎສໍ ອນາຄຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຘິຏ຺ຐານຸໂປສຖໍ ສີມໍ ປວິສິຕ຺ວາ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ວທນ຺ຕິ.

‘‘ກິໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນ ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຫິ ຎຕ຺ຕິໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ກຣີຍຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ກິໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈໍ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ. ຕຖາປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຕໍ ຎຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ກຣີຍຕີຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ເນຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ ປໂຍຊນາຠາວາຕິ ເຈ? ນ, ຍຖາຄຕຏ຺ຐາເນ ເອວ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ, ປຣປທາເປກ຺ຂຕາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທໍ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ອກຕ຺ວາ ອຸໂປສຖກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສງ຺ໂຆ, ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ຐປນກ຺ເຂຕ຺ຕາຕິກ຺ກເມ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ເຂຕ຺ເຕ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ສມ຺ມຊ຺ຊນາທິກຣເຓ ອາປຕ຺ຕິໂມກ຺ໂຂ ນ ໂຫຕິ ອຸໂປສຖກມ຺ມໂຕ ປຸພ຺ເພ ກຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມາກຣຓປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ. ນ ສາ ກມ຺ມປຣິໂຍສານາເປກ຺ຂາ ເອຕ຺ຖາຄຕສມ຺ປຊານມຸສາວາທາປຕ຺ຕິ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໂກ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອາໂຣເຈຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ປຐມເມວ ປາຣິສຸທ຺ຘາປາຣິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍໍ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ສຣາເປຕິ. ຕຎ຺ຫິ ກຕໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອກຕໍ ອປາຣິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈໂຍ. ເຕເນວ ອຸຠຍາເປກ຺ຂາຘິປ຺ປາເຍນ ກຕໍ, ນ ກຕນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈ’’ມິຈ຺ເຈວາຫ. ຕຕ຺ຖ ອກຕປກ຺ເຂ ຕາວ ປາຣິສຸທ຺ຘິອາໂຣຈນກ຺ກມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຣໂຕ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ໂສ ອາວິກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈ, ກຕປກ຺ເຂ ‘‘ອສນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ວກ຺ຂຕິ.

‘‘ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈຕູຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ, ‘‘ອຸໂປສຖກຣຓຕ຺ຖໍ ສນ຺ນິປຕິເຕ ສງ຺ເຆ ພຫິ…ເປ… ອເທນ຺ເຕນ ຉນ຺ໂທ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ອສນ຺ນິປຕິເຕປິ ປນ ວຏ຺ຏຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ຉນ຺ທທານສມຍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸໂປສຖກຣຓຕ຺ຖໍ ສນ຺ນິປຕິເຕ ສງ຺ເຆ ພຫິ ອຸໂປສຖໍ ກຕ຺ວາ ອາຄຕສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຘານຆຣວາສິໂນ ປຘານຆຣໍ ປວິສິຕຸກາມາ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາຄຠິກ຺ຂູນໍ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ສເຈ ສງ຺ໂຆ ສນ຺ນິປຕຕິ, ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຉນ຺ໂທ ອາໂຣເຈຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຘານຆຣໍ ປວິສນ຺ຕິ. ອຍໍ ສີຫຬທີເປ ປໂຍໂຄ. ອາໂຣເຈນ຺ເຕນ ປນ ສນ຺ນິປຕິເຕ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ. ປຎ຺ຈສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ເອກສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສນ຺ເຕສຸ ເອກສ຺ສ ຉນ຺ທປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ສນ຺ນິປຕິເຕ ຉນ຺ໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພ ອາໂຣເຈຕພ຺ໂພຕິ ວຈນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ວິຍ. ‘‘ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ປຏິຊານາຕີຕິ (ມຫາວ. ໑໖໕) ວຈນໂຕ ສາມເຓເຣນ ອາຫຏາປິ ວຏ຺ຏຕິ. ກມ຺ມໍ ນ ໂກເປຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ສເຈ ປຸພ຺ເພ ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ພຫິສີມາຄໂຕ ປຸນ ປວິສຕິ, ປຈ຺ຉາ ຉນ຺ທຄ຺ຄຫຓກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ປໂຍໂຄ ສີມາສມ຺ມຸຕິວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຈ ‘‘ຉນ຺ທທາເນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຈເນ ອິທໍ ປໂຍຊນໍ – ປຐມໍ ສມຄ຺ຄຠາວໍ, ທຸຕິຍໍ ປຈ຺ຉາ ວິຘາຕພ຺ພຠາວໍ, ຕຕິຍໍ ຉນ຺ທຫາຣກສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໂມຈນໍ ທີເປຕີ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໑໖໔) ຈ ລິຂິຕໍ. ພິຬາລສງ຺ຂລິກາພທ຺ຘາວ ໂຫຕິ ອນ຺ໂຕເຄເຫ ເອວ ສມ຺ປໂຍຊນຕ຺ຕາ, ຍຖາ ສາ ນ ກຕ຺ຖຈິ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕຖາ ສາປິ ນ ກຕ຺ຖຈິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕຣຖາ ວິເສສນໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ໂຫຕີຕິ ອາຈຣິເຍນ ຄຫິຕໍ.

‘‘ນ ຫິ ຕໍ ອກຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອິທມ຺ປິ ຫິ ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ເສສານິ ເຖເຣນ ອາຓຕ຺ເຕນ ກາຕພ຺ພານິ ທສ຺ສິຕານິ, ອິເມ ປນ ທ຺ເວ ເຖເຣນ ວາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ວາ ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐປນເກນ ວາ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາ ກາຕພ຺ພານີຕິ ຈ, ສມ຺ມຊ຺ຊນາທີນິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕາທິສານິ ປໂຍຊນານິ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕິ, ອິເມ ປນ ທ຺ເວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ສາເຘນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກິໍ ອິມິນາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸຎ຺ຈ ‘‘ອິທມ຺ປິ ຫິ ອຸຠຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ປາເທ ວນ຺ທຕີ’’ຕິ ຄຓວເສນ ວຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ເຕນ ອາໂຣເຈຕພ຺ພສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຠາວາ.

ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ ສງ຺ເຆນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຄ຺ຄສ຺ສ ຫິ ສງ຺ຆສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຄ຺ຄຠາວສ຺ສ ກາຍສາມຄ຺ຄິກາຣຓຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ ໂທໂສຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຸທ຺ເທເສປິ ສວເນປິ ສມຄ຺ຄຠາວສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ຈິຕ຺ຕສາມຄ຺ຄິໍ ທີເປຕິ ສວເນ ສພ຺ເພຫິ ເອກີຠູຕຠາວໂຕ.

ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອນາທຣິຍວເສນ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ເອວ ອລຊ຺ຊີ ໂຫຕິ, ນ ອິຕໂຣຕິ. ອາປຕ຺ຕິໍ ປຣິຄູຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ລຊ຺ຊາຍ ປຣິຄູຫນ຺ໂຕ ອລຊ຺ຊີ ນ ໂຫຕິ, ‘ກິໍ ອິມິນາ’ຕິ ອນາທຣິຍວເສນ ປຣິຄູຫນ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ.

‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ‘‘ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ສຕ຺ຕນ຺ນເມວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ຫິ ສເຈ ອຕ຺ຕໂນ ສາປຕ຺ຕິກຠາວໍ ປກາເສຕິ, ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ອຸໂປສໂຖ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ຄິຫິຠາເວນ ວາ ສາມເຓຣຠາເວນ ວາ ສຸທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ.

ເອກຈ຺ເຈ ອາຈຣິຍາ ນາມ ຘມ຺ມຠາຣິໂກ ກິຣ ອາຈຣິໂຍ. ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ຍາວຕຕິຍານຸສາວນາ ນາມ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຈນໍ. ຕຖາ ປາເຐ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ເກວລໍ ‘‘ຍາວຕຕິຍໍ ອນຸສາວິຕ’’ນ຺ຕິ ປທເມວ ທິສ຺ວາ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ໂສ ອາວິກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ສເຈ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ນາ, ອາວິກໂຣຖາ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ‘‘ອສນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິທມ຺ປິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ‘‘ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ ໂຂ ປນາຍສ຺ມນ຺ເຕ ປຣິສຸທ຺ຘາຕິ ເວທິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ຕເມວາຕິ ເອວມຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຣ.

ອປເຣຕິ ອຕ຺ຖທສ຺ສິຕ຺ເຖໂຣ ກິຣ. ເອຕໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສກິມ຺ປິ ອນຸສາວິຕ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ວຈເນນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອນຸສາວນາ ກາຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ທີປິຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ.

ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຠໂຕ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ສຣມາເນນາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ປຊານມຸສາວາທສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ວາຕິອາທິ ລກ຺ຂຓວຈນໍ ກິຣ. ສງ຺ຆຸໂປສຖກຣຓຕ຺ຖໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ເຈ ນິສິນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ອາວິກາຕພ຺ພາ. ຄຓຸໂປສຖກຣຓຕ຺ຖຎ຺ເຈ ຄຓມຊ຺ເຌ ນິສິນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ຄຓມຊ຺ເຌ. ເອກສ຺ເສວ ສນ຺ຕິເກ ເຈ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສຖໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕສ຺ມິໍ ເອກປຸຄ຺ຄເລ ອາວິກາຕພ຺ພາຕິ, ເອເຕນ ນ ເກວລໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ເອວາຍໍ ມຸສາວາໂທ ສມ຺ຠວຕິ, ອຖ ໂຂ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ອສຕິປິ ‘‘ປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອາໂຣເຈຖາ’’ຕິອາທິວິຘາເນ ຄຓຸໂປສເຖປິ ສາປຕ຺ຕິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ອຸໂປສຖໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕວ ເຈ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ສມ຺ປຊານມຸສາວາທາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອາວິກຣຓໂຕ ລກ຺ຂຓວຈນໍ ກິເຣຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕກ຺ກິກາ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ຄຓມຊ຺ເຌ ວາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອາໂຣຈນາຘິປ຺ປາຍວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍສ຺ສ ຕກ຺ໂກ. ອາໂຣເຈນ຺ໂຕ ຫິ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ອາໂຣເຈມີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອາວິກໂຣນ຺ໂຕ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ອາວິກໂຣຕິ ນາມ, ອຸຠໂຕປສ຺ເສ ນິສິນ຺ນານໍ ອາໂຣເຈນ຺ໂຕ ຄຓມຊ຺ເຌ ອາວິກໂຣຕິ ນາມ, ‘‘ເອກສ຺ເສວ ອາໂຣເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອາວິກໂຣນ຺ໂຕ ເອກປຸຄ຺ຄເລ ອາວິກໂຣຕິ ນາມ. ສເຈປິ ເວມຕິໂກ ໂຫຕິ…ເປ… ປຏິກຣິສ຺ສາມີຕິ ເອວໍ ກເຕ ຍາວ ເວມຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕາວ ສຠາຄາປຕ຺ຕິໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ກມ຺ມານໍ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ນາມ ໂຫຕິ. ປຸນ ນິພ຺ເພມຕິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເທເສຕພ຺ພໍ ວາ ນ ວາຕິ ເນວ ປາຬິຍໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຕ຺ຖິ, ເທສິເຕ ປນ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ຕຖາ ອິໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຏິກຣິສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ສກລສງ຺ເຆ ສຠາຄາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ເນ, ເວມຕິເກ ຈາຕິ ລິຂິຕໍ (ວຊິຣ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໑໖໙-໑໗໐).

ນິທານວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປາຣາຊິກກຓ຺ຑໍ

໑. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ອິຘ ປນ ຐຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານໍ ກມເຠໂທ ປກາເສຕພ຺ໂພ. ກຖໍ – ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເທສນາກ຺ກໂມ, ປຫານກ຺ກໂມ, ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ກໂມ ລພ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ຣາຊຄເຫ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊານນ຺ເຕນ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສສ຺ສ ໂຍ ເທສນາກ຺ກໂມ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ, ຕໍ ເທສນາກ຺ກມໍ ອນຸກ຺ກມນ຺ໂຕວ ມຫາກສ຺ສໂປ ປຐມໍ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສໍ ປຸຈ຺ຉິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຆາທິເສສຸທ຺ເທສໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ອນິຍຕຸທ຺ເທສໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ວິຕ຺ຖາຣຸທ຺ເທສໍ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸນິວິຠງ຺ຄຎ຺ຈ ເຕເນວ ອນຸກ຺ກເມນ ປຸຈ຺ຉິ. ຕໂຕ ປຣໍ ຕໂຍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄເຫຕຸໍ ວິນາ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉເທນ ເສຂິຍຘມ຺ເມ ປຸຈ຺ຉິ. ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ ສຠາຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວີສຕິຂນ຺ຘເກ ປຸຈ຺ຉິ. ນິທານຸທ຺ເທສນ຺ໂຕຄຘານໍ ວາ ສຣູເປນ ອນຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ຂນ຺ຘເກ ປຸຈ຺ຉິ. ເອເຕນ ຂນ຺ຘເກ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸຈ຺ຉິຕານຸກ຺ກເມເນວ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ພ຺ຍາກາສິ. ອຍເມຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກໂມ. ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄຂນ຺ຘກໂຕ ປນ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ຕທາ ປຣິວາໂຣ ວິສຸໍ ປາຬິ ກໂຕ, ອິມເມວ ວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ຂນ຺ຘກໍ ປຣິວາເຣປິ ອາໂຣປຍິໍສູ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄອີຕິກຖາ). ອປິຈ ປາຬິຍໍ ‘‘ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ປຸຈ຺ຉິ. ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໙) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ເອວ ປຸຈ຺ຉິ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ປນ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ນິຣວເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘກປຣິວາເຣ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ເທເສສິ. ຄຓສຊ຺ຌາຍກາເລ ປນ ຕທາ ຂນ຺ຘກປຣິວາຣາ ວິສຸໍ ປາຬິ ກຕາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ເທສນາກ຺ກໂມ.

ຍທິ ເອວໍ ນິທານຸທ຺ເທໂສ ປຐມເທສນາຕິ ເຈ? ນ, ອຸໂປສຖກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໑໓໓) ‘‘ຍານິ ມຍາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ, ຕານິ ເນສໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ, ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ວຈນໂຕ ຈ. ອກຸສລາພ຺ຍາກຕານໍ ອາປຕ຺ຕີນໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສມ຺ປຣາຍິກາສວຏ຺ຐານິຍຕ຺ຕາ ຍຖາຠູຕໍ ສີລສໍວຣເກນ ປຣິວຊ຺ຊເນນ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຫານກ຺ກໂມເປຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ຕາວເທວ ຈຕ຺ຕາຣິ ອກຣຓີຍານິ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພານີ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ຕຖາ ‘‘ສມາທາຍ ສິກ຺ຂຕິ ສິກ຺ຂາປເທສູ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໗໕; ວິຠ. ໕໐໘) ວຈນໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ອາຈິກ຺ຂນສິກ຺ຂເນນ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມປິ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຖຸທ຺ເທສກ຺ກມໍ ປຣິຍາປຸຓິຕພ຺ພປຣິຍຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນາປິ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ, ເອວມິເມຫິ ຕີຫິ ກເມຫິ ເທເສຕພ຺ພານເມເຕສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຖາ ຫິ ຍໍ ຍໍ ສາຘາຣຓໍ, ຕໍ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເອວ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ຉນ຺ທໂສ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ຍໂຕ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຕໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນ ສິຍາ, ຕໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖີຕິ (ປຣິ. ໒໐໑-໒໐໒) ປຣິວາຣວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸຣິເມນ ກມຕ຺ຕເຍນ ຍໍ ປຐມໍ ເທເສຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທເສ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກໍ ສພ຺ພປຐມໍ ເທເສຕຸກາໂມ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓) ເວສາລິຍເມວ ປາເປຕ຺ວາ ຐເປສິ.

ອິທານິ ສພ຺ເພສໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎາປນວິຘານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຖໍ? ‘‘ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໓) ເອວໍ ສອຸທ຺ເທສອນຸທ຺ເທສເຠທໂຕ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສຣູປໂຕ ອາຄຕາ ປຎ຺ຈ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ສາປິ ທ຺ວິຘາ ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສຫ, ວິນາ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ທສ຺ສິໂຕ, ສາ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ. ອິຕຣາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ.

ຕຕ຺ຖ ສປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາ ທ຺ວິຘາ ອທສ຺ສິຕທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ອຏ຺ຐ ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙, ໔໔, ໘໙, ໙໑, ໑໖໗, ໑໗໑, ໑໙໕, ໑໙໗) ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລວ ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສິໂຕ, ນາປຕ຺ຕິ. ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນິປາຕິໂມກ຺ເຂ ອາຄຕາ ສຕ຺ຕຣສ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຘມ຺ມາ. ‘‘ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຐມາປຕ຺ຕິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ນາ ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ ສງ຺ຆາທິເສສ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໖໘໓, ໖໘໗) ຫິ ຕຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄເລນ.

ຕຖາ ອປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສາປິ ອທສ຺ສິຕທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທ຺ວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາ ນາມ ເສຂິຍາ ຘມ຺ມາ. ວຸຕ຺ຕາວເສສາ ທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສາປິ ທ຺ວິຘາ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກເຠທໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ນາມ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິມຸສາວາໂທມສວາທເປສຸຎ຺ຎຠູຕຄາມອຎ຺ຎວາທກອຸຊ຺ຌາປນກຄຓໂຠຊນປຣມ຺ປຣໂຠຊນສຸຣາເມຣຍອງ຺ຄຸລິປໂຕທກຫສຘມ຺ມອນາທຣິຍຕລຆາຕກຊຕຸມຏ຺ຐກສິກ຺ຂາປທານໍ ວເສນ ປຎ຺ຈທສວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກ ມິສ຺ສາມິສ຺ສເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ຕຕ຺ຖ ອຸປໂຍຄຠຸມ຺ມວິຠຕ຺ຕິໂຍ ເອກໍເສນ ມິສ຺ສາ. ອວເສສາ ມິສ຺ສາ ຈ ອມິສ຺ສາ ຈ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ຕາວ ທ຺ວີສຸ ອນິຍເຕສຸ ອຸປໂຍເຄນ ມິສ຺ສໍ, ທ຺ວາທສສຸ ປາຏິເທສນີເຍສຸ ກຣເຓນ ມິສ຺ສໍ, ອູນປຎ຺ຈພນ຺ຘນປຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທສຸ ສາມິກຣເຓຫິ, ອູນວີສຕິວສ຺ເສ ຠຸມ຺ເມນ, ໂມຫນເກ ອຸປໂຍຄສາມິຠຸມ຺ເມຫິ. ຍສ຺ມາ ‘‘ວິວຓ຺ຓກ’’ນ຺ຕິ ຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ກຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ວິວຓ຺ຓກສິກ຺ຂາປທໍ ຍທາ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈວິຘໍ ມິສ຺ສໍ ໂຫຕິ. ເສເສສຸ ປຐມານິຍຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອາທິມ຺ຫິ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວມາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ທຸຕິຍານິຍຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຓີຕໂຠຊນສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີຍສິກ຺ຂາປເທສຸ ມຊ຺ເຌ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອວມາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ທຸພ຺ພຈກຸລທູສກສໍສຏ຺ຐສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາທິມ຺ຫິ ເກວລໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ, ເຠທານຸວຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປເທ ມຊ຺ເຌ ອາຄຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ວາ ອຎ຺ຎາຍ ວິຠຕ຺ຕິຍາ ອມິສ຺ສເມວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຕຸວຏ຺ຏນທ຺ວຍສໍສຏ຺ຐທຸຕິຍປາຏິເທສນີຍສິກ຺ຂາປເທສຸ ພຫຸວຈນໍ, ອິຕຣຕ຺ຖ ສພ຺ພຕ຺ຖ ເອກວຈນເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຖາ ອຸປໂຍໂຄ ທ຺ວີສຸ ວິກປ຺ປນສິກ຺ຂາປເທສຸ, ຕນ຺ຕວາຍສິກ຺ຂາປເທ ຈ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕນ ມິສ຺ໂສ, ອຠິຫຏສິກ຺ຂາປເທ ກຣເຓນ, ຣາຊສິກ຺ຂາປເທ ກຣຓສາມິປຈ຺ຈຕ຺ເຕຫີຕິ ອຸປໂຍໂຄ ຕິຘາ ມິສ຺ໂສ ໂຫຕິ. ກຣຓຎ຺ຈ ກຸຏິກາຣມຫລ຺ລກທຸຕິຍກຖິນທ຺ເວຠາຄນິສີທນສນ຺ຖຕທຸພ຺ພຓ຺ຓກຣຓສິກ຺ຂາປເທສຸ ຉສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕນ ມິສ຺ສໍ, ປຐມຕຕິຍກຖິນອຏ຺ຐງ຺ຄຸລປາທກນິສີທນກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກວສ຺ສິກສາຏິກອຸທກສາຏິກທ຺ເວຘມ຺ມປຈ຺ຈາສີສນສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຏ຺ຐສຸ ສາມິນາ ມິສ຺ສນ຺ຕິ ກຣຓໍ ທ຺ວິຘາ ມິສ຺ສໍ ໂຫຕິ. ອວເສເສສຸ ຉພ຺ພສ຺ສວສ຺ສິກສາຏິກທ຺ວຕ຺ຕິຈ຺ຉທນາວສຖປິຓ຺ຑມຫານາມຄຣຸລຫຸປາວຸຣຓສິກ຺ຂາປເທສຸ ສຕ຺ຕສຸ ກຣຓວິຠຕ຺ຕິ ອຎ຺ຎວິຠຕ຺ຕິຍາ ອມິສ຺ສາ, ອຈ຺ເຈກເອຬກໂລມສິກ຺ຂາປເທສຸ ສາມິວິຠຕ຺ຕິ ກຣຓວິຠຕ຺ຕິຍາ ມິສ຺ສາ. ອຕິເຣກປຕ຺ຕເຠສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ສາມິວິຠຕ຺ຕິ ອມິສ຺ສາວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ຕາວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ –

ປຎ຺ຈຘາ ຈ ຕິຘາ ເຈວ, ທ຺ວິຘາ ເຈປິ ຕເຖກຘາ;

ຠິນ຺ນາ ວິຠຕ຺ຕິໂຍ ປຎ຺ຈ, ສພ຺ເພກາທສຘາ ສິຍຸໍ.

ເອວໍ ຕາວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ປຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕເຣສຸ ຕິສເຕສຸ ນວຸຕິອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣການິ ອຕິເຣກສຏ຺ຐິທ຺ວິສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ຕິໍສຸຕ຺ຕຣານິ ທ຺ວິສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ອມິສ຺ສປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ທ຺ວາທສຸຕ຺ຕຣານິ ທ຺ວິສຕານິ, ມິສ຺ສປຈ຺ຈຕ຺ຕກຣຓານິ ອຏ຺ຐາຣສ ໂຫນ຺ຕິ. ອວເສເສສຸ ຕິໍສຕິຍາ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ມິສ຺ໂສປໂຍຄກຣຓານິ ປຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ມິສ຺ສກຣຓານິ ຈຸທ຺ທສ, ອມິສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ, ມິສ຺ສາມິສ຺ສກຣຓານິ ທ຺ເວ, ອມິສ຺ສານິ ທ຺ເວຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ເຠທານຸວຕ຺ຕກທຸພ຺ພຈກຸລທູສກປຐມທຸຕິຍຕຕິຍກຖິນອຠິຫຏກຸຏິກາຣມຫລ຺ລກວິກປ຺ປນທ຺ວຍທ຺ເວຠາຄຉພ຺ພສ຺ສນິສີທນສນ຺ຖຕເອຬກໂລມາຕິເຣກປຕ຺ຕເຠສຊ຺ຊວສ຺ສິກສາຏິກຕນ຺ຕວາຍອຈ຺ເຈກຉາຣຕ຺ຕທ຺ວ ປຎ຺ຈຕ຺ຕິໍເສສຸ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ນຕ຺ຖິ. ທຸຕິຍານິຍຕປຓີຕໂຠຊນສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີເຍສຸ ມຊ຺ເຌ ອຕ຺ຖິ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສທຸກໍ, ສປຸຄ຺ຄລາປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສທຸກໍ, ປຈ຺ເຈກທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິທຸກທ຺ວຍໍ, ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກທຸກໍ, ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣເກສຸ ປຈ຺ຈຕ຺ຕຠຸມ຺ມທຸກໍ, ສໂຍປນາໂຍປນທຸກໍ, ອໂຍປນມຊ຺ເຌໂຍປນທຸກໍ, ເອກາເນກວຈນທຸກນ຺ຕິ ນວ ທຸການິ ທສ຺ສິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ວິເສສກາຣຓໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ. ເອວໍ ຕາວ ສອຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ເສສວິນຍປິຏເກ ຍາ ກາຈິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອນຸທ຺ເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ປທຠາຊນນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິວິນີຕວຕ຺ຖຸປຏິກ຺ເຂປປຎ຺ຎຕ຺ຕິອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທວເສນ ຉພ຺ພິຘາ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂຍິເຕ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ (ປຣິ. ໑໕໗-໑໕໘), ວຏ຺ຏກເຕ ມຸເຂ ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໗໓) ເອວມາທິກາ ປທຠາຊເນ ສນ຺ທິສ຺ສມານາປຕ຺ຕິ ປທຠາຊນສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພມຕ຺ຕິກາມຍາ ກຸຏິ ກາຕພ຺ພາ, ໂຍ ກເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໘໕) ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິວາປຏິສລ຺ລີຍນ຺ເຕນ ທ຺ວາຣໍ ສໍວຣິຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໗໗) ເອວມາທິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ສງ຺ຆເຠທໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໑໕) ເອວມາທິ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ.

ຍສ຺ມາ ປນ ເຕນ ເຕນ ປຏິກ຺ເຂເປນ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສມຄ຺ຄໍ ສງ຺ຆໍ ອຘມ຺ມສຎ຺ຎີ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ. ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຊີວມານກສຣີເຣ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສ’’ຕິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍານິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກສ຺ສ ເຉຊ຺ຊກາ ໂຫຕິ, ຈຕຸນ຺ນໍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຈຕຸນ຺ນຎ຺ເຈວ ອນາປຕ຺ຕິ, ສພ຺ເພສໍ ເອກວຕ຺ຖຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕ ຠຄວຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ນ ເກວລໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊານໍ ສງ຺ຆເຠທໂກ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ…ເປ… ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ອິທເມວ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ສາຘກໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຓ຺ຑໂກ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ, ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໐໙) ເອວມາທີສຸ ປນ ອຸປຊ຺ຌາຍາທີນໍ ທຸກ຺ກຏເມວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ນ ປຓ຺ຑກາທີນໍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ນ ຫິ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ຍໂຕ ສິຍາ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ຕຖາ ‘‘ນ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ເຖເວ ປກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໖໖, ໖໗, ໗໘, ໗໙) ເອວມາທິກຎ຺ຈ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທເມວ ນາມ.

ຂນ຺ຘເກສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍານິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເຠທານຸວຕ຺ຕເກ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ ເທສາເປຫີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໔໕) ວຸຕ຺ຕໍ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍມ຺ປິ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອິທໍ ເຕສໍ ວິຠຕ຺ຕິກມ຺ມກ຺ຂເຓ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ວຈເນນ ວິສຸທ຺ຘກ຺ຂເຓປິ ວິຊ຺ຊມານໍ ຊາຕນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ເຠທານຸວຕ຺ຕເກ ເທສາເປຫີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເສສເຠທານຸວຕ຺ຕການໍ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຊານໍ ສງ຺ຆເຠທການໍ ອນຸວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ສພ຺ພານິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານິ, ວິນຍກມ຺ມານິ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ຕໍ ອຸປາລິ ມຍາ ອາຄນ຺ຕຸການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ…ເປ… ເອວໍ ສຸປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ໂຂ ມຍາ ອຸປາລິ ສິກ຺ຂາປເທ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ຈໍ ວາ ຄີຕໍ ວາ ວາທິຕໍ ວາ ທສ຺ສນາຍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໘໓໔) ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນຈ຺ເຈຍ຺ຍ ວາ ຄາເຍຍ຺ຍ ວາ ວາເທຍ຺ຍ ວາ, ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຏ຺ຐກຖາຍ ທິສ຺ສມານໍ ອາປຕ຺ຕິຊາຕໍ ວິນຍກມ຺ມໍ ວາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທໍ ນາມ. ຉພ຺ພິຘມ຺ເປຕໍ ຉຫິ ອາກາເຣຫິ ອຸທ຺ເທສາຣຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອນຸທ຺ເທສສິກ຺ຂາປທໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຎ຺ຈຫິ ອຸທ຺ເທເສຫິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວິສຠາຄຕ຺ຕາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທຸພ຺ຠາສິຕານໍ ສຠາຄວຕ຺ຖຸກມ຺ປິ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍທ຺ວຍໍ ອສຠາຄາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ອນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານໍ, ນານາວຕ຺ຖຸກາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ປຏິກ຺ເຂປສິກ຺ຂາປທານໍ, ເກສຎ຺ຈິ ວິນີຕວຕ຺ຖຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທານຎ຺ຈ ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ອທສ຺ສິຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ເຠທານຸວຕ຺ຕກຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ, ອທສ຺ສິຕາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘິສິກ຺ຂາປທານນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ທຸວິຘໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ສອຸທ຺ເທສານຸທ຺ເທສເຠທໂຕ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສມາສໂຕ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ.

ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ຕາວ –

‘‘ກາຣໂກ ອິຘ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ;

ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາ-ຠາວໂຕ ຈ ອາທິໂຕ ໂຍປເນນ ສຫາ’’ຕິ. –

ອຍໍ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ເຍ ເຕ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກາຣກາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິອາທໂຍ ສິກ຺ຂາປທວິເສສາ, ເຕສຸ ອຘິປ຺ປາຍກມ຺ມວຕ຺ຖຸປຸຄ຺ຄລປໂຍເຄ ອເປກ຺ຂາຍ ຠາວໂຕ ກາຣໂກ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ເຕສໍ ສາເປກ຺ຂຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນ ປາຣາຊິກປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ ກາຣໂກ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ໂຍ ປນ ກາຣໂກ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໔໖໒, ໔໗໒, ໔໗໕) ວິຍ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ກຣຓາທິວເສນ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ອເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນ ເສສທຸຕິຍານິຍຕປຓີຕໂຠຊນໍ ສມຓຸທ຺ເທສຕຕິຍຈຕອຸຕ຺ຖປາຏິເທສນີເຍສຸ ວິຍ ມຊ຺ເຌ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ‘‘ນ ເຫວ ໂຂ ປນ…ເປ… ໂອຠາສິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໕໓) ວິຍ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ເອວ ອາທິມ຺ຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ອາທິມ຺ຫິ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນປິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທສຸ ເຠທານຸວຕ຺ຕກາທີສຸ ປຎ຺ຈຕ຺ຕິໍເສສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ວິຍ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຕພ຺ພວິຘານາຠາວໂຕ ເອວ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິໂຕວ ໂຍປນ-ສທ຺ເທນ ສຫ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ເອວໍ ນິທ຺ທິສິຍມາໂນປິ ໂສ ຍສ຺ມາ ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທ຺ເວ ເອກມຎ຺ເຈ ຕຸວຏ຺ເຏຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຈິ. ໙໓໓) ອາປຕ຺ຕິ ວິຍ ປຣປ຺ປຠວໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ເອກວຈເນນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິປິ ປຣປ຺ປຠວາ ‘‘ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙) ວຈນໂຕຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຘິປ຺ປາຍຊານນໂຕ. ອເນກິສ຺ສາ ເອວ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ເອກິສ຺ສາຕິ ນິຍໂມ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ນ ເອວໍ ອິຘ ນິຍໂມຕິ ອນິຍມິຕາຘິປ຺ປາໂຍ. ລມ຺ພີມຸທຸປິຏ຺ຐີນໍ ກຸໂຕ ‘‘ທ຺ວຍໍທ຺ວຍສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໕) ວຈນໂຕ ເຕສໍ ເມຖຸນຘມ຺ມາປຕ຺ຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ຈຕສ຺ໂສ ເມຖຸນຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາຕິ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຉຊ຺ຊໍ ສິຍາ ເມຖຸນຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໘໑) ຈ ປຣິວາເຣ ວຸຕ຺ຕວຈເນນ ສາເຘຕພ຺ໂພ.

ເຠທານຸວຕ຺ຕກສິກ຺ຂາປເທ ຕິຓ຺ຓໍ ອຸທ຺ຘໍ ນ ສມນຸຠາສິຕພ຺ພາ, ນ ສງ຺ເຆນ ສງ຺ຆໍ ເອກໂຕ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ນຍທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາທິໂຕວ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ເອໂກ ວາ ທ຺ເວ ວາ ຕໂຍ ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑໘) ວຸຕ຺ຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ‘‘ອນຸວຕ຺ຕກາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ນິທານວິໂຣໂຘ. ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ຕາ ຫິ ຕທນຸວຕ຺ຕກາ ອເຫສຸໍ. ຍໍ ປນ ສຕ຺ຕສຕິກກ຺ຂນ຺ຘເກ ‘‘ສງ຺ໂຆ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາຈີນເກ ຠິກ຺ຂູ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເວຍ຺ຍເກ ຠິກ຺ຂູ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ …ເປ… ສມ຺ມຕາ’’ຕິອາທິ (ຈູຬວ. ໔໕໖) ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ອຸພ຺ພາຫິກາຍ ອິມໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘານໍ. ສມ຺ມຸຕິກຣຓເມວ ວາ ຕຕິຍໍ ກຕ຺ວາ ກປ຺ປຕິ. ນ ຫິ ເຕ ເຕນ ກມ຺ເມນ ກມ຺ມາຣຫາ ກມ຺ມກຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ສງ຺ໂຆ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ໂສ ກມ຺ມາຣໂຫຕິ ລກ຺ຂຓໍ. ນ ຈ ຕທາ ສງ຺ໂຆ ເຕສໍ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ກມ຺ມໍ ອກາສິ. ຠຊາປິຍມານາ ເຕ ກມ຺ມປຕ຺ຕຠາວໍ ຠຊນ຺ຕິ. ອຘິກຣຓວູປສມກມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ຕາ ສງ຺ເຆນ ກຕາຕິ ກຕ຺ວາ ກມ຺ມປຕ຺ຕາ ເອວ ຫິ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ. ‘‘ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂູຫິ ຍາວຕຕິຍໍ ສມນຸຠາສິຕພ຺ພາ ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑໘) ວຈນໂຕ ເຕຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພວິຘານໍ. ສມ຺ມຸຕິກຣຓເມວ ກມ຺ມໍ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ອຘິປ຺ປາຍຊານນໂຕ, ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາຍ ເອວ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ກມ຺ມາຣຫາ ກາຕພ຺ພາ, ນ ໂທສາຄຕິວເສນາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ປາຈີນກາທີນໍ ສມ຺ມຸຕິຍາ ອຘິກຣຓວູປສມສິທ຺ຘິ ວິຍ ເຕສໍ ສມນຸຠາສນກມ຺ເມນ ຕສ຺ສ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄສິທ຺ຘິ ໂຫຕິ, ສມ຺ມຸຕິ ນາເມສາ ປຐມໍ ອນຸມຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍາຈິຕ຺ວາວ ກຣີຍຕິ, ນ ຕຖາ ກມ຺ມນ຺ຕິ. ກມ຺ມກຣເຓ ປນ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິເຍວ. ປຣສມ຺ມຸຕິຍາ ພຫຸຕຣາວ ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ພາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ເມຖຸນຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ພາຫຸລ຺ລນເຍນ ລທ຺ຘນາມກໍ ສກປໂຍເຄນ ວາ ປຣປໂຍເຄນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສກມຄ຺ເຄ ວາ ປຣມຄ຺ເຄ ວາ ປຣນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ສກມຄ຺ເຄ ເອວ ປເວສນປວິຏ຺ຐຏ຺ຐິຕອຸທ຺ຘຣເຓສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ປຏິສາທິຍນວເສນ ເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ ອສໍວາໂສຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປເວສນາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ຕີຓິ ວາ ທ຺ເວ ວາ ເອກໍ ວາ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘ໂສ ເຈ ປເວສນໍ ສາທິຍຕິ, ປວິຏ຺ຐໍ ສາທິຍຕິ, ຐິຕໍ ສາທິຍຕິ, ອຸທ຺ຘຣຓໍ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’ຕິອາທີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໘) ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ຈຕູສຸປິ ຈຕສ຺ໂສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕເຍວ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ – ອາປຊ຺ຊຕຸ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ, ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ຕໍຠາຄິຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວີຕິກ຺ກເມ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໂຍ, ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ເມຖຸນາທິກໍ ປາຣາຊິກໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໍ ສງ຺ຆາທິເສສາປຕ຺ຕິໍ ເອກມເນກໍ ວາ ປຏິກຣິຕ຺ວາວ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍສ຺ມາ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ສາປຕ຺ຕິໂກວາຕິ. ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ອຕ຺ເຖວ ອາປຕ຺ຕິ. ວຸຏ຺ຐານເທສນາຫິ ປນ ອສຸຊ຺ຌນໂຕ ‘‘ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓນປໂຍຊນາຠາວໂຕ ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ປທຠາຊເນ (ປາຣາ. ໕໘) ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ວຈເນນາຍມຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘຕິ ຍຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ວທນ຺ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ມາຕິກາຍມ຺ປິ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ປາຣາຊິກສ຺ສ ອນວເສສວຈນມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ສພ຺ເພປິ ຫິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘ, ຠິກ຺ຂຸຄຓນຎ຺ຈ ອນວເສເສຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອນວເສສວຈນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປເວເສວ ອາປຕ຺ຕິ, ນ ປວິຏ຺ຐາທີສຸ. ຕເມເວກໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍສ຺ສ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ອນ຺ໂຕ ກຕ຺ວາ ນິທານຸທ຺ເທສວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ມາຕິກາຍໍ ‘‘ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໒, ໔໔) ປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທສວຈນໍ ເຕນ ສຣີຣພນ຺ຘເນນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຠພ຺ພຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ປທຠາຊເນ ວຈນໍ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສາປິ ປາຣາຊິກສ຺ສ ອສໍວາສສ຺ສ ສໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ໂສ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕປິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ, ຕຎ຺ເຈ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິ ສມາໂນ ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ ວທຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ໂອມສວາເທນ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໘໙) ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຕທຠາວໂຕ ສິທ຺ໂຘ ໂສ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ, ເຕນ ປທໂສຘມ຺ມໍ, ສຫເສຍ຺ຍຎ຺ຈ ຊເນຕິ, ຠິກ຺ຂຸເປສຸຎ຺ຎາທິຎ຺ຈ ຊເນຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໓໙).

ນິທານາ ມາຕິກາເຠໂທ, ວິຠງ຺ໂຄ ຕນ຺ນິຍາມໂກ;

ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ, ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາຕິ. (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໔໓-໔໔) –

ອຍໍ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ສຸທິນ຺ນວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໒໔ ອາທໂຍ)-ມກ຺ກຏິວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໔໐ ອາທໂຍ)-ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖຸ (ປາຣາ. ໔໓) ຈາຕິ ຕິປ຺ປເຠທວຕ຺ຖຸ ອິມສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ນິທານໍ ນາມ. ຕໂຕ ນິທານາ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔) ອິມິສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ເຠໂທ ຊາໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໔) ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ປຸຣິເສ, ໂນ ປຓ຺ຑເກ, ໂນ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນເກ ຈາ’’ຕິ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ວິຍ ອຎ຺ໂຎປິ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາທິສສ຺ສ ອເລໂສກາສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມກ຺ກຏິສງ຺ຂາຕາ ນິທານາ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ມາຕິກາຍ ວຈນເຠໂທ, ນ ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ເມຖຸນສິທ຺ຘິທສ຺ສນໂຕ. ຕສ຺ມາ ວິຠງ຺ໂຄ ຕນ຺ນິຍາມໂກ ຕສ຺ສາ ມາຕິກາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖນິຍາມໂກ ວິຠງ຺ໂຄຕິ. ວິຠງ຺ເຄ ຫິ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ຕໂຍ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກາ, ຕໂຍ ປຓ຺ຑກາ, ຕໂຍ ປຸຣິສາ. ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ຕໂຍ ມຄ຺ເຄ, ຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຸຣິສສ຺ສ ທ຺ເວ ມຄ຺ເຄ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໖) ນເຍນ ສພ຺ພເລໂສກາສໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ນິຍໂມ ກໂຕ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ເອວໍ ສາຘາຣຓສິກ຺ຂາປທວເສນ ວາ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ວາ ນ ເກວລໍ ຠິກ຺ຂູນໍ, ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວິຠງ຺ເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຕທວຈເນນ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຸຣິສລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ນາຫໍ ອຸປສມ຺ປທາກຣຓກາເລ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕສິກ຺ຂາປິ ເມຖຸນຘມ຺ເມນ ປາຣາຊິກາ ໂຫມີ’’ຕິ. ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍຖາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຕຖາ ວຸຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີນມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕຎ຺ຈານິຏ຺ຐໍ. ອິທມປຣມນິຏ຺ຐໍ ‘‘ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ສາຘາຣຓາເນວ ນາສາຘາຣຓານີ’’ຕິ. ອປິຈາຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ນາວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍເຍວ ອຸປຊ຺ຌໍ ຕເມວ ອຸປສມ຺ປທໍ ຕານິ ວສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສງ຺ຄມິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທຕິ ຕໂຕ ວິຠງ຺ຄໂຕ ‘‘ອກ຺ຂຍິເຕ ສຣີເຣ ປາຣາຊິກໍ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຂຍິເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໗໓, ປຣິ. ໑໕໗) ອາປຕ຺ຕິຍາ ເຠໂທ ໂຫຕິ. ອນາປຕ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎຖາຕິ ຕໂຕ ເອວ ວິຠງ຺ຄໂຕ ເຍນ ອາກາເຣນ ອາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນາກາເຣນ ອນາປຕ຺ຕິເຠໂທວ ໂຫຕິ. ‘‘ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ ອສຕິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ນິທານາ ມາຕິກາເຠໂທ’’ຕິ ອຍໍ ຄາຖາ ສມາສໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ໂຫຕິ. ວິເສສກາຣຓໍ ປນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ.

ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຕາວ ປຐມໂພຘິໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸທິນ຺ນສ຺ສ ອຏ຺ຐວສ຺ສິກກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ທຸຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ພາຫຸສຈ຺ຈມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ມກ຺ກຏິປາຣາຊິໂກ ຍຖາ ມາຕຸຄາມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີ ນ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕຖາ ອິຘາປີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ອາວຸໂສ…ເປ… ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ, ໂນ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໑) ອາຫ. ຕຕິຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ລາຠຄ຺ຄມຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ‘‘ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໓) ວຈນໂຕ, ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕມ຺ປິ ເອຕ຺ເຖວ ລພ຺ຠຕີຕິ ອິມໍ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປທໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປາທາຍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ຕໍ ກາລໍ ປຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ປນາຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານປທໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ຕສ຺ສ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄນິຍມປທໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນຕິ ຕສ຺ສ ວິເສສນວຈນໍ. ນ ຫິ ສພ຺ໂພປິ ຠິກ຺ຂຸນາມໂກ, ຍາ ຠຄວຕາ ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠິກ຺ຂູນໍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາ ສິກ຺ຂາ ວິຫິຕາ, ‘‘ເອຕ຺ຖ ສຫ ຊີວນ຺ຕີ’’ຕິ ໂຍ ຈ ສາຊີໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ອຸຠຍໍ ສມາປນ຺ໂນວ ໂຫຕິ. ກທາ ປນ ສມາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ? ຍາຍ ກາຍຈິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນສມນນ຺ຕຣເມວ ຕທຸຠຍໍ ຊານນ຺ໂຕປິ ອຊານນ຺ໂຕປິ ຕທຊ຺ຌຸປຄຕຕ຺ຕາ ສມາປນ຺ໂນວ ນາມ ໂຫຕິ. ສຫ ຊີວນ຺ຕີຕິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ປາຣາຊິກຠາວໍ ວາ ນ ປາປຸຓາຕິ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສາຊີວໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ, ຕໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ວາ ເອກຈ຺ຈໍ ສາວເສສໍ ສາຊີວໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ວາ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ປນ ຈຕຸກ຺ກໍ ລພ຺ຠຕິ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ສີລານິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ນ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ນິຣາປຕ຺ຕິໂກ, ອຕ຺ຖິ ນ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ ນ ຈ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ອນວເສສໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ, ອຕ຺ຖິ ອຸຠຍສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠິກ຺ຂຸ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສິຍາ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຈນວິໂຣຘໂຕ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫຓາຘິປ຺ປາເຍ ສຕິ ‘‘ສິກ຺ຂາຕິ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສມາປນ຺ໂນ ຫິ ສພ຺ພຸກ຺ກຏ຺ໂຐ. ‘‘ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ປຣໂຕ ວຈນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ນ, ຕສ຺ສາປິ ອຠພ຺ພຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ອຘິສີລສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕຸໍ ຠພ຺ໂພ, ຕໍ ສິກ຺ຂໍ ອປຣິປູເຣນ຺ໂຕ, ສາຊີວຎ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຘິປ຺ປາຍາ. ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາໂຕ ສາຊີໂວ ອຘິສີລສິກ຺ຂເມວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ອິຕຣສິກ຺ຂາທ຺ວຍໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍາຍໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ສງ຺ຄາຫໂກ ສາຊີໂວ ສິກ຺ຂາສາຊີໂວຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕິ ສາຊີວວິເສສນຕ຺ຖໍ ສິກ຺ຂາຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖເມວ ວິຠງ຺ເຄ ສິກ຺ຂໍ ອປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໕) ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ເອກເມວິທໍ ອຕ຺ຖປທນ຺ຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ປທູປຄມນນ຺ຕຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສິກ຺ຂນາຘິກາຣຕ຺ຕາ ‘‘ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ເອວໍ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ, ຕາທິສໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ອປຣຠາເຄ ສາຊີວສງ຺ຂາຕເມວ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ກິນ຺ຕຸ ອຏ຺ຐກຖານໂຍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ນ ປຏິກ຺ເຂປາຣໂຫ ໂຫຕິ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ປເນຕ຺ຖ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ສພ຺ເພສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອິທເມວ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓໍ ສາຘາຣຓໍ ຍທິທໍ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ. ຂີຓາສໂວປິ ສາວໂກ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ຕຖາ ເສກ຺ໂຂ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປນ ສຈິຕ຺ຕກມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ສາມຎ຺ຎມິທໍ ຠິກ຺ຂຸລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເກວລໍ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນ, ເກວລໍ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ອຸຠຍສມາປນ຺ໂນ ຈາຕິ ສຣູເປກເທສເອກເສສນເຍນ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕ຺ເວວ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຄ຺ຄຫເຓນ ອນຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ຄຫຓສິທ຺ຘິໂຕ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ໂຐວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕເມວ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາສທ຺ທສ຺ສ ອວຈເນ ປຣິຫາຣໍ ວຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ສິກ຺ຂມ຺ປິ ສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາສມາປນ຺ໂນຕິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍມຏ຺ຐກຖາຍ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຘິປ຺ປາເຍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາຍ ເອວ ຄຫຓໍ ສພ຺ພຕ຺ຖິກຕ຺ຕາ, ສີລາຘິກາຣໂຕ ຈ ວິນຍສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມາທິຍນ຺ໂຕ ສີລໍ ສມາທິຍຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ໂຕ ສີລໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ). ເອຕ຺ຕາວຕາ ສມາສໂຕ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພວິນິຈ຺ຉໂຍ ນິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ.

ກິໍ ອິມິນາ ວິເສສວຈເນນ ປໂຍຊນໍ, ນນຸ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ…ເປ… ອສໍວາໂສ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ‘‘ໂຍ ປນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສາທິໂກ ເກວເລນ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ, ປຏິຎ຺ຎາມຕ຺ເຕນ ວາ ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ສາປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຕ຺ຖິ, ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຈ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ. ໂຍ ວາ ປຈ຺ຉາ ປາຣາຊິກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ຈ, ໂຍ ວາ ປກ຺ຂປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑກຠາວູປຄມເນນ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ຈ ຕທຸຠຍໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ຈ ປຓ຺ຑໂກ ອຸປສມ຺ປທາຍ ນ ວຕ຺ຖູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອິຕຣສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ວຕ຺ຖູຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂ ປຓ຺ຑກຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ, ໂສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພາຍ ສິກ຺ຂາຍ ອຠາເວນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ມຸເຂນ ປຣສ຺ສ ອງ຺ຄຊາຕຄ຺ຄຫຓນເຍນ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ກຸໂຕ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍໍ ນໂຍ ອປຓ຺ຑກປກ຺ຂໍ ອລຠມານສ຺ເສວ ປຣໂຕ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ລຠນ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຣູປສຕ຺ຕານໍ ກຸສລາທິສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຠວງ຺ຄວິຈ຺ເຉເທ ສຕິປິ ອມຣຓໍ ວິຍ ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ສໍວາສໍ ວາ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສກຠາໂວ ອຕ຺ຖິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສ ວິຍ. ນ ຈ ສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ຊເນຕິ. ຄຓປູຣໂກ ປນ ນ ໂຫຕິ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນ ວິຍ. ນ ໂສ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ. ອິຕຣສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອິມສ຺ສ ຕໂຕ ວິເສໂສ. ກິມຍໍ ສເຫຕຸໂກ, ອຸທາຫຸ ອເຫຕຸໂກຕິ? ນ ອເຫຕຸໂກ. ຍໂຕ ອຸປສມ຺ປທາ ຕສ຺ສ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ສເຫຕຸກປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ. ປຓ຺ຑກຠາວປກ຺ເຂປິ ກິສ຺ສ ນານຸຎ຺ຎາຕາຕິ ເຈ? ປຓ຺ຑກຠູຕຕ຺ຕາ ໂອປກ຺ກມິກປຓ຺ຑກສ຺ສ ວິຍ.

ອປິຈ ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສ ສິກ຺ຂາສມາທານໍ ທີເປຕ຺ວາ ຕໍ ສມາທິນ຺ນໍ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ‘‘ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ ອທິນ຺ນໍ…ເປ… ໂຍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓໍ ຈີວຣໍ ກາຣາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປເຄວ ປຓ຺ຑເກ, ປຸຣິເສ ວາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເສສໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອຍໍ ຕາວ ມາຕິກາຍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທີເປຕພ຺ໂພ.

ສາຣິປຸຕ຺ຕເພລຏ຺ຐສີສານນ຺ທາທໂຍປິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຣຓຕ຺ຕາ ຈ ອາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນໂຕ ຈ ກສ຺ມາ ມຫາວິຠງ຺ເຄ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖອຸປສມ຺ປທາເຍວ ອາຄຕາຕິ? ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຍ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕປ຺ປສງ຺ຄຠຍາຕິ ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ. ອາປຕ຺ຕິຍາ ຠພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຕສ຺ມິມ຺ປິ ວຸຕ຺ເຕ ປຸພ຺ເພ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາປິ ຠຄວຕາ ປຸນ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ວາ ວິມຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ອຘມ຺ມກມ຺ມໍ ວຄ຺ຄກມ຺ມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໘໗) ວຈນໂຕ ກຸປ຺ປກມ຺ມມ຺ປິ ກຕ຺ຖຈິ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອກຸປ຺ເປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ອກຸປ຺ປກມ຺ມມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ນ ຐານາຣຫໍ, ເຍນ ອປຕ຺ໂຕ ໂອສາຣຓໍ ສຸໂອສາຣິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຐານາຣເຫນາ’’ຕິ ອິທເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອິມິນາ ອກຸປ຺ປສິທ຺ຘິໂຕຕິ ເຈ? ນ, ອຏ຺ຐານາຣເຫນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນ ອຘິປ຺ເປໂຕ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ທ຺ວີຫິ ປເນເຕຫິ ເອກໂຕ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປຎ຺ຎາຍຕິ – ເກວລໍ ເຕນ ອກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ, ຐານາຣເຫນ ຈ ອກຸປ຺ເປນ ຈ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ ຠິກ຺ຂູຕິ, ກຸປ຺ເປນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາຘິປ຺ເປໂຕຕິ.

‘‘ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກຎ຺ຈາຕິ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ໂອປປາຕິກາ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສາຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ໂຫນ຺ຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຸນ ຈຕ຺ຕາຣິ ວສ຺ສານິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພານິ, ‘ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’ຕິ ອິທໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ເກຈິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ລິຂີຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປລກ຺ຂເຍ. ໂອປກ຺ກມິເກ ປຓ຺ຑກຠາໂວ ອາຣຸຬ຺ຫນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກ ອປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ປຓ຺ຑກປກ຺ເຂ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໑໐໙) ລິຂິຕໍ.

‘‘ພິນ຺ທຸໍ ອທຕ຺ວາ ເຈ ນິວາເສຕິ, ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ລິງ຺ຄານຸຣູປສ຺ສາຕິ ສາມເຓຣາຣຫສ຺ສ ສໍວາສສ຺ສ ສາທິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຣາຊຠຍາທີຫິ ຄຫິຕລິງ຺ຄານໍ ‘‘ຄິຫີ ມໍ ‘ສມໂຓ’ຕິ ຊານນ຺ຕູ’’ຕິ ວຎ຺ຈນຈິຕ຺ເຕ ສຕິປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຎ຺ເຈຕຸກາມຕາຍ ຈ ເຕຫິ ສໍວສິຕຸກາມຕາຍ ຈ ອຠາວາ ໂທໂສ ນ ຊາໂຕຕິ. ‘‘ໂຍ ເອວໍ ປພ຺ພຊຕິ, ໂສ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນາມ ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອວໍ ກາຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອວໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ສາມເຓໂຣ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວາ ນ ຊານາຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຊານາຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈ ລິຂິຕໍ. ‘‘ຣາຊທຸພ຺ຠິກ຺ຂາທິອຕ຺ຖາຍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ສໍວາສໍ ສາທິຍນ຺ໂຕ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຸນ ໂສ ‘ສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ກິໍ ເອເຕນາຕິ ວິປ຺ປຏິສາເຣນ ວາ ປຈ຺ຈຍາທິສຸລຠຕາຍ ວາ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ສຸທ຺ຘມານໂສ ຫຸຕ຺ວາ ຍາວ ໂສ ສໍວາສໍ ນາຘິວາເສຕິ, ຕາວ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສໍວາສໍ ສາທິຍຕິ ເຈ, ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອິຕຣຖາ ສພ຺ພໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ເອເກ.

‘‘ນາຠິປຣາມາສາທິນາ ຊາໂຕ ຕຖາຣູປໍ ປິຕຣໍ ຆາເຕຕິ ເຈ, ປິຕຸຆາຕໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ໂຍ ປນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄນ ສີລວິນາສໍ ປາເປຕິ, ນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄານ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ. ຠິກ຺ຂຸນິໍ ປນ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ທູເສຕ຺ວາປິ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ໂຫຕິ, ໂສປິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຠິກ຺ຂຸນີ ປນ ເຖຍ຺ຍສໍວາສິກາ, ມາຕຸປິຕຸອຣຫນ຺ຕຆາຕິກາ, ໂລຫິຕຸປ຺ປາທິກາ, ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕິກາ ຈ ໂຫຕິ, ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອນາຄຕໍ ວິນຍຘຣາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕິ.

‘‘ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໒) ວຸຕ຺ຕໍ ມຣິຍາທໍ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປເທ ສິກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ອສຠາວຘມ຺ໂມ ສງ຺ເກໂຕວ, ອິຘ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ‘‘ເມຖຸນສໍວຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ລິຂິຕໍ. ສິກ຺ຂາຕິ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ, ສິກ຺ຂນຠາເວນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ສາຊີວນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຕທຕ຺ຖທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ເມຖຸນສໍວຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາຍ ຄຸຓສມ຺ມຕາຍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ມຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ໂລກສ຺ສ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ຕຕ຺ຖ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ປຕ຺ຖນີຍາ ຫິ ສາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ທຸພ຺ພລຠາວໍ ອປ຺ປກາເສຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຓາຍ ຫິ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອຸປຕິສ຺ໂສ. ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມປທໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານປທສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາຍ ວາ ປຣິວາຣກຠາເວນ ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ເອກຈ຺ຈໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ອກຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ ຍສ຺ມາ ນ ສພ຺ພໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິຍມຕ຺ຖໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຕໍ ນ, ກສ຺ມາ? ອຕ຺ຖານຸກ຺ກມາຠາວໂຕ. ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອນຸກ຺ກເມເນວ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ, ຕສ຺ມາ ອິທເມວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕສໍເຍວາຕິ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ.

‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປເວສນໍ ນາມ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ອງ຺ຄຊາເຕນ ສມ຺ຜຸສນໍ. ປວິຏ຺ຐໍ ນາມ ຍາວ ມູລໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ວິປ຺ປກຕກາໂລ ວາຍາມກາໂລ. ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິສມເຍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ຐິຕໍ ນາມ. ອຸທ຺ຘຣຓໍ ນາມ ນີຫຣຓກາໂລ. ວິນຍຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ວາຍາມໂຕ ໂອຣມິຕ຺ວາ ຐານໍ ຐິຕໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປເວສນປວິຏ຺ຐອຸທ຺ຘຣຓກາເລສຸປິ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິ ໂຫຕິເຍວ. ສາທິຍນໍ ນາມ ເສວນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຘິວາສນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ.

ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄ ເອວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິທຎ຺ຫິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານໍ ນິທານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິນຍຘຣປຎ຺ຈເມນ ຄເຓນ ອຸປສມ຺ປທາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘ ຕຕິຍາ ສຫໂຍເຄນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ວີສຕິປິ ຠິກ຺ຂູ ເຈ ນິສິນ຺ນາ, ປຎ຺ຈໂມ ວິນຍຘໂຣວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ເອວໍ ສຕິ ປາຣາຊິໂກ ເຈ ວິນຍຘໂຣ, ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມໍ ໂກເປຕີຕິ ເຈ? ນ, ປຣິວາຣາວສາເນ ກມ຺ມວຄ຺ເຄ (ປຣິ. ໔໘໒ ອາທໂຍ) ຍໍ ກມ຺ມວິປຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ນຕ຺ຖິຕາຍ. ‘‘ກຖໍ ວຕ຺ຖຸໂຕ ວາ ຎຕ຺ຕິໂຕ ວາ ອນຸສ຺ສາວນໂຕ ວາ ສີມໂຕ ວາ ປຣິສໂຕ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອຍໍ ‘‘ປຣິສໂຕ ວາ’’ຕິ ວຈເນນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ທ຺ວາທສຫິ ອາກາເຣຫິ ປຣິສໂຕ ກມ຺ມານິ ວິປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໘໗) ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ ຕສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຣູເປນ ວຸຕ຺ຕປາຬິວເສເນວ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ນຍມຸຂໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສໍຂິຕ຺ໂຕຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາປຕ຺ຕີນໍ ອງ຺ຄານງ຺ຄໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຘ ປນ ‘‘ອງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກສ຺ມາ? ສມຸຏ຺ຐນາທີນໍ ປຣິວາຣາທີສຸ ສງ຺ເຂເປນ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຘາປິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ອນງ຺ຄານໍ ວວຕ຺ຖານາຠາວໂຕ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ອນງ຺ຄຕ຺ເຕ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຕາຍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ອນູນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ສພ຺ພາປຕ຺ຕີນໍ ສງ຺ຄາຫກວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍານິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ກິຣິຍານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ກາຍວາຈາ ສຫ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອກິຣິຍານໍ ວເສນ ວິນາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈິຕ຺ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປມາຓໍ ຠູຕາໂຣຈນສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ກິຣິຍຕ຺ຕາ, ອຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ກິຣິຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອນງ຺ຄນ຺ຕຣຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ເອກຈ຺ຈໍ ພາຫຸລ຺ລນເຍນ ‘‘ກິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍເຖວ ປຐມປາຣາຊິກໍ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວປິ ‘‘ໂສ ເຈ ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ, ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕາປິ ກິຣິຍາ ວິນາ ເສວນຈິຕ຺ເຕນ ນ ໂຫຕິ ວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຊຕ຺ຕາ, ວິກາຣຣູປຕ຺ຕາ, ຈິຕ຺ຕານຸປຣິວຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ຈ. ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາສງ຺ຂາຕມິທໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຣູປໍ, ອິຕຣໍ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ ວິຍ ຊນກຈິຕ຺ເຕນ ວິນາ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອິຕຣໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ກິຣິຍາຍ ສຕິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຕຊ຺ຊນກໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ ເອວາຕິ ກຕ຺ວາ ນ ສາທິຍຕິ, ອນາປຕ຺ຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. ຍສ຺ມາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກມ຺ປິ ສມານໍ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ນ ສພ຺ພກາລໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ຊເນຕິ, ຕສ຺ມາ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາທິຍຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈ, ນ ສາທິຍຕິ ນາມ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕເນວ ຠຄວາ ‘‘ກິໍຈິຕ຺ໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໓໕) ຈິຕ຺ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ນ ກິຣິຍາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ສມຸຏ຺ຐານຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ອກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ວາ ກາຍາທິເຠທາເປກ຺ຂເມວ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ເຕສຸ ກິຣິຍາຄ຺ຄຫຓໍ ກາຍາທີນໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກເຠທທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ສຎ຺ຎາຄ຺ຄຫຓໍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄານງ຺ຄຈິຕ຺ຕວິເສສທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ. ເຕນ ຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກິຣິຍລກ຺ຂເຓ ວາ ອກິຣິຍລກ຺ຂເຓ ວາ ສນ຺ນິຫິຕໍ, ຍໂຕ ວາ ກິຣິຍາ ວາ ອກິຣິຍາ ວາ ໂຫຕິ, ນ ຕໍ ອວິເສເສນ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອງ຺ຄໍ ວາ ອນງ຺ຄໍ ວາ ໂຫຕິ. ກິນ຺ຕຸ ຍາຍ ສຎ຺ຎາຍ ‘‘ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອງ຺ຄໍ, ອິຕຣໍ ອນງ຺ຄນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ອິທານິ ເຍນ ຈິຕ຺ເຕນ ສິກ຺ຂາປທໍ ສຈິຕ຺ຕກໍ ໂຫຕິ, ຕທຠາວາ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ເຕນ ຕສ຺ສ ອວິເສເສນ ສາວຊ຺ຊຕາຍ ‘‘ໂລກວຊ຺ຊເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິນ຺ຕຸ ສາວຊ຺ຊໍເຍວ ສມານໍ ເອກຈ຺ຈໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ເອກຈ຺ຈໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊນ຺ຕິ ທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນໍ ຈິຕ຺ຕໂລກວຊ຺ຊຄ຺ຄຫຓໍ. ຈິຕ຺ຕເມວ ຍສ຺ມາ ‘‘ໂລກວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ມໂນກມ຺ມມ຺ປິ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓປ຺ປໂຍຊນໍ ກມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອກິຣິຍລກ຺ຂຓໍ ກມ຺ມໍ, ຕໍ ກຸສລຕ຺ຕິກວິນິມຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓປ຺ປໂຍຊນໍ ກຸສລຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ. ຍາ ປເນຕ຺ຖ ອພ຺ຍາກຕາປຕ຺ຕິ, ຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ອເວທນມ຺ປິ ນິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ໂນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທນາຕ຺ຕິກໍ ເອຕ຺ຖ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ເວທນາຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ. ສິກ຺ຂາປທຎ຺ຫິ ສຈິຕ຺ຕກປຸຄ຺ຄລວເສນ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາຣໍ ອຈິຕ຺ຕເກນາປນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນ’’ມິເຈວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ສາຘກສຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ວຸຏ຺ຐາຕິ (ປຣິ. ໓໒໔), ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອາທິ (ປຣິ. ໔໗໐). ‘‘ສຈິຕ຺ຕກໍ ອາປຕ຺ຕິທີປນໍ, ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ ອນາປຕ຺ຕິທີປນໍ, ອຈິຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຖຸອຊານນໍ, ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ ວີຕິກ຺ກມນາຊານນໍ. ອິທເມວ ເຕສໍ ນານາຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໖໑-໖໖ ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ) ລິຂິຕໍ.

ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ຕາວ ຄຓ຺ຐິປທນໂຍ – ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂຕິ ສຸຣາປານາທິອຈິຕ຺ຕເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈິຕ຺ຕເກສຸ ປນ ຍໍ ເອກນ຺ຕມກຸສເລເນວ ສມຸຏ຺ຐາຕິ, ຕຎ຺ຈ ອຸຠຍໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ ນາມ. ສຸຣາປານສ຺ມິຎ຺ຫິ ‘‘ສຸຣາ’’ຕິ ວາ ‘‘ປາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາ ຊານິຕ຺ວາ ປິວເນ ອກຸສລເມວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສປິ ໂລກວຊ຺ຊຕາປສງ຺ຄໂຕ. ອິມໍ ອນິຏ຺ຐປ຺ປສງ຺ຄໍ ປຣິຫຣິຕຸກາມຕາຍ ຈ ວຊິຣພຸທ຺ຘິຕ຺ເຖເຣນ ລິຂິຕໍ – ‘‘ອິຘ ‘ສຈິຕ຺ຕກ’ນ຺ຕິ ຈ ‘ອຈິຕ຺ຕກ’ນ຺ຕິ ຈ ວິຈາຣຓາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນ ເອວ ໂຫຕິ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ. ຍທິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານເນ ໂຫຕິ, ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊາເນວ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປທານິ ໂລກວຊ຺ຊານິ. ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຖຸວິຊານເນ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ເສຂິເຍສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຊານນເມວ ປມາຓໍ, ນ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕວິຊານນ’’ນ຺ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ສິກ຺ຂາປທສີເສນ ອາປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ໂລກວຊ຺ຊໍ, ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ຈ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ສຸຣາປານາທິໂລກວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຍສ຺ສາ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂລກວຊ຺ຊາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ນ ຫິ ເອກໍສໂຕ ສຈິຕ຺ຕກາຍ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖີຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອນິຍເມນ ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ນິຍມວເສນ ເອວ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕິຣຈ຺ຉານານໍ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ເທນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທິກາຣໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ກິຣິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຐິຕໍ ສາທິຍຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໍ ກຖນ຺ຕິ ເຈ? ‘‘ສາທິຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກິຣິຍາ ເອວ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ‘‘ກາຍກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ປຈຸຣໂວຫາຣວເສນ ‘‘ກາຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຸພ຺ຠຊາຓຸມຓ຺ຑລິກາຍ ລພ຺ຠຕິ ເອວາຕິ ລິຂິຕໍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ທຸນ຺ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖປິ ທຸນ຺ນໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໒໐) ວທນ຺ເຕນາປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖເມວ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕຠາໂວ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນ ອກ຺ຂຣວຈນາຍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖຎ຺ຫິ ນາໂຖ ສຣຓໍ ອໂວຈາ’’ຕິອາທິ.

ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາຕິ ລກ຺ຂຓານຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕາ. ສພ຺ພສ຺ມິຎ຺ຫິ ວິນຍປິຏເກ ຄາໂມ, ຄາມູປຈາໂຣ, ຄາມກ຺ເຂຕ຺ຕໍ, ຄາມສີມາ, ຄາມສີມູປຈາໂຣຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ ຄາມເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ອາຣຎ຺ຎກສີມາຍ ເອກໍ ອຄາມກໍ ອຣຎ຺ຎໍ, ສໍວິຘານສິກ຺ຂາປທານໍ (ປາຈິ. ໑໘໐ ອາທໂຍ) ເອກໍ, ສຄາມກໍ ເອກໍ, ອວິປ຺ປວາສສີມາຍ ເອກໍ, ຄຓມ຺ຫາໂອຫີຍນກສ຺ສ (ປາຈິ. ໖໙໑) ເອກນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ ອຣຎ຺ຎເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ ຄາໂມ ນ ຄາມປຣິຫາຣໍ ກຕ຺ຖຈິ ລຠຕິ, ອຕ຺ຖິ ຄາໂມ ນ ຄາມກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ, ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ອຣຎ຺ຎໍ ນ ອຣຎ຺ຎປຣິຫາຣໍ ກຕ຺ຖຈິ ລຠຕິ, ອຕ຺ຖິ ອຣຎ຺ຎໍ ນ ອຣຎ຺ຎກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ອວິປ຺ປວາສສີມາສມ຺ມນ຺ນນກມ຺ມວາຈາຍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ເອຕ຺ຖ ຄາໂມ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເຈ, ປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ເຈ, ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ອນ຺ໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ອນ຺ໂຕຄາໂມ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໘) ອາຄໂຕ. ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ອນ຺ຕຣຆຣ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໕໔) ອາຄໂຕ ອນາສງ຺ກໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣຆເຣ ນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍາຕິ ສມນ຺ຕາ ໂຄຈຣຄາເມ ນິກ຺ຂິເປຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໕໔). ຕຖາ ອນ຺ຕຣຆຣປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ເສຂິຍານໍ ອຍເມວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ເອກາ ຄາມນ຺ຕຣໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໖໘໗) ເອຕ຺ຖາປິ ອຍເມວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິຍາ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ເຍສຸ ປຸຣາຓໂປຕ຺ຖເກສຸ ‘‘ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິຍາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕໍ ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປເທສຸ ອາຈິຓ຺ຓໍ ນຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປມາເທນ ລິຂີຍຕິ, ນ ປມາຓໍ. ເຍສຸ ຈ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ (ປາຈິ. ໕໑໓) ‘‘ຄາມໍ ປວິເສຍ຺ຍາຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ລິຂີຍຕິ, ສາ ປມາທເລຂາ. ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕຕ຺ຖ ປາໂຐ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ ອທິນ຺ນາທາເນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໕໑໒). ອິຘ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ…ເປ… ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ວິກາລຄາມປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ).

ຍໍ ປນ ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາຘິກາເຣ ເອເກນ ປາເທນ ອິຕຣສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໍ ວາ ອຕິກ຺ກມນ຺ເຕ, ອຸປຈາຣໍ ວາ ໂອກ຺ກນ຺ເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ, ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ຈ ສງ຺ຆາທິເສໂສ’’ຕິ ປາໂຐ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂອກ຺ກນ຺ເຕ, ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ’’ຕິ ເອຕານິ ປທານິ ອຘິການິ, ເກວລໍ ລິຂິຕເກຫິ ອຎ຺ເຎຫິ ລິຂິຕານິ. ກຕ຺ຖຈິ ໂປຕ຺ຖເກ ‘‘ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ຈາ’’ຕິ ປທໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ອິຕຣໍ ທິສ຺ສຕິ. ຕານິ ທ຺ເວ ປທານິ ປາຬິຍາ ວິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໖໙໒) ຫິ ປາຬິ. ຕຖາ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໙໒) ວິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ‘‘ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໍ ເອເກນ ປາເທນ ອຕິກ຺ກມຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕິກ຺ກມຕິ, ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ອປິເຈຕ຺ຖ ສກຄາມໂຕ…ເປ… ເອເກນ ປາເທນ ອິຕຣສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂເປ ວາ ອຸປຈາເຣ ວາ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິເຍນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ສງ຺ຆາທິເສໂສ’’ຕິ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໙໒) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຄຓ຺ຐິປເທ ຈສ຺ສ ‘‘ປຣິກ຺ເຂປໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິຍາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸປຈາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ຈ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ‘ໂອກ຺ກມນ຺ຕິຍາ’ຕິປິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ເອກຈ຺ເຈສຸ ທິສ຺ສຕິ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຣມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ‘ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິຍາ’ຕິ ວຈເນນາປິ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພໍ – ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສເນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເລຑ຺ຑຸປາຕານໍ ເອວ ວເສນ ອຸປຈາໂຣ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພ, ອິຕຣຖາ ຍຖາ ເອຕ຺ຖ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໍ ປຣິກ຺ເຂປໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ‘ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິຍາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ຕຕ຺ຖາປິ ‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕສ຺ສາ’ຕິ ວເທຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຕ຺ຖ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິເມໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ອຸປຈາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖໍ ‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ຍໍ ປນ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໍເຍວ ອຸປຈາຣນ຺ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ປຣິກ຺ເຂປປອກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານານໍ ນິນ຺ນານາກຣຓທີປນຕ຺ຖໍ ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປາຬິວິເສສມສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອິຘ ອຸປຈາໂຣ ປຣິກ຺ເຂໂປ ຍຖາ ຠເວຍ຺ຍ, ຕໍ ອຸປຈາຣໍ ປຐມໍ ປາທໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ, ທຸຕິຍໍ ປາທໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພເມວ ປາຬິຍາ ວິເສສສມ຺ຠວໂຕຕິ. ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍາ ‘‘ເອເກນ ປາເທນ ອິຕຣສ຺ສ…ເປ… ອຕິກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ສງ຺ຆາທິເສໂສ’’ຕິ ອຍເມວ ປາໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ອິເມສຸ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ຐາເນສຸ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉໂທວ ຄາໂມຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ຄາໂມ ນາມ ເອກກຸຏິໂກປີ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ສ ວເສນ ອສຕິປິ ປຣິກ຺ເຂປາຕິກ຺ກເມ, ອຸປຈາໂຣກ຺ກມເນ ວາ ອນ຺ຕຣາຣາມໂຕ ວາ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໂຕ ວາ ຕິຕ຺ຖິຍເສຍ຺ຍໂຕ ວາ ປຏິກ຺ກມນໂຕ ວາ ຕໍ ຄາມໍ ປວິສນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຣາມປຣິກ຺ເຂປສ຺ສ, ອຸປຈາຣສ຺ສ ວາ ອຕິກ຺ກມນວເສນ ຄາມປຈ຺ຈຍາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຄາມູປຈາໂຣ ປນ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ເອຕ຺ຖ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປວ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາໂສວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາໂສ. ເຕສຸ ອຘິຏ຺ຐິຕເຕຈີວຣິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໔໔). ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ, ເຍນ ອຍໍ ຄາໂມ, ຄາມູປຈາໂຣ ຈ ອິຘ ອຎ຺ຎຖາ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຕຖາຕິ? ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ‘ຠຄວຕາ ຕິຈີວເຣນ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕາ’ຕິ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຈີວຣານິ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໓) ອິມິສ຺ສາ ຫິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣຆຣສຎ຺ຎາ, ຕຕ຺ຖ ອວິປ຺ປວາສສີມາ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນ ຈ ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ອນ຺ໂຕຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໘) ຈ ‘‘ສຠາເຍ ວາ ທ຺ວາຣມູເລ ວາ, ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ກປ຺ປິຍຠູມິຍໍ ວສນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ກປ຺ປິຍຠູມິຍໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວຣໍ ຣກ຺ຂຕິ. ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປເທ ປນ ‘‘ຍສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ເຕນ ຄາເມນ ວິປ຺ປວສນ຺ໂຕ ຈີວເຣນ ວິປ຺ປວສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸນ ຄາມສີມໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ວສິຕ຺ວາ ປກ຺ກມຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂາປເທ ຄາມສີມາ ຄາໂມ ນາມາຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕຕ຺ຖ ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໍ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໑໓) ວຈນໂຕ ປຣິກ຺ເຂໂປ ນ ຄາໂມ. ກິນ຺ຕຸ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ເລເສນ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາໂສ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕທຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ, ມຫາປຈ຺ຈຣິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຈາໂຣ ຫິ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ທ຺ວາຣໍ, ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣສງ຺ຂາຕໍ ປມາຓໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາໂສ’’ຕິ ອນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ, ມຫາປຈ຺ຈຣິຍຎ຺ຈ. ຕຖາ ປາຬິຍມ຺ປິ ‘‘ອຊ຺ຌາຣາໂມ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣາມສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອາຣາໂມ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ. ອຊ຺ຌາວສໂຖ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວສຖສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອາວສໂຖ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ທຸຕິໂຍ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ອຸປຈາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ ປາຬິວິເສສສມ຺ຠວໂຕ ຈ ປຐໂມ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ຄາໂມ ເອວ, ທຸຕິໂຍ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຠໂທ ນຕ຺ຖິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ທຸວິໂຘ ອຸປຈາໂຣ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອຸປຈາໂຣ ຍຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ, ຍຕ຺ຖ ຈ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ.

ຄາມເຂຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ຄາມສີມາຍ ຈ ລກ຺ຂຓໍ ອຏ຺ຐກຖາຍເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຠຍຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ຕຕ຺ຖ ຄາມສີມາຍ ຄາມຠາໂວ ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຄາມສີມູປຈາໂຣ ນາມ ມນຸສ຺ສານໍ ກຏ຺ຐຕິຓປຸປ຺ຜຜລາທິອຕ຺ຖິການໍ ວນຈຣການໍ ວລຎ຺ຊນຏ຺ຐານໍ. ອິມສ຺ສ ຄາມສີມູປຈາຣຠາໂວ ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປເທ, ‘‘ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໙໔) ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໑໔໗) ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຠຄວາ ຄາມນ຺ຕວາສີນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສີມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໗) ວຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ຕທນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ອຄາມເກ’’ຕິອາທິນາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣສີມໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມາ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ນ ວິຫຣຕິ, ເກວລໍ ນາວາຍໍ ວາ ຖລມຄ຺ເຄນ ວາ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣສີມາ ລພ຺ຠຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ສຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ສຕ຺ເຖ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໔໘໙). ອິທເມວ ອຣຎ຺ຎໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາຣຎ຺ຎກສີມາຍ ເອກໍ ອຄາມກໍ ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ອທ຺ຘໂຍຊເນ ອທ຺ຘໂຍຊເນ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໔໑໔) ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ສໍວິຘານສິກ຺ຂາປທານໍ ເອກໍ ອຄາມກໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ.

ປຸຣິເມນ ປນ ສຆຣໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ, ອິມິນາ ຕມສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີຍນາຘິກາເຣ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໖໙໒) ‘‘ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລາ ສພ຺ພເມຕໍ ອຣຎ຺ຎ’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ອຣຎ຺ຎໍ. ຕໍ ປເນຕ ເກວລໍ ຄາມາຠາເວນ ‘ອຄາມກ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວິຎ຺ຌາຏວິສທິສຕາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາຣຎ຺ຎກໍ ນາມ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໕໔; ປາຈິ. ໕໗໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ອາຣຎ຺ຎກເສນາສນໍ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໂຕ ພຫິ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ພຫິ ສຣຸກ຺ຂໍ ວາ ອຣຸກ຺ຂໍ ວາ ວິຫາເຣ ກຸນ຺ນທິສມາກິຓ຺ຓມ຺ປິ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ. ຕຖາ ‘‘ຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີຍນກສ຺ສ ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ອຣຎ຺ຎໍວ. ອິທໍ ປນ ປຸພ຺ເພ ອຄາມກຠາເວນ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓເມວ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລາ ທສ຺ສນູປຈາຣວິຊຫເນ ເອກເມວ ອາປຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ, ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອນາປຕ຺ຕິ. ‘‘ສໍວິຘານສິກ຺ຂາປທານໍ ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ປນ ອທ຺ຘໂຍຊເນ ອທ຺ຘໂຍຊເນ ເອເກກໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ, ນ ຕໂຕ ໂອຣໍ. ອິຕຣານິ ຕີຓິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ໂອຣເມວ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິຘິໍ ນ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ, ປຣໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ. ເອວເມເຕສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວິເຘ ຄາເມ ໂຍ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ນ ກຕ຺ຖຈິ ວິນຍປິຏເກ ອຸປໂຍຄໍ ຄໂຕ, ເກວລໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ອປໂຣ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາຕິ ທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສປິ ເຈ ຄາມສ຺ສ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ກປ຺ປິຍຠູມິສມາໂນ ອຸປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ປເຄວ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ເອໂກ. ໂສ ປນ ປາກຏຕ຺ຕາ ຈ ອຊ຺ໂຌກາສຕ຺ຕາ ຈ ໂອກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ ຐເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິໍ. ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ທຸຕິຍເລຑ຺ຑຸປາຕສງ຺ຂາເຕ ຄາມູປຈາເຣ ວສນ຺ຕີ ອາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຄາມໍ ປວິສນ຺ຕີ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ. ຕາສຎ຺ຫິ ຐິຕຏ຺ຐານໍ ອຣຎ຺ຎສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ ‘‘ຕາວເທວ ຉາຍາ ເມຕພ຺ພາ…ເປ… ຕສ຺ສາ ຕໂຍ ຈ ນິສ຺ສເຍ, ອຏ຺ຐ ຈ ອກຣຓີຍານິ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໐) ວຈນໂຕ. ອຣຎ຺ຎປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ, ວິກາເລຄາມປ຺ປເວສນສິກ຺ຂາປທສ຺ສ (ປາຈິ. ໕໐໘) ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ຈ ອນ຺ຕຣາຣາມຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍປ຺ປຏິກ຺ກມນາທີນໍ ກປ຺ປິຍຠູມິຠາວວຈນໂຕ ຈ ‘‘ເອກາ ຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີເຍຍ຺ຍາຕິ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ທຸຕິຍິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທສ຺ສນູປຈາຣໍ ວາ ສວນູປຈາຣໍ ວາ ວິຊຫນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ (ປາຈິ. ໖໙໒) ຈ ຠິກ຺ຂຸນິກ຺ຂນ຺ຘກນຍເອນ ວາ ຍສ຺ມາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນີຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣຆເຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວເຣ ສຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄສໂມຘາເນນ ຠິກ຺ຂູ ວສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສຄາມກໍ ນາມ ໂຫຕິ.

ອວິປ຺ປວາສສີມາຍ ເອກໍ ນາມ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອຣຎ຺ເຎ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຍາ ວເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໑) ວຈນໂຕ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອຣຎ຺ຎວາໂສ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕາຍ ຫິ ອຣຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສເຍ ສຕິ ອນ຺ໂຕອາວາເສປິ ທຸຕິຍິກາຍ ທສ຺ສນສວນູປຈາຣໍ ວິຊຫນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອວິປ຺ປວາສສີມາຘິກາເຣ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ເອຕ຺ຖ ຍໍ ຐານໍ ຐປິຕໍ, ຕຕ຺ເຖວ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສໂຍປິ ກປ຺ປຕິ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ.

ຕາສຎ຺ຈ ອວິປ຺ປວາສສີມາກມ຺ມວາຈາຍໍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຈນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ກຕ຺ວາ ເຕສ຺ເວວ ຄາມຄາມູປຈາເຣສຸ ຜຣຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ທຸຕິເຍສຸ ເລຑ຺ຑຸປາຕາທີສຸ ຕາສໍ ອກປ຺ປິຍຠູມິກຕ຺ຕາ ນ ສມານສໍວາສກສີມາ ອຣຎ຺ເຎ ຜຣຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ຄາມຄາມູປຈາຣໍ ວິຍ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຐເປຕ຺ວາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ຕາວ ປຎ຺ຈວິຘໍ ຄາມເຠທໍ, ອຣຎ຺ຎເຠທຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຄາໂມ ນ ຄາມປຣິຫາຣໍ ກຕ຺ຖຈິ ລຠຕີ’’ຕິອາທິເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ ນາມ ໂຍ ສພ຺ພໂສ ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ອຠາເວນ ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫຠູໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຄາໂມ ນ ຄາມປຣິຫາຣໍ ກຕ຺ຖຈິ ສິກ຺ຂາປເທ ລຠຕິ. ຍຎ຺ຫິ ສນ຺ຘາຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕໍ ປເນຕໍ ພຸທ຺ຘກາເລ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລ ຈ ນຄຣໍ ໂຫຕິ, ເສສກາເລ ສຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘໔; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕໐) ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ປຏິຣາຊໂຈຣາທີຫິ ວິລຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ເກວລໍ ຠເຍນ ວາ ຉຑ຺ຑິໂຕ ສຆໂຣວ ອນ຺ຕຣຫິຕຄາມຠູໂຕ, ໂສ ‘‘ຄາມນ຺ຕເຣ ຄາມນ຺ຕເຣ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໑໘໓) ວຸຕ຺ຕປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ຊເນຕິ, ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນໍ, ເສຂິເຍ ຈຕ຺ຕາຣິ ຊເນຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂຍ ປນ ຄາໂມ ຍໂຕ ວາ ມນຸສ຺ສາ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ປຸນປິ ອາຄນ຺ຕຸກາມາ ເອວ ອປກ຺ກນ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອມນຸສ຺ໂສ ໂສ ປກຕິຄາມສທິໂສວ.

ອຕ຺ຖິ ອຣຎ຺ຎໍ ນ ອຣຎ຺ຎປຣິຫາຣໍ ກຕ຺ຖຈິ ລຠຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ເອກູປຈາໂຣ, ຕໂຕ ປຣໍ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໙໔) ເອຕ຺ຖ ຍ຺ວາຍໍ ນານູປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກເລຑ຺ຑຸປາຕສງ຺ຂາໂຕ ຄາມູປຈາຣນາມໂກ ຄາໂມ, ໂຍ ວາ ສຕ຺ໂຖ ນາຕິເຣກຈາຕຸມາສນິວິຏ຺ໂຐ, ໂສ ອຕ຺ຖິ ຄາໂມ ນ ຄາມກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ. ນ ຫິ ຕໍ ຐານໍ ໂອກ຺ກມນ຺ໂຕ ຄາມປ຺ປເວສນາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍໍ ປນ ຄາມສີມາຍ ປຣິຍາປນ຺ນໍ ມນຸສ຺ສານໍ ວລຎ຺ຊນຏ຺ຐານຠູຕໍ ອຣຎ຺ຎໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖິ ອຣຎ຺ຎໍ ນ ອຣຎ຺ຎກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອາຣຎ຺ຎກສີມາ ລພ຺ຠຕີຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ‘‘ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ລກ຺ຂຓານຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ.

‘‘ໂຄນິສາທິນິວິຏ຺ໂຐປິ ຄາໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຄາມເຂຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉໂທ ອຕ຺ຖິ, ສພ຺ໂພປິ ເອໂກ ຄາໂມ. ໂນ ເຈ, ອຸປຈາເຣນ ວາ ປຣິກ຺ເຂເປນ ວາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພ. ສເຈ ຄາມເຂຕ຺ເຕ ສຕິ ການິຈິ ຕານິ ຆຣານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎອຸປຈາຣປ຺ປໂຫນກໍ ຐານໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ທູເຣ ທູເຣ ກຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວເສ ອຸປຈາໂຣວ ປມາຓໍ. ອນ຺ຕຣຆຣປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ເສຂິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕີສຸ ຈ ຆຣານໍ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໍ ປມາຓໍ, ອຸໂປສຖາທິກມ຺ມານໍ ຄາມເຂຕ຺ຕໍ ປມາຓໍ, ອາຣຎ຺ຎກເສນາສນສ຺ສ ອາສນ຺ນຆຣສ຺ສ ທຸຕິຍເລຑ຺ຑຸປາຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຈຘນຸສຕນ຺ຕຣຕາ ປມາຓນ຺ຕິ ເອວໍ ໂນ ປຏິຠານນ຺ຕິ ອາຈຣິຍາ.

‘‘ຍມ຺ປິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຄາມເຂຕ຺ເຕ ເອກໍ ປເທສໍ ‘ອຍມ຺ປິ ວິສຸໍຄາໂມ ໂຫຕູ’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຣາຊາ ກສ຺ສຈິ ເທຕິ, ໂສປິ ວິສຸໍຄາມສີມາ ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໔໗) ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ ຕໍ ປວິສນ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ ເອວ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ວິຫາໂຣ ວາ ເທວກຸລໍ ວາ ສຠາ ວາ ເຄຫໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ວຕ຺ຖຸມຕ຺ຕກເມວ ໂຫຕິ, ຄາໂມຕິ ວິນຍກມ຺ມໍ ສພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປຕິ. ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ ຄາໂມ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຈ ຐານໍ ອິຕຣສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວາ ອຸປຈາຣພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວາ ໂຫຕິ, ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາວ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ, ອຣຎ຺ຎໍ ວິຍ ຍຖາສຸຂໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ເຈ ອາຣາໂມ ວາ ຕິຕ຺ຖິຍເສຍ຺ຍາທີສຸ ອຎ຺ຎຕໂຣວາ ໂຫຕິ, ລທ຺ຘກປ຺ປເມວ. ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສໂຍ ເຈ ໂຫຕິ, ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິ ປຣິຫຣິຕພ຺ພາ. ‘‘ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ເອຕ຺ຖ ປຣິກ຺ເຂເປ ສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ຄາມເມວ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສໍ ຕສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ, ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ, ປຣິກ຺ເຂເປ ອສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ຄາມູປຈາຣເມວ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລາ ສພ຺ພເມຕໍ ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໒໙) ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ຄຓມ຺ຫາໂອຫີຍນາປຕ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອວິປ຺ປວາສສີມາຍ ຜຣຓໍ ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນາປຕ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ເອວມາທິວິນຍວິຘິ ສເມຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ນ ສເມຕິ.

‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມູປຈາຣໍ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ວຸຕ຺ເຕ ຄາມູປຈາຣໂຕ ປໂຣ ອຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ສິທ຺ເຘ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມ’’ນ຺ຕິ ວິເສສຕ຺ໂຖ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຄາມສ຺ສ ປນ ອຣຎ຺ຎຠາວປ຺ປສງ຺ຄຠຍາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ຄາມູປຈາຣສ຺ສ ອຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ສຕິ ຫິ ຄາເມ ຄາມູປຈາໂຣ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ຕວ ມເຕນ ອຣຎ຺ຎຠູໂຕ. ກຸໂຕ ທານິ ຄາມູປຈາໂຣ. ຄາມູປຈາໂຣປິ ເຈ ອຣຎ຺ຎສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ປໂຣວ ຄາໂມຕິ ກຕ຺ວາ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຄາມສ຺ສ ອຣຎ຺ຎຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ຈ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຄາມາ ວາ ອຣຎ຺ຎາ ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາມູປຈາໂຣປິ ‘‘ຄາໂມ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ຕສ຺ມາ ຄາມສ຺ສ ອຣຎ຺ຎຠາວປ຺ປສງ຺ໂຄ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມໍ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ອຣຎ຺ຎສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທຊານນປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉໂທ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ໂນ ລທ຺ຘິ. ຄາມູປຈາຣປຣິຍນ຺ໂຕ ຫິ ອິຘ ຄາໂມ ນາມ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຄາມສ຺ສ ຈ ອຣຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ‘‘ອຣຎ຺ຎສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກິມຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍນ ປຐມຄາມູປຈາຣໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ສພ຺ພສິກ຺ຂາປເທ ຫິ ພາຫິຣອິນ຺ທຂີລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄາມູປຈາຣໍ ອຣຎ຺ຎໍ ນາມ. ຄາມປຣິຈ຺ເຉທວຈເນ ປໂຍຊນໍ ປເນຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ ປຣິກ຺ເຂເປເນວ ປາກຏຠູຕຕ຺ຕາ. ທຸຕິຍຄາມູປຈາໂຣວ ຄາມສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ ປຣິກ຺ເຂປຠາເວນ ອປາກຏຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຄາມູປຈາໂຣ ເຈ ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ‘‘ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ອິນ຺ທຂີລາ ສພ຺ພເມຕໍ ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຸພ຺ຍຕ຺ຕຕຣໍ ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ, ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ຈ ນ ໂຫຕິ.

‘‘ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ອຍໍ ຄາມູປຈາໂຣວ ອຣຎ຺ຎໍ ຄາມູປຈາຣສ຺ສ ວິຠງ຺ຄຕ຺ຕາ. ຍທິ ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອວຸຕ຺ຕກເມວ, ອຣຎ຺ຎໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຈ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ໂຫຕີຕິ ເຈ, ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຐມເມວ ອິທໍ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣນິຍມນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ, ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕຕິ ປນ ເອວໍ ວຈນປ຺ປໂຍຊນໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ຄາມສ຺ສ ຍ຺ວາຍໍ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ອຸປຈາໂຣ’’ຕິ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ນິຍມນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກຖໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ອຣຎ຺ຎໍ ນາມາ’’ຕິ ປທໍ ອນຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຣຓສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາ’’ຕິ ມາຕິກາຍໍ ອວິຊ຺ຊມານໍ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ທສ຺ເສຕິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຣຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນເມໂກ ອຕ຺ໂຖ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາເຣນ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນເມໂກ, ນ ເກວລໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສເຍວ ອຸປຈາໂຣ ວິນຍາຘິກາເຣ ສປ຺ປໂຍຊໂນ ທສ຺ສິຕພ຺ໂພ, ນິປ຺ປໂຍຊໂນປິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນຸສງ຺ຄປ຺ປໂຍຊນເມໂກ ອຕ຺ໂຖປິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ຠຄວາ ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ອຠາສິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນເມໂກ, ອວິປ຺ປວາສສີມາຘິກາເຣ ອຍເມວ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ທສ຺ສນເມໂກ, ຕຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ທຸຕິໂຍ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຄາມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສກິຈ຺ຈໂກ ອຸປຈາໂຣຕິ ທສ຺ສນເມໂກຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອເກກປທຸທ຺ຘາຣເຓນ ຕໂຍ ອຕ຺ຖວເສ ທສ຺ເສຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຖາ ອວິປ຺ປວາສສີມາກມ຺ມວາຈາຍ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ເອຕ຺ຖາປິ ປຣິກ຺ເຂເປ ສຕິ ຄາມໍ ຐເປຕ຺ວາ, ອສຕິ ຄາມູປຈາຣໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ມຊ຺ເຌ ອາຣາເມ ອວິປ຺ປວາສສີມາສມ຺ມນ຺ນນກາເລ ອຍໍ ນໂຍ ອຕິວິຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອຸຠຍປຣິວຊ຺ຊນໂຕ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ວາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອຸຠຍໍ ລພ຺ຠເຕວ. ‘‘ອນ຺ຕຣາຣາເມສຸ ປນ ອາຈິຓ຺ຓກປ຺ປາ ຠິກ຺ຂູ ອວິປ຺ປວາສສີມໍ ສມ຺ມນ຺ນນ຺ຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນ຺ຕຣຆຣປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ເສຂິຍານໍ ອນ຺ຕຣາຣາເມສຸ ອສມ຺ຠວໂຕ ອນ຺ຕຣາຣາໂມ ນ ຄາມສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖປິ ອວິປ຺ປວາສສີມາ ຣຸຫເຕວາ’’ຕິ ເອເກ. ເຕ ຠິກ຺ຂູ ທຸຕິຍສ຺ສ ຄາມູປຈາຣສ຺ສ ຄາມສງ຺ຂາສຠາວໂຕ ຕາສໍ ອິມາຍ ທຸຕິຍາຍ ອວິປ຺ປວາສກມ຺ມວາຈາຍ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພາ. ອຊ຺ຌາຣາໂມ ປນ ຄາໂມປິ ສມາໂນ ຕິຕ຺ຖິຍເສຍ຺ຍາທິ ວິຍ ກປ຺ປິຍຠູມີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາປຕ຺ຕິຍາ ປຣິຈ຺ເຉທໍ, ຕຖານາປຕ຺ຕິຍາປິ ຈ;

ທສ຺ເສຕຸໍ ຄາມສມ຺ພນ຺ຘ-ສິກ຺ຂາປທວິຠາວເນ.

ຄາມຄາມູປຈາຣາ ທ຺ເວ, ທສ຺ສິຕາ ອິຘ ຕາທິນາ;

ສີມາ ສີມູປຈາຣາ ຕຸ, ອເນກນ຺ຕາຕິ ນຸທ຺ຘຏາ.

ອຸປຈາຣາ ຈ ທ຺ເວ ໂຫນ຺ຕິ, ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣພ຺ພສາ;

ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕ-ເຠທາ ເຈ ຈຕຸໂຣ ສິຍຸໍ.

ອຍຎ຺ຫິ ອຸປຈາຣສທ຺ໂທ ວິນຍປິຏເກ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຄິລາເນນປິ ອາຣາເມ ອາຣາມູປຈາເຣ ຉຕ຺ຕໍ ຘາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໐) ເອວມາທີສຸ ພາຫິເຣ ອຸປຈາເຣ ທິສ຺ສຕິ. ພາຫິໂຣ ອຸປຈາໂຣ ນາມ ປຣິກ຺ເຂປໂຕ, ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານໂຕ ວາ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ. ‘‘ອຊ຺ຌາຣາໂມ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣາມສ຺ສ ອນ຺ໂຕອາຣາໂມ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ. ອຊ຺ຌາວສໂຖ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວສຖສ຺ສ ອນ຺ໂຕອາວສໂຖ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໕໐໖) ປນ ອຸປຈາຣສທ຺ໂທ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປຈາເຣ ທິສ຺ສຕິ. ອພ຺ຠນ຺ຕໂຣ ອຸປຈາໂຣ ຈ ນາມ ປຣິກ຺ເຂໂປ, ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ອິຘ ປນ ປຣິກ຺ເຂໂປ ‘‘ອຊ຺ຌາຣາໂມ, ອຊ຺ຌາວສໂຖ’’ຕິ ວາ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອນ຺ໂຕ ເອວ ອາຣາໂມ, ອາວສໂຖຕິ ວາ. ເຕສຸ ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣເຠທຠິນ຺ເນສຸ ທ຺ວີສຸ ອຸປຈາເຣສຸ ອວິປ຺ປວາສສີມາຘິກາເຣ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ເອຕ຺ຖ ຄາມູປຈາໂຣ ນາມ ອພ຺ຠນ຺ຕຣູປຈາໂຣ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນ ພາຫິໂຣ. ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອຣຎ຺ຎສຎ຺ຎິຕຕາຍ ຕສ຺ສ ພາຫິຣສ຺ສ, ຕສ຺ສາ ຄາມນ຺ຕຣາປຕ຺ຕິຍາ ຐານຠູຕຕ຺ຕາ ຈ ອພ຺ຠນ຺ຕຣອຸປຈາຣສ຺ສາຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ກາຣຓທ຺ວຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອິຘ ອທິນ຺ນາທານປາຣາຊິກວິຠງ຺ເຄເຍວ ປຐໂມ ຄາມູປຈາໂຣ ທສ຺ສິໂຕ, ໂສ ພາຫິໂຣ, ທຸຕິໂຍ ອພ຺ຠນ຺ຕໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຐເມນ ຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ທຸຕິຍເລຑ຺ຑຸປາຕສງ຺ຂາໂຕ ພາຫິໂຣ ອຸປຈາໂຣ, ທຸຕິເຍນ ຈ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂປໂຕ ພາຫິຣສງ຺ຂາໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕໂຣ ອຸປຈາໂຣ ເລເສນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ອຸປຈາຣາ ອິຘ ຠຄວຕາ ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ເຕນ ເທສນາລີລາຍ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ນໂຍ ສຸຏ຺ຐຸ ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອາຈຣິເຍຫິ ສມ຺ມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ຍຖານຸຣູປໍ ຕຕ຺ຖ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອິຕຣຖາ –

ອສມ຺ພຸຘໍ ພຸທ຺ຘມຫານຸຠາວໍ;

ຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣນຍຕ຺ຕຕຎ຺ຈ;

ໂຍ ວຓ຺ຓເຍ ນໍ ວິນຍໍ ອວິຎ຺ຎູ;

ໂສ ທຸທ຺ທໂສ ສາສນນາສເຫຕຸ.

ປາຬິໍ ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ອສມ຺ພຸຘຎ຺ຫິ;

ນາເສຕິ ໂຍ ອຏ຺ຐກຖານຍຎ຺ຈ;

ອນິຈ຺ຉຍໍ ນິຈ຺ຉຍໂຕ ປເຣຫິ;

ຄາໂມຕິ ເຕເຍວ ປຸຣກ຺ຂໂຕ ໂສ.

ອນຸກ຺ກເມເນວ ມຫາຊເນນ;

ປຸຣກ຺ຂໂຕ ປຓ຺ຑິຕມານິ ຠິກ຺ຂຸ;

ອປຓ຺ຑິຕານໍ ວິມຕິໍ ອກຕ຺ວາ;

ອາຈຣິຍລີລໍ ປຸຣໂຕ ກໂຣຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຫິ ປາຬິຍໍ ‘‘ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ ຄາມູປຈາໂຣ, ຄາມສງ຺ຂາໂຕ ອຸປຈາໂຣ ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາ’’ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຕ຺ວາ ປຸນ ຄາມສງ຺ຂາຕໍ ອຸປຈາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນຄາມນ຺ຕຣອອປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິອາທີສຸ ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐານເມວ ຄາມູປຈາຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ.

ອຕ຺ຖໂຕ ເອກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂາສທ຺ທໍ ສງ຺ຂາຕສທ຺ເທນ ສມານຍຕິ. ‘‘ອາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິທໍ ປຎ຺ຈວີສຕິຍາ ອວຫາຣານໍ ສາຘາຣຓປທໍ. ຐານາຈາວນວເສນ ຈ ຂີລາທີນິ ສງ຺ກາເມຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕາທິຄ຺ຄຫຓວເສນ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຐານາຈາວເນ ຍຖາ ສາມິກສ຺ສ ຘຸຣນິກ຺ເຂປາທິໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາວ ອາປຕ຺ຕິ, ຕຖາ ອິຫາປີຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ.

‘‘ອສຸກໍ ນາມ ຠຓ຺ຑໍ ອວຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສພ຺ເພສໍ ເອກາສຍຕ຺ຕາ ‘‘ເອເກນາປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ອາຓຕ຺ຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ສໍວິຘາວຫາໂຣ ນາມ ເອໂກ ອວຫາໂຣ ປຣິຫາຍິຕພ຺ໂພ.

ໂອກາສປຣິກປ຺ເປ ຐານາຈາວນາຍ ຄຫິຕມ຺ປິ ໂອກາສປຣິກປ຺ປິຕຕ຺ຕາ ຣກ຺ຂຕິ. ໂອກາສາຕິກ຺ກໂມວ ປມາຓໍ ປຸພ຺ເພ ອສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຄຫິເຕປິ ໂຫຕິ ເອວາຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ສມນ຺ຕປາສາທິກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ອຸທ຺ຘາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ຐານາຈາວນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸທ຺ຘຕມຕ຺ເຕ ອວຫາໂຣ ສກລສ຺ສ ປໂຍຄສ຺ສ ນິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ, ນ ອຕ຺ຖສາຘກວເສນ. ອຸທ຺ຘາເຣເຍວ ຣກ຺ຂຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວ-ສທ຺ເທນ ປາຕເນ ນ ຣກ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘປິ ອຕ຺ຖສາຘກວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

‘‘ປຖພ຺ຍາຣາຊປເທສຣາຊາທໂຍ ພຫູ, ເຕສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ‘ຣາຊາໂນ’ຕິ ພຫຸວຈນໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ລິຂິຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ພຫຸວຈນໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ເອກໍ ພິມ຺ພິສາຣເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຣາຊາໂນຕິ ກິຎ຺ຈິ ອນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ສາຘາຣຓວເສນ ກິຎ຺ຈາປິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ປນ ພິມ຺ພິສາຣເມວາຕິ.

ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍເຄຕິ ເອຕ຺ຖ ຄມນກາເລ ມຄ຺ຄໂສຘນາຘິກຣເຓ ອປາຈິຕ຺ຕິຍເຂຕ຺ເຕ ທຸກ຺ກຏໍ, ລຕາຈ຺ເຉທນາທີສຸ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ຄນ຺ຕ຺ວາ ປນ ກຸມ຺ຠິມຕ຺ຖເກ ຊາຕລຕາທິຈ຺ເຉທເນ ສຫປໂຍຄຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏໍ. ‘‘ເອກຠຓ຺ເຑ ເອວໍ ຠາຣິຍມິທໍ, ‘ຕ຺ວມ຺ປິ ເອກປສ຺ສໍ ຄຓ຺ຫ, ອຫມ຺ປິ ເອກປສ຺ສໍ ຄຓ຺ຫາມີ’ຕິ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ອຸຠເຍສໍ ປໂຍເຄນ ຐານາຈາວເນ ກເຕ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ເຕຫິ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ສາຫຕ຺ຖິກໍ ວາ ອາຓຕ຺ຕິກສ຺ສ ອງ຺ຄໍ ນ ໂຫຕິ, ອາຓຕ຺ຕິກໍ ວາ ສາຫຕ຺ຖິກສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂເຓນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວິນຍຄຓ຺ຐິປເທ ລິຂິຕໍ. ປິ-ສທ຺ໂທ ປເນຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ລິຂິໂຕ.

ກາຍວາຈາສມຸຏ຺ຐານໍ, ຍສ຺ສາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສິຍາ;

ຕຕ຺ຣ ວາຈງ຺ຄໍ ຈິຕ຺ຕໍວ, ກມ຺ມໍ ນສ຺ສາ ວິຘີຍຕິ.

ກິຣິຍາກິຣິຍາທິກໍ ຍຎ຺ເຈ, ຍມ຺ປິ ກມ຺ມຕ຺ຕຍໍ ຠເວ;

ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕໍ ວິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ, ກມ຺ມເມກໍວ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ. (ວຊິຣ. ຏີ. ປາຣາຊິກ ໑໓໑ ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ);

ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ຍຖາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ ຘມ຺ມານໍ ສຠາວຊານນເມວ ‘‘ອິທໍ ຣູປໍ, ອຍໍ ເວທນາ’’ຕິ, ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ປນ ຘມ຺ມສຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ’’ຕິອາທິ, ເອວມິຘ ສທ຺ຘິໍ ເຈເຕຕ຺ວາ ເອກຕ຺ເຕນາປິ ປາຓາຕິປາຕາຠາວາ ‘‘ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍການໍ ວເສນ ສພ຺ພສຸຂຸມອຕ຺ຕຠາວໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກລລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ອາຫ. ເອຕ຺ຖ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໂຕ ວິໂຍເຊຕິ. ຕຕ຺ຖ ຂຓປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ນ ສກ຺ກາ ໂວໂຣເປຕຸໍ, ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ສກ຺ກາ. ກຖໍ? ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸປກ຺ກເມ ກເຕ ລທ຺ຘູປກ຺ກມໍ ຊີວິຕທສກໍ ນິຣຸຊ຺ຌມານໍ ທຸພ຺ພລສ຺ສ ປຣິຫີນເວຄສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ຍຖາ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຊວນວາເຣ ຊວິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ຕທນຸຣູປໍ ກຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລໍ ອປຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣາວ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເອວໍ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ໂວໂຣເປຕຸໍ ສກ຺ກາ. ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິໂຍເຊຕິ.

‘‘ອິມສ຺ສ ປນຕ຺ຖສ຺ສາ’’ຕິ ໂວຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຣມຕ຺ຖວເສນ ອາວິຠາວຕ຺ຖໍ ‘‘ປາໂຓ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຍ ເຈຕນາຍ ປຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ປໂຍໂຄ, ໂກ ໂສ? ສຣີເຣ ສຕ຺ຖາທີນໍ ຄມນໍ ປຫຣຓນ຺ຕິ ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຍ ເຈຕນາຍ ປຣສຣີເຣ ສຕ຺ຖປາຕນໍ. ທູເຣ ຐິຕນ຺ຕິ ທູເຣ ວາ ຕິຏ຺ຐຕຸ, ສມີເປ ວາ. ຫຕ຺ຖໂຕ ມຸຕ຺ເຕນ ປຫາໂຣ ນິສ຺ສຄ຺ຄິໂຍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປ຺ປໂຍເຄ. ໂຍ ໂກຈິ ມຣຕູຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫາຊນສມູເຫ ນ ສກ຺ກາ. ຍສ຺ສູປຣິ ສໂຣ ປຕຕິ, ຕສ຺ເສວ ຊີວິຕມຣຓໍ ກາຕຸໍ, ນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຊີວິຕມຣຓໍ. ອາຓາປນນ຺ຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຍ ເຈຕນາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘນໍ. ເຕເນວ ‘‘ສາເວຕຸກາໂມ ນ ສາເວຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຓຕ຺ຕິນິຍາມກາຕິ ອາຓຕ຺ຕິກປ຺ປໂຍຄສາຘິກາ. ເອເຕສຸ ຫິ ອວິຣຊ຺ຌິເຕສຸ ເອວ ອາຓຕ຺ຕິປໂຍໂຄ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ.

ຣູປູປຫາໂຣຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ມມາລາເຠນ ເອສິຕ຺ຖີ, ມຣຕູ’’ຕິ ສມີປໂຄ;