໑. ປຐມສຸຕ຺ຕນ຺ຕນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ຕຖຏ຺ເຐນາຕິ ຍຖາສຠາວຏ຺ເຐນ. ປີຬນຏ຺ຐາທໂຍ ຎາຓກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາເຍວ.

໙. ເອກປ຺ປຏິເວຘານີຕິ ເອເກນ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ປຏິເວໂຘ, ເອກໂຕ ວາ ປຏິເວໂຘ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອກປ຺ປຏິເວຘານິ. ອນຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ສຈ຺ຈານໍ ອຕ຺ຕວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ອນຕ຺ຕຏ຺ເຐນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໖໗) – ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຫິ ສພ຺ພາເນວ ສຈ຺ຈານິ ເວທກກາຣກນິພ຺ພຸຕຄມກາຠາວໂຕ ສຸຎ຺ຎານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ທຸກ຺ຂເມວ ຫິ, ນ ໂກຈິ ທຸກ຺ຂິໂຕ, ກາຣໂກ ນ, ກິຣິຍາວ ວິຊ຺ຊຕິ;

ອຕ຺ຖິ ນິພ຺ພຸຕິ, ນ ນິພ຺ພຸໂຕ ປຸມາ, ມຄ຺ຄມຕ຺ຖິ, ຄມໂກ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໖໗);

ອຖ ວາ –

‘‘ຘຸວສຸຠສຸຂຕ຺ຕສຸຎ຺ຎໍ, ປຸຣິມທ຺ວຍມຕ຺ຕສຸຎ຺ຎມມຕປທໍ;

ຘຸວສຸຂອຕ຺ຕວິຣຫິໂຕ, ມຄ຺ໂຄ ອິຕິ ສຸຎ຺ຎຕາ ເຕສູ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໖໗);

ສຈ຺ຈຏ຺ເຐນາຕິ ອວິສໍວາທກຏ຺ເຐນ. ປຏິເວຘຏ຺ເຐນາຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ. ເອກສງ຺ຄຫິຕານີຕິ ຕຖຏ຺ຐາທິນາ ເອເກເກເນວ ອຕ຺ເຖນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ເອກຄຓນໍ ຄຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ເອກສງ຺ຄຫິຕໍ, ຕໍ ເອກຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ເອເກນ ສງ຺ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອກຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຈ຺ຈານໍ ພຫຸຕ຺ເຕປິ ເອກຕ຺ຕມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເອກວຈນໍ ກຕໍ. ເອກຕ຺ຕໍ ເອເກນ ຎາເຓນ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ນານຕ຺ເຕກຕ຺ຕໍ ສ຺ວາວຕ຺ຖິຕໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຐິໂຕ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ເອເກນ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຕຖຏ຺ຐາທິຕໍຕໍເອກຕ຺ຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ກຖໍ? ນິໂຣຘສຈ຺ຈສ຺ສ ຕຖຏ຺ຐາທິເກ ເອກຕ຺ເຕ ປຏິວິທ຺ເຘ ເສສສຈ຺ຈານມ຺ປິ ຕຖຏ຺ຐາທິກໍ ເອກຕ຺ຕໍ ປຏິວິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ນານຕ຺ເຕກຕ຺ຕໍ ສ຺ວາວຕ຺ຖິຕໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ມຄ຺ຄວຸຏ຺ຐານກາເລ ອນິຈ຺ຈໂຕ ວາ ທຸກ຺ຂໂຕ ວາ ອນຕ຺ຕໂຕ ວາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ຂນ຺ເຘ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ທິຏ຺ເຐ ເສສຂນ຺ຘາປິ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ທິຏ຺ຐາວ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວມິທນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ທຸກ຺ຂຏ຺ໂຐ ຕຖຏ຺ໂຐຕິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ປີຬນຏ຺ຐາທິໂກ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອຕ຺ໂຖ ສຠາວຏ຺ເຐນ ຕຖຏ຺ໂຐ. ເສສສຈ຺ເຈສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂສເຍວ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຕາຠາວໂຕ ອນຕ຺ຕຏ຺ໂຐ. ວຸຕ຺ຕສຠາເວ ອວິສໍວາທກໂຕ ສຈ຺ຈຏ຺ໂຐ. ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພໂຕ ປຏິເວຘຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໐. ຍໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິອາທິ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍມຄ຺ຄາ ຄຫິຕາ. ຕານິ ຫິ ຕີຓິ ສຈ຺ຈານິ ອນິຈ຺ຈານິ ເຈວ ອນິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂານິ ຈ. ຍໍ ອນິຈ຺ຈຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ, ຕໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ຕານິເຍວ ຕີຓິ ຄຫິຕານິ. ຍໍ ອນິຈ຺ຈຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອນຕ຺ຕາ ຈາຕິ ເຕຫິ ຕີຫິ ສຫ ນິໂຣຘສຈ຺ຈຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຫິ ອນຕ຺ຕາເຍວ. ຕໍ ຕຖນ຺ຕິ ຕໍ ສຈ຺ຈຈຕຸກ຺ກໍ ສຠາວຠູຕໍ. ຕໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຕເທວ ສຈ຺ຈຈຕຸກ຺ກໍ ຍຖາສຠາເວ ອວິສໍວາທກໍ. ນວຫາກາເຣຫີຕິອາທີສຸ ‘‘ສພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໓; ສໍ. ນິ. ໔.໔໖) ວຈນໂຕ ອຠິຎ຺ຎຏ຺ເຐນ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎຏ຺ເຐ, ສມຸທຍສ຺ສ ປຫານຏ຺ເຐ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວນຏ຺ເຐ, ນິໂຣຘສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍຏ຺ເຐ ອາເວນິເກປິ ອິຘ ຈຕູສຸປິ ສຈ຺ເຈສຸ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສພ຺ຠາວໂຕ ປຣິຎ຺ຎຏ຺ເຐນ, ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສເນນ ປຫານສພ຺ຠາວໂຕ ປຫານຏ຺ເຐນ, ຈຕຸສຈ຺ຈຠາວນາສພ຺ຠາວໂຕ ຠາວນຏ຺ເຐນ, ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍສພ຺ຠາວໂຕ ສຈ຺ຉິກິຣິຍຏ຺ເຐນາຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນວຫາກາເຣຫິ ຕຖຏ຺ເຐນາຕິອາທີສຸ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

໑໑. ທ຺ວາທສຫິ ອາກາເຣຫີຕິອາທີສຸ ຕຖຏ຺ຐາທໂຍ ຎາຓກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ. ເອເຕສໍ ນິທ຺ເທເສປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑໒. ສຈ຺ຈານໍ ກຕິ ລກ຺ຂຓານີຕິອາທີສຸ ອຸປຣິ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ ຉ ລກ຺ຂຓານິ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕວເສນ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທ຺ເວ ລກ຺ຂຓານີຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓຎ຺ຈາຕິ ‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓານິ ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສງ຺ຂຕສ຺ສ ອສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓານິ ນ ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ວໂຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໔໗-໔໘) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຂຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕມິຕິ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອສງ຺ຂຕສ຺ສ ອສງ຺ຂຕມິຕິ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ. ສງ຺ຂຕໍ ປນ ນ ລກ຺ຂຓໍ, ລກ຺ຂຓໍ ນ ສງ຺ຂຕໍ. ນ ຈ ສງ຺ຂຕໍ ວິນາ ລກ຺ຂຓໍ ປຎ຺ຎາເປຕຸໍ ສກ຺ກາ, ນປິ ລກ຺ຂຓໍ ວິນາ ສງ຺ຂຕໍ. ລກ຺ຂເຓນ ປນ ສງ຺ຂຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ.

ປຸນ ຕເທວ ລກ຺ຂຓທ຺ວຍໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຉ ລກ຺ຂຓານີຕິ ອາຫ. ສງ຺ຂຕານໍ ສຈ຺ຈານນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍມຄ຺ຄສຈ຺ຈານໍ. ຕານິ ຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສງ຺ຄມ຺ມ ກຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຂຕານິ. ອຸປ຺ປາໂທຕິ ຊາຕິ. ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຊານີຍຕິ. ວໂຍຕິ ຠງ຺ໂຄ. ຐິຕານໍ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕນ຺ຕິ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕານໍ ອຎ຺ຎຖາຠາໂວ ຊຣາ. ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຂຕສຈ຺ຈານໍ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕສໍເຍວ ປນ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ, ຊຣາຍ ຠງ຺ຄສ຺ສ ຈ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຂຕນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຂຕວິກາຣຕ຺ຕາ ປນ ສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍານໍ ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ຄາ ສຈ຺ຈປຣິຍາປນ຺ນາ, ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ຄາ ນ ສຈ຺ຈປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສງ຺ຂຕານໍ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂຕາປິ ອຸປ຺ປາທລກ຺ຂຓມ຺ປິ ກາລສງ຺ຂາໂຕ ຕສ຺ສ ຂໂຓປິ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຸປ຺ປາເທ ວີຕິວຕ຺ເຕ ສງ຺ຂຕາປິ ຊຣາລກ຺ຂຓມ຺ປິ ກາລສງ຺ຂາໂຕ ຕສ຺ສ ຂໂຓປິ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂຕາປິ ຊຣາປິ ຠງ຺ຄລກ຺ຂຓມ຺ປິ ກາລສງ຺ຂາໂຕ ຕສ຺ສ ຂໂຓປິ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ ຂນ຺ຘກວຄ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໓໗-໓໘) ວຸຕ຺ຕໍ. ອສງ຺ຂຕສ຺ສ ສຈ຺ຈສ຺ສາຕິ ນິໂຣຘສຈ຺ຈສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສມາຄມ຺ມ ອກຕຕ຺ຕາ ສຍເມວ ນິປ຺ຜນ຺ນນ຺ຕິ ອສງ຺ຂຕໍ. ຐິຕສ຺ສາຕິ ນິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ຐິຕສ຺ສ, ນ ຐານປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຸນ ຕເທວ ລກ຺ຂຓທ຺ວຍໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ທ຺ວາທສ ລກ຺ຂຓານີຕິ ອາຫ.

ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ກຕິ ກຸສລາຕິອາທີສຸ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ວິປາກາພ຺ຍາກຕໍ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕໍ ຣູປາພ຺ຍາກຕໍ ນິພ຺ພານາພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ອພ຺ຍາກເຕສຸ ນິພ຺ພານາພ຺ຍາກຕໍ. ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຫິ ກຸສລາກຸສລລກ຺ຂເຓນ ນ ພ຺ຍາກຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາກຕານິ. ສິຍາ ກຸສລນ຺ຕິ ກາມາວຈຣຣູປາວຈຣາຣູປາວຈຣກຸສລານໍ ວເສນ ກຸສລມ຺ປິ ຠເວຍ຺ຍ. ສິຍາ ອກຸສລນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາກຸສລວເສນ. ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ກາມາວຈຣຣູປາວຈຣາຣູປາວຈຣວິປາກກິຣິຍານໍ ຣູປານຎ຺ຈ ວເສນ. ສິຍາ ຕີຓິ ສຈ຺ຈານີຕິອາທີສຸ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ ຄຓິຕານິ. ວຕ຺ຖຸວເສນາຕິ ອກຸສລກຸສລາພ຺ຍາກຕທຸກ຺ຂສມຸທຍນິໂຣຘມຄ຺ຄສງ຺ຂາຕວຕ຺ຖຸວເສນ. ຍໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ຐເປຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫໍ ອວເສສໍ ອກຸສລໍ. ອກຸສລຏ຺ເຐນ ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານິ ເອກສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ ອິມານິ ທ຺ເວ ທຸກ຺ຂສມຸທຍສຈ຺ຈານິ ອກຸສລຏ຺ເຐນ ເອກສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ອກຸສລສຈ຺ຈໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສຈ຺ຈໍ ທ຺ວີຫິ ສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ເອກໍ ອກຸສລສຈ຺ຈໍ ທ຺ວີຫິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ກຸສລນ຺ຕິ ເຕຠູມກໍ ກຸສລໍ. ອິມານິ ທ຺ເວ ທຸກ຺ຂມຄ຺ຄສຈ຺ຈານິ ກຸສລຏ຺ເຐນ ເອກສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ກຸສລສຈ຺ຈໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເອກໍ ກຸສລສຈ຺ຈໍ ທ຺ວີຫິ ທຸກ຺ຂມຄ຺ຄສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ເຕຠູມກວິປາກກິຣິຍາ ຣູປຎ຺ຈ. ອິມານິ ທ຺ເວ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘສຈ຺ຈານິ ອພ຺ຍາກຕຏ຺ເຐນ ເອກສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ເອກໍ ອພ຺ຍາກຕສຈ຺ຈໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເອກໍ ອພ຺ຍາກຕສຈ຺ຈໍ ທ຺ວີຫິ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ຕີຓິ ສຈ຺ຈານິ ເອກສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານີຕິ ສມຸທຍມຄ຺ຄນິໂຣຘສຈ຺ຈານິ ເອເກນ ອກຸສລກຸສລາພ຺ຍາກຕຠູເຕນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ. ເອກໍ ສຈ຺ຈໍ ຕີຫິ ສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ເອກໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ວິສຸໍ ອກຸສລກຸສລອພ຺ຍາກຕຠູເຕຫິ ສມຸທຍມຄ຺ຄນິໂຣຘສຈ຺ເຈຫິ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ທຸກ຺ຂສມຸທຍສຈ຺ຈານິ ອກຸສລຏ຺ເຐນ ສມຸທຍສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ທຸກ຺ຂມຄ຺ຄສຈ຺ຈານິ ກຸສລຏ຺ເຐນ ມຄ຺ຄສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ນ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ. ທຸກ຺ຂນິໂຣຘສຈ຺ຈານິ ອພ຺ຍາກຕຏ຺ເຐນ ນິໂຣຘສຈ຺ເຈນ ສງ຺ຄຫິຕານິ, ນ ອສງ຺ຂຕຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.