೨. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೦. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿನಿಚ್ಛಯವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸೇಧಕರೋ ನೇವ ಆಗಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನ ಚ ಅಧಿಗಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾನಂ ಅಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಸುತನ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಾಗಮೋ ಚ ಸುತಫಲತ್ತಾ ಹೇತುವೋಹಾರವಸೇನ ಅಧಿಗಮೋ ಚ, ತಂ ಸುತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತವಾ, ನ ಸುತವಾ ಅಸ್ಸುತವಾ. ಸ್ವಾಯಂ –

ಪುಥೂನಂ ಜನನಾದೀಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ;

ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ಪುಥುವಾಯಂ ಜನೋ ಇತಿ.

ಸೋ ಹಿ ಪುಥೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಅವಿಹತಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಸನ್ತಾಪೇಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಪರಿಳಾಹೇಹಿ ಪರಿದಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ ಮುಚ್ಛಿತಾ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಆವುತಾ ನಿವುತಾ ಓವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೯೪). ಪುಥೂನಂ ವಾ ಗಣನಪಥಮತೀತಾನಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ನೀಚಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಾನಂ ಜನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ವಾ ಅಯಂ, ವಿಸುಂಯೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಜನೋತಿಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಏವಮೇತೇಹಿ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ತೇ –

‘‘ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧೇನಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ;

ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ. –

ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೮).

ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸಬ್ಬೇಯೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವೇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ;

ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚಂ, ತಥಾವಿಧಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೮);

ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ‘‘ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ನ ಚ ದಸ್ಸನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ, ಸೋ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ದುವಿಧೋ. ತೇಸು ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ವಣ್ಣಮತ್ತಗಹಣತೋ ನ ಅರಿಯಭಾವಗೋಚರತೋ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಿಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವಿನೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಂ ನ ದಸ್ಸನಂ, ಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಮೇವ ದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭). ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಞಾಣೇನ ಅರಿಯೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅರಿಯಾಧಿಗತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಅನಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕುಸಲೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ;

ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ವಿನಯೇ ಏಕಮೇಕೋ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಅಯಂ ಸೀಲಸಂವರೋ. ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) –

ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ‘‘ಸಂವರೋ’’, ವಿನಯನತೋ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದೀಪಾಲೋಕೇನ ವಿಯ ತಮಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮಞಾಣೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನ ವಿಯ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭; ವಿಭ. ೬೨೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಇದಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂತಂಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಮಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೋ, ಪಭೇದತೋ ಚ ದಸವಿಧೋ ವಿನಯೋ ಭಿನ್ನಸಂವರತ್ತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ನಿನ್ನಾನಾಕಾರಣಞ್ಹಿ ಏತಂ ಅತ್ಥತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ. ಯೋವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೋವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ. ಅರಿಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇ ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕತಮೇಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ‘‘ಇಧ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಆವಿಕಾತುಂ ಪಠಮಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩೧. ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಭಿನಿವೇಸುದ್ದೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಕಸಿಣರೂಪಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪಾಕಟೋತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸಿಣರೂಪಮೇವ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ.

ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥಿತಂ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸಞ್ಞಂ, ಸಙ್ಖಾರೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥಿತಂ. ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವೇದನಂ, ವೇದನಾಯ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ ಕಥಿತೋ. ತಾ ಪನ ವೀಸತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ, ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ.

ಇದಾನಿ ತಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಕಥಂ ರೂಪನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕಲಫರಣವಸೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ. ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ. ಅದ್ವಯನ್ತಿ ಏಕಮೇವ. ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸಾತಿ ತೇಲಯುತ್ತಸ್ಸ ಪದೀಪಸ್ಸ. ಝಾಯತೋತಿ ಜಲತೋ. ಯಾ ಅಚ್ಚಿ, ಸೋ ವಣ್ಣೋತಿಆದಿ ಅಚ್ಚಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ಯಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಯಞ್ಚ ವತ್ಥೂತಿ ತದುಭಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ರೂಪವತ್ಥುಕಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀನಿ ಆಪಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾನೇವ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಂ ಪನ ರೂಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಕಸಿಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇನ ಸಂಕಿಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇದನಂ ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕತೋ ಗಹಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕರಣೇ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇಮಿನಾ ರೂಪೇನ ರೂಪವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸರೀರರೂಪಮ್ಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಛಾಯಾಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಛಾಯಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅವಿರಳೋ. ತಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏನ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ತಮೇತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಛಾಯಾವಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಚ್ಛಾಯೋ. ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತೇಪಿ ರೂಪಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ರೂಪವತ್ಥುಕಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸರೀರರೂಪಸ್ಸ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಸಮುದಾಯೇ ಅತ್ತನಿ ತಂ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ಗನ್ಧೋತಿ ಘಾಯಿತಗನ್ಧಂ ಆಹ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಪ್ಫೇತಿ ಪುಪ್ಫನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಗನ್ಧಸ್ಸ ಏವಮಾಹ.

ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಯತ್ಥ ರೂಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ರೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅರೂಪಸಮುದಾಯಂ ಅತ್ತಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾಧಾರಂ ಕರಣ್ಡಕಮಾಹ.

೧೩೨. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವೇದನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಗಹಣೇ ಅಸತಿಪಿ ವೇದನಾತಿ ಏಕಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೋ ಹಿ ಅನುಭವನವಸೇನ ವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ವೇದನಂಯೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ ರೂಪಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಗಣ್ಹಾತಿ.

೧೩೩. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾನನವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಸಞ್ಞಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಂ ವೇದನಾಯ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩೪. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನನ್ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚೇತನಾಯ ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಚೇತನಾ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ತಾಯ ಇತರೇಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋ ಪನ ಚೇತಸಿಕಭಾವವಸೇನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚೇತನಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೧೩೫. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಜಾನನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.