ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

(ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಯೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಾತಿಗಸಬ್ಬಸೋಭಾ-

ಯುತ್ತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ;

ದೋಸೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸವಾಸನೇಹಿ,

ಮುತ್ತೋ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಮಞ್ಚ ದಾತಾ.

ನಿಚ್ಚಂ ದಯಾಚನ್ದನಸೀತಚಿತ್ತೋ,

ಪಞ್ಞಾರವಿಜ್ಜೋತಿತಸಬ್ಬನೇಯ್ಯೋ;

ಸಬ್ಬೇಸು ಭೂತೇಸು ತಮಗ್ಗಭೂತಂ,

ಭೂತತ್ಥನಾಥಂ ಸಿರಸಾ ನಮಿತ್ವಾ.

ಯೋ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಮುನೀವ ಅಗ್ಗೋ, ಅನನ್ತಸಙ್ಖೇಸು ಜಿನತ್ತಜೇಸು;

ಅಹೂ ದಯಾಞಾಣಗುಣೇಹಿ ಸತ್ಥುಲೀಲಾನುಕಾರೀ ಜನತಾಹಿತೇಸು.

ತಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಮುನಿರಾಜಪುತ್ತಂ, ಥೇರಂ ಥಿರಾನೇಕಗುಣಾಭಿರಾಮಂ;

ಪಞ್ಞಾಪಭಾವುಗ್ಗತಚಾರುಕಿತ್ತಿಂ, ಸುಸನ್ತವುತ್ತಿಞ್ಚ ಅಥೋ ನಮಿತ್ವಾ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾನುಪವತ್ತಕೇನ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾವಕೇನ;

ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತೇಸು ತಥಾಗತೇನ, ಭೂತತ್ಥವೇದಿತ್ತಮುಪಾಗತೇನ.

ಯೋ ಭಾಸಿತೋ ಭಾಸಿತಕೋವಿದೇನ, ಧಮ್ಮಪ್ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಾಯಕೇನ;

ಪಾಠೋ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ, ಮಗ್ಗೋತಿ ತನ್ನಾಮವಿಸೇಸಿತೋ ಚ.

ವಿಚಿತ್ತನಾನತ್ತನಯೋಪಗೂಳ್ಹೋ, ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞೇಹಿ ಸದಾವಗಾಳ್ಹೋ;

ಅತ್ತತ್ಥಲೋಕತ್ಥಪರಾಯಣೇಹಿ, ಸಂಸೇವನೀಯೋ ಸುಜನೇಹಿ ನಿಚ್ಚಂ.

ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾವಹನಸ್ಸ ತಸ್ಸ, ಯೋಗೀಹಿನೇಕೇಹಿ ನಿಸೇವಿತಸ್ಸ;

ಅತ್ಥಂ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅನುವಣ್ಣಯನ್ತೋ, ಸುತ್ತಞ್ಚ ಯುತ್ತಿಞ್ಚ ಅನುಕ್ಕಮನ್ತೋ.

ಅವೋಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಮಯಾ ಸಕಾ ಚ, ಅನಾಮಸನ್ತೋ ಸಮಯಂ ಪರಞ್ಚ;

ಪುಬ್ಬೋಪದೇಸಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ, ಯಥಾನುರೂಪಂ ಉಪಸಂಹರನ್ತೋ.

ವಕ್ಖಾಮಹಂ ಅಟ್ಠಕಥಂ ಜನಸ್ಸ, ಹಿತಾಯ ಸದ್ಧಮ್ಮಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ;

ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಪಕಾಸಿನಿಂ ತಂ, ಸುಣಾಥ ಧಾರೇಥ ಚ ಸಾಧು ಸನ್ತೋತಿ.

ತತ್ಥ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ತನ್ನಾಮವಿಸೇಸಿತೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗತಾ ತಾವ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಚತಸ್ಸೋ ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ – ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ. ತಾಸಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಮಗ್ಗೋ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೋ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಟಿಲಾಭಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಥಮಯಂ ತಾಸಂ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ಪಭೇದತೋ ದೇಸಿತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾವಹತ್ತಾ. ನಾನಾಭೇದಭಿನ್ನಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾನಾಭೇದಭಿನ್ನಾ ದೇಸನಾ ಸೋತೂನಂ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಪ್ಪಭೇದಞ್ಚ ಸಞ್ಜನೇತಿ, ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾಯ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚ – ‘‘ಪಭೇದತೋ ಹಿ ದೇಸನಾ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾವಹಾ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಪದಭಾಜನೀಯ). ಅಯಞ್ಚ ನಾನಾಭೇದಭಿನ್ನಾ ದೇಸನಾ, ತೇನಸ್ಸಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಮಗ್ಗತ್ತಸಿದ್ಧಿ.

ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಪಭೇದಾ. ‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಭೇದಾ, ಞಾಣಸ್ಸೇವ ಪಭೇದಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

ತತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಹೇತುಅನುಸಾರೇನ ಅರೀಯತಿ ಅಧಿಗಮೀಯತಿ ಪಾಪುಣೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ವಿಪಾಕೋ, ಕಿರಿಯಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಂ ಅತ್ಥಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

ಧಮ್ಮೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಚ್ಚಯೋ. ಸೋ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತಂ ತಂ ವಿದಹತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಭೇದತೋ ಪನ ಯೋ ಕೋಚಿ ಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಹೇತು, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ಭಾಸಿತಂ, ಕುಸಲಂ, ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಅಯಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ವಿಭ. ೭೧೯-೭೨೫) –

‘‘ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಹೇತುಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಯಮ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಜಾತಾ ಭೂತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಜರಾಮರಣೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಜರಾಮರಣಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಜರಾಮರಣನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಜರಾಮರಣನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಜಾತಿಯಾ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಭವೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಉಪಾದಾನೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ತಣ್ಹಾಯ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ವೇದನಾಯ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಫಸ್ಸೇ ಞಾಣಂ….ಪೇ… ಸಳಾಯತನೇ ಞಾಣಂ….ಪೇ… ನಾಮರೂಪೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣೇ ಞಾಣಂ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರಸಮುದಯೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ – ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಂ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಸೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ ‘ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಾ ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಫಸ್ಸೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ. ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ. ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ.

ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಯಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಿವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಸ ಅಭಿಲಾಪೇ ಭಾಸನೇ ಉದೀರಣೇ ತಂ ಲಪಿತಂ ಭಾಸಿತಂ ಉದೀರಿತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಾಯ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಮಾಗಧಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಮೂಲಭಾಸಾಯ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಏವಮಯಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಫಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ಪನ ‘‘ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ವೇದನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಞ್ಞಂ ಪನೇಸ ನಾಮಾಖ್ಯಾತಉಪಸಗ್ಗನಿಪಾತಬ್ಯಞ್ಜನಸದ್ದಂ ಜಾನಾತಿ ನ ಜಾನಾತೀತಿ? ಯದಗ್ಗೇನ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಅಯಂ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಮ್ಪಿ ಜಾನಿಸ್ಸತಿ. ತಂ ಪನ ನಯಿದಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಭಾಸಂ ನಾಮ ಸತ್ತಾ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಂ ಕಥಿತಂ – ಮಾತಾಪಿತರೋ ಹಿ ದಹರಕಾಲೇ ಕುಮಾರಕೇ ಮಞ್ಚೇ ವಾ ಪೀಠೇ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಕಥಯಮಾನಾ ತಾನಿ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ, ದಾರಕಾ ತೇಸಂ ತಂ ತಂ ಭಾಸಂ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ಇದಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಭಾಸಂ ಜಾನನ್ತಿ. ಮಾತಾ ದಮಿಳೀ, ಪಿತಾ ಅನ್ಧಕೋ. ತೇಸಂ ಜಾತದಾರಕೋ ಸಚೇ ಮಾತು ಕಥಂ ಪಠಮಂ ಸುಣಾತಿ, ದಮಿಳಭಾಸಂ ಭಾಸಿಸ್ಸತಿ. ಸಚೇ ಪಿತು ಕಥಂ ಪಠಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಅನ್ಧಕಭಾಸಂ ಭಾಸಿಸ್ಸತಿ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪನ ಕಥಂ ಅಸುಣನ್ತೋ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಂ ಭಾಸಿಸ್ಸತಿ.

ಯೋಪಿ ಅಗಾಮಕೇ ಮಹಾಅರಞ್ಞೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ಕಥೇನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ವಚನಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಮೇವ ಭಾಸಿಸ್ಸತಿ. ನಿರಯೇ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ದೇವಲೋಕೇತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಾವ ಉಸ್ಸನ್ನಾ. ತತ್ಥ ಸೇಸಾ ಓಟ್ಟಕಿರಾತಅನ್ಧಕಯೋನಕದಮಿಳಭಾಸಾದಿಕಾ ಭಾಸಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಮೇವೇಕಾ ಯಥಾಭುಚ್ಚಬ್ರಹ್ಮವೋಹಾರಅರಿಯವೋಹಾರಸಙ್ಖಾತಾ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಾ ನ ಪರಿವತ್ತತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ತನ್ತಿಂ ಆರೋಪೇನ್ತೋ ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಾಯ ಏವ ಆರೋಪೇಸಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಏವಞ್ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಆಹರಿತುಂ ಸುಖಂ ಹೋತಿ. ಮಾಗಧಿಕಭಾಸಾಯ ಹಿ ತನ್ತಿಂ ಆರುಳ್ಹಸ್ಸ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಸೋತಪಥಾಗಮನಮೇವ ಪಪಞ್ಚೋ. ಸೋತೇ ಪನ ಸಙ್ಘಟ್ಟಿತಮತ್ತೇಯೇವ ನಯಸತೇನ ನಯಸಹಸ್ಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅಞ್ಞಾಯ ಪನ ಭಾಸಾಯ ತನ್ತಿಂ ಆರುಳ್ಹಕಂ ಪೋಥೇತ್ವಾ ಪೋಥೇತ್ವಾ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಬಹುಮ್ಪಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ನೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ.

ಞಾಣೇಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣಮಾರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ವಾ ತೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಗೋಚರಕಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ.

ಇಮಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕತಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ? ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಞ್ಚ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತತ್ಥೇರಸ್ಸಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಅಸೀತಿಯಾಪಿ ಮಹಾಥೇರಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಂ ಗತಾ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಹಪತಿನೋ, ಧಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ, ಉಪಾಲಿಸ್ಸ ಗಹಪತಿನೋ, ಖುಜ್ಜುತ್ತರಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯಾತಿಏವಮಾದೀನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಯಂ ಪಭೇದಂ ಗತಾತಿ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸು ಪಭೇದಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ? ಅಧಿಗಮೇನ, ಪರಿಯತ್ತಿಯಾ, ಸವನೇನ, ಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನ. ತತ್ಥ ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ. ಅರಹತ್ತಞ್ಹಿ ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪರಿಯತ್ತಿ ನಾಮ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸವನಂ ನಾಮ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಪಾಳಿಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ಗಣ್ಠಿಪದಅತ್ಥಪದವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ. ಉಗ್ಗಹಿತಪಾಳಿಆದೀಸು ಹಿ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಯೋಗಾವಚರತಾ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕಭಾವೇನ ಯಾವ ಅನುಲೋಮಗೋತ್ರಭುಸಮೀಪಂ ಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾನುಯೋಗೋ. ಪುಬ್ಬಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಏತೇಸು ಪನ ಕಾರಣೇಸು ಪರಿಯತ್ತಿ ಸವನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛಾತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪಭೇದಸ್ಸೇವ ಬಲವಕಾರಣಾನಿ. ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ, ಪಭೇದಸ್ಸ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ? ಹೋತಿ, ನ ಪನ ತಥಾ. ಪರಿಯತ್ತಿಸವನಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಹೋನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಪುಬ್ಬಯೋಗೇನ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಚೇವ ಏತರಹಿ ಚ ಸಙ್ಖಾರಸಮ್ಮಸನಂ ವಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಇಮೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತ್ವಾ ವಿಸದಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ. ಅಪರೇ ಆಹು –

‘‘ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ, ದೇಸಭಾಸಾ ಚ ಆಗಮೋ;

ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಗಮೋ, ಗರುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ತಥಾ;

ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚೇವಾತಿ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ವುತ್ತನಯೋವ. ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ತೇಸು ತೇಸು ಸತ್ಥೇಸು ಚ ಸಿಪ್ಪಾಯತನೇಸು ಚ ಕುಸಲತಾ. ದೇಸಭಾಸಾ ನಾಮ ಏಕಸತವೋಹಾರಕುಸಲತಾ, ವಿಸೇಸೇನ ಪನ ಮಾಗಧಿಕೇ ಕೋಸಲ್ಲಂ. ಆಗಮೋ ನಾಮ ಅನ್ತಮಸೋ ಓಪಮ್ಮವಗ್ಗಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನಂ. ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಏಕಗಾಥಾಯಪಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಪುಚ್ಛನಂ. ಅಧಿಗಮೋ ನಾಮ ಸೋತಾಪನ್ನತಾ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿತಾ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿತಾ ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ವಾ. ಗರುಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ನಾಮ ಸುತಪಟಿಭಾನಬಹುಲಾನಂ ಗರೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾಸೋ. ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ತಥಾರೂಪಾನಂಯೇವ ಮಿತ್ತಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ.

ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಪುಬ್ಬಯೋಗಞ್ಚೇವ ಅಧಿಗಮಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ಸಾವಕಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಏತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪನ ಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಾ, ಅಸೇಕ್ಖಾನಂ ಅಸೇಕ್ಖಫಲವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಾ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತಿ. ತಥಾಗತಾನಞ್ಹಿ ದಸ ಬಲಾನಿ ವಿಯ ಅರಿಯಾನಂ ಅರಿಯಫಲೇಹೇವ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಇಜ್ಝನ್ತೀತಿ. ಇಮಾಸಂ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೋ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೋ ಏವ ಪಕರಣಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪ್ಪಕರಣಂ, ಪಕಾರೇನ ಕರೀಯನ್ತೇ ವುಚ್ಚನ್ತೇ ಏತ್ಥ ನಾನಾಭೇದಭಿನ್ನಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ಅತ್ಥಾ ಇತಿ ಪಕರಣಂ.

ತದೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪ್ಪಕರಣಂ ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಲೋಕುತ್ತರಪ್ಪಕಾಸನಂ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಫಲವಿಸೇಸಸಾಧನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಸೇಧನಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ಞಾಣವರರತನಾಕರಭೂತಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಕಥಾವಿಲಾಸವಿಸೇಸಹೇತುಭೂತಂ ಸಂಸಾರಭೀರುಕಾನಂ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಂ ತದುಪಾಯದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾಸಜನನತ್ಥಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖನಾಸನತ್ಥಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಾನಞ್ಚ ಅನೇಕೇಸಂ ಸುತ್ತನ್ತಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿವರಣೇನ ಸುಜನಹದಯಪರಿತೋಸಜನನತ್ಥಂ ತಥಾಗತೇನ ಅರಹತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮಹಾಪದೀಪಾವಭಾಸೇನ ಸಕಲಜನವಿತ್ಥತಮಹಾಕರುಣಾಸಿನೇಹಸಿನಿದ್ಧಹದಯೇನ ವೇನೇಯ್ಯಜನಹದಯಗತಕಿಲೇಸನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತ್ಥಮುಜ್ಜಲಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಮಹಾಪದೀಪಸ್ಸ ತದಧಿಪ್ಪಾಯವಿಕಾಸನಸಿನೇಹಪರಿಸೇಕೇನ ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮವಿರತಮುಜ್ಜಲನಮಿಚ್ಛತಾ ಲೋಕಾನುಕಮ್ಪಕೇನ ಸತ್ಥುಕಪ್ಪೇನ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ವಾ ಆಯಸ್ಮತಾ ಆನನ್ದೇನ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ಯಥಾಸುತಮೇವ ಸಙ್ಗೀತಿಂ ಆರೋಪಿತಂ.

ತದೇತಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕನ್ತಿ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ದೀಘನಿಕಾಯೋ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೋ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೋ ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೋ ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಹಾನಿಕಾಯೇಸು ಖುದ್ದಕಮಹಾನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಂ. ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ಗಾಥಾ ಉದಾನಂ ಇತಿವುತ್ತಕಂ ಜಾತಕಂ ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಂ ವೇದಲ್ಲನ್ತಿ ನವಸು ಸತ್ಥು ಸಾಸನಙ್ಗೇಸು ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಗೇಯ್ಯವೇಯ್ಯಾಕರಣಙ್ಗದ್ವಯಸಙ್ಗಹಿತಂ.

‘‘ದ್ವಾಸೀತಿ ಬುದ್ಧತೋ ಗಣ್ಹಿಂ, ದ್ವೇ ಸಹಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖುತೋ;

ಚತುರಾಸೀತಿ ಸಹಸ್ಸಾನಿ, ಯೇ ಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತಿನೋ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೧೦೨೭) –

ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕತ್ಥೇರೇನ ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಏತದಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತೇನ ಪಟಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಚತುರಾಸೀತಿಯಾ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸಾನಂ ಭಿಕ್ಖುತೋ ಗಹಿತೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಹಸ್ಸೇಸು ಅನೇಕಸತಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಿತಂ. ತಸ್ಸ ತಯೋ ವಗ್ಗಾ – ಮಹಾವಗ್ಗೋ, ಮಜ್ಝಿಮವಗ್ಗೋ, ಚೂಳವಗ್ಗೋತಿ. ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಗ್ಗಸ್ಮಿಂ ದಸದಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಞಾಣಕಥಾದಿಕಾ ಮಾತಿಕಾಕಥಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಮತಿಂಸ ಕಥಾ. ಏವಮನೇಕಧಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಅಪುಬ್ಬಪದತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ಇಮಞ್ಹಿ ಪಕರಣಂ ಪಾಠತೋ ಅತ್ಥತೋ ಉದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಚ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೇನ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಞ್ಚ, ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೇನಾಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಧಾರೇತಬ್ಬಞ್ಚ. ತಂ ಕಿಸ್ಸಹೇತು? ಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಲೋಕೇ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ.

ತತ್ಥ ಸಮತಿಂಸಾಯ ಕಥಾಸು ಞಾಣಕಥಾ ಕಸ್ಮಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾತಿ ಚೇ? ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿಮಲವಿಸೋಧಕತ್ತೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದಿಭೂತತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ, ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಜುಕಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೬೯)?

ಉಜುಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾಪಿ ಞಾಣಕಥಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾ.

ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ತತ್ರ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹೋತಿ. ಕಥಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹೋತಿ? ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಚಂ ‘ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ‘ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಂ ‘ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಂ ‘ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೋ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾಸತಿಂ ‘ಸಮ್ಮಾಸತೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಸತಿಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾಸತೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ‘ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿಂ ‘ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀ’ತಿ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಾಸ್ಸ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೬ ಆದಯೋ).

ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭೂತಾಯ ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀನಮ್ಪಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ ಜಾನಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಂ ಞಾಣಂ ತಾವ ಸೋಧೇತುಂ ಞಾಣಕಥಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾ.

‘‘ಅಪಿಚುದಾಯಿ, ತಿಟ್ಠತು ಪುಬ್ಬನ್ತೋ, ತಿಟ್ಠತು ಅಪರನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಂ ತೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ – ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಇದಂ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸುಪ್ಪಾದಾ ಇದಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಇದಂ ನ ಹೋತಿ, ಇಮಸ್ಸ ನಿರೋಧಾ ಇದಂ ನಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೭೧) ಚ –

ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತದಿಟ್ಠಿಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಞಾಣಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಞಾಣಕಥಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾ.

‘‘ಅಲಂ, ಸುಭದ್ದ, ತಿಟ್ಠತೇತಂ ‘ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸಕಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅಬ್ಭಞ್ಞಿಂಸು, ಸಬ್ಬೇವ ನ ಅಬ್ಭಞ್ಞಿಂಸು, ಉದಾಹು ಏಕಚ್ಚೇ ಅಬ್ಭಞ್ಞಿಂಸು, ಏಕಚ್ಚೇ ನ ಅಬ್ಭಞ್ಞಿಂಸೂ’ತಿ. ಧಮ್ಮಂ ತೇ, ಸುಭದ್ದ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಂ ಸುಣಾಹಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿಕರೋಹಿ, ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೩) ಚ –

ಪುಥುಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಪ್ಪವಾದಾನಂ ವಾದೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದೇಸಿತತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಚ ಮಗ್ಗೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಧಾನತ್ತಾ ಞಾಣಕಥಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾ.

‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸಂಸೇವೋ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೪೬; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೧೧) ಚ –

‘‘ಸದ್ಧಾಜಾತೋ ಉಪಸಙ್ಕಮತಿ, ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತೋ ಸೋತಂ ಓದಹತಿ, ಓಹಿತಸೋತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ಸುತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಧಾರೇತಿ, ಧಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ಅತ್ಥಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೋ ಧಮ್ಮಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಖಮನ್ತಿ, ಧಮ್ಮನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ಛನ್ದೋ ಜಾಯತಿ, ಛನ್ದಜಾತೋ ಉಸ್ಸಹತಿ, ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲೇತಿ, ತುಲಯಿತ್ವಾ ಪದಹತಿ, ಪಹಿತತ್ತೋ ಕಾಯೇನ ಚೇವ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೩, ೪೩೨) ಚ –

‘‘ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ಆದೀನಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೯೦) ಚ –

ಅನೇಕಾನಿ ಸುತ್ತನ್ತಪದಾನಿ ಅನುಲೋಮೇನ್ತೇನ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಞಾಣಕಥಾ ಆದಿತೋ ಕಥಿತಾ.

ಸಾ ಪನಾಯಂ ಞಾಣಕಥಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಠಿತಾ. ಉದ್ದೇಸೇ ‘‘ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ಮಾತಿಕಾವಸೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕಥಂ ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣಂ. ‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ’ತಿ ಸೋತಾವಧಾನಂ, ತಂಪಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಾನಿಯೇವ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನೀತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೧) ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ಞಾಣಕಥಾ

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ತತ್ಥ ಉದ್ದೇಸೇ ತಾವ ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತಸದ್ದೋ ಅನೇಕತ್ಥಪ್ಪಭೇದೋ. ತಥಾ ಹೇಸ –

ಮಂಸವಿಞ್ಞಾಣಞಾಣೇಸು, ತಣ್ಹಾದೀಸು ಚ ದಿಸ್ಸತಿ;

ಧಾರಾಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ, ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಮ್ಪಿ ಚ.

‘‘ಸೋತಾಯತನಂ ಸೋತಧಾತು ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೧೫೭) ಹಿ ಅಯಂ ಸೋತಸದ್ದೋ ಮಂಸಸೋತೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಸೋತೇನ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫) ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇ. ‘‘ದಿಬ್ಬಾಯ ಸೋತಧಾತುಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೬) ಞಾಣಸೋತೇ. ‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಾನಿ ಏತಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಮಯಾ ಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಪಕಿತ್ತಿತಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಾನಿ ದೇಸಿತಾನಿ ಪಞ್ಞಪಿತಾನಿ ಪಟ್ಠಪಿತಾನಿ ವಿವರಿತಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಉತ್ತಾನೀಕತಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ತಣ್ಹಾಸೋತೋ ದಿಟ್ಠಿಸೋತೋ ಕಿಲೇಸಸೋತೋ ದುಚ್ಚರಿತಸೋತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) ತಣ್ಹಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಮಹನ್ತಂ ದಾರುಕ್ಖನ್ಧಂ ಗಙ್ಗಾಯ ನದಿಯಾ ಸೋತೇನ ವುಯ್ಹಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಉದಕಧಾರಾಯಂ. ‘‘ಅರಿಯಸ್ಸೇತಂ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ಸೋತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ. ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಉಭಯತೋ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಇಧ ಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚ ಪರಲೋಕೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೯) ಚಿತ್ತಸನ್ತತಿಯಂ. ಇಧ ಪನಾಯಂ ಮಂಸಸೋತೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಸೋತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ, ಕರಣಭೂತೇನ ವಾ ಅವಧೀಯತಿ ಅವತ್ಥಾಪೀಯತಿ ಅಪ್ಪೀಯತೀತಿ ಸೋತಾವಧಾನಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಸುತಂ. ಸುತಞ್ಚ ನಾಮ ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯) ವಿಯ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಅವಧಾರಿತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ, ತಂ ಇಧ ಸೋತಾವಧಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸೋತಾವಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಸುತೇ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸೋತಾವಧಾನೇ ಪಞ್ಞಾ. ಪಞ್ಞಾತಿ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಾಕಟಕರಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞಾ, ತೇನ ತೇನ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತೀತಿಪಿ ಪಞ್ಞಾ.

ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸುತಸದ್ದೋ ತಾವ ಸಉಪಸಗ್ಗೋ ಅನುಪಸಗ್ಗೋ ಚ –

ಗಮನೇ ವಿಸ್ಸುತೇ ತಿನ್ತೇನುಯೋಗೋಪಚಿತೇಪಿ ಚ;

ಸದ್ದೇ ಚ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರಞಾತೇ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ.

ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಸೇನಾಯ ಪಸುತೋ’’ತಿಆದೀಸು ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೧೧; ಮಹಾವ. ೫) ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅವಸ್ಸುತಾ ಅವಸ್ಸುತಸ್ಸ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೬೫೭) ತಿನ್ತಾ ತಿನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯೇ ಝಾನಪಸುತಾ ಧೀರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೮೧) ಅನುಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸುತಂ ಅನಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಖು. ಪಾ. ೭.೧೨; ಪೇ. ವ. ೨೫) ಉಪಚಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೧) ಸದ್ದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೩೯) ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರವಿಞ್ಞಾತಧರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಉಪಧಾರಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಾ ಏಸಾ ಏತಂ ಸುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಅವಧಾರಿತಂ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಪಠಮಞ್ಚ ಅಪರಾಪರಞ್ಚ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ಸುತಮಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಸುತಮಯಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತಮಯೇತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಮೇತಂ, ಯಥಾ ‘‘ನ ಹೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬೇ’’ (ಕಥಾ. ೧, ೧೫-೧೮). ‘‘ವನಪ್ಪಗುಮ್ಬೇ ಯಥಾ ಫುಸ್ಸಿತಗ್ಗೇ’’ (ಖು. ಪಾ. ೬.೧೩; ಸು. ನಿ. ೨೩೬). ‘‘ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಕಾರೇ ನತ್ಥಿ ಪರಕಾರೇ ನತ್ಥಿ ಪುರಿಸಕಾರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೮) ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುತಮಯಂ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಅಥ ವಾ ಸುತೇನ ಪಕತೋ ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೋ ಸುತಮಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸುತಮಯೇ ಧಮ್ಮಪುಞ್ಜೇ ಪವತ್ತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸುತಮಯೇ ಞಾಣಂ. ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಧಮ್ಮೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಞಾಣಂ. ತಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಪರಿಯಾಯವಚನೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪಕಾಸನತ್ಥಂ ಅನಿಯಮೇನ ‘‘ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಞಾಣಞ್ಚ ನಾಮ ಸಭಾವಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಂ, ಅಕ್ಖಲಿತಪಟಿವೇಧಲಕ್ಖಣಂ ವಾ ಕುಸಲಿಸ್ಸಾಸಖಿತ್ತಉಸುಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯ, ವಿಸಯೋಭಾಸನರಸಂ ಪದೀಪೋ ವಿಯ, ಅಸಮ್ಮೋಹಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ಅರಞ್ಞಗತಸುದೇಸಕೋ ವಿಯ. ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೭೧) ವಚನತೋ ಸಮಾಧಿಪದಟ್ಠಾನಂ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಹಿ ಸಭಾವೋ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ, ಕಿಚ್ಚಂ ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ವಾ ರಸೋ ನಾಮ, ಉಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ ವಾ ಫಲಂ ವಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ, ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨. ಸುತ್ವಾನ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾತಿ –

ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ ಸತೀ ಚೇವ, ಞಾಣಂ ಖನ್ತಿ ತಥೇವ ಚ;

ವೀರಿಯಂ ಪಞ್ಚಿಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ಸಂವರಾತಿ ಪಕಾಸಿತಾ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಾಗತೋ ಸಮುಪಾಗತೋ ಉಪಪನ್ನೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಆಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ನ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೀ ಹೋತಿ ನಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಾಹೀ. ಯತ್ವಾಧಿಕರಣಮೇನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಸಂವುತಂ ವಿಹರನ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನ್ವಾಸ್ಸವೇಯ್ಯುಂ, ತಸ್ಸ ಸಂವರಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ, ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ),

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ . (ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೬೦; ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧) –

ಆಗತೋ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಕತಮೇ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಸವಾ ಪಟಿಸೇವನಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಯೋನಿಸೋ ಚೀವರಂ ಪಟಿಸೇವತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಾಸಂವರೋ, ಸೋಪಿ ಞಾಣಸಂವರೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸ ಜಿಘಚ್ಛಾಯ ಪಿಪಾಸಾಯ ಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರಿಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸಾನಂ ದುರುತ್ತಾನಂ ದುರಾಗತಾನಂ ವಚನಪಥಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಾರೀರಿಕಾನಂ ವೇದನಾನಂ ದುಕ್ಖಾನಂ ತಿಬ್ಬಾನಂ ಖರಾನಂ ಕಟುಕಾನಂ ಅಸಾತಾನಂ ಅಮನಾಪಾನಂ ಪಾಣಹರಾನಂ ಅಧಿವಾಸಕಜಾತಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಆಗತೋ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ ಪಜಹತಿ ವಿನೋದೇತಿ ಬ್ಯನ್ತೀಕರೋತಿ ಅನಭಾವಂ ಗಮೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ನಯೇನ ಆಗತೋ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ‘‘ಇಧ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಆಜೀವಂ ಪಹಾಯ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೮) ಆಗತೋ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸಂವರೋ, ಸೋಪಿ ವೀರಿಯಸಂವರೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತೇಸು ಸತ್ತಸು ಸಂವರೇಸು ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇವನಸಙ್ಖಾತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಂವರಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇಸು ಚ ವಿಸೇಸೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸುತಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಂವರನ್ತಸ್ಸ ಸಂವರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಂವರೇ ಪವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಸುತ್ವಾನ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಸುತ್ವಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಸುತಹೇತುನಾ ಸಂವರೇ ಪಞ್ಞಾತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೀಲಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೀಲನ್ತಿ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ. ಕಿಮಿದಂ ಸೀಲನಂ ನಾಮ? ಸಮಾಧಾನಂ ವಾ, ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸುಸೀಲ್ಯವಸೇನ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಧಾರಣಂ ವಾ, ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾವಸೇನ ಆಧಾರಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತದೇವ ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥದ್ವಯಂ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣವಿದೂ ಅನುಜಾನನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ‘‘ಅಧಿಸೇವನಟ್ಠೇನ ಆಚಾರಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸೀಲಟ್ಠೇನ ಸಿರಟ್ಠೇನ ಸೀತಲಟ್ಠೇನ ಸಿವಟ್ಠೇನ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ಸೀಲನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ತಸ್ಸ, ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಅನೇಕಧಾ;

ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ರೂಪಸ್ಸ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸ ನೇಕಧಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ನೀಲಪೀತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ರೂಪಾಯತನಸ್ಸ ಸನಿದಸ್ಸನತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನೀಲಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸನಿದಸ್ಸನಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ, ತಥಾ ಸೀಲಸ್ಸ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕಧಾ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಯದೇತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಮಾಧಾನವಸೇನ ಕುಸಲಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಸೀಲನಂ, ತದೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ಚೇತನಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಸಮಾಧಾನಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವಾನತಿಕ್ಕಮನತೋ. ಏವಂಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪನಸ್ಸ –

‘‘ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನತಾ, ಅನವಜ್ಜಗುಣೋ ತಥಾ;

ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೇನ, ರಸೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ತಸ್ಮಾ ಇದಂ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ ರಸೇನ ದುಸ್ಸೀಲ್ಯವಿದ್ಧಂಸನರಸಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೇನ ಅನವಜ್ಜರಸನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ತಯಿದಂ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞುಹಿ;

ಓತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಹಿರೀ ಚೇವ, ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ. –

ತಯಿದಂ ಸೀಲಂ ‘‘ಕಾಯಸೋಚೇಯ್ಯಂ ವಚೀಸೋಚೇಯ್ಯಂ ಮನೋಸೋಚೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೬೬) ಏವಂ ವುತ್ತಸೋಚೇಯ್ಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಸುಚಿಭಾವೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾತಿ ಗಹಣಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಞ್ಚ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣ್ಣಿತಂ, ಆಸನ್ನಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇ ಹಿ ಸತಿ ಸೀಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ತಿಟ್ಠತಿ ಚ, ಅಸತಿ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏವಂವಿಧೇನ ಸೀಲೇನ ಸಹಗತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಸೀಲಮಯೇ ಞಾಣಂ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲಮೇವ ಪಕತಂ ಸೀಲಮಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಲಮಯೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ. ಅಸಂವರೇ ಆದೀನವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರೇ ಆನಿಸಂಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ, ಸಂವರಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಚ ಸೀಲಮಯಞಾಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ.

೩. ಸಂವರಿತ್ವಾ ಸಮಾದಹನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸೀಲಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಸಂವರಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸಮಾದಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾದಹನೇ ಪವತ್ತಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ. ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆದಹನಂ ಠಪನನ್ತಿ ಚ ಸಮಾದಹನಂ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇವೇತಂ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ.

ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧಿ. ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ? ಸಮಾಧಾನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ. ಕಿಮಿದಂ ಸಮಾಧಾನಂ ನಾಮ? ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಆಧಾನಂ, ಠಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಸಮಂ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಅವಿಕ್ಖಿಪಮಾನಾ ಅವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಇದಂ ಸಮಾಧಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ –

ಲಕ್ಖಣಂ ತು ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ವಿಕ್ಖೇಪವಿದ್ಧಂಸನಂ ರಸೋ;

ಅಕಮ್ಪನಮುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪದಟ್ಠಾನಂ ಸುಖಂ ಪನ.

ಭಾವೀಯತಿ ವಡ್ಢೀಯತೀತಿ ಭಾವನಾ, ಸಮಾಧಿ ಏವ ಭಾವನಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಭಾವನಾ ವಡ್ಢನಾ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಸಮಾಧಿಭಾವನಾವಚನೇನ ಅಞ್ಞಂ ಭಾವನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯೇ ಞಾಣಂ.

೪. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚ ಫಲಮೇತೀತಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನ ವಿನಾ ತೇನ, ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಿಚ ಉಪಕಾರಕತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇ ವವತ್ಥಾಪನೇ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ.

ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ತಾವ ಸಭಾವಪಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಪಞ್ಞತ್ತಿಆಪತ್ತಿಪರಿಯತ್ತಿನಿಸ್ಸತ್ತತಾವಿಕಾರಗುಣಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧) ಸಭಾವೇ ದಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಯಸ್ಸೇತೇ ಚತುರೋ ಧಮ್ಮಾ, ಸದ್ಧಸ್ಸ ಘರಮೇಸಿನೋ;

ಸಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮೋ ಧಿತಿ ಚಾಗೋ, ಸ ವೇ ಪೇಚ್ಚ ನ ಸೋಚತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೯೦) –

ಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಯಂ.

‘‘ನ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಅಧಮ್ಮೋ ಚ, ಉಭೋ ಸಮವಿಪಾಕಿನೋ;

ಅಧಮ್ಮೋ ನಿರಯಂ ನೇತಿ, ಧಮ್ಮೋ ಪಾಪೇತಿ ಸುಗ್ಗತಿ’’ನ್ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೩೦೪) –

ಆದೀಸು ಪುಞ್ಞೇ. ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ನಿರುತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಅಧಿವಚನಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೦೬-೧೦೮) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೩-೨೩೪) ಆಪತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೫.೭೩) ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೨೧). ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೫) ನಿಸ್ಸತ್ತತಾಯಂ. ‘‘ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಜರಾಧಮ್ಮಾ ಮರಣಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೧೦.೧೦೭) ವಿಕಾರೇ. ‘‘ಛನ್ನಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೫೦) ಗುಣೇ. ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೦) ಪಚ್ಚಯೇ. ‘‘ಠಿತಾವ ಸಾ ಧಾತು ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತತಾ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೦; ಅ. ನಿ. ೩.೧೩೭) ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಅತ್ತನೋ ಪರಿಪೂರಕಂ ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಸಕಸಕಲಕ್ಖಣೇ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ವಾ, ಚಿತ್ತೇನ ಅವಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಧಾರೀಯನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಚ ಏತಾಯಾತಿ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ. ಇದಞ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮಯಞಾಣೇ ವುತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ಯೋಗಮಾರಭಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾಪಿತನಾಮರೂಪಸ್ಸ ತೇಸಂ ನಾಮರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಯಾಯಂ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಏವ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಕಾತುಂ. ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣಗಹಣೇನೇವ ತಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಸಿದ್ಧಂ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಞಾಣಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ ದುತಿಯತತಿಯಞಾಣಂ ವಿಯ ‘‘ಸಮಾದಹಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಾ.

‘‘ಸಮಾದಹಿತ್ವಾ ಯಥಾ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸತಿ, ವಿಪಸ್ಸಮಾನೋ ತಥಾ ಚೇ ಸಮಾದಹೇ;

ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸಮಥೋ ತದಾ ಅಹು, ಸಮಾನಭಾಗಾ ಯುಗನದ್ಧಾ ವತ್ತರೇ’’ತಿ. –

ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ಞಾಣಞ್ಚ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಾವ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಪಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೫. ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ, ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕ್ಖಣಂ ವಾ ಪತ್ವಾ ಅತಿ ಇತಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತೀತಾ, ತದುಭಯಮ್ಪಿ ನ ಆಗತಾ ನ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಅನಾಗತಾ, ತಂ ತಂ ಕಾರಣಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಉದ್ಧಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ. ಅದ್ಧಾ ಸನ್ತತಿಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇಸಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕೇಕಕ್ಖನ್ಧಲಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಲಾಪವಸೇನ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ವವತ್ಥಾನೇ ನಿಚ್ಛಯನೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನೇ ಪಞ್ಞಾ.

ಸಮ್ಮಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಮಸನೇ ಅನುಮಜ್ಜನೇ ಪೇಕ್ಖಣೇ ಞಾಣಂ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಞ್ಹಿ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಞಾಣಾನನ್ತರಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಂ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಓಳಾರಿಕಂ ವಾ ಸುಖುಮಂ ವಾ ಹೀನಂ ವಾ ಪಣೀತಂ ವಾ ಯಂ ದೂರೇ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ, ದುಕ್ಖತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನಂ, ಅನತ್ತತೋ ವವತ್ಥಪೇತಿ, ಏಕಂ ಸಮ್ಮಸನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವವತ್ಥಾಪಿತೇ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧೇ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೬. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಪರಿಣಾಮದಸ್ಸನೇ ಭಙ್ಗದಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉದಯಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಭೇದೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಉದಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದಸ್ಸನೇನ ವಾ ಉದಯದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ಉದಯೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಉದಯಂ ವಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಂ ಸಿಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದವಿಪರಿಣಾಮಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಚ ಉದಯದಸ್ಸನಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ಪಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂಸಮ್ಮಸನೇಯೇವ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಕರಣತ್ಥಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಉದಯಬ್ಬಯೇ ಅನುಪಸ್ಸನತೋ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೭. ಆರಮ್ಮಣಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಆರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ. ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗತೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಭಙ್ಗಂ ಅನುಪಸ್ಸನೇ ಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಚ ವಿವಿಧಾ ಪಸ್ಸನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಜಾನನಾ ಪಸ್ಸನಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಸಙ್ಖಾ ‘‘ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇ ಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಿಖಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಇದಮೇವ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಸಿದ್ಧಾಯ ತಂ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾವ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಿಖಂ ಞಾಣಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಉದಯಬ್ಬಯಸ್ಸ ಸುಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಲಹುಂ ಲಹುಂ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೇಸು ಞಾಣೇ ತಿಕ್ಖೇ ವಹನ್ತೇ ಉದಯಂ ಪಹಾಯ ಭಙ್ಗೇ ಏವ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೮. ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಉಪ್ಪಾದಪವತ್ತನಿಮಿತ್ತಆಯೂಹನಾಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾನೇ ಪೀಳಾಯೋಗತೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಯವಸೇನ ಗಹಣೂಪಗಮನೇ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ. ಅಥ ವಾ ಭಯತೋ ಉಪತಿಟ್ಠತೀತಿ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಞಾ, ತಂ ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಆದೀನವೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಮೇವ. ‘‘ಯಾ ಚ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಾ, ಯಞ್ಚ ಆದೀನವೇ ಞಾಣಂ, ಯಾ ಚ ನಿಬ್ಬಿದಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಟ್ಠಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಏಕಮಿವ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾದಿ ವಿಯ ತಿವಿಧಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಸು ಸಿದ್ಧಾಸು ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಭಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತಿಭವಚತುಯೋನಿಪಞ್ಚಗತಿಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿನವಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಪಭೇದಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘದೀಪಿಅಚ್ಛತರಚ್ಛಯಕ್ಖರಕ್ಖಸಚಣ್ಡಗೋಣಚಣ್ಡಕುಕ್ಕುರಪಭಿನ್ನ- ಮದಚಣ್ಡಹತ್ಥಿಘೋರಆಸಿವಿಸಅಸನಿವಿಚಕ್ಕಸುಸಾನರಣಭೂಮಿಜಲಿತಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಆದಯೋ ವಿಯ ಮಹಾಭಯಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾಪಿ ಏವಮೇವ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪಸ್ಸತೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಸ ತಂ ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ನೇವ ತಾಣಂ ನ ಲೇಣಂ ನ ಗತಿ ನ ಪಟಿಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸಗತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಏಕಸಙ್ಖಾರೇಪಿ ಪತ್ಥನಾ ವಾ ಪರಾಮಾಸೋ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ತಯೋ ಭವಾ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರಪುಣ್ಣಾ ಅಙ್ಗಾರಕಾಸುಯೋ ವಿಯ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತಾ ಘೋರವಿಸಾ ಆಸಿವಿಸಾ ವಿಯ, ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕಾ ವಧಕಾ ವಿಯ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾನಿ ಸುಞ್ಞಗಾಮೋ ವಿಯ, ಛ ಬಾಹಿರಾಯತನಾನಿ ಗಾಮಘಾತಕಚೋರಾ ವಿಯ, ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ನವ ಚ ಸತ್ತಾವಾಸಾ ಏಕಾದಸಹಿ ಅಗ್ಗೀಹಿ ಆದಿತ್ತಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಾ ಸಜೋತಿಭೂತಾ ವಿಯ ಚ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಗಣ್ಡಭೂತಾ ರೋಗಭೂತಾ ಸಲ್ಲಭೂತಾ ಅಘಭೂತಾ ಆಬಾಧಭೂತಾ ವಿಯ ಚ ನಿರಸ್ಸಾದಾ ನಿರಸಾ ಮಹಾಆದೀನವರಾಸಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸುಖೇನ ಜೀವಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭೀರುಕಪುರಿಸಸ್ಸ ರಮಣೀಯಾಕಾರಸಣ್ಠಿತಮ್ಪಿ ಸವಾಳಕಮಿವ ವನಗಹನಂ, ಸಸದ್ದೂಲಾ ವಿಯ ಗುಹಾ, ಸಗಾಹರಕ್ಖಸಂ ವಿಯ ಉದಕಂ, ಸಮುಸ್ಸಿತಖಗ್ಗಾ ವಿಯ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ, ಸವಿಸಂ ವಿಯ ಭೋಜನಂ, ಸಚೋರೋ ವಿಯ ಮಗ್ಗೋ, ಆದಿತ್ತಮಿವ ಅಗಾರಂ, ಉಯ್ಯುತ್ತಸೇನಾ ವಿಯ ರಣಭೂಮಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಏತಾನಿ ಸವಾಳಕವನಗಹನಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ಭೀತೋ ಸಂವಿಗ್ಗೋ ಲೋಮಹಟ್ಠಜಾತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇವ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸಮನ್ತತೋ ನಿರಸಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವಮೇವ ಪಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸೇವಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇ ಆದೀನವತೋ ಸಮ್ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠತಿ ನಾಭಿರಮತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಚಿತ್ತಕೂಟಪಬ್ಬತಪಾದಾಭಿರತೋ ಸುವಣ್ಣರಾಜಹಂಸೋ ಅಸುಚಿಮ್ಹಿ ಚಣ್ಡಾಲಗಾಮದ್ವಾರಆವಾಟೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಸತ್ತಸು ಮಹಾಸರೇಸುಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ, ಏವಮೇವ ಅಯಂ ಯೋಗೀರಾಜಹಂಸೋ ಸುಪರಿದಿಟ್ಠಾದೀನವೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಭಾವನಾರಾಮತಾಯ ಪನ ಭಾವನಾರತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸತ್ತಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ಅಭಿರಮತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸುವಣ್ಣಪಞ್ಜರೇಪಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಸೀಹೋ ಮಿಗರಾಜಾ ನಾಭಿರಮತಿ, ತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸವಿತ್ಥತೇ ಪನ ಹಿಮವನ್ತೇಯೇವ ರಮತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಯೋಗೀಸೀಹೋ ತಿವಿಧೇ ಸುಗತಿಭವೇಪಿ ನಾಭಿರಮತಿ, ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸುಯೇವ ರಮತಿ. ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೇತೋ ಸತ್ತಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಇದ್ಧಿಮಾ ವೇಹಾಸಙ್ಗಮೋ ಛದ್ದನ್ತೋ ನಾಗರಾಜಾ ನಗರಮಜ್ಝೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ಹಿಮವತಿ ಛದ್ದನ್ತರಹದೇಯೇವ ರಮತಿ, ಏವಮಯಂ ಯೋಗೀವರವಾರಣೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಗತೇ ನಾಭಿರಮತಿ, ‘‘ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೩) ನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಿಪದೇಯೇವ ರಮತಿ, ತನ್ನಿನ್ನತಪ್ಪೋಣತಪ್ಪಬ್ಭಾರಮಾನಸೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ.

೯. ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸು ಞಾಣನ್ತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಂ ಚಜಿತುಂ ಕಾಮೇತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ. ಪಟಿಸಙ್ಖಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತೀತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ. ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ, ಸನ್ತಿಟ್ಠನಂ ವಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಚ ಸಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಚ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ ಚಾತಿ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಇತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಿ ಪರಿಚ್ಚಜಿತುಕಾಮತಾ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ. ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಕರಣತ್ಥಂ ಮಜ್ಝೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ. ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠನಾ. ಏವಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ತಿಪ್ಪಕಾರಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾಸು ಞಾಣಂ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಪಟಿಸಙ್ಖಾಸನ್ತಿಟ್ಠನಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾನಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖತಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂ’’ತಿ ಚ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ, ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಏಕತ್ತಾ ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ – ‘‘ಯಾ ಚ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ ಯಾ ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾ ಯಾ ಚ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಟ್ಠಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೨೭). ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂತಿ ಬಹುವಚನಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಸೂತಿ ಚ ಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಪನ ತೇನ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣೇನ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಣ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇಸು ಸಭೇದಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಜ್ಜತಿ ನ ಲಗ್ಗತಿ ನ ಬಜ್ಝತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಂ ಛಡ್ಡೇತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ಜಾಲಬ್ಭನ್ತರಗತೋ ಮಚ್ಛೋ, ಸಪ್ಪಮುಖಗತೋ ಮಣ್ಡೂಕೋ, ಪಞ್ಜರಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ವನಕುಕ್ಕುಟೋ, ದಳ್ಹಪಾಸವಸಂಗತೋ ಮಿಗೋ, ಅಹಿತುಣ್ಡಿಕಹತ್ಥಗತೋ ಸಪ್ಪೋ, ಮಹಾಪಙ್ಕಪಕ್ಖನ್ದೋ ಕುಞ್ಜರೋ, ಸುಪಣ್ಣಮುಖಗತೋ ನಾಗರಾಜಾ, ರಾಹುಮುಖಪವಿಟ್ಠೋ ಚನ್ದೋ, ಸಪತ್ತಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪುರಿಸೋತಿಏವಮಾದಯೋ ತತೋ ತತೋ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಾ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಗತಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಂ ನಿಸ್ಸರಿತುಕಾಮಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಮುಚ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾ ಮುಚ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಸುನ್ದರತರೋ. ಅಥಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಗತಾಲಯಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮಸ್ಸ ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಸಬ್ಬಭವಯೋನಿಗತಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸಗತೇ ಸಭೇದಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಮುಞ್ಚಿತುಕಾಮೋ ಮುಞ್ಚನಸ್ಸ ಉಪಾಯಸಮ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಪುನ ತೇ ಏವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವಿಪಸ್ಸತೋ ಚಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ದುಕ್ಖವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನತ್ತವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಪವತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಸುಞ್ಞಾ’’ತಿ ದಿಸ್ವಾ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಯಞ್ಚ ನನ್ದಿಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಭರಿಯಾಯ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭರಿಯೋ ವಿಯ ಪುರಿಸೋ ತಸ್ಸಾ ಭರಿಯಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸೀನೋ ಹೋತಿ ಮಜ್ಝತ್ತೋ, ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ವಾ ನ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಜಾನತೋ ಏವಂ ಪಸ್ಸತೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಪದುಮಪಲಾಸೇ ಈಸಕಂ ಪೋಣೇ ಉದಕಫುಸಿತಾನಿ ಪತಿಲೀಯನ್ತಿ ಪಟಿಕುಟನ್ತಿ ಪಟಿವತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ವಾ ಪನ ಕುಕ್ಕುಟಪತ್ತಂ ವಾ ನ್ಹಾರುದದ್ದುಲಂ ವಾ ಅಗ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಏವಂ ತಸ್ಸ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚಿತ್ತಂ ಪತಿಲೀಯತಿ ಪಟಿಕುಟತಿ ಪಟಿವತ್ತತಿ ನ ಸಮ್ಪಸಾರಿಯತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪರಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಸಾಧಕಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಞಾಣೇಹಿ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ಸೋ ವತ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಾರಂ ನಿಚ್ಚತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಅನುಲೋಮಿಕಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಅಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಅನೋಕ್ಕಮಮಾನೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರಿಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೯೮; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೬).

ವುತ್ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ –

‘‘ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ? ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತಿ? ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನುಲೋಮಿಕಂ ಖನ್ತಿಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೭).

ಪಟ್ಠಾನೇ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಅನುಲೋಮಂ ಗೋತ್ರಭುಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಅನುಲೋಮಂ ವೋದಾನಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭).

ತಸ್ಸ ಹಿ ತಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸದ್ಧಾ ಬಲವತರಾ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ, ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ, ಚಿತ್ತಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಂ ತಿಕ್ಖತರಂ ಪವತ್ತತಿ. ತಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ. ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತನಯೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ. ತದನನ್ತರಂ ತಥೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಜವನಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಪುರಿಮಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಉಪರಿ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮೇತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಿಕೋ ರಾಜಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವೋಹಾರಿಕಮಹಾಮತ್ತಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸುತ್ವಾ ಅಗತಿಗಮನಂ ಪಹಾಯ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದಮಾನೋ ತೇಸಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಪೋರಾಣಸ್ಸ ಚ ರಾಜಧಮ್ಮಸ್ಸ. ತತ್ಥ ರಾಜಾ ವಿಯ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ, ಅಟ್ಠ ವೋಹಾರಿಕಮಹಾಮತ್ತಾ ವಿಯ ಅಟ್ಠ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ, ಪೋರಾಣರಾಜಧಮ್ಮೋ ವಿಯ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ, ಯಥಾ ರಾಜಾ ‘‘ಏವಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಮೋದಮಾನೋ ವೋಹಾರಿಕಾನಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ರಾಜಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಏವಮಿದಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಟ್ಠನ್ನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಂ ತಥಕಿಚ್ಚತಾಯ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಉಪರಿ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸತ್ತತಿಂಸಾಯ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ. ತಸ್ಮಾ ಅನುಲೋಮಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦. ಬಹಿದ್ಧಾ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಅಕುಸಲಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಮ್ಹಾ ವುಟ್ಠಾತಿ ವಿಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುಟ್ಠಾನಂ, ವಿವಟ್ಟತಿ ಪರಾವಟ್ಟತಿ ಪರಮ್ಮುಖಂ ಹೋತೀತಿ ವಿವಟ್ಟನಂ, ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ತಂ ವಿವಟ್ಟನಞ್ಚಾತಿ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಂ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಏಕತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೨೭).

ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಾಭಿಭವನತೋ ಅರಿಯಗೋತ್ತಭಾವನತೋ ಗೋತ್ರಭು. ಇದಞ್ಹಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣೇಹಿ ಪದುಮಪಲಾಸತೋ ಉದಕಮಿವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರತೋ ಪತಿಲೀಯಮಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನುಲೋಮಞಾಣಸ್ಸ ಆಸೇವನನ್ತೇ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತಂ ಪುಥುಜ್ಜನಸಙ್ಖಂ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಮಾನಂ ಅರಿಯಗೋತ್ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಖಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪಠಮಾವತ್ತನಪಠಮಾಭೋಗಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರಭೂತಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾಸೇವನಉಪನಿಸ್ಸಯನತ್ಥಿವಿಗತವಸೇನ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸಾಧಯಮಾನಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಅಪುನರಾವತ್ತಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

೧೧. ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಭತೋತಿ ಉಭತೋ, ದ್ವಯತೋತಿ ವಾ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚ ತದನುವತ್ತಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಚ ವುಟ್ಠಾತಿ ವಿವಟ್ಟತೀತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನೇ ಪಞ್ಞಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಪವತ್ತಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದುಭತೋ ವುಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೮೨೭).

ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ ಪೇಕ್ಖತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗೀಯತಿ ಅನ್ವೇಸೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ. ಜಾತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ. ತಞ್ಹಿ ಗೋತ್ರಭುಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕುರುಮಾನಂ ಸಯಂವಜ್ಝೇ ಕಿಲೇಸೇ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಮಾನಂ ಅನಮತಗ್ಗಸಂಸಾರವಟ್ಟದುಕ್ಖಸಮುದ್ದಂ ಸೋಸಯಮಾನಂ ಸಬ್ಬಾಪಾಯದ್ವಾರಾನಿ ಪಿದಹಮಾನಂ ಸತ್ತಅರಿಯಧನಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಕುರುಮಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಂ ಪಜಹಮಾನಂ ಸಬ್ಬವೇರಭಯಾನಿ ವೂಪಸಮಯಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವಮುಪನಯಮಾನಂ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಅನೇಕಾನಿ ಆನಿಸಂಸಸತಾನಿ ಪಟಿಲಾಭಯಮಾನಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಪುರಿಸೋ, ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಪರತೀರೇ;

ವೇಗೇನಾಗಮ್ಮ ಯಥಾ, ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಓರಿಮತಿರತರುಬದ್ಧಂ.

ರಜ್ಜುಂ ವಾ ದಣ್ಡಂ ವಾ, ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತ್ವಾನ ಪಾರನಿನ್ನತನು;

ಪಾರಾಪನ್ನೋ ಪನ ತಂ, ಮುಞ್ಚಿಯ ವೇಧಂ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಪಾರೇ.

ಏವಂ ಯೋಗಾವಚರೋ, ಸಕ್ಕಾಯಮಯಮ್ಹಿ ಓರಿಮೇ ತೀರೇ;

ದಿಟ್ಠಭಯೋ ಅಭಯೇ ಪನ, ಠಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ಅಮತಪಾರೇ.

ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸ, ಪಭುತಿಕವೇಗೇನ ಆಗತೋ ರಜ್ಜುಂ;

ರೂಪಾವ್ಹಂ ದಣ್ಡಂ ವಾ, ತದಿತರಖನ್ಧಾವ್ಹಯಂ ಸಮ್ಮಾ.

ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಆವಜ್ಜನ, ಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಪುಬ್ಬವುತ್ತನಯತೋವ;

ಅನುಲೋಮೇಹುಲ್ಲಙ್ಘಿಯ, ನಿಬ್ಬುತಿನಿನ್ನೋ ತದಾಸನೋಪಗತೋ.

ತಂ ಮುಞ್ಚಿಯ ಗೋತ್ರಭುನಾ, ಅಲದ್ಧಆಸೇವನೇನ ತು ಪವೇಧಂ;