ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥಂ, ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ;

ವನ್ದೇ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರ-ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಂ.

ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಯೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಲೋಕತೋ;

ವನ್ದೇ ತಮುತ್ತಮಂ ಧಮ್ಮಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ.

ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಯೋ;

ವನ್ದೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ತಂ, ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಂ.

ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ಇತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ;

ಹತನ್ತರಾಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ, ಹುತ್ವಾಹಂ ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ.

ಠಿತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ, ಚಿರಂ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ;

ಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತನಾಮೇನ, ಥೇರೇನ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ.

ಪದುಮುತ್ತರನಾಥಸ್ಸ, ಪಾದಮೂಲೇ ಪವತ್ತಿತಂ;

ಪಸ್ಸತಾ ಅಭಿನೀಹಾರಂ, ಸಮ್ಪತ್ತಂ ಯಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ.

ಸಂಖಿತ್ತಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ, ಏಸೋ ಅಗ್ಗೋತಿ ತಾದಿನಾ;

ಠಪಿತೋ ಏತದಗ್ಗಸ್ಮಿಂ, ಯೋ ಮಹಾಸಾವಕುತ್ತಮೋ.

ಛಳಭಿಞ್ಞೋ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ;

ಮಹಾಕಚ್ಚಾಯನೋ ಥೇರೋ, ಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪಸಂಸಿತೋ.

ತೇನ ಯಾ ಭಾಸಿತಾ ನೇತ್ತಿ, ಸತ್ಥಾರಾ ಅನುಮೋದಿತಾ;

ಸಾಸನಸ್ಸ ಸದಾಯತ್ತಾ, ನವಙ್ಗಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ.

ತಸ್ಸಾ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ, ಓಗಾಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ;

ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಕ್ಕರಾ ಕಾತುಂ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ.

ಸಹ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಯಸ್ಮಾ, ಧರತೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ;

ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ, ತಿಟ್ಠತೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ.

ತಸ್ಮಾ ತಮುಪನಿಸ್ಸಾಯ, ಓಗಾಹೇತ್ವಾನ ಪಞ್ಚಪಿ;

ನಿಕಾಯೇ ಪೇಟಕೇನಾಪಿ, ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾಬಲಂ.

ಸುವಿಸುದ್ಧಮಸಂಕಿಣ್ಣಂ, ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ;

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ, ಸಮಯಂ ಅವಿಲೋಮಯಂ.

ಪಮಾದಲೇಖಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ, ಪಾಳಿಂ ಸಮ್ಮಾ ನಿಯೋಜಯಂ;

ಉಪದೇಸಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ, ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನಂ.

ಇತಿ ಅತ್ಥಂ ಅಸಙ್ಕಿಣ್ಣಂ, ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಮೇ;

ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ, ನಿಸಾಮಯಥ ಸಾಧವೋತಿ.

ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತಿ? ಸದ್ಧಮ್ಮನಯನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಸತ್ತೇ ಕಾಮಾದಿಭವಂ ನಯತೀತಿ ‘‘ಭವನೇತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮಂ ನಯತೀತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯನಟ್ಠೇನ ‘‘ನೇತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ನಯನ್ತಿ ತಾಯಾತಿ ನೇತ್ತಿ. ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣೇನ ಹಿ ಕರಣಭೂತೇನ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತೇ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಂ ನಯನ್ತಿ ಸಮ್ಪಾಪೇನ್ತೀತಿ, ನೀಯನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ವೇನೇಯ್ಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪಿಯನ್ತೀತಿ ನೇತ್ತಿ. ನ ಹಿ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಅವಿಪರೀತಸುತ್ತತ್ಥಾವಬೋಧೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾಯಿತುಕಾಮೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಯತ್ತಾ, ನೇತ್ತಿ ಚ ಸುತ್ತಪ್ಪಭವಾ, ಸುತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪ್ಪಭವನ್ತಿ.

ಸಾ ಪನಾಯಂ ನೇತ್ತಿ ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ತಿಪ್ಪಭೇದಾ ಹಾರನಯಪಟ್ಠಾನಾನಂ ವಸೇನ. ಪಠಮಞ್ಹಿ ಹಾರವಿಚಾರೋ, ತತೋ ನಯವಿಚಾರೋ, ಪಚ್ಛಾ ಪಟ್ಠಾನವಿಚಾರೋತಿ. ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನತೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹವಾರವಿಭಾಗವಾರವಸೇನ ದುವಿಧಾ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ನೇತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ವಿಭಾಗವಾರೋತಿ ವಾರದ್ವಯಮೇವ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ. ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಪಕರಣತ್ಥೋ ‘‘ಯಂ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತೇ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ಪಟ್ಠಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ? ನಯಿದಮೇವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಮೂಲಪದಗ್ಗಹಣೇನ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾ ಕುಹಿಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ. ಮೂಲಪದಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಹಿ ಅತ್ಥನಯಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕಾ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ.

ವಿಭಾಗವಾರೋ ಪನ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ತಿವಿಧೋ. ತೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಭವನ್ತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಉದ್ದೇಸವಾರೋ. ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ತೇತ್ತಿಂಸಾ ಏತ್ತಿಕಾ ನೇತ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೋ. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರೋ ಪನ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಾರೋ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಾರೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಅಯಂ ಪಹಾನೇನ ಸಮಾರೋಪನಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂ’’ತಿ ಅಯಂ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಹಾರವಿಭಙ್ಗಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರಾನಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಯತ್ಥ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಉದಾಹರಣಸುತ್ತೇಹಿ ಏಕೋ ಹಾರೋ ನಿದ್ದಿಸೀಯತಿ, ಅಯಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೋ. ಯತ್ಥ ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನೇಕೇ ಹಾರಾ ಸಮ್ಪತನ್ತಿ, ಅಯಂ ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೇಟಕೇ –

‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಾರಾ, ಸಮ್ಪತಮಾನಾ ನಯನ್ತಿ ಸುತ್ತತ್ಥಂ;

ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಪುಥುತ್ತಾ, ಸಾ ಭೂಮೀ ಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ’’ತಿ.

ನಯಸಮುಟ್ಠಾನಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಾರವಿಭಾಗೋ ಪಾಕಟೋ ಏವ. ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನವಾರೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸುಪಿ ನ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ಧಟೋತಿ. ಏತ್ಥಾಹ – ‘‘ಇದಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಮಹಾಸಾವಕಭಾಸಿತಂ, ಭಗವತಾ ಅನುಮೋದಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಪಾಳಿತೋ ಏವ. ನ ಹಿ ಪಾಳಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪಮಾಣತರಂ ಅತ್ಥಿ. ಯಾ ಹಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಅವಿರುದ್ಧಾ ಪಾಳಿ, ಸಾ ಪಮಾಣಂ. ತಥಾ ಹಿ ಅಗರಹಿತಾಯ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಯ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೋ ವಿಯ ಇದಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಆಭತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಸಾವಕಭಾಸಿತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಸುಭಸುತ್ತ- (ದೀ. ನಿ. ೧.೪೪೪ ಆದಯೋ) ಅನಙ್ಗಣಸುತ್ತ- (ಮ. ನಿ. ೧.೫೭ ಆದಯೋ) ಕಚ್ಚಾಯನಸಂಯುತ್ತಾದೀನಂ ನಿದಾನಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ? ನಯಿದಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ. ಸಾವಕಭಾಸಿತಾನಂ ಬುದ್ಧಭಾಸಿತಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಪದಬುದ್ಧವಂಸಾದೀನಞ್ಚ ನಿದಾನಂ ನ ಭಾಸಿತಂ, ನ ಚ ತಾವತಾ ತಾನಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನಿದಾನಞ್ಚ ನಾಮ ಸುತ್ತವಿನಯಾನಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಾದೀಹಿ ಮಹಾಸಾವಕೇಹೇವ ಭಾಸಿತಂ, ಇದಞ್ಚ ಮಹಾಸಾವಕಭಾಸಿತಂ, ಥೇರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅನಞ್ಞವಿಸಯತ್ತಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ವಿಚಾರಣಾಯಾತಿ ಕಿಮೇತೇನ ನಿದಾನಗವೇಸನೇನ, ಅತ್ಥೋಯೇವೇತ್ಥ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋ, ಯೋ ಪಾಳಿಯಾ ಅವಿರುದ್ಧೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವತೋ ನ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿಸುಂ ನಿದಾನವಚನಕಿಚ್ಚಂ ಅತ್ಥಿ, ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗನಿದ್ದೇಸಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಸಬ್ಬಮೇವ ಚೇತಂ ಪಕರಣಂ ಸಾಸನಪರಿಯೇಟ್ಠಿಭಾವತೋ ಏಕವಿಧಂ, ತಥಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಾದನತೋ ವಿಮುತ್ತಿರಸತೋ ಚ. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥವಿಚಾರಭಾವತೋ ದುವಿಧಂ, ತಥಾ ಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗಭಾವತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರತ್ಥಸಙ್ಗಹಣತೋ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಾಹಕತೋ ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿಯಭಾವತೋ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿವಚನತೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗನಿದ್ದೇಸತೋ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮವಿಭಾಗತೋ ಚ.

ತಿವಿಧಂ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಯನಿದ್ದೇಸತೋ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣವಿಭಾಗತೋ ಪರಿಞ್ಞತ್ತಯಕಥನತೋ ಪಹಾನತ್ತಯೂಪದೇಸತೋ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಣತೋ ತಿವಿಧಸಂಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನತೋ ಮೂಲಗೀತಿಅನುಗೀತಿಸಙ್ಗೀತಿಭೇದತೋ ಪಿಟಕತ್ತಯತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋ ಹಾರನಯಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಭೇದತೋ ಚ.

ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಚತುಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯತೋ ಚತುನಯದೇಸನತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥದೇಸನಾಪಟಿವೇಧಗಮ್ಭೀರಭಾವತೋ ಚ. ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಾಗತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸತೋ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಪಞ್ಚನಿಕಾಯತ್ಥವಿವರಣತೋ ಚ. ಛಬ್ಬಿಧಂ ಛಳಾರಮ್ಮಣವಿಭಾಗತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಿಭಾಗತೋ ಚ. ಸತ್ತವಿಧಂ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಪರಿಚ್ಛೇದತೋ. ನವವಿಧಂ ಸುತ್ತಾದಿನವಙ್ಗನಿದ್ದೇಸತೋ. ಚುದ್ದಸವಿಧಂ ಸುತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಭಾಗತೋ. ಸೋಳಸವಿಧಂ ಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಞ್ಚ ಸಾಸನಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಭೇದತೋ. ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸವಿಧಂ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧವಿಚಾರಭಾವತೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಕರಣವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಸಾಸನಪರಿಯೇಟ್ಠಿಭಾವತೋತಿ ಸಕಲಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ನವಙ್ಗಸ್ಸ ಸತ್ಥುಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವತೋ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಾದನತೋತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿಭಾವನಾಭೂಮಿಸಮ್ಪಾದನತೋ. ವಿಮುತ್ತಿರಸತೋತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅಮತಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥವಿಚಾರಭಾವತೋತಿ ಹಾರಬ್ಯಞ್ಜನಪದಕಮ್ಮನಯಾನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಾರತ್ತಾ ಅತ್ಥಪದಅತ್ಥನಯಾನಂ ಅತ್ಥವಿಚಾರತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗಭಾವೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಧಮ್ಮವಿನಯತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋತಿ ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿನಯಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿಯಭಾವತೋತಿ ನೇತ್ತಿವಚನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಉದಾಹರಣಸುತ್ತಾನಞ್ಚ ಲಕ್ಖಿಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಭಾಗಾ, ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ವಿಸಭಾಗಾ, ತಂವಿಚಾರಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮವಿಭಾಗತೋತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಸಹಜೇಕಟ್ಠತಾದಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾಮವತ್ಥಾದಿನಾ ಸಾಧಾರಣಾ ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಚ, ತಂವಿಭಾಗತೋ ದುವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುಗ್ಗಲತ್ತಯನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿ ಪುಗ್ಗಲತ್ತಯನಿದ್ದೇಸತೋ. ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣವಿಭಾಗತೋತಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿವಿಭಾಗತೋ. ಮೂಲಗೀತಿಅನುಗೀತಿಸಙ್ಗೀತಿಭೇದತೋತಿ ಪಠಮಂ ವಚನಂ ಮೂಲಗೀತಿ, ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ ಅನುಗೀತಿ, ತಂತಂಸುತ್ತತ್ಥಯೋಜನವಸೇನ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಯನಂ ಸಙ್ಗೀತಿ, ಸಾ ಥೇರಸ್ಸ ಪರತೋ ಪವತ್ತಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಏತಾಸಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಭೇದತೋ ತಿವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸತೋತಿ ರೂಪಾದಿಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸೀಲಾದಿಪಞ್ಚಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸತೋ ಪಞ್ಚವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನವಿಭಾಗತೋತಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಂ ಅಲೋಭಾದೋಸಾಮೋಹಾನಂ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಂ ಸದ್ಧಾದಿಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಚುದ್ದಸವಿಧಸ್ಸ ಸುತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ವಿಭಾಗವಚನತೋ ಚುದ್ದಸವಿಧನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ನ ಪಪಞ್ಚಿತಂ.

೧. ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ಅನೇಕಭೇದವಿಭತ್ತೇ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣೇ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹವಿಭಾಗವಾರವಸೇನ ದುವಿಧ’’ನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹವಾರೋ ಆದಿ. ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಯಂ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತೇ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಆದಿ. ತತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಸ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಯಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಲೋಕೋತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ. ಪೂಜಯತೇತಿ ಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಲೋಕಪಾಲೋತಿ ಕತ್ತುವಿಸೇಸನಂ. ಸದಾತಿ ಕಾಲನಿದ್ದೇಸೋ. ನಮಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಉಪಚಯೇನ ಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ. ಏತನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಾಸನವರನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ವಿದೂಹೀತಿ ಕರಣವಚನೇನ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ. ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಕಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋ. ನರವರಸ್ಸಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸನಂ.

ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಾನಿ ತಬ್ಬಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ಲೋಕೋ, ಪಜಾ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಜಾತಿಸದ್ದತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಲೋಕಸದ್ದೋ ಸಙ್ಖಾರಭಾಜನೇಸುಪಿ ದಿಟ್ಠಪ್ಪಯೋಗೋ, ಪೂಜನಕಿರಿಯಾಯೋಗ್ಯಭೂತತಾವಸೇನ ಪನ ಸತ್ತಲೋಕವಚನೋ ಏವ ಇಧ ಗಹಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪೂಜಯತೇತಿ ಮಾನಯತಿ, ಅಪಚಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತೀತಿ ಲೋಕಪಾಲಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ಇನ್ದಯಮವರುಣಕುವೇರಾ ಲೋಕಪಾಲಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಹ ಲೋಕಪಾಲೇಹೀತಿ ಸಲೋಕಪಾಲೋ, ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತುಲ್ಯಾಧಿಕರಣಂ. ಅಥ ವಾ ಇಸ್ಸರಿಯಾಧಿಪಚ್ಚೇನ ತಂತಂಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಪಾಲನತೋ ರಕ್ಖಣತೋ ಖತ್ತಿಯಚತುಮಹಾರಾಜಸಕ್ಕಸುಯಾಮಸನ್ತುಸಿತಸುನಿಮ್ಮಿತಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತಿಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾದಯೋ ಲೋಕಪಾಲಾ. ತೇಹಿ ಸಹ ತಂತಂಸತ್ತನಿಕಾಯೋ ಸಲೋಕಪಾಲೋ ಲೋಕೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಕ್ಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಪಾಲೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೯; ಇತಿವು. ೪೨) ವಚನತೋ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಪಾಲಾ. ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಲೋಕೋ ಸಲೋಕಪಾಲೋ. ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹಿ ಪಾಪಗರಹಿನೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದವನ್ತತಾಯ ಭಗವತಿ ಪೂಜಾನಮಕ್ಕಾರಪರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ, ಸದಾತಿ ವಾ ಭಗವತೋ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ತತೋ ಪರಞ್ಚ. ಅಥ ವಾ ಸದಾತಿ ಅಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಸಾಸನನ್ತರಧಾನಾ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ವಾ. ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತತಾಯ ಬುದ್ಧಙ್ಕುರಭೂತಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪೂಜನೀಯಾ ಚೇವ ವನ್ದನೀಯಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ಸುಮೇಧಭೂತೋ –

‘‘ದೀಪಙ್ಕರೋ ಲೋಕವಿದೂ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೋ;

ಮಮ ಕಮ್ಮಂ ಪಕಿತ್ತೇತ್ವಾ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಪಾದಮುದ್ಧರಿ.

‘‘ಯೇ ತತ್ಥಾಸುಂ ಜಿನಪುತ್ತಾ, ಪದಕ್ಖಿಣಮಕಂಸು ಮಂ;

ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಸುರಾ ಚ, ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾನ ಪಕ್ಕಮು’’ನ್ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೭೫-೭೬);

ನಮಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಕೇಚಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾಪಿ ತೇಸಂ ಅಪಾಕಟಗುಣತಾಯ ನಮಕ್ಕಾರಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭಗವತೋ, ಯಥಾಭೂತಅಬ್ಭುಗ್ಗತಕಿತ್ತಿಸದ್ದತಾಯ ಪನ ಭಗವನ್ತಂ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತಿ ಚೇವ ನಮಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸದಾ ನರಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತಿ ಚೇವ ನಮಸ್ಸತಿ ಚ, ತಸ್ಸ. ಏತನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾಸನವರನ್ತಿ ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥೇಹಿ ಯಥಾರಹಂ ಸತ್ತೇ ಸಾಸತಿ ವಿನೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಾಸನಂ, ತದೇವ ಏಕನ್ತನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣತಾಯ ಚ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ತಂತಂಅಭಿಪತ್ಥಿತಸಮಿದ್ಧಿಹೇತುತಾಯ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ವರಿತಬ್ಬತೋ ವಾ ವರಂ, ಸಾಸನಮೇವ ವರನ್ತಿ ಸಾಸನವರಂ. ವಿದೂಹೀತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮಫಲಾನಿ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ವಿದನ್ತೀತಿ ವಿದೂ, ಪಣ್ಡಿತಮನುಸ್ಸಾ, ತೇಹಿ. ಞಾತಬ್ಬಂ, ಞಾಣಮರಹತೀತಿ ವಾ ಞೇಯ್ಯಂ. ನರವರಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸವರಸ್ಸ, ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಪೂಜನೀಯೋ ನಮಸ್ಸನೀಯೋ ಚ ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಸ ಲೋಕೇ ಉತ್ತಮಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಏತಂ ಇದಾನಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಹಾರನಯಪಟ್ಠಾನವಿಚಾರಣವಿಸಯಭೂತಂ ಸಾಸನಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾದಿಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವರಂ ಅಗ್ಗಂ ಉತ್ತಮಂ ನಿಪುಣಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯಮೇವಾತಿ. ಭಗವತೋ ಹಿ ವಚನಂ ಏಕಗಾಥಾಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಖನ್ಧಾಯತನಧಾತಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಕ್ಖಮತಾಯ ಸೋಳಸಹಾರಪಞ್ಚನಯಸೋಳಸಅಟ್ಠವೀಸತಿವಿಧಪಟ್ಠಾನವಿಚಾರಯೋಗ್ಯಭಾವೇನ ಚ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಅತ್ಥತೋ ಅಗಾಧಪಾರಂ ಸಣ್ಹಸುಖುಮಞಾಣವಿಸಯಮೇವಾತಿ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಪಞ್ಞವನ್ತಸ್ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೮; ಅ. ನಿ. ೮.೩೦). ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಕ್ಕಮೇನ ಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸುಞ್ಞತಮುಖಾದೀಹಿ ಓಗಾಹಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅವಿಞ್ಞೂನಂ ಸುಪಿನನ್ತೇನಪಿ ನ ವಿಸಯೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿದೂಹಿ ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏತು ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿ.

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ತಂ ತಸ್ಸ ಸಾಸನವರ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ಸಾಸನ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ ಯಂ ಸಾಸನವರಂ ಸಲೋಕಪಾಲೋ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತಿ ನಮಸ್ಸತಿ ಚ, ತಂ ಸಾಸನವರಂ ವಿದೂಹಿ ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ನಯೇ ಲೋಕಪಾಲ-ಸದ್ದೇನ ಭಗವಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಗವಾ ಹಿ ಲೋಕಗ್ಗತಾಯಕತ್ತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಲೋಕಪಾಲೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲೋಕಪಾಲಸ್ಸ ಸತ್ಥುನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಲೋಕಪಾಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಪಾಲ-ಸದ್ದೋ ಗುಣೀಭೂತೋಪಿ ಸತ್ಥುವಿಸಯತ್ತಾ ಸಾಸನ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಸಾಮಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೀವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪಧಾನಭೂತೋ ವಿಯ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಅರಹತೀತಿ.

ಕಥಂ ಪನ ಸಯಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜಯತೀತಿ? ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ. ಧಮ್ಮಗರುನೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ, ತೇ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಾಯಮಾನಾವ ವಿಹರನ್ತೀತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂನೂನಾಹಂ ಯ್ವಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಮಯಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕತ್ವಾ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೩; ಅ. ನಿ. ೪.೨೧).

ಅಪಿ ಚ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಪೂಜನಾ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಆದೀಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀತಿ ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಾಮೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ನಮಸ್ಸತೀತಿ ವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಕಞ್ಚಿ ನಮಸ್ಸತೀತಿ, ಏಸೋಪಿ ನಿದ್ದೋಸೋ. ನ ಹಿ ನಮಸ್ಸತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ನಮಕ್ಕಾರಂ ಕರೋತೀತಿ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ಗರುಕರಣೇನ ತನ್ನಿನ್ನೋ ತಪ್ಪೋಣೋ ತಪ್ಪಬ್ಭಾರೋತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಭಗವಾ ಚ ಧಮ್ಮಗರುತಾಯ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಧಮ್ಮನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಭಾವೇನ ವಿಹರತೀತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯೇನ ಸುದಂ ಸ್ವಾಹಂ ನಿಚ್ಚಕಪ್ಪಂ ವಿಹರಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೭) ಏವಮಾದೀಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ‘‘ವಿದೂಹಿ ನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ನೇತಬ್ಬಂ ಪಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಅತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪಾಪನಂ ಬುಜ್ಝನಂ, ಪರಸನ್ತಾನೇ ಬೋಧನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಭಗವತೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪೂಜನೀಯವನ್ದನೀಯಭಾವೋ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಭಾವೋ ಚ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇತಿ, ಸಾ ಚ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನತೋ ತಥಾಗತೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ನ ಹಿ ಸವಾಸನನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಞ್ಚ ವಿನಾ ತಾದಿಸೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಇಚ್ಚಸ್ಸ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಯೋಗೋ. ತೇನ ದಸಬಲಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಅಟ್ಠಾರಸಾವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾದಿಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪಾರಿಪೂರೀ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಏತಾದಿಸೀ ಚ ಗುಣವಿಭೂತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪುರಸ್ಸರಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪಾದಿತಂ ಸಮತ್ತಿಂಸಪಾರಮಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರಮನ್ತರೇನ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ ಹೇತುಸಮ್ಪದಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವಿಭಾವಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಭಗವತೋ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಹಿತಪ್ಪಟಿಲಾಭಹೇತುಭೂತಾ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ನಿರವಸೇಸಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯನಯೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಫಲಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಾಸನಂ ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಞ್ಚ ಅಮತಧಾತುಂ ತದಧಿಗಮೂಪಾಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನಂ ತದತ್ಥಪರಿದೀಪನಞ್ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಂ ಯಥಾರಹಂ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಅಭಿಸಮೇನ್ತೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತತಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸವನಧಾರಣಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀಹಿ ಪರಿಚಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ಪೂಜಯತಿ ನಾಮ. ಲೋಕನಾಥೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮದೇಸನೇನ ‘‘ಅರಿಯಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ’’ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೬; ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೮; ಪೇಟಕೋ. ೨೪), ‘‘ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ’’ (ಧ. ಪ. ೨೭೩; ಕಥಾ. ೮೭೨; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೫; ಪೇಟಕೋ. ೩೦), ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ’’ (ಇತಿವು. ೯೦; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪), ‘‘ಖಯಂ ವಿರಾಗಂ ಅಮತಂ ಪಣೀತಂ’’ (ಖು. ಪಾ. ೬.೪; ಸು. ನಿ. ೨೨೭), ‘‘ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ’’ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೬; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೬೭), ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦; ನೇತ್ತಿ. ೫) ವಚನೇಹಿ ಥೋಮನೇನ ಚ ಪೂಜಯತಿ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಸಾಸನವರಸ್ಸ ಪೂಜನೀಯಭಾವೋ ಇಧ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮಗುಣೇ ದೀಪೇತೀತಿ ಯೇ ಅರಿಯಭಾವಾದಯೋ ನಿಯ್ಯಾನಾದಯೋ ಖಯವಿರಾಗಾದಯೋ ಮದನಿಮ್ಮದನಾದಯೋ ಅಸಙ್ಖತಾದಯೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಯೋ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾದಯೋ ಚ ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಪವೇದಿತಾ ಅನೇಕೇ ಧಮ್ಮಗುಣಾ, ತೇ ನಿರವಸೇಸತೋ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅರಿಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತಸಮ್ಮೋಹಾಯೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬಾಲ್ಯಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ, ತಸ್ಮಾ ಭಾವಿತಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಾ ಸಚ್ಛಿಕತಸಾಮಞ್ಞಫಲಾ ಚ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಸೇಸತೋ ವಿದೂತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತೇ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಾಸನವರಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಞಾತುಂ ನೇತುಞ್ಚ ಸಪರಸನ್ತಾನೇ ಸಕ್ಕುಣನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಇಧ ಗಹಿತತ್ತಾ ಯೇ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಯೋ ಅನೇಕೇಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾ, ತೇಪಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಇಧ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಸಾತಿಸಯಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಪರಿದೀಪನಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ –

‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ;

ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ. ೩೦, ೫೦, ೧೧೬, ೧೨೪) –

ವಚನತೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಂ, ತಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಂ ಞಾಣವಿಸೇಸವಿಸಯಭಾವಭೇದತೋ ಅವತ್ಥಾಭೇದತೋ ಚ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ಸುತಮಯಞಾಣಗೋಚರೋ ಚ ಯೋ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣಗೋಚರೋ ಚ ಯೋ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರೋ ವಿಮುತ್ತಾಯತನವಿಸೇಸೋ ‘‘ಪಟಿಪತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾದಿಸಹಗತೋ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣಗೋಚರೋ ಚ ಯೋ ‘‘ಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಾಸನಂ ಸಾಸನವರನ್ತಿ ಪದೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯಂ ಪಠಮಂ, ತಂ ಇತರೇಸಂ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಸನಮೂಲಭೂತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಕರಣಸ್ಸ ಚ ವಿಸಯಭೂತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಮೇವ ತಾವ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ.

ತತ್ಥ ದ್ವಾದಸಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಪದಾನೀತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮನಿದಸ್ಸನಂ. ತೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತೇಹೀತಿ ಪದಾನಿ. ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಪನ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಪದಾನಿ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಉಭಯಥಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಮ್ಪಿ ಅವಿಪರೀತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಉತ್ತರಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ, ತಾನಿ ಪದಾನಿ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಞ್ಞೇವ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ. ಅತ್ಥಸೂಚನಾದಿಅತ್ಥತೋ ಸುತ್ತಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಸಙ್ಗಹೇಸು –

‘‘ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನತೋ, ಸುವುತ್ತತೋ ಸವನತೋಥ ಸೂದನತೋ;

ಸುತ್ತಾಣಾ ಸುತ್ತಸಭಾಗತೋ ಚ, ‘ಸುತ್ತ’ನ್ತಿ ಅಕ್ಖಾತ’’ನ್ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ);

ತದೇತಂ ತತ್ಥ ಸುತ್ತಪಿಟಕವಸೇನ ಆಗತಂ, ಇಧ ಪನ ಪಿಟಕತ್ತಯವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ತಂ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಸಕಲಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಚಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚೇವ ತದತ್ಥೋ ಚ. ಯತೋ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅತ್ಥಸೂಚನಾದಿತೋ ಸುತ್ತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ, ತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ಥತೋ ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ ಚೇವ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ಚಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಯದೇತಂ ‘‘ಸಾಸನವರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಪದಸಮುದಾಯಭಾವತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಚಾ’’ತಿ. ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಉಭಯನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಅತ್ಥೇ ಚ ವಚನವಚನೀಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸುತ್ತವೋಹಾರೋ, ತದುಭಯಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕತಮೋ ಅತ್ಥೋತಿ? ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಕೋ ಅತ್ಥೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕತಮ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ‘‘ಸಾಸನವರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಭಾವಂ ತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಪದಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಪವಿಚಯುಪಾಯಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಪದತ್ಥವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋಳಸಹಾರಾ’’ತಿ ಗಾಥಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸೋಳಸಹಾರಾ. ಪಞ್ಚನಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸಮೂಲಪದಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಥ ವಾ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಸೋಳಸಹಾರಾ. ಏವಂ ಇತರತ್ಥಾಪಿ. ಹಾರನಯಮೂಲಪದಾನಿ ಏವ ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಭಾಸಿತಾನಿ ನೇತ್ತೀತಿ. ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೇಟ್ಠೀತಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾ, ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸಕಲಸ್ಸೇವ ವಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಚಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧೇಪಿ ಹಿ ನೇತ್ತಿನಯಾನುಸಾರೇನ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಮಹಕಚ್ಚಾನೇನಾತಿ ಕಚ್ಚೋತಿ ಪುರಾತನೋ ಇಸಿ, ತಸ್ಸ ವಂಸಾಲಙ್ಕಾರಭೂತೋಯಂ ಮಹಾಥೇರೋ ‘‘ಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಹಕಚ್ಚಾನೋತಿ ಪನ ಪೂಜಾವಚನಂ, ಯಥಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋತಿ, ‘‘ಕಚ್ಚಾಯನಗೋತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಅಯಞ್ಚ ಗಾಥಾ ನೇತ್ತಿಂ ಸಙ್ಗಾಯನ್ತೇಹಿ ಪಕರಣತ್ಥಸಙ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಠಪಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಚಾಯಂ, ಏವಂ ಹಾರವಿಭಙ್ಗವಾರೇ ತಂತಂಹಾರನಿದ್ದೇಸನಿಗಮನೇ ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ, ಹಾರಾದಿಸಮುದಾಯಭೂತಾಯಂ ನೇತ್ತಿಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಸಮುದಾಯೇ ಚ ಸುತ್ತೇ ಕಿಂ ಕೇನ ವಿಚಿಯತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ಆಹ – ‘‘ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಸೋಳಸಪಿ ಹಾರಾ ಮೂಲಪದನಿದ್ಧಾರಣಮನ್ತರೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನೇವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ನಯಾ ವಿಯ ಮೂಲಪದಸಙ್ಖಾತಸಭಾವಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಮುಖೇನಾತಿ ತೇ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅತ್ಥನಯಾ ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥಮುಖೇನೇವ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ನಯಾ ತಯೋ ಚ ಸುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಚಾರಣಾ ಪರತೋಪಿ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ನಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ಉಭಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹೀತನ್ತಿ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚಾತಿ ಏತಂ ಉಭಯಂ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ಗಹಿತಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸುತ್ತೇ ಯೋಜಿತಂ. ವುಚ್ಚತಿ ಸುತ್ತಂ ವದತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ. ಕಥಂ? ಯಥಾಸುತ್ತಂ ಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ, ಯಂ ಸುತ್ತಂ ಯಥಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಸಂವಣ್ಣೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಯಥಾಸುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೇತ್ತಿನಯೇನ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ನಾಮ ಸುತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸಾಸನವರಂ ವಿದೂಹಿ ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ, ತತ್ಥ ನೇತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಿಸಯಭೂತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಮೇವ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಅತ್ಥೇಸು ಕತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಬನ್ಧೋ ದೇಸನಾ, ಯೋ ಪಾಠೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತದತ್ಥೋ ದೇಸಿತಂ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪಬೋಧಿತತ್ತಾ. ತದುಭಯಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇನ ಪರಿಚಯಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನಾನಂ ಸಮ್ಪತ್ತೀನಂ ಹೇತುಭಾವತೋ ಏಕನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತದೇವ ದ್ವಯಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಯಾ ಚೇವ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಜಾನನೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ, ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಅಯಮಾನುಪುಬ್ಬೀತಿ ಅಯಂ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಅನುಪುಬ್ಬಿ ಹಾರನಯಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಕ್ಖಮಾನಾ ಹಾರನಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೇಟ್ಠೀತಿ ಸುತ್ತಾದಿವಸೇನ ನವಙ್ಗಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸನಾ, ಅತ್ಥವಿಚಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ವಾ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೇಟ್ಠಿಯಾ ಅನುಪುಬ್ಬೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೀತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಥಾವುತ್ತವಿಜಾನನೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ವಕ್ಖಮಾನಾಯ ಹಾರನಯಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ಅಯಂ ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾತಿ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಕಥಂ ಪನೇತ್ಥ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದೀನಂ ಸುತ್ತಭಾವೋ, ಸುತ್ತಭಾವೇ ಚ ತೇಸಂ ಕಥಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ನವಙ್ಗಭಾವೋ. ಯಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೇಸು ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಸುತ್ತಙ್ಗಮೇವ ನ ಸಿಯಾ. ಅಥಾಪಿ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ಸಿಯಾ, ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಂ (ಖು. ಪಾ. ೫.೧ ಆದಯೋ; ಸು. ನಿ. ೨೬೧ ಆದಯೋ) ಸುತ್ತಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ, ಗಾಥಾಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಪದಾದೀನಂ ವಿಯ, ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ಸಗಾಥಕತ್ತಾ ಸಗಾಥಾವಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ, ತಥಾ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಸಗಾಥಕಪ್ಪದೇಸಾನನ್ತಿ. ವುಚ್ಚತೇ –

ಸುತ್ತನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿ, ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ಪರೇ;

ಸನಿಮಿತ್ತಾ ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ, ಸಹತಾಞ್ಞೇನ ನಾಞ್ಞತೋ.

ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಸುತ್ತಪರಿಯಾಪನ್ನಂ (ಪಾಚಿ. ೧೨೪೨), ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಸುತ್ತವಿಭಙ್ಗೇ, ಸಕವಾದೇ ಪಞ್ಚ ಸುತ್ತಸತಾನೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ವಿನಯಾಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯತ್ತಿವಿಸೇಸೇಪಿ ಸುತ್ತವೋಹಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತದೇಕದೇಸೇಸು ಪನ ಗೇಯ್ಯಾದಯೋ ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ತೇನ ತೇನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಗೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸಗಾಥಕತ್ತಂ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ಸಸಿಲೋಕಂ ಸಗಾಥಕಂ ಚುಣ್ಣಿಯಗನ್ಥಂ ಗೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಪನ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಹಿ ‘‘ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಬ್ಯಾಕರಣಮೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಗಾಥಕಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಗೇಯ್ಯಾದಿಸಞ್ಞಾನಂ ಅನೋಕಾಸಭಾವತೋ ‘‘ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಸತೀ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಪದಾದೀಸು ಕೇವಲಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಸು ಸಗಾಥಕತ್ತೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಞಾಣಮಯಿಕಗಾಥಾಯುತ್ತೇಸು ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೇಸು ಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಗಾಥಾಉದಾನಇತಿವುತ್ತಕಅಬ್ಭುತಧಮ್ಮಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ತಥಾ ಸತಿಪಿ ಗಾಥಾಬನ್ಧಭಾವೇ ಭಗವತೋ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ಚರಿಯಾನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸಕೇಸು ಜಾತಕಸಞ್ಞಾ. ಸತಿಪಿ ಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೇ ಸಗಾಥಕತ್ತೇ ಚ ಕೇಸುಚಿ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವೇದಸ್ಸ ಲಭಾಪನತೋ ವೇದಲ್ಲಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ತೇನ ತೇನ ಸಗಾಥಕತ್ತಾದಿನಾ ನಿಮಿತ್ತೇನ ತೇಸು ತೇಸು ಸುತ್ತವಿಸೇಸೇಸು ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದಿಸಞ್ಞಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾತಿ ವಿಸೇಸವಿಧಯೋ ಸುತ್ತಙ್ಗತೋ ಪರೇ ಗೇಯ್ಯಾದಯೋ.

ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದಿನಿಮಿತ್ತರಹಿತಂ ಸುತ್ತಂ, ತಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ವಿಸೇಸಸಞ್ಞಾಪರಿಹಾರೇನ ಸಾಮಞ್ಞಸಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತನತೋತಿ. ನನು ಚ ಸಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ಗೇಯ್ಯಂ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ಸುತ್ತಂ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಚೋದನಾ ತದವತ್ಥಾ ಏವಾತಿ? ನ ತದವತ್ಥಾ, ಸೋಧಿತತ್ತಾ. ಸೋಧಿತಞ್ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಗಾಥಾವಿರಹೇ ಸತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಭಾವೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ. ಯಞ್ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಗಾಥಾಭಾವತೋ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ನ, ನಿರುಳ್ಹತ್ತಾ. ನಿರುಳ್ಹೋ ಹಿ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀಸು ಸುತ್ತಭಾವೋ, ನ ಹಿ ತಾನಿ ಧಮ್ಮಪದಬುದ್ಧವಂಸಾದಯೋ ವಿಯ ಗಾಥಾಭಾವೇನ ಪಞ್ಞಾತಾನಿ, ಕಿನ್ತು ಸುತ್ತಭಾವೇನೇವ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸುತ್ತನಾಮಕ’’ನ್ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ.

ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಗಾಥಕತ್ತಾ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ವಾ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಸಹತಾಞ್ಞೇನ. ಸಹ ಗಾಥಾಹೀತಿ ಹಿ ಸಗಾಥಕಂ. ಸಹಭಾವೋ ಚ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀಸು ಗಾಥಾವಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋಚಿ ಸುತ್ತಪ್ಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಯೋ ಸಹ ಗಾಥಾಹೀತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಸಮುದಾಯೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥಿ. ಯದಪಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ಸಗಾಥಕಪ್ಪದೇಸಾನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಸಙ್ಗಹೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ, ತದಪಿ ನ ಅಞ್ಞತೋ. ಅಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ತಾ ಗಾಥಾ, ಜಾತಕಾದಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ. ಅತೋ ನ ತಾಹಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾದೀನಂ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಭಾವೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತಾದೀನಂ ಅಙ್ಗಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥಾನಂ ಸೂಚನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಸುತ್ತನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯೇಟ್ಠೀ’’ತಿ.

ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹವಾರೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸಿತೇ ಹಾರಾದಯೋ ಇದಾನಿ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ’’ತಿಆದಿದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸೋಳಸಹಾರಾ ನೇತ್ತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ, ತಿಸ್ಸಂ ವಾ ಗಾಥಾಯಂ, ಯಾನಿ ಹಾರನಯಮೂಲಪದಾನಿ ಉದ್ಧಟಾನಿ, ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಮೇತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ. ತಾಸು ಅಯಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ಸೋಳಸಾತಿ ಗಣನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತೇನ ನೇಸಂ ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ಚಾತಿ ಏತಪರಮತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾ ಚೇತಪರಮತಾ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಹಾರಾತಿ ಗಣನವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ದಸ್ಸನಂ. ದೇಸನಾ ವಿಚಯೋತಿಆದಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ.

ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಹಾರಾ? ಹರೀಯನ್ತಿ ಏತೇಹಿ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಿಸಯಾ ಅಞ್ಞಾಣಸಂಸಯವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಹಾರಾ, ಹರನ್ತಿ ವಾ ಸಯಂ ತಾನಿ, ಹರಣಮತ್ತಮೇವ ವಾತಿ ಹಾರಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ. ಅಥ ವಾ ಹರೀಯನ್ತಿ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣಕಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಾನಗ್ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ಹಾರಾ. ಅಥ ವಾ ಹಾರಾ ವಿಯಾತಿ ಹಾರಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಅನೇಕರತನಾವಲಿಸಮೂಹೋ ಹಾರಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತರತನಸಮ್ಫಸ್ಸೇಹಿ ಸಮುಪ್ಪಜ್ಜನೀಯಮಾನಹಿಲಾದಸುಖೋ ಹುತ್ವಾ ತದುಪಭೋಗೀಜನಸರೀರಸನ್ತಾಪಂ ನಿದಾಘಪರಿಳಾಹುಪಜನಿತಂ ವೂಪಸಮೇತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ನಾನಾವಿಧಪರಮತ್ಥರತನಪ್ಪಬನ್ಧಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅವಯವಭೂತಪರಮತ್ಥರತನಾಧಿಗಮೇನ ಸಮುಪ್ಪಾದಿಯಮಾನನಿಬ್ಬುತಿಸುಖಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಜನಹದಯಪರಿತಾಪಂ ಕಾಮರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸಹೇತುಕಂ ವೂಪಸಮೇನ್ತೀತಿ. ಅಥ ವಾ ಹಾರಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಹಾರಂ ಅಪಗಮಂ ಕರೋನ್ತಿ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾ ಹಾರಾ. ಅಥ ವಾ ಸೋತುಜನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಹರಣತೋ ರಮಣತೋ ಚ ಹಾರಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಯಥಾ – ‘‘ಭವೇಸು ವನ್ತಗಮನೋ ಭಗವಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪೪; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ). ಅಯಂ ತಾವ ಹಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣತೋ ಅತ್ಥೋ.

ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಪನ ದೇಸೀಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ ಏತಾಯ ಸುತ್ತತ್ಥೋತಿ ದೇಸನಾ, ದೇಸನಾಸಹಚರಣತೋ ವಾ ದೇಸನಾ. ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಹಾರಾ ದೇಸನಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನತೋ ದೇಸನಾಸಹಚಾರಿನೋವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅಯಂ ಪನ ಹಾರೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೋ ದೇಸನಾಯ ಸಹ ಚರತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ನ ತಥಾ ಪರೇ. ನ ಹಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾದಿಸನ್ದಸ್ಸನರಹಿತಾ ಸುತ್ತದೇಸನಾ ಅತ್ಥಿ. ಅಸ್ಸಾದಾದಿಸನ್ದಸ್ಸನವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಚಾಯಂ ಹಾರೋತಿ.

ವಿಚಿಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಪದಪಞ್ಹಾದಯೋ, ವಿಚಿತಿ ಏವ ವಾ ತೇಸನ್ತಿ ವಿಚಯೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ವಿಚಿನತೀತಿ ವಿಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಯುತ್ತೀತಿ ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಯುತ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಾ ಯುತ್ತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ರೂಪಭವೋ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಯಥಾ, ಯುತ್ತಿಸಹಚರಣತೋ ವಾ. ಇಧಾಪಿ ದೇಸನಾಹಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋ.

ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ, ಇಧಾಪಿ ಪದಟ್ಠಾನವಿಚಾರಣಾತಿಆದಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಲಕ್ಖೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಏಕವಚನೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣಂ.

ವಿಯೂಹೀಯನ್ತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಪಿಣ್ಡೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ಬ್ಯೂಹೋ. ನಿಬ್ಬಚನಾದೀನಂ ಸುತ್ತೇ ದಸ್ಸಿಯಮಾನಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಬ್ಯೂಹೋತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಬ್ಯೂಹೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ.

ಆವಟ್ಟೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಭಾಗಾ ವಿಸಭಾಗಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ವಾ ಆವಟ್ಟನನ್ತಿ ಆವಟ್ಟೋ.

ವಿಭಜೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂಮಿಯೋತಿ ವಿಭತ್ತಿ, ವಿಭಜನಂ ವಾ ಏತೇಸಂ ಭೂಮಿಯಾತಿ ವಿಭತ್ತಿ.

ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೀಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾ, ಪರಿವತ್ತನಂ ವಾ ತೇಸನ್ತಿ ಪರಿವತ್ತನೋ.

ವಿವಿಧಂ ವಚನಂ ಏಕಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕಮೇತ್ಥಾತಿ ವಿವಚನಂ, ವಿವಚನಮೇವ ವೇವಚನಂ, ವಿವಿಧಂ ವುಚ್ಚತಿ ಏತೇನ ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ವಿವಚನಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಪಕಾರೇಹಿ ಪಭೇದತೋ ವಾ ಞಾಪೀಯನ್ತಿ ಇಮಿನಾ, ಏತ್ಥ ವಾ ಅತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ.

ಓತಾರೀಯನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪವೇಸೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದೀಸೂತಿ ಓತರಣೋ.

ಸೋಧೀಯನ್ತಿ ಸಮಾಧೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಾತಿ ಸೋಧನೋ.

ಅಧಿಟ್ಠೀಯನ್ತಿ ಅನುಪವತ್ತೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿನಾ ವಿಕಪ್ಪೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ.

ಪರಿಕರೋತಿ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತಿ ಫಲನ್ತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಹೇತು ಪಚ್ಚಯೋ ಚ, ಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಆಚಿಕ್ಖತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಹಾರೋ, ಪರಿಕ್ಖಾರವಿಸಯತ್ತಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಸಹಚರಣತೋ ವಾ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ.

ಸಮಾರೋಪೀಯನ್ತಿ ಏತೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಮುಖೇನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಾರೋಪನೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಭಾವಸಾಧನವಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಹಾರುದ್ದೇಸಸ್ಸ. ಅನುಗೀತೀತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಅನುಪಚ್ಛಾ ಗಾಯನಗಾಥಾ, ತಾಸು ಓಸಾನಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥತೋ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾತಿ ಪದತ್ಥೇನ ಸಙ್ಕರರಹಿತಾ, ತೇನ ಯದಿಪಿ ಕೇಚಿ ಹಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿಸಿಟ್ಠಾ ವಿಯ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಕರೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಚ ನೇಸಂ ಅಸಙ್ಕರೋ ಲಕ್ಖಣನಿದ್ದೇಸೇ ಸುಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ಏತೇಸಞ್ಚೇವಾತಿ ಏತೇಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಹಾರಾನಂ. ಯಥಾ ಅಸಙ್ಕರೋ, ತಥಾ ಚೇವ ಭವತಿ. ಕಿಂ ಭವತಿ? ವಿತ್ಥಾರತಯಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ. ನಯವಿಭತ್ತಿ ನಯೇನ ಉಪಾಯೇನ ಞಾಯೇನ ವಿಭಾಗೋ. ಏತೇನ ತಂ ಏವ ಅಸಙ್ಕಿಣ್ಣತಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ಕೇಚಿ ‘‘ವಿತ್ಥಾರನಯಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ, ಅಯಞ್ಚ ಗಾಥಾ ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ನತ್ಥಿ.

೨. ಏವಂ ಹಾರೇ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯೇ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲೇಸೇ ವೋದಾನಾನಿ ಚ ವಿಭಾಗತೋ ಞಾಪೇನ್ತೀತಿ ನಯಾ, ನೀಯನ್ತಿ ವಾ ತಾನಿ ಏತೇಹಿ, ಏತ್ಥ ವಾತಿ ನಯಾ, ನಯನಮತ್ತಮೇವ ವಾತಿ ನಯಾ, ನೀಯನ್ತಿ ವಾ ಸಯಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೇಹಿ ಉಪನೀಯನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪವಿಚಯತ್ಥನ್ತಿ ನಯಾ. ಅಥ ವಾ ನಯಾ ವಿಯಾತಿ ನಯಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಏಕತ್ತಾದಯೋ ನಯಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯಮಾನಾ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸಮ್ಬನ್ಧವಿಭಾಗಬ್ಯಾಪಾರವಿರಹಾನುರೂಪಫಲಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಂ ಸಭಾವಂ ಪವೇದಯನ್ತಾ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮವಿಭಾಗದಸ್ಸನೇನ ಅವಿಪರೀತಸುತ್ತತ್ಥಾವಬೋಧಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತಾ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ನಯನತೋ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಯಮನತೋ ಚ ನಯಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ.

ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋತಿಆದೀಸು ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ವಿಯ ಆವಟ್ಟೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ, ಯಥಾ ಹಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ಅನ್ತೋಠಿತೇನ ಪಧಾನಾವಯವೇನ ಬಹಿದ್ಧಾ ಆವಟ್ಟತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ನನ್ದಿಯಾ ತಣ್ಹಾಯ ಪಮೋದಸ್ಸ ವಾ ಆವಟ್ಟೋ ಏತ್ಥಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ. ತೀಹಿ ಅವಯವೇಹಿ ಲೋಭಾದೀಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಪುಕ್ಖಲೋ ಸೋಭನೋತಿ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ. ಅಸನ್ತಾಸನಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಸೀಹೋ ಭಗವಾ, ತಸ್ಸ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ದೇಸನಾವಚೀಕಮ್ಮಭೂತೋ ವಿಹಾರೋತಿ ಕತ್ವಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪರಿದೀಪನತೋ ಸೀಹಸ್ಸ ವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ, ನಯೋ. ಬಲವಿಸೇಸಯೋಗದೀಪನತೋ ವಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸದಿಸತ್ತಾ ನಯೋ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೋ. ಬಲವಿಸೇಸೋ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾದಿಬಲಂ, ದಸಬಲಾನಿ ಏವ ವಾ. ಅತ್ಥನಯತ್ತಯದಿಸಾಭಾವೇನ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಆಲೋಚನಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ. ತಥಾ ಆಲೋಚಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥನಯತ್ತಯಯೋಜನೇ ಸಮಾನಯನತೋ ಅಙ್ಕುಸೋ ವಿಯ ಅಙ್ಕುಸೋ. ಗಾಥಾಸು ಲಞ್ಜೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ ಸುತ್ತತ್ಥನ್ತಿ ಲಞ್ಜಕೋ, ನಯೋ ಚ ಸೋ ಲಞ್ಜಕೋ ಚಾತಿ ನಯಲಞ್ಜಕೋ. ಗತಾತಿ ಞಾತಾ, ಮತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಏವ ವಾ ಪಾಠೋ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೩. ಏವಂ ನಯೇಪಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮೂಲಪದಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಮೂಲಾನಿ ಚ ತಾನಿ ನಯಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಭಾಗಾನಞ್ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ ಪದಾನಿ ಚ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಭಾವತೋ ಚಾತಿ ಮೂಲಪದಾನಿ. ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ, ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ವಾ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲನತೋ ವಿದ್ಧಂಸನತೋ, ಕುಸಾನಂ ವಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಲವನತೋ, ಕುಸಾ ವಿಯ ವಾ ಲವನತೋ, ಕುಸೇನ ವಾ ಞಾಣೇನ ಲಾತಬ್ಬತೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಕುಸಲಾನಿ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕುಸಲಾನೀತಿ ಪದತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಜಾತಿಭೇದತೋ ಚ ಮೂಲಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂಯೇವ ಪಠಮಂ ಉದ್ದಿಸತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ತಸತಿ ಪರಿತಸತೀತಿ ತಣ್ಹಾ. ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತಿ, ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ವಿಜ್ಜಾಪಟಿಪಕ್ಖಾತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಸೋತಿ ಲೋಭೋ. ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಸುಭಸಞ್ಞಾ. ಸುಖಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಗಹನ್ತಿ ಗಣನಂ. ಸಮೋಸರಣನ್ತಿ ಸಮೋರೋಪನಂ.

ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇ ಸಮೇತೀತಿ ಸಮಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಅಲೋಭಾದಯೋ ಲೋಭಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಸುಭೇ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಹಿ ದೇಸನಾ. ದುಕ್ಖಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಇದಂ ಉದ್ದಾನನ್ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ನಸ್ಸಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಉದ್ಧಂ ದಾನಂ ರಕ್ಖಣಂ ಉದ್ದಾನಂ, ಸಙ್ಗಹವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಕಿಲೇಸಭೂಮೀತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭೂಮಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನತ್ತಾ. ಕುಸಲಾನಂ ಯಾನಿ ತೀಣಿ ಮೂಲಾನಿ. ‘‘ಕುಸಲಾನೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದಯೋ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಇನ್ದ್ರಿಯಭೂಮೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಯೋಜೀಯನ್ತಿ. ಖೋತಿ ಪದಪೂರಣೇ, ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ. ತೇನ ಏತೇ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಟ್ಠಾರಸೇವಾತಿ ವಾ. ಮೂಲಪದಾತಿ ಮೂಲಪದಾನಿ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ವಾ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೪. ಏವಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಹಾರಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉದ್ದೇಸಪಾಠೇ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನೇತ್ತಿ ಕಿತ್ತಿತಾತಿ ಸಮಾಸತೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ ಕಥಿತಂ. ಹಾರನಯಮೂಲಪದಾನಞ್ಹಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನಂ ಉದ್ದೇಸಪಾಠೇನ ಕತನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಹಾರನಯಾನಂ –

ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಿಸೇಸೇನ, ಪದತ್ಥೋ ಲಕ್ಖಣಂ ಕಮೋ;

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಹೇತ್ವಾದೀ, ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹಿ ವಿಞ್ಞುನಾ.

ತೇಸು ಅವಿಸೇಸತೋ ವಿಸೇಸತೋ ಚ ಹಾರನಯಾನಂ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಲಕ್ಖಣಾದೀಸು ಪನ ಅವಿಸೇಸತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಾರಾ ನಯಾ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಮುಖೇನ ನವಙ್ಗಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಲಕ್ಖಣಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಹಾರಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಏವ ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮ. ಕಮಾದೀನಿ ಚ ಯಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಲಕ್ಖಣೇಸು ಞಾತೇಸು ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿಪಿ ನಿದ್ದೇಸತೋ ಪರತೋ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಹಾರಸಙ್ಖೇಪೋ

೧. ಯಾ ಪನ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾತಿಆದಿಕಾ ನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾ, ತಾಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆದೀನವತಾತಿ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಆದೀನವತಾತಿ ಚ ಆದೀನವೋ ಏವ. ಕೇಚಿ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೬೬; ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೬). ಯಥಾ ಚೇತಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ಸೋ ತದಸ್ಸಾದೇತಿ ತಂ ನಿಕಾಮೇತೀ’’ತಿ ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೪), ‘‘ಸಂಯೋಜನೀಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೩) ಚ. ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ. ತಣ್ಹಾಯ ಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸುಖಮ್ಪಿ ಸುಖಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ. ಯಥಾ ಚ ತಣ್ಹಾ, ಏವಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪಿ. ವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತಿ, ಏವಂ ವೇದನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಣ್ಹಾಯ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದವಿಚಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಥಂ ಪನ ದುಕ್ಖಾದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾನಂ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತಾತಿ? ವಿಪಲ್ಲಾಸತೋ ಸುಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸುಖಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ವೇದನಾ ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾ. ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಠಿತಿದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಸುಖಾ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಞಾಣಸುಖಾ ಅಞ್ಞಾಣದುಕ್ಖಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ತತ್ಥ ವೇದನಾಯ ಅಟ್ಠಸತಪರಿಯಾಯವಸೇನ, ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡರೂಪಕಣ್ಡವಸೇನ, ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ನಿಕ್ಖೇಪಕಣ್ಡೇ ಚ ತಣ್ಹಾನಿದ್ದೇಸವಸೇನ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಸುಖಸಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಚ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಾ ದುಕ್ಖತಾ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇಭೂಮಕಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಆದೀನವೋ. ಆದೀನಂ ಅತಿವಿಯ ಕಪಣಂ ವಾತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಹಿ ಆದೀನವೋ, ಕಪಣಮನುಸ್ಸೋ, ಏವಂಸಭಾವಾ ಚ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಯೋಗೇನ. ಯತೋ ತತ್ಥ ಆದೀನವಾನುಪಸ್ಸನಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಯಥಾಭೂತನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮಾ, ಅಯಂ ಪಞ್ಚಸು ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಆದೀನವೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸಭೂತಾನಂ ಜಾತಿಯಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಆಕಾರಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋ.

ನಿಸ್ಸರತಿ ಏತೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ವಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನ ಏಕಸೇಸೇನ ವಾ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಕ್ಖೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಸತ್ತತ್ತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀನಞ್ಚ ತದನ್ತೋಗಧಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ.

ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖೇ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಾಗೋ ನತ್ಥಿ. ಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ಸೋಪಾದಿಸೇಸನಿರುಪಾದಿಸೇಸಭೇದೇನ. ಯತೋ ವಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಟಂ, ತೇಸಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩) ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ದ್ವಾರಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ತಂತಂದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಛನ್ನಂ ಛನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಫಸ್ಸವೇದನಾಸಞ್ಞಾಚೇತನಾತಣ್ಹಾವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಪಥವೀಧಾತುಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ದಸನ್ನಂ ಕಸಿಣಾಯತನಾನಂ ಅಸುಭಾನಂ ಕೇಸಾದೀನಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಲೋಕಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾನಂ ಆರುಪ್ಪಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಞ್ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ ಚ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ.

ಫಲನ್ತಿ ದೇಸನಾಫಲಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ? ಯಂ ದೇಸನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದೀಯತಿ. ನನು ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದೀಯತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ. ಇಧ ಪನ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದೇಸನಾಫಲಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಂ ಪನ ಸುತಮಯಞಾಣಂ. ಅತ್ಥಧಮ್ಮವೇದಾದಿಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಭೂತಾ ಛಬ್ಬಿಸುದ್ಧಿಯೋ. ಯಞ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಮಗ್ಗಂ ಅನಭಿಸಮ್ಭುಣನ್ತಸ್ಸ ಕಾಲನ್ತರೇ ತದಧಿಗಮಕಾರಣಭೂತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಹೇತು ಚ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಕಥಾ. ೨೨೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮; ನೇತ್ತಿ. ೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೨) ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨-೧೦೩; ೧.೧೫.೩೮೫) ಚ. ಏತೇನ ನಯೇನ ದೇವೇಸು ಚ ಮಾನುಸೇಸು ಚ ಆಯುವಣ್ಣಬಲಸುಖಯಸಪರಿವಾರಆಧಿಪತೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸಿರೀ ದೇವರಜ್ಜಸಿರೀ ಚತ್ತಾರಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಚಕ್ಕಾನಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಸಾವಕಬೋಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಹೇತುಕಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯ ಫಲನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪಾಯೋತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ. ಸಾ ಹಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಅಧಿಗಮೂಪಾಯಭಾವತೋ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಚ ಹೇತುಭಾವತೋ ಉಪಾಯೋ. ಯಾ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಪಟಿಪತ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಮತೇನ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಫಲಂ ವಿಯ ಉಪಾಯೋಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ವಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೯; ಥೇರಗಾ. ೬೭೮) ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ ಏವ ಉದಾಹಟಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವಂ ವಕ್ಖತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಓಘತರಣನ್ತಿ.

ಆಣತ್ತೀತಿ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವೇನೇಯ್ಯಜನಸ್ಸ ಹಿತಸಿದ್ಧಿಯಾ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಹೀ’’ತಿ ವಿಧಾನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜಾತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಕಥಾ. ೨೨೬; ನೇತ್ತಿ. ೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೨; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮) ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ.

ಯೋಗೀನನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ, ಅತ್ಥಾಯಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ಏತೇಸಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಪನೇತೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಅನವಸೇಸಾನಂ ವಚನಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ಉದಾಹು ಏಕಚ್ಚಾನನ್ತಿ? ನಿರವಸೇಸಾನಂಯೇವ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಿ, ತತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಏಕದೇಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ನ ವಾ ಸರೂಪೇನ. ತತ್ಥ ಅನಾಗತಂ ಅತ್ಥವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಹಾರೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ಇಧ ನ ಪಪಞ್ಚಿತೋ.

೨. ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಯಾ ಪುಚ್ಛಾ, ವಿಚಿಯಮಾನಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಅನುಗೀತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ, ಸಾ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಗಾಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಂ ಪದಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಾ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತೇನ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಚೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಾ ಚ ಅನುಗೀತಿತಿ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಯಾ ಅನು ಪಚ್ಛಾ ಗೀತಿ ಅನುಗೀತಿ, ಸಙ್ಗಹಗಾಥಾ, ಪುಚ್ಛಾಯ ವಾ ಅನುರೂಪಾ ಗೀತಿ. ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಗಹಿತಂ. ಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ ಇಧ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಯಾ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪುರಿಮಂ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ವಿಚಯಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ನಿರವಸೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪದಂ ವಿಚಿನತಿ…ಪೇ… ಅನುಗೀತಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅತ್ಥಸೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಚ ವಿಚಯೋ ಪದವಿಚಯೋ. ‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ಸತ್ತಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಏಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಅನೇಕಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಸಮ್ಮುತಿವಿಸಯಾ ಪರಮತ್ಥವಿಸಯಾ ಅತೀತವಿಸಯಾ ಅನಾಗತವಿಸಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಿಸಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಇದಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ ಠಪನಂ ಸಾವಸೇಸಂ ನಿರವಸೇಸಂ ಸಉತ್ತರಂ ಅನುತ್ತರಂ ಲೋಕಿಯಂ ಲೋಕುತ್ತರ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋ.

‘‘ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ಇಮಿನಾ ಸಮೇತಿ, ಏತೇನ ನ ಸಮೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಚ ವಿಚಯೋ ಪುಬ್ಬಾಪರವಿಚಯೋ. ‘‘ಅಯಂ ಅನುಗೀತಿ ವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅವುತ್ತತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ತದುಭಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ ಅಕುಸಲತ್ಥಸಙ್ಗಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯೋ. ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಸುಖವೇದನಾಯ ‘‘ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ‘‘ವಿಪರೀತಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅವಸಿಟ್ಠಾನಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಯಥಾಸಕಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ದ್ವಾವೀಸತಿಯಾ ತಿಕೇಸು ದ್ವಾಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕೇ ಚ ದುಕಸತೇ ಲಬ್ಭಮಾನಪದವಸೇನ ತಂತಂಅಸ್ಸಾದತ್ಥವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಅಸ್ಸಾದವಿಚಯೋ.

ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ‘‘ಅನಿಟ್ಠಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾನಂ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ಅನಿಚ್ಚತಾದೀನಂ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯ ಚ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಹಾನಭಾಗಿಯತಾದಿವಸೇನ ಆದೀನವವುತ್ತಿಯಾ ಓಕಾರನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಆದೀನವವಿಚಯೋ. ನಿಸ್ಸರಣಪದೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನತೋ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಿಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಯಾಯವಿಭಾಗವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿಚಯೋ. ಫಲಾದೀನಂ ತಂತಂಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ಸಾಧೇತಬ್ಬಫಲಸ್ಸ ತದುಪಾಯಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತವಿಧಿವಚನಸ್ಸ ಚ ವಿಭಾಗನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪದಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಗೀತೀನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನೇವ ವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ. ಭೂಮೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಹಿ ಮೂಲಪದಾನಿ ವಿಯ ನಯಾನಂ ಹಾರಾನಂ ಭೂಮಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಾರಭಾವತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ – ‘‘ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ, ಪೇಟಕೇಪಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಾರಾ, ಸಮ್ಪತಮಾನಾ ನಯನ್ತಿ ಸುತ್ತತ್ಥಂ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಪುಥುತ್ತಾ’’ತಿ. ಗೋಚರೋತಿ ಸುತ್ತತ್ಥೋ. ಸುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪದತ್ಥುದ್ಧಾರಣಮುಖೇನ ಹಾರಯೋಜನಾ. ತೇಸಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ. ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಅಯುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ. ‘‘ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಯುತ್ತಿಅಯುತ್ತೀನಂ ವಿಚಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಂ ಪನ ತೇಸಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಜಾನನಾ? ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಅವಿರುಜ್ಝನೇನ. ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ತಾವ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥವಾಚಕಭಾವೋ ಚ ಯುತ್ತಭಾವೋ. ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪನ ಸುತ್ತವಿನಯಧಮ್ಮತಾಹಿ ಅವಿಲೋಮನಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಹಾರೋ ಯುತ್ತೀತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಭಾವವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಯುತ್ತಿಹಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸುತ್ತಾಗತಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಮಾಹ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಂ ಕಾರಣಂ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ವಾ ಅನಾಗತಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ, ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಯತ್ತಕಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಧಮ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಸುತ್ತಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸಪಿ ಯಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನವಿಚಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪದಟ್ಠಾನೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ತೇಸಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪದಟ್ಠಾನೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೫. ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇತಿ ಕುಸಲಾದೀಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಸುತ್ತೇ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಕಥಿತೇ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಚೀತಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೇನ ವಾ ತೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ. ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾದಿಸಭಾವಾ, ಖನ್ಧಾದಿಸಭಾವಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾಪಿ ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಸಹಚಾರಿತಾ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾ ಸಮಾನಹೇತುತಾ ಸಮಾನಫಲತಾ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನಂ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಅನಾಗತೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ಆಗತೇ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೬. ನೇರುತ್ತನ್ತಿ ನಿರುತ್ತಂ, ಪದನಿಬ್ಬಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾವಕಾನಂ ವಾ ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ದೇಸಕಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ, ಕರಣೇ ಹಿ ಏತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ಕಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇ ಹಾರಾ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯಾ, ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇರುತ್ತಞ್ಚ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ನಿದಾನಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ ಚ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಅಥಾತಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಂ. ದೇಸನಾನಿದಾನನ್ತಿ ನಿದದಾತಿ ಫಲನ್ತಿ ನಿದಾನಂ, ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ದೇಸನಾ ಪವತ್ತಾ, ತಂ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಬ್ಬೇನ ಚ ಅಪರೇನ ಚ ಅನುಸನ್ಧಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬಾಪರೇನ ಸನ್ಧೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸುತ್ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಅಪರಭಾಗಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಗೀತಿವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಭೂತೇಹಿ ಸುತ್ತನ್ತರೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂಸನ್ದನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ. ಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಪದೇನ ಪರಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧನಂ, ಅಯಮ್ಪಿ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋತಿ ಏವಂ ನಿಬ್ಬಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ಚತುಬ್ಯೂಹೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭. ಏಕಮ್ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೇ ಪರಕ್ಕಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸನಾರುಳ್ಹೇ ಸತಿ. ಪರಿಯೇಸತಿ ಸೇಸಕಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಸೇಸಕಂ ಪಮಾದಾದೀನಂ ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾದಿಕಂ ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ಪರಿಯೇಸತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಗವೇಸತಿ, ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಆವಟ್ಟತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇತಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದಿಮುಖೇನ ಆರದ್ಧಸುತ್ತಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಮಾದಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ದೇಸನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಆವಟ್ಟೇತಿ ನಾಮ. ಆವಟ್ಟೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ದೇಸನಾಯ ಗಹಿತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಆವಟ್ಟನಲಕ್ಖಣೋ ಆವಟ್ಟೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೮. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಂ, ತಂ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಂ. ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಉತ್ತರಿ ಗುಣವಿಸೇಸೇ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮನಕಾರಣಂ. ಭೂಮಿನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಭೂಮಿಂ. ವಿಭಜ್ಜತೇತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಕಥೇತಿ. ಸಾಧಾರಣೇತಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾದಿನಾಮವಸೇನ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸೋತಾಪನ್ನಾದಿವತ್ಥುವಸೇನ ವಾ ಸಾಧಾರಣೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ಸಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸಾಧಾರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನೇಯ್ಯೋ ವಿಭತ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮಾದೀನಂ ವಿಭಜನೋ ಅಯಂ ಹಾರೋ ವಿಭತ್ತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ವೋದಾನಧಮ್ಮೇ ಚ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣತೋ ಪದಟ್ಠಾನತೋ ಭೂಮಿತೋ ಚ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೯. ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇತಿ ಕಥಿತೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತೇ, ಸಂವಣ್ಣಿತೇ ವಾ. ಭಾವಿತೇತಿ ಯಥಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸದಿಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಭಾವಿತಸದಿಸೇ ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಹೀನೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪರಿವತ್ತತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಪರಿವತ್ತನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦. ವಿವಿಧಾನಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ಥೇ ವಚನಾನಿ ವಿವಚನಾನಿ, ವಿವಚನಾನಿ ಏವ ವೇವಚನಾನಿ, ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾನಿ ವೇವಚನಾನಿ. ಬಹೂನೀತಿ ಅನೇಕಾನಿ. ತು-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ಬಹೂ ಏವ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದಾ ವೇವಚನಹಾರಯೋಜನಾಯಂ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ನ ಕತಿಪಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ತೇಪಿಟಕೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಭಾಸಿತಾನಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ತು-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿಯೇವ ವೇವಚನಾನಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸ್ಸ. ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸುತ್ತವಿದೂತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ಜಾನಾಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸಪ್ಪಿನಾ ವಿಚಾರೇಹಿ, ಸಪ್ಪಿಂ ದೇಹಿ, ದೇಥಾ’’ತಿ ವಾ ಆಣಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏವಂ ಯೋ ಸುತ್ತಕೋವಿದೋ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬಹೂಪಿ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೇ ವಿಚಾರೇತಿ ವಿಭಾವೇತಿ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇವಚನೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಪರಿಯಾಯಸದ್ದಯೋಜನಾಲಕ್ಖಣೋ ವೇವಚನಹಾರೋ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅನೇಕಪರಿಯಾಯಸದ್ದಯೋಜನಾಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ವೇವಚನಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೧. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಂ. ಪಞ್ಞತ್ತೀಹೀತಿ ಪಞ್ಞಾಪನೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪನೇಹಿ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಾ ಠಪನೇಹಿ. ವಿವಿಧಾಹೀತಿ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಭವಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧಾಹಿ. ಸೋ ಆಕಾರೋತಿ ಯೋ ಏಕಸ್ಸೇವತ್ಥಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪಪ್ಪಭವಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾಕಾರೋ. ಞೇಯ್ಯೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಞಾತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಾಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾಕಾರವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೨. ಪಟಿಚ್ಚುಪ್ಪಾದೋತಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಖನ್ಧಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ. ಧಾತುಆಯತನಾತಿ ಧಾತುಯೋ ಚ ಆಯತನಾನಿ ಚ. ಏತೇಹೀತಿ ಯೋ ದ್ವಾದಸಪದಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಯಾನಿ ಚ ದ್ವಾವೀಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಯೇ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಯಾ ಚ ಅಟ್ಠಾರಸ ಧಾತುಯೋ ಯಾನಿ ಚ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ, ಏತೇಹಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಪದತ್ಥಮುಖೇನ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನೇಹಿ. ಓತರತಿ ಯೋತಿ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೋ ಓಗಾಹತಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಕೇ ಅನುಪವಿಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓತರಣೋ ನಾಮ ಸೋ ಹಾರೋತಿ ಯೋ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಸೋ ಓತರಣಹಾರೋ ನಾಮ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಮುಖಾದೀನಂ ಗಾಥಾಯಂ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಮುಖೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಓತರಣಲಕ್ಖಣೋ ಓತರಣೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩. ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾಕತೇ. ಪಞ್ಹೇತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ. ಗಾಥಾಯನ್ತಿ ಗಾಥಾರುಳ್ಹೇ. ಇದಞ್ಚ ಪುಚ್ಛನ್ತಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಯಮಾರಬ್ಭಾತಿ ಸಾ ಪನ ಗಾಥಾ ಯಂ ಅತ್ಥಂ ಆರಬ್ಭ ಅಧಿಕಿಚ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತಾ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಪದಂ ಸೋಧಿತಂ, ಆರಮ್ಭೋ ನ ಸೋಧಿತೋ, ಪದಞ್ಚ ಸೋಧಿತಂ ಆರಮ್ಭೋ ಚ ಸೋಧಿತೋತಿ ಏವಂ ಪದಾದೀನಂ ಸೋಧಿತಾಸೋಧಿತಭಾವವಿಚಾರೋ. ಹಾರೋ ಸೋ ಸೋಧನೋನಾಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಚಾರೋ ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ ನಾಮ. ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಾನಂ ಸೋಧನಲಕ್ಖಣೋ ‘‘ಸೋಧನೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೪. ಏಕತ್ತತಾಯಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಭಾವೋ ಏಕತ್ತಂ, ಏಕತ್ತಮೇವ ಏಕತ್ತತಾ, ತಾಯ ಏಕತ್ತತಾಯ. ಏಕ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಸಮಾನಸದ್ದಪರಿಯಾಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಮತ್ತಾ ವಿಮತ್ತಾ, ವಿಮತ್ತಾವ ವೇಮತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ವೇಮತ್ತತಾ, ತಾಯ ವೇಮತ್ತತಾಯ, ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ, ‘‘ಜಾತಿ ಜರಾ ಕಾಮತಣ್ಹಾ ಭವತಣ್ಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸೇನ ಚ ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಾ, ತೇ ‘‘ಕಿಮೇತ್ಥ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಕೋ ವಾ ವಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಕಪ್ಪನಾಯ ವೋಹಾರಭಾವೇನ ಅನವಟ್ಠಾನತೋ ಕಾಲದಿಸಾವಿಸೇಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಪೇಕ್ಖಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಹಿಯ್ಯೋ ಸ್ವೇ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಾಲವಿಸೇಸಾ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವಾ ‘‘ಪುರಿಮಾ ದಿಸಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ದಿಸಾವಿಸೇಸಾ ಚ, ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಾಪಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಜಾತಿಆದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ. ಏಸೋ ಹಾರೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತಾಗತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನೋ ಹಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೫. ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ. ಯಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಂ. ಜನಯನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಪರಮ್ಪರತೋತಿ ಪರಮ್ಪರಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ, ಅನುರೂಪಸನ್ತಾನಘಟನವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ಹೇತುಮವಕಡ್ಢಯಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಜನಕಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಹೇತುಂ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಸಙ್ಖಾತೋ, ಏಸೋ ಹಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ಏವಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಲಕ್ಖಣೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೬. ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಾ. ಯಂಮೂಲಾತಿ ಯೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಮೂಲಭೂತಾ, ತೇ ತೇಸಂ ಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇ ಚೇಕತ್ಥಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಮುನಿನಾತಿ ಯೇ ಚ ರಾಗವಿರಾಗಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸೇಕ್ಖಫಲಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮನಾದಿಸದ್ದಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲತ್ಥತಾಯ ಏಕತ್ಥಾ ಬುದ್ಧಮುನಿನಾ ಪರಿದೀಪಿತಾ, ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವೇವಚನಭಾವೇನ ಸಮಾರೋಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಮಾರೋಪನಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಯಥಾರುತವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧತ್ತಯಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯನ್ತರವಿಭಾವನಮುಖೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಕಥನಂ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಚ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನೇನಾತಿ ಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ. ಏಸ ಸಮಾರೋಪನೋ ಹಾರೋತಿ ಏಸ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನವಿಚಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾರೋಪನೋ ನಾಮ ಹಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನಯಸಙ್ಖೇಪೋ

೧೭. ಏವಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಸೋಳಸಪಿ ಹಾರೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಯೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚಾತಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ಗಹಿತಂ ತಣ್ಹಂ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಯೋ ನೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ತಂ ನೇತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಮಥೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿನಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ, ಯೋ ನೇತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತಿ, ತಥಾ ಸುತ್ತತ್ಥಂ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಚ್ಚೇಹಿ ಯೋಜಯಿತ್ವಾತಿ ನಯನ್ತೋ ಚ ತಣ್ಹಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ಚ ಭವಮೂಲಕತ್ತಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಅವಸೇಸಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ತೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಾ ಅಸಙ್ಖತಧಾತು ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಅಯಂ ನಯೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋತಿ ಯೋ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಯಂ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೋ ನಯೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಗಾಥಾಯಂ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅತ್ಥನಯೋ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುರೂಪೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನುಗಾಹಣನಯೋ ಅತ್ಥನಯೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ಯಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ವಸೇನ ತಣ್ಹಾದಿಮುಖೇನ ನಯಭೂಮಿರಚನಾ, ತತ್ಥ ನಯವೋಹಾರೋ.

೧೮. ಅಕುಸಲೇತಿ ದ್ವಾದಸಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಙ್ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ. ಸಮೂಲೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲೇಹಿ, ಲೋಭದೋಸಮೋಹೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲೇತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುಭೂಮಕೇ ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ. ಕುಸಲಮೂಲೇಹೀತಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಅಲೋಭಾದಿಮೂಲೇಹಿ ಯೋ ನೇತಿ. ನಯನ್ತೋ ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಮಾಯಾಮರೀಚಿಆದಯೋ ವಿಯ ಅಭೂತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಭೂತಂ. ಪಟಘಟಾದಯೋ ವಿಯ ನ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಮತ್ತನ್ತಿ ತಥಂ. ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕತಾಭಾವತೋ ವಿಪಾಕೇ ಸತಿ ಅವಿಸಂವಾದಕತ್ತಾ ಅವಿತಥಂ ನೇತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಸೇಸನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಅಕುಸಲಾನಿ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಚ ಕುಸಲಾನಿ ನಯನ್ತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ಭೂತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ನೇತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಹಿ ಬಾಧಕಾದಿಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾಭಾವೇನ ಭೂತಾನಿ, ಸಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಾನಿ, ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ಅವಿತಥಾನಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦). ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ತಂ ನಯಂ ಆಹೂತಿ ಯೋ ಅಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಕುಸಲಮೂಲೇಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನಮುಖೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ತಂ ತಿಪುಕ್ಖಲಂ ನಯನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೯. ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹೀತಿ ಅಸುಭೇ ಸುಭನ್ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ. ಕಿಲೇಸೇತಿ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಬಾಧಿಯನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸಾ, ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾ, ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ‘‘ಸಂಕಿಲೇಸೇ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಸಹಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ. ಸದ್ಧಮ್ಮೇತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮೇ, ವೋದಾನಪಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಂ ನಯನ್ತಿ ಯೋ ಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಹಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಯೋಜನವಸೇನ ನಯನಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಏತಂ ನಯಂ ನಯವಿದೂ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯಕೋವಿದಾ, ಅತ್ಥನಯಕುಸಲಾ ಏವ ವಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ ನಯನ್ತಿ ವದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೦. ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸೂತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನತ್ಥಂ ಕತೇಸು ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಹಿಂ ತಹಿ’’ನ್ತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾತಿ ವೋದಾನಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಾ ಚ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾ. ವುತ್ತಾತಿ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾ. ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತೇನೇವ ‘‘ಅಯಂ ಪಠಮಾ ದಿಸಾ ಅಯಂ ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ದಿಸಾಭಾವೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ, ವಿಚಾರೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಓಲೋಕಯತೇ ತೇ ಅಬಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮೇ. ಅಬಹೀತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ, ಚಿತ್ತೇ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಖು ದಿಸಾಲೋಚನಂ ಆಹೂತಿ ಓಲೋಕಯತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ಓಲೋಕನಂ, ತಂ ದಿಸಾಲೋಚನಂ ನಾಮ ನಯಂ ವದನ್ತಿ. ಖು-ತಿ ಚ ನಿಪಾತೋ ಅವಧಾರಣೇ. ತೇನ ಓಲೋಕನಮೇವ ಅಯಂ ನಯೋ, ನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೨೧. ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಪಠಮಾದಿದಿಸಾಭಾವೇನ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ. ದಿಸಾಲೋಚನೇನಾತಿ ದಿಸಾಲೋಚನನಯೇನ ಕರಣಭೂತೇನ. ಯೇನ ಹಿ ವಿಧಿನಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾಯ ದಿಸಾ ಓಲೋಕೀಯನ್ತಿ, ಸೋ ವಿಧಿ ದಿಸಾಲೋಚನನ್ತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉಕ್ಖಿಪಿಯಾತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮೇ ಸುತ್ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಉಕ್ಖಿಪಿಯ ಯೋ ಸಮಾನೇತೀ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ‘‘ಯೋ ತೇಸಂ ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಯನಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ಯನ್ತಿ ವಾ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ. ಸಮಾನೇತೀತಿ ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆನೇತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ. ಕೇ ಪನ ಆನೇತಿ? ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ತಂತಂನಯದಿಸಾಭೂತೇ. ಅಯಂ ನಯೋತಿ ಸಮಾನೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯದೇತಂ ತಂತಂನಯದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಯನಂ, ಅಯಂ ಅಙ್ಕುಸೋ ನಾಮ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಞ್ಚ ದ್ವಯಂ ‘‘ವೋಹಾರನಯೋ, ಕಮ್ಮನಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.