ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ

(ದುತಿಯೋ ಭಾಗೋ)

೬೮. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧೧. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ವಚನೇ ಉದ್ದೇಸೇ ಸರೂಪತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ‘‘ಛ ಞಾಣಾನಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನಿ ಸಾವಕೇಹೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ಮಾತಿಕಾ ೧.೭೩) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಉದ್ದೇಸೇ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಸ್ಸ ತಥಾಗತವಚನಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಸತ್ತೇ ಪಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಛನ್ದರಾಗೇನ ಸತ್ತತಾಯ ಲಗ್ಗತಾಯ ಸತ್ತಾ, ತೇ ಸತ್ತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸತಿ ಓಲೋಕೇತಿ. ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇತಿ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ, ಅಪ್ಪಂ ರಾಗಾದಿರಜೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಾ. ತೇ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ. ಮಹಾರಜಕ್ಖೇತಿ ಪಞ್ಞಾಮಯೇ ಅಕ್ಖಿಮ್ಹಿ ಮಹನ್ತಂ ರಾಗಾದಿರಜೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ, ಮಹನ್ತಂ ರಾಗಾದಿರಜೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖಾ. ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೇತಿ ತಿಕ್ಖಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾ, ಮುದೂನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯಾ. ಸ್ವಾಕಾರೇ ದ್ವಾಕಾರೇತಿ ಸುನ್ದರಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಆಕಾರಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸ್ವಾಕಾರಾ, ಕುಚ್ಛಿತಾ ಗರಹಿತಾ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಆಕಾರಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ದ್ವಾಕಾರಾ. ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೇ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೇತಿ ಯೇ ಕಥಿತಂ ಕಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ, ತೇ ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ, ತಬ್ಬಿಪರೀತಾ ದುವಿಞ್ಞಾಪಯಾ. ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೋತಿ ಅಪಿ ಏಕೇ ಪರಲೋಕಞ್ಚೇವ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜಞ್ಚ ಭಯತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೇ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಪದಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಪರಲೋಕಸ್ಸೇವ ನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕೇ ಚ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜೇ ಚ ಪರಂ ಬಾಳ್ಹಂ ಭಯಂ ಪಸ್ಸನಸೀಲಾತಿ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೋ. ತೇ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೇತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ನ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವಿನೋತಿ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ. ಲೋಕೋತಿ ಚ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ. ವಜ್ಜನ್ತಿ ಚ ವಜ್ಜನೀಯಟ್ಠೇನ. ಏತ್ತಾವತಾ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ ಹೋತಿ.

ಪುನ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೇ ಮಹಾರಜಕ್ಖೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೀಸು ರತನೇಸು ಓಕಪ್ಪನಸಙ್ಖಾತಾ ಸದ್ಧಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸದ್ಧೋ. ಸೋ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯರಜಸ್ಸ ಚೇವ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೇಸಾಕುಸಲರಜಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾತಿ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ. ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ರಜಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ. ಆರದ್ಧಂ ವೀರಿಯಮನೇನಾತಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ. ಸೋ ಕೋಸಜ್ಜರಜಸ್ಸ ಚೇವ ಕೋಸಜ್ಜಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೇಸಾಕುಸಲರಜಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ. ಹೀನವೀರಿಯತ್ತಾ ಕುಚ್ಛಿತೇನ ಆಕಾರೇನ ಸೀದತೀತಿ ಕುಸೀದೋ, ಕುಸೀದೋ ಏವ ಕುಸೀತೋ. ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ರಜಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿ. ಸೋ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚರಜಸ್ಸ ಚೇವ ಮುಟ್ಠಸ್ಸಚ್ಚಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೇಸಾಕುಸಲರಜಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ. ಮುಟ್ಠಾ ನಟ್ಠಾ ಸತಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿ. ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ರಜಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ. ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಆಹಿತೋ ಠಿತೋತಿ ಸಮಾಹಿತೋ, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋತಿ ವಾ ಸಮಾಹಿತೋ. ಸೋ ಉದ್ಧಚ್ಚರಜಸ್ಸ ಚೇವ ಉದ್ಧಚ್ಚಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೇಸಾಕುಸಲರಜಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ. ನ ಸಮಾಹಿತೋ ಅಸಮಾಹಿತೋ. ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ರಜಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ. ಉದಯತ್ಥಗಾಮಿನೀ ಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಸೋ ಮೋಹರಜಸ್ಸ ಚೇವ ಮೋಹಮೂಲಕಸ್ಸ ಸೇಸಾಕುಸಲರಜಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಕತ್ತಾ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖೋ. ಮೋಹಮೂಳ್ಹತ್ತಾ ದುಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ. ಸೋ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ರಜಸ್ಸ ಮಹನ್ತತ್ತಾ ಮಹಾರಜಕ್ಖೋ. ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಬಲವತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸದ್ಧೋ, ತೇನೇವ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯೋ. ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋತಿ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನ ಅಸ್ಸದ್ಧೋ, ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದುಬ್ಬಲೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಮುದಿನ್ದ್ರಿಯೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸ್ವಾಕಾರೋತಿ ತಾಯ ಏವ ಸದ್ಧಾಯ ಸೋಭನಾಕಾರೋ. ಅಸ್ಸದ್ಧೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದ್ವಾಕಾರೋತಿ ತೇನೇವ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯೇನ ವಿರೂಪಾಕಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸುವಿಞ್ಞಾಪಯೋತಿ ಸುಖೇನ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ. ದುವಿಞ್ಞಾಪಯೋತಿ ದುಕ್ಖೇನ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ. ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾದಿಸಮ್ಪನ್ನೋಪಿ ವಾ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವೀ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಹಿ ಸದ್ಧಾದಯೋಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ‘‘ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

೧೧೨. ಇದಾನಿ ‘‘ಪರಲೋಕವಜ್ಜಭಯದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಲೋಕಞ್ಚ ವಜ್ಜಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಲೋಕೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಖನ್ಧಾ ಏವ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋತಿ ಖನ್ಧಲೋಕೋ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋತಿ ಅಪಾಯಲೋಕೋ. ಸೋ ಹಿ ಅನಿಟ್ಠಫಲತ್ತಾ ವಿರೂಪೋ ಲಾಭೋತಿ ವಿಪತ್ತಿ, ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿ ಏವ ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ವಿಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ. ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋತಿ ಅಪಾಯೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ, ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ವಿಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋತಿ ಸುಗತಿಲೋಕೋ. ಸೋ ಹಿ ಇಟ್ಠಫಲತ್ತಾ ಸುನ್ದರೋ ಲಾಭೋತಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಭವತೀತಿ ಭವೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಭವೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಲೋಕೋ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋತಿ ಸುಗತೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾ ಫಲನ್ತಿ ಸಮ್ಭವೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವೋ ಏವ ಲೋಕೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮ್ಭವಲೋಕೋ. ಏಕೋ ಲೋಕೋತಿಆದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ.

ವಜ್ಜನ್ತಿ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಅಸುಕೋತಿ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಕತಂ. ಕಿಲೇಸಾತಿ ರಾಗಾದಯೋ. ದುಚ್ಚರಿತಾತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಯೋ. ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ. ಭವಗಾಮಿಕಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕದಾನವಸೇನ ಭವಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಭವಗಾಮಿನೋ, ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೇಸುಪಿ ವಿಪಾಕಜನಕಾನೇವ ಕಮ್ಮಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರನಿದಸ್ಸನಂ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಲೋಕೇ ಚ ವಜ್ಜೇ ಚ. ತಿಬ್ಬಾ ಭಯಸಞ್ಞಾತಿ ಬಲವತೀ ಭಯಸಞ್ಞಾ. ತಿಬ್ಬಾತಿ ಪರಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಭಯಸಞ್ಞಾತಿ ಭಯಸದ್ದಸ್ಸ, ಲೋಕವಜ್ಜದ್ವಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಯವತ್ಥುತ್ತಾ ಸಯಞ್ಚ ಸಭಯತ್ತಾ ಭಯಂ, ಭಯಮಿತಿ ಸಞ್ಞಾ ಭಯಸಞ್ಞಾ. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ತಂ ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪೇಚ್ಚ ಠಿತಾ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಾಸಿಕೇ ವಧಕೇತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಪಹರಿತುಂ ಉಚ್ಚಾರಿತಖಗ್ಗೇ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇ ತಿಬ್ಬಾ ಭಯಸಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಲೋಕೇ ಚ ವಜ್ಜೇ ಚ ತಿಬ್ಬಾ ಭಯಸಞ್ಞಾ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ. ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಅಪ್ಪರಜಕ್ಖಪಞ್ಚಕಾದೀಸು ದಸಸು ಪಞ್ಚಕೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ. ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಜಾನಾತೀತಿ ತಥಾಗತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತಿ. ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಕರೋತಿ. ಅಞ್ಞಾತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಮರಿಯಾದಾಹಿ ಜಾನಾತಿ. ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏಕದೇಸಂ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಾಲೇತೀತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬೯. ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧೩. ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಇಧ ತಥಾಗತೋತಿಆದಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಠಪಿತೋ ನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ಆಸಯಾನುಸಯಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ. ಚರಿತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ. ಅಧಿಮುತ್ತಿನ್ತಿ ಸಮ್ಪತಿ ಕುಸಲೇ ಅಕುಸಲೇ ವಾ ಚಿತ್ತವೋಸಗ್ಗೋ. ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇತಿ ಭಬ್ಬೇ ಚ ಅಭಬ್ಬೇ ಚ. ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಜಾಯನ್ತೀತಿ ಭಬ್ಬಾ. ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ. ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಜಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾ ಭಬ್ಬಾ, ಭಾಜನಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ, ತೇ ಭಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅಭಬ್ಬಾ.

ಕತಮೋ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋತಿಆದಿ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತೋತಿ ನಿಚ್ಚೋ. ಲೋಕೋತಿ ಅತ್ತಾ. ಇಧ ಸರೀರಂಯೇವ ನಸ್ಸತಿ, ಅತ್ತಾ ಪನ ಇಧ ಪರತ್ಥ ಚ ಸೋಯೇವಾತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಸಯಂಯೇವ ಆಲೋಕೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ಅನಿಚ್ಚೋ. ಅತ್ತಾ ಸರೀರೇನೇವ ಸಹ ನಸ್ಸತೀತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪರಿತ್ತೇ ಕಸಿಣೇ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂಪರಿತ್ತಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಪರಿಯನ್ತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ಅನನ್ತವಾತಿ ನ ಅನ್ತವಾ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ಕಸಿಣೇ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂಅಪ್ಪಮಾಣಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಪರಿಯನ್ತೋ ಅತ್ತಾತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಿ. ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಜೀವೋ ಚ ಸರೀರಞ್ಚ ತಂಯೇವ. ಜೀವೋತಿ ಅತ್ತಾ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಕತಂ. ಸರೀರನ್ತಿ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಂ ಅಞ್ಞಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ಜೀವೋ ಅಞ್ಞಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಖನ್ಧಾ ಇಧೇವ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ, ಸತ್ತೋ ಮರಣತೋ ಪರಂ ಹೋತಿ ವಿಜ್ಜತಿ ನ ನಸ್ಸತಿ. ‘‘ತಥಾಗತೋ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಾಧಿವಚನನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ತಥಾಗತೋತಿ ಅರಹಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇಮೇ ‘‘ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಕ್ಖೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ನ ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಖನ್ಧಾಪಿ ಇಧೇವ ನಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾಗತೋ ಚ ಮರಣತೋ ಪರಂ ನ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಇಮೇ ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಕ್ಖೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಇಮೇ ಏಕೇಕಪಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಭಯಪಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮೇ ಉಭಯಪಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹೇ ಉಭಯದೋಸಾಪತ್ತಿಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಹೋತೀತಿ ಚ ನ ಹೋತಿ, ನೇವ ಹೋತೀತಿ ಚ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಪಕ್ಖಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ – ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಪಭೇದೋವ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಲೋಕೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ತಮೇವ ಲೋಕಂ ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ ವಿನಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಸಿಣಲಾಭಿನೋ ಸುಪ್ಪಮತ್ತೇ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತೇ ವಾ ಕಸಿಣೇ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತೇನ ‘‘ಅನ್ತವಾ’’ತಿ ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಪಿ. ವಿಪುಲಕಸಿಣಲಾಭಿನೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣೇ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪವತ್ತಿತರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತೇನ ‘‘ನ ಅನ್ತವಾ’’ತಿ ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅನನ್ತವಾ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಸಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಪಿ. ತಂ ಜೀವಂ ತಂ ಸರೀರನ್ತಿ ಭೇದನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸರೀರಸ್ಸೇವ ‘‘ಜೀವ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸರೀರೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೇ ಜೀವಮ್ಪಿ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ದುತಿಯಪದೇ ಸರೀರತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಜೀವಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಸರೀರೇ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಜೀವಂ ನ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಹಣಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಹೋತಿ ತಥಾಗತೋತಿಆದೀಸು ‘‘ಸತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ ನಾಮ, ಸೋ ಪರಂ ಮರಣಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಪಠಮಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ‘‘ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ದುತಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ‘‘ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ತತಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ‘‘ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಚತುತ್ಥಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪದಿಟ್ಠೀತಿ.

ಇತೀತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯನಿದಸ್ಸನಂ. ಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಸತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾತಿ ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತೋ, ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಭವೋತಿ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ, ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ, ವಿಭವೋತಿ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ದಸವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾವ ಹೋತಿ. ತಾಸು ದ್ವೀಸು ಏಕೇಕಂ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಅಪಸ್ಸಿತಾ ಅಲ್ಲೀನಾ ಸತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಏತೇ ವಾ ಪನ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಗ್ಗಿತೋ ವಾ ಉದಕತೋ ವಾ ಮಿಥುಭೇದಾ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೨) ವಿಯ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಏತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದವಸೇನ ದ್ವೇ ಪಕ್ಖೇ ಚ ನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಅನಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ ಪಹಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಾ ವಾ ಖನ್ತೀ’’ತಿ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋವ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸೂತಿ ಇಮೇಸಂ ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ, ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಾ ಸಮೂಹೋ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾ. ಲಕ್ಖಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಂ. ತೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಹ ಸಮ್ಮಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ. ತಸ್ಸಾ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚ ತೇಸು ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚ ಧಮ್ಮೇಸು. ಅನುಲೋಮಿಕಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಲೋಮತೋ ಅನುಲೋಮಿಕಾ. ಖನ್ತೀತಿ ಞಾಣಂ. ಞಾಣಞ್ಹಿ ಖಮನತೋ ಖನ್ತಿ. ಪಟಿಲದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಸತ್ತೇಹಿ ಅಧಿಗತಾ ಹೋತಿ. ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಖನ್ತಿಯಾ ಉಚ್ಛೇದತ್ತಾನುಪಗಮೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ಆಯತ್ತವುತ್ತಿತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾನುಪರಮದಸ್ಸನೇನ ಫಲಾನುಪರಮದಸ್ಸನತೋ. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಖನ್ತಿಯಾ ಸಸ್ಸತತ್ತಾನುಪಗಮೋ ಹೋತಿ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ ನವನವಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದದಸ್ಸನತೋ. ಏವಮೇತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮದಸ್ಸನೇನ ನ ಉಚ್ಛೇದೋ ನ ಸಸ್ಸತೋತಿ ಪವತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ತದುಭಯದಿಟ್ಠಿಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾಭೂತಂ ವಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಯಥಾಸಭಾವಂ ನೇಯ್ಯಂ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಞಾಣಮ್ಪಿ ವಿಸಯವೋಹಾರೇನ ‘‘ಯಥಾಭೂತಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪನ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಪರಿಯನ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ಪನ ‘‘ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಭಯತೂಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾಭೂತಂ ವಾ ಞಾಣಂ ಸತ್ತೇಹಿ ಪಟಿಲದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪರಿಭಾವಿತಂ ‘‘ಏತೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪರಿಭಾವಿತಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸೇಸಾಕುಸಲೇಹಿ ಸೇಸಕುಸಲೇಹಿ ಚ ಪರಿಭಾವಿತಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಥಾಗತೋ ಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸೇವನ್ತನ್ತಿ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಸೇವಮಾನಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಆಸೇವಿತವಸೇನ ಕಿಲೇಸಕಾಮೋ ಗರು ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಗರುಕೋ. ತಥೇವ ಕಾಮೋ ಆಸಯೇ ಸನ್ತಾನೇ ಅಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾಸಯೋ. ಸನ್ತಾನವಸೇನೇವ ಕಾಮೇ ಅಧಿಮುತ್ತೋ ಲಗ್ಗೋತಿ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಕಾಮಾದೀಹಿ ಚ ತೀಹಿ ಸೇಸಾಕುಸಲಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀಹಿ ತೀಹಿ ಸೇಸಕುಸಲಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ’’ತಿ ತಿಧಾ ವುತ್ತಂ ಸನ್ತಾನಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ – ‘‘ಇತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ. ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ. ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಞ್ಹಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಪಿಮೇ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಸತ್ತಾ ಇಮಾವ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ದ್ವಯನಿಸ್ಸಿತೋ ಖ್ವಾಯಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಲೋಕೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅತ್ಥಿತಞ್ಚೇವ ನತ್ಥಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫). ಏತ್ಥ ಹಿ ಅತ್ಥಿತಾತಿ ಸಸ್ಸತಂ. ನತ್ಥಿತಾತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ. ಅಯಂ ತಾವ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ. ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಸುದ್ಧಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇ ವಾ ಪನ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಏತೇ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಏತೇಯೇವ. ‘‘ಉಭೋ ಅನ್ತೇ’’ತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಸಙ್ಖಾತೇ ದ್ವೇ ಅನ್ತೇ. ‘‘ಅನುಪಗಮ್ಮಾ’’ತಿ ನ ಅಲ್ಲೀಯಿತ್ವಾ. ‘‘ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ಚೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ. ‘‘ಅನುಲೋಮಿಕಾ ಖನ್ತೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ. ‘‘ಯಥಾಭೂತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಚೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಏತೇ ಉಭೋ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಅನ್ತೇ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾ, ಯಞ್ಚ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಅಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ. ಅಯಂ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಞ್ಚ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯೋ ಇದಂ ವಸನಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಅಯಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಸಮಾನಟ್ಠಕಥಾ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ವಾಸಂ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತ್ವಂ ಮಗ್ಗೋ ವಾಸೋತಿ ವದೇಸೀ’’ತಿ? ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ ‘‘ತ್ವಂ ಅರಿಯವಾಸಭಾಣಕೋ ಹೋಸಿ ನ ಹೋಸೀ’’ತಿ? ಸಚೇ ‘‘ನ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ‘‘ತ್ವಂ ಅಭಾಣಕತಾಯ ನ ಜಾನಾಸೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ‘‘ಭಾಣಕೋಸ್ಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ‘‘ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಆಹರತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ. ನೋ ಚೇ ಆಹರತಿ, ಸಯಂ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ ‘‘ದಸಯಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಾವಾಸಾ, ಯದರಿಯಾ ಆವಸಿಂಸು ವಾ ಆವಸನ್ತಿ ವಾ ಆವಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೧೯). ಏತಞ್ಹಿ ಸುತ್ತಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಾಸಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುಕಥಿತಮೇವೇತನ್ತಿ. ಇಮಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ಇಮೇಸಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಇಮೇಸಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮಗ್ಗಞಾಣಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ ಏವ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಚ ‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಅನುಸಯನಿದ್ದೇಸೇ ಅನುಸಯಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯಾ? ಅನುಸಯನಟ್ಠೇನ. ಕೋ ಏಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠೋ ನಾಮಾತಿ? ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೋ. ಏತೇ ಹಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತಿ ನಾಮ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ – ಅನುಸಯನಟ್ಠೋ ನಾಮ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ, ಸೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಅನುಸಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಪಟಿವಚನಂ – ನ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ, ಅನುಸಯೋತಿ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಾರಮ್ಮಣೋ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಸಹೇತುಕೋ ಏಕನ್ತಾಕುಸಲೋ ಅತೀತೋಪಿ ಹೋತಿ ಅನಾಗತೋಪಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಪಮಾಣಂ – ಇಧೇವ ತಾವ ಅಭಿಸಮಯಕಥಾಯ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೨೧) ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯ ‘‘ಥಾಮಗತೋ ಅನುಸಯಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಮೋಹಸ್ಸ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಲಙ್ಗೀ ಮೋಹೋ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ, ಅಯಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಮೋಹೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೯೦) ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಮೋಹಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಕಥಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಅನುಸಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಅನುಸಯಾ ಅಹೇತುಕಾ ಅನುಸಯಾ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇ ವಾದಾ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ. ಅನುಸಯಯಮಕೇ ಸತ್ತನ್ನಂ ಮಹಾವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೩೦೦) ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಮ್ಪಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಾರಮ್ಮಣೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ. ಅನುಸಯೋ ಹಿ ನಾಮೇಸ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೋತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋತಿಆದೀಸು ಕಾಮರಾಗೋ ಚ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋ ಚಾತಿ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚೇತ್ಥ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಮನಾಪೇಸು ಅವಸೇಸಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಲೋಭೋ. ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ಅಮನಾಪೇಸು ಅವಸೇಸಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ದೋಸೋ. ಮಾನಾನುಸಯೋ ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ ದುಕ್ಖವೇದನಾವಜ್ಜೇಸು ಅವಸೇಸಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಮಾನೋ. ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತೇ. ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ದ್ವಾದಸಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಸಹಜಾತವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಚ. ತಯೋಪಿ ಅವಸೇಸತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಮೋಹಾ. ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಚತೂಸು ದಿಟ್ಠಿಗತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಸಹಜಾತವಸೇನ ನ ವುತ್ತೋ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನೇವ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಲೋಭೋ ವುತ್ತೋ.

೧೧೪. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಂ ಲೋಕೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪನ್ತಿ ಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ಪಿಯಸಭಾವಂ. ಸಾತರೂಪನ್ತಿ ಸಾತಜಾತಿಕಂ ಅಸ್ಸಾದಪದಟ್ಠಾನಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಂ. ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾನಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಸತ್ತಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ‘‘ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ ಚ ಇಧ ಕಾಮಾವಚರಧಮ್ಮೋಯೇವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಯಥಾ ನಾಮ ಉದಕೇ ನಿಮುಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಸಮನ್ತಾ ಚ ಉದಕಮೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸತ್ತಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣಾ. ತಥಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿ. ಇತಿ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏವಂ ಇಮೇಸು ದ್ವೀಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮೇಸು. ಅವಿಜ್ಜಾನುಪತಿತಾತಿ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಪತಿತಾ ಅನುಗತಾ. ವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಾಠೋ. ತದೇಕಟ್ಠೋತಿ ತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಹಜೇಕಟ್ಠವಸೇನ ಏಕತೋ ಠಿತೋ. ಮಾನೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ನವವಿಧಮಾನೋ, ದ್ವಾಸಟ್ಠಿವಿಧಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ತದೇಕಟ್ಠೋ ಮಾನೋ ಚ ತದೇಕಟ್ಠಾ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ತದೇಕಟ್ಠಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ. ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಅವಗನ್ತಬ್ಬಾ. ತಯೋ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ. ಭವರಾಗಾನುಸಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚರಿತನಿದ್ದೇಸೇ ತೇರಸ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ದ್ವಾದಸ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಚತಸ್ಸೋ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೋ ಪರಿತ್ತಭೂಮಕೋ. ಇತರೋ ಮಹಾಭೂಮಕೋ. ತೀಸುಪಿ ವಾ ಏತೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಪ್ಪವಿಪಾಕೋ ಪರಿತ್ತಭೂಮಕೋ, ಮಹಾವಿಪಾಕೋ ಮಹಾಭೂಮಕೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೧೫. ಅಧಿಮುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಸನ್ತೀತಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಲಾಮಕಜ್ಝಾಸಯಾ. ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಜ್ಝಾಸಯಾ. ಸೇವನ್ತೀತಿ ನಿಸ್ಸಯನ್ತಿ ಅಲ್ಲೀಯನ್ತಿ. ಭಜನ್ತೀತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತೀತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಸಚೇ ಹಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ನ ಸೀಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸದ್ಧಿವಿಹಾರಿಕಾ ಸೀಲವನ್ತೋ, ತೇ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಪಿ ನ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸೇ ಸಾರುಪ್ಪೇ ಭಿಕ್ಖೂಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಸಚೇಪಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ಸಾರುಪ್ಪಾ ಭಿಕ್ಖೂ, ಇತರೇ ಅಸಾರುಪ್ಪಾ, ತೇಪಿ ನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸೇ ಹೀನಾಧಿಮುತ್ತಿಕೇಯೇವ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಿ. ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಂ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಏತರಹಿಯೇವ, ಅತೀತಾನಾಗತೇಪೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತೀತಮ್ಪಿ ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ಅತೀತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೇ ವಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ಇದಂ ಪನ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಸೇವನಮೇವ, ಸೀಲವನ್ತಾನಂ ಸೀಲವನ್ತಸೇವನಮೇವ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಾನಂ ದುಪ್ಪಞ್ಞಸೇವನಮೇವ, ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಸೇವನಮೇವ ಕೋ ನಿಯಮೇತೀತಿ? ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ನಿಯಮೇತೀತಿ.

ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬನಿದ್ದೇಸೇ ಛಡ್ಡೇತಬ್ಬೇ ಪಠಮಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ಅಭಬ್ಬಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಉದ್ದೇಸೇ ಪನ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೇ ಅಚ್ಚಿತಸ್ಸ ಚ ಮನ್ದಕ್ಖರಸ್ಸ ಚ ಪದಸ್ಸ ಪುಬ್ಬನಿಪಾತಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಭಬ್ಬಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಂ ಪಯುತ್ತೋ. ಕಮ್ಮಾವರಣೇನಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಆನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮೇನ. ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ. ಕಿಲೇಸಾವರಣೇನಾತಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಗ್ಗಮಗ್ಗಾನಂ ಆವರಣತೋ ಆವರಣಾನಿ. ಭಿಕ್ಖುನೀದೂಸಕಾದೀನಿ ಕಮ್ಮಾನಿಪಿ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ವಿಪಾಕಾವರಣೇನಾತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುಹೇತುಕಾನಮ್ಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿವೇಧೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಹೇತುಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಿ ವಿಪಾಕಾವರಣಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಸ್ಸದ್ಧಾತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಸದ್ಧಾರಹಿತಾ. ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಾತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದರಹಿತಾ. ಉತ್ತರಕುರುಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಚ್ಛನ್ದಿಕಟ್ಠಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾ. ದುಪ್ಪಞ್ಞಾತಿ ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಹೀನಾ. ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯಪಿ ಯಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಂ ಲೋಕುತ್ತರಸ್ಸ ಪಾದಕಂ ನ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋಯೇವ ನಾಮ. ಅಭಬ್ಬಾ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ. ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಭಾವೋತಿ ಸಮ್ಮತ್ತಂ, ಸೋಯೇವ ಅನನ್ತರಫಲದಾನೇ, ಸಯಮೇವ ವಾ ಅಚಲಭಾವತೋ ನಿಯಾಮೋ, ತಂ ಓಕ್ಕಮಿತುಂ ಪವಿಸಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ. ನ ಕಮ್ಮಾವರಣೇನಾತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭೦. ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧೬. ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಸಾವಕೇಹೀತಿ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಅಞ್ಞವಚನೇಹಿ ಓಕಾಸಾಭಾವತೋ ನ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞವಚನಾಭಾವತೋ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪರಿಮಕಾಯತೋತಿ ನಾಭಿಯಾ ಉದ್ಧಂ ಸರೀರತೋ. ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ತೇಜೋಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ವುಟ್ಠಾತೂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅನನ್ತರಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ‘‘ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ವುಟ್ಠಾತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತೇ ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಸಾ ಹಿ ಇಧ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಾ. ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋತಿ ನಾಭಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಸರೀರತೋ. ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಪೋಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ವುಟ್ಠಾತೂ’’ತಿ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಅನನ್ತರಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ‘‘ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ವುಟ್ಠಾತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಿತೇ ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಕಾಯತೋ ಉದಕಧಾರಾ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರೇ ದ್ವೇ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ ವತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಯುಗಲಾ ಹುತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಅನ್ತರಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ಭವಙ್ಗಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಪುರತ್ಥಿಮಕಾಯತೋತಿ ಅಭಿಮುಖಪಸ್ಸತೋ. ಪಚ್ಛಿಮಕಾಯತೋತಿ ಪಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸತೋ. ದಕ್ಖಿಣಅಕ್ಖಿತೋ ವಾಮಅಕ್ಖಿತೋತಿಆದಿ ಸಮಾಸಪಾಠೋಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞೋ. ದಕ್ಖಿಣನಾಸಿಕಾಸೋತತೋ ವಾಮನಾಸಿಕಾಸೋತತೋತಿ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರೋ. ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಂಸಕೂಟತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಕೂಟೋ ವಿಯಾತಿ ಕೂಟೋ, ಅಂಸೋಯೇವ ಕೂಟೋ ಅಂಸಕೂಟೋ. ಅಙ್ಗುಲಙ್ಗುಲೇಹೀತಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ. ಅಙ್ಗುಲನ್ತರಿಕಾಹೀತಿ ಅಙ್ಗುಲೀನಂ ಅನ್ತರಿಕಾಹಿ. ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಆಮೇಡಿತವಚನೇನ ಸಬ್ಬಲೋಮಾನಂ ಪರಿಯಾದಿನ್ನತ್ತಾ ಏಕೇಕಲೋಮತೋವ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕಧಾರಾ ಯುಗಲಾ ಯುಗಲಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ. ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತಿ, ಲೋಮಕೂಪತೋ ಲೋಮಕೂಪತೋ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋ ಪವತ್ತತಿ, ಏಕೇಕಲೋಮತೋ ಉದಕಧಾರಾ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಮ್ಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ. ಪಾಟಿಹೀರಸ್ಸ ಅತಿಸುಖುಮತ್ತದೀಪನತೋ ಪನ ಪುರಿಮಪಾಠೋಯೇವ ಸುನ್ದರತರೋ.

ಇದಾನಿ ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನನ್ತಿ ಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ? ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಉಪರಿಮಕಾಯತೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ಸರೀರಾವಯವಾ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಸರೀರಾವಯವಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಪವತ್ತತೀತಿ ವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಚ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಾಧಿಕಾರೇನ ಚ ಛನ್ನಂ ವಣ್ಣಾನಂ ಸರೀರಾವಯವಭೂತಾನಂ ರಸ್ಮಿಯೋ ಯಮಕಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಾಮಿವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಚ ಅವಸ್ಸಂ ‘‘ರಸ್ಮಿಯೋ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋಯೇವ. ನೀಲಾನನ್ತಿ ಉಮಾಪುಪ್ಫವಣ್ಣಾನಂ. ಪೀತಕಾನನ್ತಿ ಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫವಣ್ಣಾನಂ. ಲೋಹಿತಕಾನನ್ತಿ ಇನ್ದಗೋಪಕವಣ್ಣಾನಂ. ಓದಾತಾನನ್ತಿ ಓಸಧಿತಾರಕವಣ್ಣಾನಂ. ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಮನ್ದರತ್ತವಣ್ಣಾನಂ. ಪಭಸ್ಸರಾನನ್ತಿ ಪಭಾಸನಪಕತಿಕಾನಂ ಪಭಸ್ಸರವಣ್ಣಾನಂ. ಪಭಸ್ಸರವಣ್ಣೇ ವಿಸುಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ವುತ್ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವಣ್ಣೇಸು ಯೇ ಯೇ ಪಭಾ ಸಮುಜ್ಜಲಾ, ತೇ ತೇ ಪಭಸ್ಸರಾ. ತಥಾ ಹಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಞಾಣಬಲೇನೇವ ಕೇಸಮಸ್ಸೂನಞ್ಚೇವ ಅಕ್ಖೀನಞ್ಚ ನೀಲಟ್ಠಾನೇಹಿ ನೀಲರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ಗಗನತಲಂ ಅಞ್ಜನಚುಣ್ಣಸಮೋಕಿಣ್ಣಂ ವಿಯ ಉಮಾಪುಪ್ಫನೀಲುಪ್ಪಲದಲಸಞ್ಛನ್ನಂ ವಿಯ ವೀತಿಪತನ್ತಮಣಿತಾಲವಣ್ಟಂ ವಿಯ ಪಸಾರಿತಮೇಚಕಪಟಂ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ. ಛವಿತೋ ಚೇವ ಅಕ್ಖೀನಞ್ಚ ಪೀತಕಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪೀತರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ದಿಸಾಭಾಗಾ ಸುವಣ್ಣರಸನಿಸಿಞ್ಚಮಾನಾ ವಿಯ ಸುವಣ್ಣಪಟಪಸಾರಿತಾ ವಿಯ ಕುಙ್ಕುಮಚುಣ್ಣಕಣಿಕಾರಪುಪ್ಫಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚನ್ತಿ. ಮಂಸಲೋಹಿತೇಹಿ ಚೇವ ಅಕ್ಖೀನಞ್ಚ ರತ್ತಟ್ಠಾನೇಹಿ ಲೋಹಿತರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ದಿಸಾಭಾಗಾ ಚಿನಪಿಟ್ಠಚುಣ್ಣರಞ್ಜಿತಾ ವಿಯ ಸುಪಕ್ಕಲಾಖಾರಸನಿಸಿಞ್ಚಮಾನಾ ವಿಯ ರತ್ತಕಮ್ಬಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ಜಯಸುಮನಪಾಲಿಭದ್ದಕಬನ್ಧುಜೀವಕಕುಸುಮಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚನ್ತಿ. ಅಟ್ಠೀಹಿ ಚೇವ ದನ್ತೇಹಿ ಚ ಅಕ್ಖೀನಞ್ಚ ಸೇತಟ್ಠಾನೇಹಿ ಓದಾತರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ದಿಸಾಭಾಗಾ ರಜತಕುಟೇಹಿ ಆಸಿಞ್ಚಮಾನಖೀರಧಾರಾಸಮ್ಪರಿಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಪಸಾರಿತರಜತಪಟ್ಟವಿತಾನಾ ವಿಯ ವೀತಿಪತನ್ತರಜತತಾಲವಣ್ಟಾ ವಿಯ ಕುನ್ದಕುಮುದಸಿನ್ದುವಾರಸುಮನಮಲ್ಲಿಕಾದಿಕುಸುಮಸಞ್ಛನ್ನಾ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚನ್ತಿ. ಹತ್ಥತಲಪಾದತಲಾದೀಹಿ ಮನ್ದರತ್ತಟ್ಠಾನೇಹಿ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ದಿಸಾಭಾಗಾ ಪವಾಳಜಾಲಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ವಿಯ ರತ್ತಕುರವಕಕುಸುಮಸಮೋಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚನ್ತಿ. ಉಣ್ಣಾನಖಾದೀಹಿ ಪಭಸ್ಸರಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಭಸ್ಸರರಸ್ಮಿಯೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಿ, ಯಾಸಂ ವಸೇನ ದಿಸಾಭಾಗಾ ಓಸಧಿತಾರಕಪುಞ್ಜಪುಣ್ಣಾ ವಿಯ ವಿಜ್ಜುಪಟಲಾದಿಪರಿಪುಣ್ಣಾ ವಿಯ ಚ ವಿರೋಚನ್ತಿ.

ಭಗವಾ ಚಙ್ಕಮತೀತಿಆದಿ ‘‘ಭಗವತೋ ಚ ನಿಮ್ಮಿತಾನಞ್ಚ ನಾನಾಇರಿಯಾಪಥಕರಣಂ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರೇನೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಾನಂ ಇರಿಯಾಪಥಾ ಯುಗಲಾವ ಹುತ್ವಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ಯದಿ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಬಹುಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ‘‘ನಿಮ್ಮಿತೋ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಚೇ? ನಿಮ್ಮಿತೇಸುಪಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ನಾನಾಇರಿಯಾಪಥಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಬಹುವಚನೇನ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಸಕಿಂ ಏಕೇಕಇರಿಯಾಪಥಿಕಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕವಚನೇನ ಪನ ವುತ್ತೇ ನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಏಕೇಕೋ ನಾನಾಇರಿಯಾಪಥಿಕೋತಿ ಞಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರೋಪಿ ತಾವ ನಾನಾಇರಿಯಾಪಥಿಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಮಾಪೇಸಿ, ಕಿಂ ಪನ ಭಗವಾ ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರೇ ಬಹೂ ನಿಮ್ಮಿತೇ ನ ಕರಿಸ್ಸತಿ. ಚೂಳಪನ್ಥಕತ್ಥೇರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಸಾವಕಾನಂ ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ನಾನಾಇರಿಯಪಥಿಕಾನಂ ನಾನಾರೂಪಾನಞ್ಚ ನಿಮ್ಮಾನಂ ನ ಇಜ್ಝತಿ. ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ಹಿ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಇದ್ಧಿಮತಾ ಸದಿಸಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ವಾ ಭಾಸಿತತುಣ್ಹೀಭಾವಾದೀಸು ವಾ ಯಂ ಯಂ ಇದ್ಧಿಮಾ ಕರೋತಿ, ತಂ ತದೇವ ಕರೋನ್ತಿ, ವಿಸದಿಸಕರಣಂ ನಾನಾಕಿರಿಯಾಕರಣಞ್ಚ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಈದಿಸಾ ಹೋನ್ತು, ಏತ್ತಕಾ ಇಮಂ ನಾಮ ಕರೋನ್ತೂ’’ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಇಜ್ಝತಿ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪನ ಏಕಾವಜ್ಜನಾಧಿಟ್ಠಾನೇನೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರನಿಮ್ಮಾನಂ ಇಜ್ಝತಿ. ಏವಮೇವ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಉದಕಧಾರಾನಿಮ್ಮಾನೇ ಚ ನಾನಾವಣ್ಣನಿಮ್ಮಾನೇ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಚಙ್ಕಮತೀತಿ ಆಕಾಸೇ ವಾ ಪಥವಿಯಂ ವಾ ಚಙ್ಕಮತಿ. ನಿಮ್ಮಿತೋತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಮಾಪಿತಬುದ್ಧರೂಪಂ. ತಿಟ್ಠತಿ ವಾತಿಆದೀನಿಪಿ ಆಕಾಸೇ ವಾ ಪಥವಿಯಂ ವಾ. ಕಪ್ಪೇತೀತಿ ಕರೋತಿ. ಭಗವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ.

ಯಮಕಪಾಟಿಹೀರಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭೧. ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧೭. ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಬಹುಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಹಿ ಏಕೂನನವುತಿಯಾ ಪಕಾರೇಹಿ. ಪಸ್ಸನ್ತಾನನ್ತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಚ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಚ ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ. ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಓತರತಿ ಪವಿಸತಿ. ಆದಿತ್ತೋತಿ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪೀಳಾಯೋಗತೋ ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನ ಆದೀಪಿತೋ. ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಚೇವ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪೀಳಿತತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಕರುಣಾಯ ಮೂಲಭೂತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣವಸೇನ ‘‘ಆದಿತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರಾಗಾದೀಹಿ ಆದಿತ್ತತಂ ಪನ ಉಪರಿ ವಕ್ಖತಿ. ಅಥ ವಾ ಆದಿತ್ತೋತಿ ರಾಗಾದೀಹಿಯೇವ ಆದಿತ್ತೋ. ಉಪರಿ ಪನ ‘‘ತಸ್ಸ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ನಿಬ್ಬಾಪೇತಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಾಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಪುನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಲುಜ್ಜನಪಲುಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ, ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಸನ್ನಿವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸತ್ತಾತಿ ಸನ್ನಿವಾಸೋ, ಲೋಕೋವ ಸನ್ನಿವಾಸೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ. ದುಕ್ಖಿತಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತವೋಹಾರಸಬ್ಭಾವತೋ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸಯೋಗತೋ ಸತ್ತಸಮೂಹೋಪಿ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ. ಸೋಪಿ ಚ ಸಹಖನ್ಧಕೋಯೇವ. ಉಯ್ಯುತ್ತೋತಿ ಅನೇಕೇಸು ಕಿಚ್ಚೇಸು ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾಪಾರತಾಯ ಕತಯೋಗೋ ಕತಉಸ್ಸಾಹೋ, ಸತತಕಿಚ್ಚೇಸು ಸಉಸ್ಸುಕ್ಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಘಟ್ಟನಯುತ್ತೋತಿ ವಾ ಉಯ್ಯುತ್ತೋ. ಪಯಾತೋತಿ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯ ಅನವಟ್ಠಿತಗಮನೇನ ಮರಣಾಯ ಯಾತುಂ ಆರದ್ಧೋ. ಕುಮ್ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಉಪರಿ ಪನ ‘‘ವಿಪಥಪಕ್ಖನ್ದೋ’’ತಿ ನಾನಾಪದೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

ಉಪನೀಯತೀತಿ ಜರಾವಸೇನ ಮರಣಾಯ ಉಪನೀಯತಿ ಹರೀಯತಿ. ಜರಾ ಹಿ ‘‘ಆಯುನೋ ಸಂಹಾನೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨) ವುತ್ತಾ. ಅದ್ಧುವೋತಿ ನ ಥಿರೋ, ಸದಾ ತಥೇವ ನ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅದ್ಧುವೋ, ತಸ್ಮಾ ಉಪನೀಯತೀತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಮೇತಂ. ಏತೇನ ಸಕಾರಣಂ ಜರಾದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಜರಾದುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಜರಾಪಾರಿಜುಞ್ಞರಹಿತಾಪಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ. ಅತಾಣೋತಿ ತಾಯಿತುಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ಸಮತ್ಥೇನ ರಹಿತೋ, ಅನಾರಕ್ಖೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಭಿಸ್ಸರೋತಿ ಅಭಿಸರಿತ್ವಾ ಅಭಿಗನ್ತ್ವಾ ಬ್ಯಾಹರಣೇನ ಅಸ್ಸಾಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇನ ರಹಿತೋ, ಅಸಹಾಯೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಅನಭಿಸ್ಸರೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತಾಣೋತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಮೇತಂ. ಏತೇನ ಸಕಾರಣಂ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗದುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞರಹಿತಾಪಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಕೋತಿ ಸಕಭಣ್ಡರಹಿತೋ. ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯನ್ತಿ ಸಕಭಣ್ಡನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖಿತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕೇನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಕೋತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಮೇತಂ. ಏತೇನ ಸಕಾರಣಂ ಮರಣದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞರಹಿತಾಪಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ ಮಾಣವಸತ್ತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೮೯) ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಚ ರಟ್ಠಪಾಲಸುತ್ತೇ ಚ ‘‘ಅಸ್ಸಕೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೫) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸ್ಸಕೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮಂ ಪನ ನ ಪಹಾಯ ಗಮನೀಯಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಟ್ಠಪಾಲಸುತ್ತೇಯೇವ ಚ ಏವಮೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತ್ವಂ ಪನ ಯಥಾಕಮ್ಮಂ ಗಮಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೬). ಊನೋತಿ ಪಾರಿಪೂರಿರಹಿತೋ. ಅತಿತ್ತೋತಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಭಿಯ್ಯೋ ಪತ್ಥನಾಯಪಿ ನ ಸುಹಿತೋ. ಇದಂ ಊನಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ತಣ್ಹಾದಾಸೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ ತಣ್ಹಾಯ ದಾಸಭೂತೋ. ಇದಂ ಅತಿತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ಏತೇನ ಇಚ್ಛಾರೋಗಾಪದೇಸೇನ ಸಕಾರಣಂ ಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಂ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಬ್ಯಾಧಿದುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಬ್ಯಾಧಿಪಾರಿಜುಞ್ಞರಹಿತಾಪಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ. ಅತಾಯನೋತಿ ಪುತ್ತಾದೀಹಿಪಿ ತಾಯನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅತಾಯನೋ ಅನಾರಕ್ಖೋ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಖೇಮೋ ವಾ. ಅಲೇಣೋತಿ ಅಲ್ಲೀಯಿತುಂ ನಿಸ್ಸಿತುಂ ಅನರಹೋ ಅಲ್ಲೀನಾನಮ್ಪಿ ಚ ಲೇಣಕಿಚ್ಚಾಕಾರಕೋ. ಅಸರಣೋತಿ ನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ನ ಭಯಸಾರಕೋ ನ ಭಯವಿನಾಸಕೋ. ಅಸರಣೀಭೂತೋತಿ ಪುರೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೇನೇವ ಅಸರಣೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಸಮಕಾಲಮೇವ ಅಸರಣೀಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದ್ಧತೋತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲೇಸು ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಚ ಅಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಅಕುಸಲಸಮಙ್ಗೀಲೋಕೋ ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಉದ್ಧತೋ. ಅವೂಪಸನ್ತೋತಿ ಅವೂಪಸಮನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸೇವ ಯೋಗೇನ ಅವೂಪಸನ್ತೋ ಭನ್ತಮಿಗಪಟಿಭಾಗೋ. ‘‘ಉಪನೀಯತಿ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಚತೂಸು ಚ ‘‘ಉದ್ಧತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಚ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಲೋಕೋತಿ ಆಗತಂ, ಸೇಸೇಸು ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋತಿ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಲೋಕೋಯೇವ. ಸಸಲ್ಲೋತಿ ಪೀಳಾಜನಕತಾಯ ಅನ್ತೋತುದನತಾಯ ದುನ್ನೀಹರಣೀಯತಾಯ ಚ ಸಲ್ಲಾತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೇಹಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸಲ್ಲೇಹಿ ಸಹವತ್ತನಕೋ. ವಿದ್ಧೋತಿ ಮಿಗಾದಯೋ ಕದಾಚಿ ಪರೇಹಿ ವಿದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಪನ ಲೋಕೋ ನಿಚ್ಚಂ ಅತ್ತನಾವ ವಿದ್ಧೋ. ಪುಥುಸಲ್ಲೇಹೀತಿ ‘‘ಸತ್ತ ಸಲ್ಲಾನಿ – ರಾಗಸಲ್ಲಂ, ದೋಸಸಲ್ಲಂ, ಮೋಹಸಲ್ಲಂ, ಮಾನಸಲ್ಲಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ, ಕಿಲೇಸಸಲ್ಲಂ, ದುಚ್ಚರಿತಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೭೪) ವುತ್ತೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಸಲ್ಲೇಹಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸಸ್ಸ. ಸಲ್ಲಾನಂ ಉದ್ಧತಾತಿ ತೇಸಂ ಸಲ್ಲಾನಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನತೋ ಉದ್ಧರಿತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಯಾತಿ ಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ. ಯೇಪಿ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಾ ಸಲ್ಲಾನಿ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಭಗವತೋ ವಚನೇನೇವ ಉದ್ಧರಣತೋ ಭಗವಾವ ಉದ್ಧರತಿ ನಾಮ. ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಾವರಣೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏವ ಸಭಾವದಸ್ಸನಚ್ಛಾದನೇನ ಅನ್ಧಂ ವಿಯ ಕರೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರೋ, ಸೋವ ಸಭಾವಾವಗಮನನಿವಾರಣೇನ ಆವರಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಾವರಣೋ. ಕಿಲೇಸಪಞ್ಜರಪಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಕುಸಲಗಮನಸನ್ನಿರುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಜರೋತಿ ಕಿಲೇಸಪಞ್ಜರೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಭವೇ ಕಿಲೇಸಪಞ್ಜರೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತೋ ಪಾತಿತೋ. ಆಲೋಕಂ ದಸ್ಸೇತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಲೋಕಂ ದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ಪಞ್ಞಾಲೋಕಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಂ ಗತೋ ಪವಿಟ್ಠೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಆವರಣಮತ್ತಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ಗಹನಗತೋ ವಿಯ ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಪುರಿಮತೋ ವಿಸೇಸೋ. ಅಣ್ಡಭೂತೋತಿಆದಯೋ ಚ ವಿಸೇಸಾಯೇವ. ಅಣ್ಡಭೂತೋತಿ ಅಣ್ಡೇ ಭೂತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅಣ್ಡೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಸತ್ತಾ ‘‘ಅಣ್ಡಭೂತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಮಯಂ ಲೋಕೋ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅಣ್ಡಭೂತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರಿಯೋನದ್ಧೋತಿ ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಓನದ್ಧೋ ಬದ್ಧೋ ವೇಠಿತೋ.

ತನ್ತಾಕುಲಕಜಾತೋತಿ ತನ್ತಂ ವಿಯ ಆಕುಲಭೂತೋ. ಯಥಾ ನಾಮ ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಮೂಸಿಕಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪೇಸಕಾರಾನಂ ತನ್ತಂ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಆಕುಲಂ ಹೋತಿ, ಇದಂ ಅಗ್ಗಂ ಇದಂ ಮೂಲನ್ತಿ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರಂ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಸತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೇ ಖಲಿತಾ ಆಕುಲಾ ಬ್ಯಾಕುಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ. ತತ್ಥ ತನ್ತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾಪಿ ಭವೇಯ್ಯ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ದ್ವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ಆಕುಲಂ ತನ್ತಂ ಕಞ್ಜಿಕಂ ದತ್ವಾ ಕೋಚ್ಛೇನ ಪಹಟಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕುಲಕಜಾತಂ ಹೋತಿ ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧಂ, ಏವಮಯಂ ಲೋಕೋ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಪಕ್ಖಲಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೇ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಕುಲಕಜಾತೋ ಹೋತಿ ಗಣ್ಠಿಬದ್ಧೋ. ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನಿಸ್ಸಿತಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಚ್ಚಯಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿಯೇವ. ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಜಾತೋತಿ ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಂ ವಿಯ ಭೂತೋ. ಕುಲಾಗಣ್ಠಿಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪೇಸಕಾರಕಞ್ಜಿಕಸುತ್ತಂ. ‘‘ಕುಲಾ ನಾಮ ಸಕುಣಿಕಾ, ತಸ್ಸಾ ಕುಲಾವಕೋ’’ತಿಪಿ ಏಕೇ. ಯಥಾ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಆಕುಲಂ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಮುಞ್ಜಪಬ್ಬಜಭೂತೋತಿ ಮುಞ್ಜತಿಣಂ ವಿಯ ಪಬ್ಬಜತಿಣಂ ವಿಯ ಚ ಭೂತೋ ಮುಞ್ಜತಿಣಪಬ್ಬಜತಿಣಸದಿಸೋ ಜಾತೋ. ಯಥಾ ತಾನಿ ತಿಣಾನಿ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಕತರಜ್ಜು ಜಿಣ್ಣಕಾಲೇ ಕತ್ಥಚಿ ಪತಿತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ತಿಣಾನಂ ‘‘ಇದಂ ಅಗ್ಗಂ ಇದಂ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಅಗ್ಗೇನ ವಾ ಅಗ್ಗಂ, ಮೂಲೇನ ವಾ ಮೂಲಂ ಸಮಾನೇತುಂ ದುಕ್ಕರಂ, ತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಭವೇಯ್ಯ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ದ್ವೇ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ಅಞ್ಞೋ ಸತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಏವಮಯಂ ಲೋಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ಉಜುಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಗತವಸೇನ ಗಣ್ಠಿಜಾತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಪಾಯಂ ದುಗ್ಗತಿಂ ವಿನಿಪಾತಂ ಸಂಸಾರಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ.

ತತ್ಥ ಅಪಾಯೋತಿ ನಿರಯೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ ಅಸುರಕಾಯೋ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ತೇ ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಅಪಾಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತಥಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿಭಾವತೋ ದುಗ್ಗತಿ. ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ ವಿನಿಪತಿತತ್ತಾ ವಿನಿಪಾತೋ. ಇತರೋ ಪನ –

‘‘ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಾಟಿ, ಧಾತುಆಯತನಾನ ಚ;

ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ವತ್ತಮಾನಾ, ಸಂಸಾರೋತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ’’.

ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ನಾತಿವತ್ತತಿ ನಾತಿಕ್ಕಮತಿ. ಅಥ ಖೋ ಚುತಿತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ, ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಚುತಿನ್ತಿ ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಣ್ಹಮಾನೋ ತೀಸು ಭವೇಸು ಚತೂಸು ಯೋನೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನವಸು ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ವಾತುಕ್ಖಿತ್ತನಾವಾ ವಿಯ ಯನ್ತಗೋಣೋ ವಿಯ ಚ ಪರಿಬ್ಭಮತಿಯೇವ. ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸದೋಸಸಲ್ಲಿತ್ತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯೇವ ಅಕುಸಲುಪ್ಪಾದನೇನ ಕುಸಲಜೀವಿತನಾಸನತೋ ವಿಸನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸಂ, ತದೇವ ಸನ್ತಾನದೂಸನತೋ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸದೋಸೋ, ತೇನ ಅನುಸಯಪರಿಯುಟ್ಠಾನದುಚ್ಚರಿತಭೂತೇನ ಭುಸಂ ಲಿತ್ತೋ ಮಕ್ಖಿತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸದೋಸಸಲ್ಲಿತ್ತೋ. ಕಿಲೇಸಕಲಲೀಭೂತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಮೂಲಕಾ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಓಸೀದನಟ್ಠೇನ ಕಲಲಂ ಕದ್ದಮೋತಿ ಕಿಲೇಸಕಲಲಂ, ತದಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಿಲೇಸಕಲಲೀ, ಏವಂಭೂತೋ. ರಾಗದೋಸಮೋಹಜಟಾಜಟಿತೋತಿ ಲೋಭಪಟಿಘಾವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾತಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಏವ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನ ವೇಳುಗುಮ್ಬಾದೀನಂ ಸಾಖಾಜಾಲಸಙ್ಖಾತಾ ಜಟಾ ವಿಯಾತಿ ಜಟಾ, ತಾಯ ರಾಗದೋಸಮೋಹಜಟಾಯ ಜಟಿತೋ. ಯಥಾ ನಾಮ ವೇಳುಜಟಾದೀಹಿ ವೇಳುಆದಯೋ, ಏವಂ ತಾಯ ಜಟಾಯ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ಜಟಿತೋ ವಿನದ್ಧೋ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜಟಂ ವಿಜಟೇತಾತಿ ಇಮಂ ಏವಂ ತೇಧಾತುಕಂ ಲೋಕಂ ಜಟೇತ್ವಾ ಠಿತಂ ಜಟಂ ವಿಜಟೇತಾ ಸಂಛಿನ್ದಿತಾ ಸಮ್ಪದಾಲಯಿತಾ.

ತಣ್ಹಾಸಙ್ಘಾಟಪಟಿಮುಕ್ಕೋತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಪವತ್ತಿತೋ ಸಙ್ಘಟಿತಟ್ಠೇನ ಸಙ್ಘಾಟೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಘಾಟೋ, ತಸ್ಮಿಂ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಘಾಟೇ ಪಟಿಮುಕ್ಕೋ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ ಅನ್ತೋಗತೋತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಘಾಟಪಟಿಮುಕ್ಕೋ. ತಣ್ಹಾಜಾಲೇನ ಓತ್ಥಟೋತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂಸಿಬ್ಬನಟ್ಠೇನ ಜಾಲನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಜಾಲಂ, ತೇನ ತಣ್ಹಾಜಾಲೇನ ಓತ್ಥಟೋ ಸಮನ್ತತೋ ಛಾದಿತೋ ಪಲಿವೇಠಿತೋ. ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹತೀತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಸಂಸಾರೇ ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಸೋತೋತಿ ತಣ್ಹಾಸೋತೋ, ತೇನ ತಣ್ಹಾಸೋತೇನ ವುಯ್ಹತಿ ಆಕಡ್ಢೀಯತಿ. ತಣ್ಹಾಸಞ್ಞೋಜನೇನ ಸಞ್ಞುತ್ತೋತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಲೋಕಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜನತೋ ಬನ್ಧನತೋ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನಂ, ತೇನ ತಣ್ಹಾಸಂಯೋಜನೇನ ಸಞ್ಞುತ್ತೋ ಬದ್ಧೋ. ತಣ್ಹಾನುಸಯೇನ ಅನುಸಟೋತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಅನುಸಯನಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋತಿ ತಣ್ಹಾನುಸಯೋ, ತೇನ ತಣ್ಹಾನುಸಯೇನ ಅನುಸಟೋ ಅನುಗತೋ ಥಾಮಗತೋ. ತಣ್ಹಾಸನ್ತಾಪೇನ ಸನ್ತಪ್ಪತೀತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಫಲಕಾಲೇ ಚ ಲೋಕಂ ಸನ್ತಾಪೇತೀತಿ ಸನ್ತಾಪೋ, ತೇನ ತಣ್ಹಾಸನ್ತಾಪೇನ ಸನ್ತಪ್ಪತಿ ಸನ್ತಾಪೀಯತಿ. ತಣ್ಹಾಪರಿಳಾಹೇನ ಪರಿಡಯ್ಹತೀತಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ ಬಲವಭೂತಾ ಪವತ್ತಿಕಾಲೇ ಫಲಕಾಲೇ ಚ ಸಮನ್ತತೋ ದಹನಟ್ಠೇನ ಮಹಾಪರಿಳಾಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಪರಿಳಾಹೋ, ತೇನ ತಣ್ಹಾಪರಿಳಾಹೇನ ಪರಿಡಯ್ಹತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಡಹೀಯತಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಘಾಟಾದಯೋ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಅನುಗತೋತಿ ಅನುಪವಿಟ್ಠೋ. ಅನುಸಟೋತಿ ಅನುಧಾವಿತೋ. ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಪೀಳಿತೋ. ಅಬ್ಭಾಹತೋತಿ ಅಭಿಆಹತೋ ಅಭಿಮುಖಂ ಭುಸಂ ಪಹತೋ. ದುಕ್ಖೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ದುಕ್ಖೇ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಸುಖವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ.

ತಣ್ಹಾಯ ಉಡ್ಡಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಉಲ್ಲಙ್ಘಿತೋ. ಚಕ್ಖು ಹಿ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುನಾ ಆವುನಿತ್ವಾ ರೂಪನಾಗದನ್ತೇ ಉಡ್ಡಿತಂ, ಸೋತಾದೀನಿ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುನಾ ಆವುನಿತ್ವಾ ಸದ್ದಾದಿನಾಗದನ್ತೇಸು ಉಡ್ಡಿತಾನಿ. ತಂಸಮಙ್ಗೀಲೋಕೋಪಿ ಉಡ್ಡಿತೋಯೇವ ನಾಮ. ಜರಾಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯಟ್ಠೇನ ಪಾಕಾರಭೂತಾಯ ಜರಾಯ ಪರಿವಾರಿತೋ. ಮಚ್ಚುಪಾಸೇನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಟ್ಠೇನ ಪಾಸಭೂತೇನ ಮರಣೇನ ಬದ್ಧೋ. ಮಹಾಬನ್ಧನಬದ್ಧೋತಿ ದಳ್ಹತ್ತಾ ದುಚ್ಛೇದತ್ತಾ ಚ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಬನ್ಧನೇಹಿ ಬದ್ಧೋ. ರಾಗಬನ್ಧನೇನಾತಿ ರಾಗೋ ಏವ ಬನ್ಧತಿ ಸಂಸಾರತೋ ಚಲಿತುಂ ನ ದೇತೀತಿ ರಾಗಬನ್ಧನಂ. ತೇನ ರಾಗಬನ್ಧನೇನ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನೇನಾತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸೇನ ಕಿಲೇಸಬನ್ಧನೇನ. ದುಚ್ಚರಿತಬನ್ಧನೇನಾತಿ ತಿವಿಧೇನ. ಸುಚರಿತಂ ಪನ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತಂ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖಭೂತಞ್ಚ ಅತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಬನ್ಧನಂ ಮೋಚೇತಾತಿ ತಸ್ಸ ಬನ್ಧನಂ ಮೋಚೇತಾ. ಬನ್ಧನಾ ಮೋಚೇತಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಬನ್ಧನತೋ ತಂ ಮೋಚೇತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಕುಸಲಸಞ್ಚಾರಪೀಳನೇನ ಮಹಾಸಮ್ಬಾಧಸಙ್ಖಾತಂ ರಾಗದೋಸಮೋಹಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸದುಚ್ಚರಿತಗಹನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಓಕಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಾತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಓಕಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಾ. ಮಹಾಪಲಿಬೋಧೇನ ಪಲಿಬುದ್ಧೋತಿ ಮಹಾನಿವಾರಣೇನ ನಿವುತೋ. ಮಹಾಲೇಪೇನ ವಾ ಲಿತ್ತೋ. ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ಚ ರಾಗಾದಿಸತ್ತವಿಧೋ ಏವ. ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಪಲಿಬೋಧೋ’’ತಿ ಏಕೇ. ಪಲಿಬೋಧಂ ಛೇತಾತಿ ತಂ ಪಲಿಬೋಧಂ ಛಿನ್ದಿತಾ. ಮಹಾಪಪಾತೇತಿ ಪಞ್ಚಗತಿಪಪಾತೇ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಪಪಾತೇ ವಾ. ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ದುರುತ್ತರಣಟ್ಠೇನ ಪಪಾತೋ. ಪಪಾತಾ ಉದ್ಧತಾತಿ ತಮ್ಹಾ ಪಪಾತತೋ ಉದ್ಧರಿತಾ. ಮಹಾಕನ್ತಾರಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಸೋಕಪರಿದೇವದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸುಪಾಯಾಸಕನ್ತಾರಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ತಂ ದುರತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ಕನ್ತಾರೋ, ತಂ ಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತಾ. ಕನ್ತಾರಾ ತಾರೇತಾತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಮಹಾಸಂಸಾರಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅಬ್ಬೋಚ್ಛಿನ್ನಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸಂಸಾರಾ ಮೋಚೇತಾತಿ ಸಂಸಾರತೋ ಮೋಚೇತಾ. ಸಂಸಾರಂ ಮೋಚೇತಾತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಮಹಾವಿದುಗ್ಗೇತಿ ಸಂಸಾರವಿದುಗ್ಗೇ. ಸಂಸಾರೋಯೇವ ಹಿ ದುಗ್ಗಮನಟ್ಠೇನ ವಿದುಗ್ಗೋ. ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಭುಸಂ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಚರತಿ. ಮಹಾಪಲಿಪೇತಿ ಮಹನ್ತೇ ಕಾಮಕದ್ದಮೇ. ಕಾಮೋ ಹಿ ಓಸೀದನಟ್ಠೇನ ಪಲಿಪೋ. ಪಲಿಪನ್ನೋತಿ ಲಗ್ಗೋ. ಮಹಾಪಲಿಪಪಲಿಪನ್ನೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಅಬ್ಭಾಹತೋತಿ ಸಬ್ಬೋಪದ್ದವೇಹಿ ಅಬ್ಭಾಹತೋ. ರಾಗಗ್ಗಿನಾತಿ ರಾಗಾದಯೋಯೇವ ಅನುದಹನಟ್ಠೇನ ಅಗ್ಗಿ, ತೇನ ರಾಗಗ್ಗಿನಾ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉನ್ನೀತಕೋತಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ನೀತೋ, ಜಾತಿಯಾ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಜರಾದಿಉಪದ್ದವಾಯ ನೀತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕ-ಕಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಹಞ್ಞತಿ ನಿಚ್ಚಮತಾಣೋತಿ ಪರಿತ್ತಾಯಕೇನ ರಹಿತೋ ಸತತಂ ಪೀಳೀಯತಿ. ಪತ್ತದಣ್ಡೋತಿ ರಾಜಾದೀಹಿ ಲದ್ಧಆಣೋ. ತಕ್ಕರೋತಿ ಚೋರೋ. ವಜ್ಜಬನ್ಧನಬದ್ಧೋತಿ ರಾಗಾದಿವಜ್ಜಬನ್ಧನೇಹಿ ಬದ್ಧೋ. ಆಘಾತನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋತಿ ಮರಣಧಮ್ಮಗಣ್ಠಿಕಟ್ಠಾನಂ ಉಪೇಚ್ಚ ಠಿತೋ. ಕೋಚಿ ಬನ್ಧನಾ ಮೋಚೇತಾ. ಕೋಚಿ ಬನ್ಧನಂ ಮೋಚೇತಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಅನಾಥೋತಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ನಾಥೋ ಇಸ್ಸರೋ, ಸಯಂ ವಾ ನ ನಾಥೋ ನ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಅನಾಥೋ, ಅಸರಣೋತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಪರಮಕಾಪಞ್ಞಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಜರಾದಿಪಟಿಬಾಹನೇ ಅಪ್ಪಹುತಾಯ ಅತೀವ ಕಪಣಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ತಾಯೇತಾತಿ ರಕ್ಖಿತಾ. ತಾಯಿತಾತಿ ವಾ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರೋ. ದುಕ್ಖಾಭಿತುನ್ನೋತಿ ಜಾತಿದುಕ್ಖಾದೀಹಿ ಅನೇಕೇಹಿ ದುಕ್ಖೇಹಿ ಅಭಿತುನ್ನೋ ಅತಿಬ್ಯಾಧಿತೋ ಅತಿಕಮ್ಪಿತೋ ಚ. ಚಿರರತ್ತಂ ಪೀಳಿತೋತಿ ದುಕ್ಖೇಹೇವ ದೀಘಮದ್ಧಾನಂ ಪೀಳಿತೋ ಘಟ್ಟಿತೋ. ಗಧಿತೋತಿ ಗೇಧೇನ ಗಿದ್ಧೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥೇನ ವಾ ಗನ್ಥಿತೋ. ನಿಚ್ಚಂ ಪಿಪಾಸಿತೋತಿ ಪಾತುಂ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ಇಚ್ಛಾ ಪಿಪಾಸಾ, ಸಾ ತಣ್ಹಾ ಏವ, ತಣ್ಹಾಪಿಪಾಸಾಯ ನಿರನ್ತರಂ ಪಿಪಾಸಿತೋ.

ಅನ್ಧೋತಿ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖೂತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋ ಕಾಣೋ. ಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಚಕ್ಖುಕೋತಿ ತಂ ಪನ ಅನ್ಧತ್ತಂ ನ ಪಚ್ಛಾ ಸಮ್ಭೂತಂ, ಪಕತಿಯಾ ಏವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಚಕ್ಖುಕೋತಿ ತಮೇವ ಅನ್ಧತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಹತನೇತ್ತೋತಿ ನಯನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವತೋಯೇವ ವಿನಟ್ಠನೇತ್ತಕೋ. ಸಮವಿಸಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ನೇತೀತಿ ನೇತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಸುಗತಿಞ್ಚ ಅಗತಿಞ್ಚ ನಯತಿ. ಹತನೇತ್ತತ್ತಾಯೇವಸ್ಸ ನೇತುಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪರಿಣಾಯಕೋತಿ ಆಹ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನನೇತ್ತಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಞೋಪಿಸ್ಸ ನೇತಾ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಪಥಪಕ್ಖನ್ದೋತಿ ವಿಪರೀತೋ, ವಿಸಮೋ ವಾ ಪಥೋ ವಿಪಥೋ, ತಂ ವಿಪಥಂ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ಪವಿಟ್ಠೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ವಿಪಥಪಕ್ಖನ್ದೋ, ಮಿಚ್ಛಾಪಥಸಙ್ಖಾತಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಜಸಾಪರದ್ಧೋತಿ ಅಞ್ಜಸೇ ಉಜುಮಗ್ಗಸ್ಮಿಂ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾಯ ಅಪರದ್ಧೋ ವಿರದ್ಧೋ. ಅರಿಯಪಥಂ ಆನೇತಾತಿ ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಉಪನೇತಾ ಪಟಿಪಾದಯಿತಾ. ಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದೋತಿ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಓಹನನ್ತಿ ಓಸೀದಾಪೇನ್ತೀತಿ ಓಘಾ, ಪಕತಿಓಘತೋ ಮಹನ್ತಾ ಓಘಾತಿ ಮಹೋಘಾ. ತೇ ಕಾಮೋಘೋ ಭವೋಘೋ ದಿಟ್ಠೋಘೋ ಅವಿಜ್ಜೋಘೋತಿ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾ. ತೇ ಮಹೋಘೇ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ ಮಹೋಘಪಕ್ಖನ್ದೋ, ಸಂಸಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಮಹೋಘಂ ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದೋತಿ.

೧೧೮. ಇದಾನಿ ಏಕುತ್ತರಿಕನಯೋ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹೀತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀಹಿ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ‘‘ಗೂಥಗತಂ ಮುತ್ತಗತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೧೧) ವಿಯ. ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತಮೇವೇತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ, ದಿಟ್ಠೀಸು ಗತಂ ಇದಂ ದಸ್ಸನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿತೇಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಯೋಪಿ ಹಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀತಿ ದ್ವೇವ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅನ್ತೋ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಯುಟ್ಠಿತೋತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ಪತ್ತೋ ಸಮುದಾಚಾರಂ ಪತ್ತೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನೇನ ಕುಸಲಚಾರಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ದ್ವೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಾ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಓಲೀಯನ್ತಿ ಏಕೇ, ಅತಿಧಾವನ್ತಿ ಏಕೇ, ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ಇತಿವು. ೪೯).

ತೀಹಿ ದುಚ್ಚರಿತೇಹೀತಿ ತಿವಿಧಕಾಯದುಚ್ಚರಿತೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧವಚೀದುಚ್ಚರಿತೇನ ತಿವಿಧಮನೋದುಚ್ಚರಿತೇನ. ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ವಿರೂಪಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋಗೇಹಿ ಯುತ್ತೋತಿ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಯೋಗಾ, ಈತಿಅತ್ಥೇನ ವಾ ಯೋಗಾ, ತೇಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಸಮಪ್ಪಿತೋ. ಚತುಯೋಗಯೋಜಿತೋತಿ ಕಾಮಯೋಗೋ, ಭವಯೋಗೋ, ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋ, ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಸಕಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಗೋ ವಿಯ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಯೋಜಿತೋ. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕೋ ರಾಗೋ ಕಾಮಯೋಗೋ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಛನ್ದರಾಗೋ, ಝಾನನಿಕನ್ತಿ ಚ, ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತೋ ರಾಗೋ ಭವವಸೇನ ಪತ್ಥನಾ ಭವಯೋಗೋ. ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗೋ. ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೋ. ತೇ ಏವ ಚತ್ತಾರೋ ಬಲವಭೂತಾ ಓಘಾ, ದುಬ್ಬಲಭೂತಾ ಯೋಗಾ.

ಚತೂಹಿ ಗನ್ಥೇಹೀತಿ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಥೇನ್ತಿ ಘಟೇನ್ತೀತಿ ಗನ್ಥಾ. ತೇ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋ, ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಕಾಯಗನ್ಥೋತಿ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯನ್ತಿ ಏತಾಯ, ಸಯಂ ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏಸಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಲೋಭೋಯೇವ. ನಾಮಕಾಯಂ ಗನ್ಥೇತಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಘಟೇತೀತಿ ಕಾಯಗನ್ಥೋ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪೂತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಯತಿ ವಾ ವಿನಯಾಚಾರರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಹಿತಸುಖಾದೀನೀತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ. ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ ವತೇನ ಸುದ್ಧಿ ಸೀಲವತೇನ ಸುದ್ಧೀತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ, ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚಂ ಮೋಘಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ. ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಗನ್ಥೇಹಿ ಗನ್ಥಿತೋ, ಬದ್ಧೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹೀತಿ ಭುಸಂ ಆದಿಯನ್ತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಉಪಾದಾನಾ. ತೇ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನನ್ತಿ ಚತುಪ್ಪಭೇದಾ. ವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಮಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ, ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸಾ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿಪಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೪೭) ಹಿ ಪುರಿಮದಿಟ್ಠಿಂ ಉತ್ತರದಿಟ್ಠಿ ಉಪಾದಿಯತಿ. ಸೀಲಬ್ಬತಂ ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ, ಸೀಲಬ್ಬತಞ್ಚ ತಂ ಉಪಾದಾನಞ್ಚಾತಿಪಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ. ಗೋಸೀಲಗೋವತಾದೀನಿ ಹಿ ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸತೋ ಸಯಮೇವ ಉಪಾದಾನಾನಿ. ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾದಾನಂ. ಕಿಂ ವದನ್ತಿ, ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ವಾ? ಅತ್ತಾನಂ. ಅತ್ತನೋ ವಾದುಪಾದಾನಂ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ, ಅತ್ತವಾದಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಅತ್ತಾತಿ ಉಪಾದಿಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಂ. ಠಪೇತ್ವಾ ಇಮಾ ದ್ವೇ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಟ್ಠೀ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ತೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಾದಾನೇಹಿ. ಉಪಾದೀಯತೀತಿ ಭುಸಂ ಗಣ್ಹೀಯತಿ. ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಲೋಕೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಭುಸಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಗತಿಸಮಾರುಳ್ಹೋತಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಕಾರಣೇಹಿ ಗಮ್ಮತಿ ಉಪಸಙ್ಕಮೀಯತೀತಿ ಗತಿ, ಸಹೋಕಾಸಕಾ ಖನ್ಧಾ. ನಿರಯೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೋ ಮನುಸ್ಸಾ ದೇವಾತಿ ಇಮಾ ಪಞ್ಚ ಗತಿಯೋ ವೋಕ್ಕಮನಭಾವೇನ ಭುಸಂ ಆರುಳ್ಹೋ. ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹೀತಿ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವತ್ಥುಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ರಜ್ಜತೀತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ರಾಗುಪ್ಪಾದನೇನ ತೇಹಿ ರಞ್ಜೀಯತಿ, ಸಾರತ್ತೋ ಕರೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ನೀವರನ್ತಿ ಪರಿಯೋನನ್ಧನ್ತೀತಿ ನೀವರಣಾ. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಥಿನಮಿದ್ಧಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ. ಓತ್ಥಟೋತಿ ಉಪರಿತೋ ಪಿಹಿತೋ.

ಛಹಿ ವಿವಾದಮೂಲೇಹೀತಿ ಛಹಿ ವಿವಾದಸ್ಸ ಮೂಲೇಹಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಛಯಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಛ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕೋಧನೋ ಹೋತಿ ಉಪನಾಹೀ. ಯೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕೋಧನೋ ಹೋತಿ ಉಪನಾಹೀ. ಸೋ ಸತ್ಥರಿಪಿ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಧಮ್ಮೇಪಿ, ಸಙ್ಘೇಪಿ, ಸಿಕ್ಖಾಯಪಿ ನ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ. ಯೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ಥರಿ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಧಮ್ಮೇಪಿ, ಸಙ್ಘೇಪಿ, ಸಿಕ್ಖಾಯಪಿ ನ ಪರಿಪೂರಕಾರೀ, ಸೋ ಸಙ್ಘೇ ವಿವಾದಂ ಜನೇತಿ. ಯೋ ಹೋತಿ ವಿವಾದೋ ಬಹುಜನಾಹಿತಾಯ ಬಹುಜನಾಸುಖಾಯ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಅನತ್ಥಾಯ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ. ಏವರೂಪಂ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿವಾದಮೂಲಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ಸಮನುಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಥ, ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಸೇವ ಪಾಪಕಸ್ಸ ವಿವಾದಮೂಲಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ವಾಯಮೇಯ್ಯಾಥ. ಏವರೂಪಂ ಚೇ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿವಾದಮೂಲಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾಥ. ತತ್ರ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಸ್ಸೇವ ಪಾಪಕಸ್ಸ ವಿವಾದಮೂಲಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಅನವಸ್ಸವಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾಥ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಪಾಪಕಸ್ಸ ವಿವಾದಮೂಲಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಪಾಪಕಸ್ಸ ವಿವಾದಮೂಲಸ್ಸ ಆಯತಿಂ ಅನವಸ್ಸವೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮಕ್ಖೀ ಹೋತಿ ಪಳಾಸೀ. ಇಸ್ಸುಕೀ ಹೋತಿ ಮಚ್ಛರೀ. ಸಠೋ ಹೋತಿ ಮಾಯಾವೀ. ಪಾಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೀ ಹೋತಿ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹೀ ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೀ. ಯೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೀ ಹೋತಿ ಆಧಾನಗ್ಗಾಹೀ ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೀ, ಸೋ ಸತ್ಥರಿಪಿ…ಪೇ… ಆಯತಿಂ ಅನವಸ್ಸವೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೨೭೨; ಅ. ನಿ. ೬.೩೬).

ತತ್ಥ ಕೋಧನೋತಿ ಕುಜ್ಝನಲಕ್ಖಣೇನ ಕೋಧೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಉಪನಾಹೀತಿ ವೇರಅಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೇನ ಉಪನಾಹೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿವಾದೋ ಕಥಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ? ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೪೫೧ ಆದಯೋ) ವಿಯ ದ್ವೀಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ವಿವಾದಂ ಆಪನ್ನೇಸು ತಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ತೇಸಂ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಾ ವಿವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಓವಾದಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋ ವಿವದತಿ, ತತೋ ತೇಸಂ ಉಪಟ್ಠಾಕಾಪಿ ವಿವದನ್ತಿ. ಅಥ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಾದೀನಂ ಆರಕ್ಖದೇವತಾ ಧಮ್ಮವಾದಿನಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಅಧಮ್ಮವಾದೀನಂ ಅಧಮ್ಮವಾದಿನಿಯೋ. ತತೋ ಆರಕ್ಖದೇವತಾನಂ ಮಿತ್ತಾ ಭುಮ್ಮಟ್ಠದೇವತಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಏವಂ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೇ ಸಬ್ಬೇ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ಧಮ್ಮವಾದೀಹಿ ಪನ ಅಧಮ್ಮವಾದಿನೋವ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತೋ ಯಂ ಬಹುಕೇಹಿ ಗಹಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಧಮ್ಮಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಬಹುತರಾವ ಅಧಮ್ಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತೇ ಅಧಮ್ಮಂ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತಾ ಅಪಾಯೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿವಾದೋ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಹೋತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಾತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಪರಿಸಾಯ ವಾ. ಬಹಿದ್ಧಾ ವಾತಿ ಪರೇಸಂ ಪರಿಸಾಯ ವಾ. ಮಕ್ಖೀತಿ ಪರೇಸಂ ಗುಣಮಕ್ಖಣಲಕ್ಖಣೇನ ಮಕ್ಖೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಪಳಾಸೀತಿ ಯುಗಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣೇನ ಪಳಾಸೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಇಸ್ಸುಕೀತಿ ಪರೇಸಂ ಸಕ್ಕಾರಾದಿಇಸ್ಸಾಯನಲಕ್ಖಣಾಯ ಇಸ್ಸಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಮಚ್ಛರೀತಿ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಾದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಮಚ್ಛರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಠೋತಿ ಕೇರಾಟಿಕೋ. ಮಾಯಾವೀತಿ ಕತಪಾಪಪಟಿಚ್ಛಾದಕೋ. ಪಾಪಿಚ್ಛೋತಿ ಅಸನ್ತಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಕೋ ದುಸ್ಸೀಲೋ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿ ನತ್ಥಿಕವಾದೀ ಅಹೇತುಕವಾದೀ ಅಕಿರಿಯವಾದೀ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೀತಿ ಸಯಂ ದಿಟ್ಠಿಮೇವ ಪರಾಮಸತಿ. ಆಧಾನಗ್ಗಾಹೀತಿ ದಳ್ಹಗ್ಗಾಹೀ. ದುಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಗಹಿತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಾಪೇತುಂ. ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾನಿ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನಿ? ಕೋಧೋ ಮಕ್ಖೋ ಇಸ್ಸಾ ಸಾಠೇಯ್ಯಂ ಪಾಪಿಚ್ಛತಾ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಿತಾ, ಇಮಾನಿ ಛ ವಿವಾದಮೂಲಾನೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೪೪) ಪಧಾನವಸೇನ ಏಕೇಕೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋ.

ಛಹಿ ತಣ್ಹಾಕಾಯೇಹೀತಿ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ, ಸದ್ದತಣ್ಹಾ, ಗನ್ಧತಣ್ಹಾ, ರಸತಣ್ಹಾ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬತಣ್ಹಾ, ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೪೪) ವುತ್ತಾಹಿ ಛಹಿ ತಣ್ಹಾಹಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಾಯೇವ ತಣ್ಹಾ ಅನೇಕವಿಸಯತ್ತಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಸಯೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಅನೇಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಕಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾಕಾಯಾತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತಣ್ಹಾ ಏವ. ರಜ್ಜತೀತಿ ಸಯಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜತಿ, ಸಾರತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ಛಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬಾಸವಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –

‘‘ತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ‘ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ನತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಅತ್ತನಾವ ಅನತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ‘ಅನತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ವಾ ಅಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಥ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ ‘ಯೋ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ವದೋ ವೇದೇಯ್ಯೋ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪನ ಮೇ ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ ತಥೇವ ಠಸ್ಸತೀ’’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯).

ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬಕಾಲೇಸು ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋತಿ ಭೂತತೋ ಚ ಥಿರತೋ ಚ, ‘‘ಇದಂ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ದಳ್ಹಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನತ್ಥಿ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಸತೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಭವಗ್ಗಹಣತೋ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮಾಪಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅತ್ಥೀತಿ ಗಹಣತೋ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಅತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ನತ್ಥೀತಿ ಗಹಣತೋ ‘‘ಭಸ್ಸನ್ತಾ ಆಹುತಿಯೋ’’ತಿ ಗಹಿತದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ವಿಯ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಅತೀತೇ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಕಸ್ಸ ವಿಯ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸೀಸೇನ ಖನ್ಧೇ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ ಅವಸೇಸಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಞ್ಜಾನತೋ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನಾ ಇಮಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಞ್ಜಾನಾಮೀತಿ ಹೋತಿ. ಅತ್ತನಾವ ಅನತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂಯೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಅನತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ ತೇ ಸಞ್ಜಾನತೋ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಅನತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ, ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞಾಯ ತೇ ಸಞ್ಜಾನತೋ ಏವಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯೋವ. ವದೋ ವೇದೇಯ್ಯೋತಿಆದಯೋ ಪನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರಾ. ತತ್ಥ ವದತೀತಿ ವದೋ, ವಚೀಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಾರಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವೇದಯತೀತಿ ವೇದೇಯ್ಯೋ, ಜಾನಾತಿ ಅನುಭವತಿ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ವೇದೇತೀತಿ? ತತ್ರ ತತ್ರ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ತತ್ರ ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಯೋನಿಗತಿಠಿತಿನಿವಾಸನಿಕಾಯೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ವಾ. ನಿಚ್ಚೋತಿ ಉಪ್ಪಾದವಯರಹಿತೋ. ಧುವೋತಿ ಥಿರೋ ಸಾರಭೂತೋ. ಸಸ್ಸತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೋ. ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಭಾವಂ ಅವಿಜಹನಧಮ್ಮೋ, ಕಕಣ್ಟಕೋ ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರತಂ ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಸ್ಸತಿಸಮನ್ತಿ ಚನ್ದಸೂರಿಯಸಮುದ್ದಮಹಾಪಥವೀಪಬ್ಬತಾ ಲೋಕವೋಹಾರೇನ ಸಸ್ಸತಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸಸ್ಸತೀಹಿ ಸಮಂ ಸಸ್ಸತಿಸಮಂ. ಯಾವ ಸಸ್ಸತಿಯೋ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ತಾವ ತಥೇವ ಠಸ್ಸತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ.

ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ‘‘ತತ್ರ ತತ್ರ ದೀಘರತ್ತಂ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ನ ಸೋ ಜಾತೋ ನಾಹೋಸಿ, ನ ಸೋ ಜಾತೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಸಚ್ಚತೋ ಥೇತತೋ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೪೮) ಛ ದಿಟ್ಠೀ ಏವಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ.

ತತ್ಥ ನ ಸೋ ಜಾತೋ ನಾಹೋಸೀತಿ ಸೋ ಅತ್ತಾ ಅಜಾತಿಧಮ್ಮತೋ ನ ಜಾತೋ ನಾಮ, ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವ ಅತೀತೇ ನಾಹೋಸಿ, ಅನಾಗತೇ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯೋ ಹಿ ಜಾತೋ, ಸೋ ಅಹೋಸಿ. ಯೋ ಚ ಜಾಯಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ನ ಸೋ ಜಾತೋ ನಾಹೋಸೀತಿ ಸೋ ಸದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಅತೀತೇಪಿ ನ ಜಾತು ನ ಅಹೋಸಿ, ಅನಾಗತೇಪಿ ನ ಜಾತು ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅನುಸಯಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ.

ಸತ್ತಹಿ ಸಞ್ಞೋಜನೇಹೀತಿ ಸತ್ತಕನಿಪಾತೇ ವುತ್ತೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –

‘‘ಸತ್ತಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಸತ್ತ? ಅನುನಯಸಂಯೋಜನಂ, ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಂಯೋಜನಂ, ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ, ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನಂ. ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತ್ತ ಸಂಯೋಜನಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೮).

ತತ್ಥ ಅನುನಯಸಂಯೋಜನನ್ತಿ ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ. ಸಬ್ಬಾನೇವೇತಾನಿ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಸಂಯೋಜನಾನಿ.

ಸತ್ತಹಿ ಮಾನೇಹೀತಿ ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –

‘‘ಮಾನೋ, ಅತಿಮಾನೋ, ಮಾನಾತಿಮಾನೋ, ಓಮಾನೋ, ಅಧಿಮಾನೋ, ಅಸ್ಮಿಮಾನೋ, ಮಿಚ್ಛಾಮಾನೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೫೦).

ತತ್ಥ ಮಾನೋತಿ ಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಜಾತಿಆದೀಸು ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಉನ್ನತಿ. ಅತಿಮಾನೋತಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ‘‘ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಉನ್ನತಿ. ಮಾನಾತಿಮಾನೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ, ಇದಾನಿ ಅಹಂ ಸೇಟ್ಠೋ, ಅಯಂ ಹೀನತರೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋ. ಓಮಾನೋತಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ, ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋಯೇವ. ಅಧಿಮಾನೋತಿ ಅನಧಿಗತೇಯೇವ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇ ಅಧಿಗತೋತಿ ಮಾನೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅಧಿಮಾನೋ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖಸ್ಸ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತಸ್ಸ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ. ಅಸ್ಮಿಮಾನೋತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ಅಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ‘‘ಅಹಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾಮಾನೋತಿ ಪಾಪಕೇನ ಕಮ್ಮಾಯತನಾದಿನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋ.

ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ. ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತೀತಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ ಲಾಭಾದೀಸು ಚತೂಸು ಅನುರೋಧವಸೇನ, ಅಲಾಭಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪಟಿವಿರೋಧವಸೇನ ಭುಸಂ ನಿವತ್ತತಿ, ಪಕತಿಭಾವಂ ಜಹಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಿಚ್ಛತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತತ್ಥಾ. ನಿಯ್ಯಾತೋತಿ ಗತೋ ಪಕ್ಖನ್ದೋ, ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಟ್ಠಹಿ ಪುರಿಸದೋಸೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠಕನಿಪಾತೇ ಉಪಮಾಹಿ ಸಹ, ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಉಪಮಂ ವಿನಾ ವುತ್ತೇಹಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ –

‘‘ಕತಮೇ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸದೋಸಾ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ‘ನ ಸರಾಮಿ ನ ಸರಾಮೀ’ತಿ ಅಸ್ಸತಿಯಾವ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಿ. ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಚೋದಕಂಯೇವ ಪಟಿಪ್ಫರತಿ ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಯ್ಹಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಅಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಭಣಿತೇನ, ತ್ವಮ್ಪಿ ನಾಮ ಮಂ ಭಣಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಸೀ’ತಿ? ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಚೋದಕಂಯೇವ ಪಚ್ಚಾರೋಪೇತಿ ‘ತ್ವಮ್ಪಿ ಖೋಸಿ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ತ್ವಂ ತಾವ ಪಠಮಂ ಪಟಿಕರೋಹೀ’ತಿ. ಅಯಂ ತತಿಯೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಥಂ ಅಪನಾಮೇತಿ, ಕೋಪಞ್ಚ ದೋಸಞ್ಚ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಞ್ಚ ಪಾತುಕರೋತಿ. ಅಯಂ ಚತುತ್ಥೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಬಾಹಾವಿಕ್ಖೇಪಕಂ ಭಣತಿ. ಅಯಂ ಪಞ್ಚಮೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಚೋದಕಂ ಸಾಪತ್ತಿಕೋವ ಯೇನ ಕಾಮಂ ಪಕ್ಕಮತಿ. ಅಯಂ ಛಟ್ಠೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ‘ನೇವಾಹಂ ಆಪನ್ನೋಮ್ಹಿ, ನ ಪನಾಹಂ ಅನಾಪನ್ನೋಮ್ಹೀ’ತಿ ಸೋ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋ ಸಙ್ಘಂ ವಿಹೇಸೇತಿ. ಅಯಂ ಸತ್ತಮೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದೇನ್ತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಚೋದಿಯಮಾನೋ ಏವಮಾಹ – ‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಅತಿಬಾಳ್ಹಂ ಮಯಿ ಬ್ಯಾವಟಾ? ಇದಾನಾಹಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಹೀನಾಯಾವತ್ತಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ. ಸೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಹೀನಾಯಾವತ್ತಿತ್ವಾ ಏವಮಾಹ ‘ಇದಾನಿ ಖೋ ತುಮ್ಹೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಅತ್ತಮನಾ ಹೋಥಾ’ತಿ. ಅಯಂ ಅಟ್ಠಮೋ ಪುರಿಸದೋಸೋ. ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ಪುರಿಸದೋಸಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೫೭; ಅ. ನಿ. ೮.೧೪).

ತತ್ಥ ಪುರಿಸದೋಸಾತಿ ಪುರಿಸಾನಂ ದೋಸಾ, ತೇ ಪನ ಪುರಿಸಸನ್ತಾನಂ ದೂಸೇನ್ತೀತಿ ದೋಸಾ. ನ ಸರಾಮಿ ನ ಸರಾಮೀತಿ ‘‘ಮಯಾ ಏತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತಟ್ಠಾನಂ ನಸ್ಸರಾಮಿ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸತಿಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬೇಠೇತಿ ಮೋಚೇತಿ. ಚೋದಕಂಯೇವ ಪಟಿಪ್ಫರತೀತಿ ಪಟಿವಿರುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಫರತಿ, ಪಟಿಆಣಿಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಯ್ಹನ್ತಿ ತುಯ್ಹಂ ಬಾಲಸ್ಸ ಅಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಭಣಿತೇನ ನಾಮ ಕಿಂ, ಯೋ ತ್ವಂ ನೇವ ವತ್ಥುಂ, ನ ಆಪತ್ತಿಂ, ನ ಚೋದನಂ ಜಾನಾಸೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ತ್ವಮ್ಪಿ ನಾಮ ಏವಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಜಾನನ್ತೋ ಭಣಿತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಸೀತಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ. ಪಚ್ಚಾರೋಪೇತೀತಿ ‘‘ತ್ವಮ್ಪಿ ಖೋಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೋ ಪತಿಆರೋಪೇತಿ. ಪಟಿಕರೋಹೀತಿ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಂ ದೇಸೇಹಿ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿತೋ ವುಟ್ಠಾಹಿ, ತತೋ ಸುದ್ಧನ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಅಞ್ಞಂ ಚೋದೇಸ್ಸಸೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರತೀತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ, ವಚನೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ, ವಚನಂ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ. ‘‘ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಥಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಂ ಭಣಥ, ಕಿಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ಭಣತಿ. ‘‘ಏವರೂಪಂ ಕಿಞ್ಚಿ ತಯಾ ದಿಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಸುಣಾಮೀ’’ತಿ ಸೋತಂ ಉಪನೇತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಕಥಂ ಅಪನಾಮೇತೀತಿ ‘‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ‘‘ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಂ ಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ನ ತವ ಪಾಟಲಿಪುತ್ತಗಮನಂ ಪುಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತತೋ ರಾಜಗಹಂ ಗತೋಮ್ಹೀತಿ. ‘‘ರಾಜಗಹಂ ವಾ ಯಾಹಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗೇಹಂ ವಾ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ. ‘‘ತತ್ಥ ಮೇ ಸೂಕರಮಂಸಂ ಲದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತೋ ಕಥಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಕೋಪನ್ತಿ ಕುಪಿತಭಾವಂ, ದೋಸನ್ತಿ ದುಟ್ಠಭಾವಂ. ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಕೋಧಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಅಸನ್ತುಟ್ಠಾಕಾರಂ, ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಪಾತುಕರೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಪಕಾಸೇತಿ. ಬಾಹಾವಿಕ್ಖೇಪಕಂ ಭಣತೀತಿ ಬಾಹಂ ವಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಲಜ್ಜಿವಚನಂ ವದತಿ. ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತೀಕಾರೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅವಜಾನಿತ್ವಾ, ಅನಾದರೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹೇಸೇತೀತಿ ವಿಹೇಠೇತಿ ಬಾಧತಿ. ಅತಿಬಾಳ್ಹನ್ತಿ ಅತಿದಳ್ಹಂ ಅತಿಪ್ಪಮಾಣಂ. ಮಯಿ ಬ್ಯಾವಟಾತಿ ಮಯಿ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಆಪನ್ನಾ. ಹೀನಾಯಾವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಹೀನಸ್ಸ ಗಿಹಿಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಆವತ್ತಿತ್ವಾ, ಗಿಹೀ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಮನಾ ಹೋಥಾತಿ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತಾ ಹೋಥ, ‘‘ಮಯಾ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ಲಭಥ, ಮಯಾ ವಸಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನೇ ವಸಥ, ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ವೋ ಮಯಾ ಕತೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ದುಸ್ಸತೀತಿ ದುಟ್ಠೋ ಹೋತಿ.

ನವಹಿ ಆಘಾತವತ್ಥೂಹೀತಿ ಸತ್ತೇಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಕಥಿತಾನಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ನವಯಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ. ಕತಮಾನಿ ನವ? ‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’ತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತಿ, ‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಚರತೀ’ತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತಿ, ‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಚರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತಿ, ‘ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಮನಾಪಸ್ಸ ಅನತ್ಥಂ ಅಚರಿ, ಅನತ್ಥಂ ಚರತಿ, ಅನತ್ಥಂ ಚರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತಿ, ‘ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಅಮನಾಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅಚರಿ, ಅತ್ಥಂ ಚರತಿ, ಅತ್ಥಂ ಚರಿಸ್ಸತೀ’ತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತಿ. ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನವ ಆಘಾತವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೯.೨೯).

ತತ್ಥ ಆಘಾತವತ್ಥೂನೀತಿ ಆಘಾತಕಾರಣಾನಿ. ಆಘಾತನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಕೋಪೋ, ಸೋಯೇವ ಉಪರೂಪರಿ ಕೋಪಸ್ಸ ವತ್ಥುತ್ತಾ ಆಘಾತವತ್ಥು. ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧತೀತಿ ಕೋಪಂ ಬನ್ಧತಿ ಕರೋತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ‘‘ಅತ್ಥಂ ಮೇ ನಾಚರಿ, ನ ಚರತಿ, ನ ಚರಿಸ್ಸತಿ. ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಮನಾಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನಾಚರಿ, ನ ಚರತಿ, ನ ಚರಿಸ್ಸತಿ. ಅಪ್ಪಿಯಸ್ಸ ಮೇ ಅಮನಾಪಸ್ಸ ಅನತ್ಥಂ ನಾಚರಿ, ನ ಚರತಿ, ನ ಚರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೮೫; ವಿಭ. ೯೬೦; ಧ. ಸ. ೧೦೬೬) ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾನಿ ಅಪರಾನಿಪಿ ನವ ಆಘಾತವತ್ಥೂನಿ ಇಮೇಹೇವ ನವಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಆಘಾತಿತೋತಿ ಘಟ್ಟಿತೋ.

ನವವಿಧಮಾನೇಹೀತಿ ಕತಮೇ ನವವಿಧಮಾನಾ? ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ. ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ. ಹೀನಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ, ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ. ಇಮೇ ನವವಿಧಮಾನಾ (ವಿಭ. ೯೬೨).

ಏತ್ಥ ಪನ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋ ರಾಜೂನಞ್ಚೇವ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ರಾಜಾ ಹಿ ‘‘ರಟ್ಠೇನ ವಾ ಧನೇನ ವಾ ವಾಹನೇಹಿ ವಾ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ‘‘ಸೀಲಧುತಙ್ಗಾದೀಹಿ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ.

ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋಪಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ರಾಜಾ ಹಿ ‘‘ರಟ್ಠೇನ ವಾ ಧನೇನ ವಾ ವಾಹನೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞರಾಜೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ‘‘ಸೀಲಧುತಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ.

ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನೋಪಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ರಞ್ಞೋ ರಟ್ಠಂ ವಾ ಧನಂ ವಾ ವಾಹನಾದೀನಿ ವಾ ನಾತಿಸಮ್ಪನ್ನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ರಾಜಾತಿ ವೋಹಾರಸುಖಮತ್ತಕಮೇವ, ಕಿಂ ರಾಜಾ ನಾಮ ಅಹ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ, ಪಬ್ಬಜಿತೋಪಿ ಅಪ್ಪಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ‘‘ಅಹಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಮಹಾಥೇರೋತಿ ಕಥಾಮತ್ತಮೇವ, ಕಿಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮಾಹಂ, ಕಿಂ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ನಾಮಾಹಂ, ಕಿಂ ಮಹಾಥೇರೋ ನಾಮಾಹಂ, ಯಸ್ಸ ಮೇ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ.

ಸದಿಸಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನಾದಯೋ ಅಮಚ್ಚಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಮಚ್ಚೋ ವಾ ಹಿ ರಟ್ಠಿಯೋ ವಾ ‘‘ಭೋಗಯಾನವಾಹನಾದೀಹಿ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ರಾಜಪುರಿಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ಅಮಚ್ಚೋತಿ ನಾಮಮೇವ ಮಯ್ಹಂ, ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಮೇ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ಅಮಚ್ಚೋ ನಾಮಾಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ.

ಹೀನಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನಾದಯೋ ದಾಸಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ದಾಸೋ ಹಿ ‘‘ಮಾತಿತೋ ವಾ ಪಿತಿತೋ ವಾ ಕೋ ಮಯಾ ಸದಿಸೋ ಅಞ್ಞೋ ದಾಸೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞೇ ಜೀವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಕುಚ್ಛಿಹೇತು ದಾಸಾ ನಾಮ ಜಾತಾ, ಅಹಂ ಪನ ಪವೇಣಿಆಗತತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವಾ, ‘‘ಪವೇಣಿಆಗತಭಾವೇನ ಉಭತೋಸುದ್ಧಿಕದಾಸತ್ತೇನ ಅಸುಕದಾಸೇನ ನಾಮ ಸದ್ಧಿಂ ಮಯ್ಹಂ ಕಿಂ ನಾನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಾ, ‘‘ಕುಚ್ಛಿವಸೇನಾಹಂ ದಾಸಬ್ಯಂ ಉಪಗತೋ, ಮಾತಾಪಿತುಕೋಟಿಯಾ ಪನ ಮೇ ದಾಸಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ದಾಸೋ ನಾಮ ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ದಾಸೋ, ಏವಂ ಪುಕ್ಕುಸಚಣ್ಡಾಲಾದಯೋಪಿ ಏತಂ ಮಾನಂ ಕರೋನ್ತಿಯೇವ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೇಯ್ಯಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋವ ಯಾಥಾವಮಾನೋ, ಇತರೇ ದ್ವೇ ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ. ತಥಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಸದಿಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಮಾನೋವ ಯಾಥಾವಮಾನೋ, ಇತರೇ ದ್ವೇ ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ. ತತ್ಥ ಯಾಥಾವಮಾನಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ, ಅಯಾಥಾವಮಾನಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾತಿ.

ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾ ವುತ್ತಾಯೇವ. ರಜ್ಜತೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ರಾಗೇನೇವ ರಜ್ಜತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ ತಣ್ಹಾಮೂಲಕೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ರಜ್ಜತಿ, ಯುಜ್ಜತಿ ಬಜ್ಝತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ದಸಹಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂಹೀತಿ ಕತಮಾನಿ ದಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ? ಲೋಭೋ, ದೋಸೋ, ಮೋಹೋ, ಮಾನೋ, ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಥಿನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಅಹಿರಿಕಂ, ಅನೋತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ದಸ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ (ವಿಭ. ೯೬೬).

ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾ ಏವ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ, ವಸನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಅಖೀಣಾಸವಾ ಸತ್ತಾ ಲೋಭಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾತಿ ವತ್ಥೂನಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಚ ತೇ ತಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವತ್ಥೂನಿ ಚಾತಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದಿಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ವಸನ್ತಿ ಏವ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವತ್ಥೂನೀತಿಪಿ ಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಿ. ಲುಬ್ಭನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಲುಬ್ಭತಿ, ಲುಬ್ಭನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಲೋಭೋ. ದುಸ್ಸನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ, ದುಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ದೋಸೋ. ಮುಯ್ಹನ್ತಿ ತೇನ, ಸಯಂ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ, ಮುಯ್ಹನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತನ್ತಿ ಮೋಹೋ. ಮಞ್ಞತೀತಿ ಮಾನೋ. ದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ವುತ್ತತ್ಥಾವ. ನ ಹಿರೀಯತೀತಿ ಅಹಿರಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅಹಿರಿಕಂ. ನ ಓತ್ತಪ್ಪತೀತಿ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೀ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ. ತೇಸು ಅಹಿರಿಕಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀಹಿ ಅಜಿಗುಚ್ಛನಲಕ್ಖಣಂ, ಅನೋತ್ತಪ್ಪಂ ತೇಹೇವ ಅಸಾರಜ್ಜನಲಕ್ಖಣಂ, ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಉಪತಾಪೀಯತಿ ವಿಬಾಧೀಯತಿ.

ದಸಹಿ ಆಘಾತವತ್ಥೂಹೀತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇಹಿ ನವಹಿ ಚ ‘‘ಅಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಪನಾಘಾತೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೬) ವುತ್ತೇನ ಚಾತಿ ದಸಹಿ. ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀತಿಆದೀನಿಪಿ ಹಿ ಅವಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ಖಾಣುಕಣ್ಟಕಾದಿಮ್ಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಾನೇ ಆಘಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ದಸಹಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹೀತಿ ಕತಮೇ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೬೦)? ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ, ಕಾಮೇಸುಮಿಚ್ಛಾಚಾರೋ, ಮುಸಾವಾದೋ, ಪಿಸುಣಾ ವಾಚಾ, ಫರುಸಾ ವಾಚಾ, ಸಮ್ಫಪ್ಪಲಾಪೋ, ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಇಮೇ ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ತತ್ಥ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಪಥಾ ಚ ದುಗ್ಗತಿಯಾತಿ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ.

ದಸಹಿ ಸಞ್ಞೋಜನೇಹೀತಿ ಕತಮಾನಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೧೮)? ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ, ಪಟಿಘಸಂಯೋಜನಂ, ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಂಯೋಜನಂ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಂಯೋಜನಂ, ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸಂಯೋಜನಂ, ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ, ಇಸ್ಸಾಸಂಯೋಜನಂ, ಮಚ್ಛರಿಯಸಂಯೋಜನಂ, ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನಂ, ಇಮಾನಿ ದಸ ಸಂಯೋಜನಾನಿ. ಮಿಚ್ಛತ್ತಾ ವುತ್ತಾಯೇವ.

ದಸವತ್ಥುಕಾಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಕತಮಾ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ (ವಿಭ. ೯೭೧)? ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನಂ, ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠಂ, ನತ್ಥಿ ಹುತಂ, ನತ್ಥಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ, ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋ, ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋ, ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ, ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ, ನತ್ಥಿ ಲೋಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಯೇ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತಿ. ಅಯಂ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ.

ತತ್ಥ ದಸವತ್ಥುಕಾತಿ ದಸ ವತ್ಥೂನಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ದಸವತ್ಥುಕಾ. ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಿನ್ನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ಸಕ್ಕಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ದಾತುನ್ತಿ ಜಾನಾತಿ. ದಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ, ತಂ ಯಜಿತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಜಾನಾತಿ. ಯಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಹುತನ್ತಿ ಆಹುನಪಾಹುನಮಙ್ಗಲಕಿರಿಯಾ, ತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾತಿ ಜಾನಾತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಸುಕತಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ, ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಾನಿ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ. ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ಪನ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತೋ ಪರಲೋಕಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ ನತ್ಥಿ ಪಿತಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಜಾನಾತಿ. ತೇಸು ಕತಪ್ಪಚ್ಚಯೇನ ಕೋಚಿ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ಚವನಕಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಮ್ಮಗ್ಗತಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಾತಿ ಅನುಲೋಮಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಿಕಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೇ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ…ಪೇ… ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಇಮಞ್ಚ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅತ್ತನಾವ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ ಪವೇದನಸಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಬುದ್ಧೋ ನತ್ಥೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಏಕೇಕಂ ಅನ್ತಂ ಭಾಗಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ. ಅಥ ವಾ ಅನ್ತಸ್ಸ ಗಾಹೋ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಅನ್ತಗ್ಗಾಹೋ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ. ತಾಯ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ. ಸಾ ಪನ ವುತ್ತಾಯೇವ.

ಅಟ್ಠಸತತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸತೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠುತ್ತರಂ ಸತಂ ಅಟ್ಠಸತಂ. ಸಂಸಾರೇ ಪಪಞ್ಚೇತಿ ಚಿರಂ ವಸಾಪೇತೀತಿ ಪಪಞ್ಚೋ, ತಣ್ಹಾ ಏವ ಪಪಞ್ಚೋ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚೋ, ಆರಮ್ಮಣಭೇದೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಚ ತಣ್ಹಾನಂ ಬಹುಕತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ ಕತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಾನಂ ಸತಂ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸತಂ. ತೇನ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸತೇನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸತೇಹೀ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಅಟ್ಠಸತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಾತೇನ ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಸತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸತಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಖುದ್ದಕವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ ಪನ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ಆಗತಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯ, ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಬಾಹಿರಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯ, ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಞ್ಞುಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಅತೀತಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ, ಅನಾಗತಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ಛತ್ತಿಂಸ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನಿ ತದೇಕಜ್ಝಂ ಅಭಿಸಞ್ಞುಹಿತ್ವಾ ಅಭಿಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಸತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೮೪೨).

ತಣ್ಹಾಪಪಞ್ಚಾಯೇವ ಪನೇತ್ಥ ತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾಸಮುದಾಚಾರಾ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಉಪಾದಾಯ. ಇದಞ್ಹಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೯೭೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ – ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾಯೇವ ಕಾಮತಣ್ಹಾ, ಭವತಣ್ಹಾ, ವಿಭವತಣ್ಹಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ತಣ್ಹಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಾತಿ ಛಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ತಣ್ಹಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ ಅಟ್ಠಾರಸ, ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ಅಟ್ಠಾರಸಾತಿ ಛತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ತಾ ಏವ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಅನಾಗತಾರಮ್ಮಣಾ ಛತ್ತಿಂಸ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ ಛತ್ತಿಂಸಾತಿ ಅಟ್ಠತಣ್ಹಾವಿಚರಿತಸತಂ ಹೋತಿ. ಪಪಞ್ಚಿತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ, ಸಂಸಾರೇ ವಾ ಪಪಞ್ಚಿತೋ ಚಿರವಾಸಿತೋ.

ದ್ವಾಸಟ್ಠಿಯಾ ದಿಟ್ಠಿಗತೇಹೀತಿ ‘‘ಕತಮಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ ವುತ್ತಾನಿ ಭಗವತಾ? ಚತ್ತಾರೋ ಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ, ದ್ವೇ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ, ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ, ಪಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇ ವುತ್ತಾನಿ ಭಗವತಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೭೭). ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಹಞ್ಚಮ್ಹಿ ತಿಣ್ಣೋತಿ ಅಹಞ್ಚ ಚತುರೋಘಂ, ಸಂಸಾರಸಮುದ್ದಂ ವಾ ತಿಣ್ಣೋ ಅಮ್ಹಿ ಭವಾಮಿ. ಮುತ್ತೋತಿ ರಾಗಾದಿಬನ್ಧನೇಹಿ ಮುತ್ತೋ. ದನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋ ನಿಪ್ಪರಿಪ್ಫನ್ದೋ. ಸನ್ತೋತಿ ಸೀತೀಭೂತೋ. ಅಸ್ಸತ್ಥೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನೇ ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ. ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ. ಪಹೋಮೀತಿ ಸಮತ್ಥೋಮ್ಹಿ. ಖೋಇತಿ ಏಕಂಸತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಪರೇ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪರೇ ಚ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪರೇ ಚ ತಾರೇತು’’ನ್ತಿಆದೀಹಿಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಮಹಾಕರುಣಾಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭೨-೭೩. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧೯. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಕತಮಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ಸಮಗತಿಕತ್ತಾ ತೇನೇವ ಸಹ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ. ನ ಹಿ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ಧಮ್ಮತೋ ವಿಸುಂ ಅತ್ಥಿ, ಏಕಮೇವ ಹೇತಂ ಞಾಣಂ ಆಕಾರಭೇದತೋ ದ್ವೇಧಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಾಬಲಾದೀನಿ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹಿ ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಆವರಣನ್ತಿ, ಕೇನಚಿ ಧಮ್ಮೇನ, ಪುಗ್ಗಲೇನ ವಾ ಆವರಣಂ ಕಾತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅನಾವರಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ನ ಜಾನನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನಾಹು ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಿಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ತಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಇನ್ದವಜಿರಂ ವಿಯ ವಿಸಯೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತತ್ತಾ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ. ಅನುಪುಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಸಕಿಂಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ, ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪಟಿಲಾಭೇನಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಅನುಪುಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞೂ. ಅನಾವರಣಞಾಣಪಟಿಲಾಭೇನಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಸಕಿಂಸಬ್ಬಞ್ಞೂ’’ತಿ.

ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಮಸಙ್ಖತಂ ಅನವಸೇಸಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಸ್ಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ಅನವಸೇಸನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರವಸೇನ ನಿಸ್ಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ಸಙ್ಖತಮಸಙ್ಖತನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಭೇದದಸ್ಸನಂ. ಸಙ್ಖತಞ್ಹಿ ಏಕೋ ಪಭೇದೋ, ಅಸಙ್ಖತಂ ಏಕೋ ಪಭೇದೋ. ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಕತನ್ತಿ ಸಙ್ಖತಂ. ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ತಥಾ ನ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಂ. ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸಙ್ಖತಂ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾದೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನವಸೇಸಂ ಜಾನಾತಿ, ಅಸಙ್ಖತಂ ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾದೀಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅನವಸೇಸಂ ಜಾನಾತಿ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಚ ಅವಸೇಸೋತಿ ಅನವಸೇಸಂ. ಸಙ್ಖತಂ ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ. ಅನೇಕಭೇದಾಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಅಕತತ್ತಾ ಅಸಙ್ಖತಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಅನೇಕಭೇದತೋ ಜಾನಾತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ. ಅನವಸೇಸನ್ತಿ ನಿಪ್ಪದೇಸಗ್ಗಹಣಂ. ತತ್ಥ ಆವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಅನವಸೇಸೇ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತೇ ನಿಸ್ಸಙ್ಗತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆವರಣಂ ನತ್ಥೀತಿ ತದೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೦. ಇದಾನಿ ಅನೇಕವಿಸಯಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅತೀತನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅತೀತಂ ಅನಾಗತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕಾಲಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತಂ, ಚಕ್ಖು ಚೇವ ರೂಪಾ ಚಾತಿಆದಿ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಭೇದತೋ. ಏವಂ ತಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುರೂಪಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು. ಯಾವತಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠನ್ತಿಆದಿ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠನ್ತಿ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾಕಾರಂ. ಪಚ್ಚತ್ತತ್ಥೇ ವಾ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಏಸ ನಯೋ ಏದಿಸೇಸು. ರೂಪಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಖನ್ಧಭೇದತೋ ದಸ್ಸಿತಂ. ಚಕ್ಖುಸ್ಸ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪೇಯ್ಯಾಲನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿಆದೀಸು ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಞಾಣಾನೇವ. ಅಭಿಞ್ಞಟ್ಠನ್ತಿ ಅಭಿಜಾನನಸಭಾವಂ. ಏಸ ನಯೋ ಏದಿಸೇಸು. ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಟ್ಠನ್ತಿಆದಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿಆದಿ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಸೇನ ಭೇದೋ. ಕಾಮಾವಚರೇ ಧಮ್ಮೇತಿಆದಿ ಚತುಭೂಮಕವಸೇನ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಬಹುವಚನಪಾಠೋ ಸುನ್ದರೋ. ಏಕವಚನಸೋತೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಏಕವಚನೇನ ಲಿಖಿತಂ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಂ ವಿಸಯಭೇದೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತೇ ಞಾಣನ್ತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚಮಾನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತ್ತಾ. ವಿಸಯಭೇದತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತಂ ಞಾಣಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ಹೋತಿಯೇವ.

ಪುನ ಕಾಳಕಾರಾಮಸುತ್ತನ್ತಾದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪) ವುತ್ತನಯೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯಾವತಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಹ ದೇವೇಹಿ ಸದೇವಕಸ್ಸ. ಸಹ ಮಾರೇನ ಸಮಾರಕಸ್ಸ. ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ. ಸಹ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ. ಸಹ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ. ಪಜಾತತ್ತಾ ಪಜಾತಿ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಸದೇವಕವಚನೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ, ಸಮಾರಕವಚನೇನ ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ, ಸಬ್ರಹ್ಮಕವಚನೇನ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣಂ, ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿವಚನೇನ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣಂ ಸಮಿತಪಾಪಬಾಹಿತಪಾಪಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣಞ್ಚ, ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣಂ, ಸದೇವಮನುಸ್ಸವಚನೇನ ಸಮ್ಮುತಿದೇವಸೇಸಮನುಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಓಕಾಸಲೋಕೋ, ದ್ವೀಹಿ ಪಜಾವಸೇನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಗಹಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ, ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ, ಸಬ್ರಹ್ಮಕಗ್ಗಹಣೇನ ರೂಪಾವಚರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ, ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚತುಪರಿಸವಸೇನ, ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇಹಿ ವಾ ಸಹ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೋ, ಅವಸೇಸಸತ್ತಲೋಕೋ ವಾ.

ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸದೇವಕವಚನೇನ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾದಿಜಾನನಭಾವಂ ಸಾಧೇತಿ. ತತೋ ಯೇಸಂ ಸಿಯಾ ‘‘ಮಾರೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಛಕಾಮಾವಚರಿಸ್ಸರೋ ವಸವತ್ತೀ, ಕಿಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ವಿಮತಿಂ ವಿಧಮನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾರಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಯೇಸಂ ಪನ ಸಿಯಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಏಕಙ್ಗುಲಿಯಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇ ಆಲೋಕಂ ಫರತಿ, ದ್ವೀಹಿ…ಪೇ… ದಸಹಿ ಅಙ್ಗುಲೀಹಿ ದಸಸು ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸೇಸು ಆಲೋಕಂ ಫರತಿ, ಅನುತ್ತರಞ್ಚ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಕಿಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ವಿಮತಿಂ ವಿಧಮನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ಯೇಸಂ ಸಿಯಾ ‘‘ಪುಥೂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ, ಕಿಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠಾದಿಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ವಿಮತಿಂ ವಿಧಮನ್ತೋ ‘‘ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ದಿಟ್ಠಾದಿಜಾನನಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಅಥ ಸಮ್ಮುತಿದೇವೇ ಅವಸೇಸಮನುಸ್ಸೇ ಚ ಉಪಾದಾಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸೇಸಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾದಿಜಾನನಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಸನ್ಧಿಕ್ಕಮೋ. ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು – ಸದೇವಕಸ್ಸಾತಿ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಸ್ಸ. ಸಮಾರಕಸ್ಸಾತಿ ಮಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಸ್ಸ. ಸಬ್ರಹ್ಮಕಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಸೇಸಲೋಕಸ್ಸ. ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತಿಭವೂಪಗೇ ಸತ್ತೇ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ತೀಸು ಪದೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುನ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯಾ ಪಜಾಯ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಪಞ್ಚಹಿ ಪದೇಹಿ ತೇನ ತೇನ ಆಕಾರೇನ ತೇಧಾತುಕಮೇವ ಪರಿಯಾದಿನ್ನಂ ಹೋತೀತಿ.

ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ರೂಪಾಯತನಂ. ಸುತನ್ತಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ. ಮುತನ್ತಿ ಪತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಗನ್ಧಾಯತನಂ, ರಸಾಯತನಂ, ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ. ವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ. ಪತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ವಾ ಪತ್ತಂ. ಪರಿಯೇಸಿತನ್ತಿ ಪತ್ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಪರಿಯೇಸಿತಂ. ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಅನುಸಞ್ಚರಿತಂ. ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಏತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯಂ ಅಪರಿಮಾನಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ನೀಲಂ ಪೀತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೬೧೯) ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ದಿಸ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಜಾನಾತಿ. ತಥಾ ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ‘‘ಭೇರಿಸದ್ದೋ, ಮುದಿಙ್ಗಸದ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಸೋತದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಮೂಲಗನ್ಧೋ ತಚಗನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೬೨೪-೬೨೭) ಗನ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಘಾನದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಮೂಲರಸೋ, ಖನ್ಧರಸೋ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೬೨೮-೬೩೧) ರಸಾರಮ್ಮಣಂ ಜಿವ್ಹಾದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಕಕ್ಖಳಂ, ಮುದುಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೬೪೭-೬೫೦) ಪಥವೀಧಾತುತೇಜೋಧಾತುವಾಯೋಧಾತುಭೇದಂ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಜಾನಾತಿ. ತಥಾ ಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಇಮಸ್ಸ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸುಖದುಕ್ಖಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಸತ್ತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಇಮಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಿತ್ವಾ ಸುಮನೋ ವಾ ದುಮ್ಮನೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ಜಾತೋತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ. ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಅಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ.

೧೨೧. ಪುನ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಭಾವಸಾಧನತ್ಥಂ ನ ತಸ್ಸಾತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ನ ತಸ್ಸ ಅದ್ದಿಟ್ಠಮಿಧತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ತೇಧಾತುಕೇ ಲೋಕೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ವಾ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಅದ್ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ನ ಅತ್ಥಿ ನ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ. ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲಿಕಂ ಆಖ್ಯಾತಪದಂ. ಇಮಿನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಂ ಪನೇತ್ಥ ದ-ಕಾರೋ ಸಂಯುತ್ತೋ. ಅಥೋ ಅವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಥೋಇತಿ ವಚನೋಪಾದಾನೇ ನಿಪಾತೋ. ಅವಿಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅತೀತಕಾಲಿಕಂ ಅವಿಞ್ಞಾತಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ. ನಾಹೋಸೀತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಅಬ್ಯಯಭೂತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿಸದ್ದಸ್ಸ ಗಹಣೇ ಪಾಠಸೇಸಂ ವಿನಾಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ. ಇಮಿನಾ ಅತೀತಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಜಾನಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಂ ಅಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನತ್ಥಿ ವಾ. ಇಮಿನಾ ಅನಾಗತಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಜಾನನಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ಏತ್ಥ ಅ-ಕಾರೋ. ಸಬ್ಬಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಯದತ್ಥಿ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ತೇಕಾಲಿಕಂ ವಾ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಂ ವಾ ನೇಯ್ಯಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಅಧಿಕೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಜಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ. ಏತ್ಥ ಅತ್ಥಿಸದ್ದೇನ ತೇಕಾಲಿಕಸ್ಸ ಕಾಲವಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಾ ಅತ್ಥಿ-ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಯಯಭೂತೋಯೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾಗತೋ ತೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಕಾಲವಸೇನ ಓಕಾಸವಸೇನ ಚ ನಿಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ಸಮನ್ತಾ ಸಬ್ಬತೋ ಪವತ್ತಂ ಞಾಣಚಕ್ಖು ಅಸ್ಸಾತಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು. ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಕಾರಣೇನ ತಥಾಗತೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಞ್ಞೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಿಸ್ಸಾ ಗಾಥಾಯ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಸಾಧಿತಂ.

ಪುನ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಂ ವಿಸಯವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಗಾಥಾಯ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ವುತ್ತಪದೇ ಯಂ ತಂ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ತಂ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥೋ ಪನಸ್ಸ ಯಾವತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋತಿಆದೀಹಿ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ವುಚ್ಚತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಧೋತಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೩೨). ತಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಟ್ಠೇ ವುತ್ತೇ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ. ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ಞಾಣಾನೀತಿ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ. ದುಕ್ಖೇ ಞಾಣಾದೀನಿಪಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ಪನ ಏಕದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಸಾವಕಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ ಪನ ಏಕದೇಸೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬೋ ಞಾತೋತಿ ಸಬ್ಬೋ ಞಾಣೇನ ಞಾತೋ. ಅಞ್ಞಾತೋ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿಸೇಧೇನ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸಬ್ಬೋ ದಿಟ್ಠೋತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಞಾತಮತ್ತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠೋ ವಿಯ ಕತೋ. ಸಬ್ಬೋ ವಿದಿತೋತಿ ನ ಕೇವಲಂ ದಿಟ್ಠಮತ್ತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪಾಕಟೋ. ಸಬ್ಬೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ನ ಕೇವಲಂ ವಿದಿತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತತ್ಥ ಞಾಣಪಟಿಲಾಭವಸೇನ ಪಚ್ಚಕ್ಖೀಕತೋ. ಸಬ್ಬೋ ಫಸ್ಸಿತೋತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸಚ್ಛಿಕತೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಥಾರುಚಿ ಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಫುಟ್ಠೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಞಾತೋ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣವಸೇನ. ದಿಟ್ಠೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ. ವಿದಿತೋ ರಸವಸೇನ. ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ. ಫಸ್ಸಿತೋ ಪದಟ್ಠಾನವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಞಾತೋ ಞಾಣುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ದಿಟ್ಠೋ ಚಕ್ಖುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ವಿದಿತೋ ಪಞ್ಞುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ಸಚ್ಛಿಕತೋ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ಫಸ್ಸಿತೋ ಆಲೋಕುಪ್ಪಾದವಸೇನ. ‘‘ಯಾವತಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬೋ ದಿಟ್ಠೋ, ಅದಿಟ್ಠೋ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚ ‘‘ಯಾವತಾ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ಸಬ್ಬಂ ಞಾತಂ, ಅಞ್ಞಾತಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಂ ವುತ್ತಗಾಥಾ ನಿಗಮನವಸೇನ ಪುನ ವುತ್ತಾ. ತಂನಿಗಮನೇಯೇವ ಹಿ ಕತೇ ಞಾಣನಿಗಮನಮ್ಪಿ ಕತಮೇವ ಹೋತೀತಿ.

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಞಾಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದಿಟ್ಠಿಕಥಾ

೧. ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೨೨. ಇದಾನಿ ಞಾಣಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಅನುವಣ್ಣನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾ ಞಾಣಕಥಾಯ ಕತಞಾಣಪರಿಚಯಸ್ಸ ಸಮಧಿಗತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನಾ ಸುಕರಾ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಞಾಣಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾ. ತತ್ಥ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕಾ ಪುಚ್ಛಾ. ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕಂ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಕಥಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತಸಂಸನ್ದನಾತಿ ಏವಮಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೇ ತಾವ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಧಮ್ಮಪುಚ್ಛಾ, ಸಭಾವಪುಚ್ಛಾ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಹೇತುಪುಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛಾ, ಕಿತ್ತಕಾನಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸಮುದಾಚಾರಪುಚ್ಛಾ ವಿಕಾರಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಹಿ ಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧನ್ತಿಯೋ ಉಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಙ್ಖಾಪುಚ್ಛಾ ಗಣನಾಪುಚ್ಛಾ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾತಿ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಹಿ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕತಮೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪುಚ್ಛಾ ಪಹಾನೂಪಾಯಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಾನಿ ಹಿ ಖನ್ಧಾದೀನಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ತಾಸಂ ಕಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ಭುಸಂ ಹಞ್ಞನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇದಾನಿ ಏತಾಸಂ ಛನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದೀನಿ ಛ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಪುಚ್ಛಾ. ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೋ ಪರತೋ ಆಮಸತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರಾಮಾಸೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪರಂ ಉತ್ತಮಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಮಸತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರಾಮಾಸೋ, ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಚ ಸೋ ಪರಾಮಾಸೋ ಚಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ. ಏವಂಪಕಾರೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ತೀಣಿ ಸತನ್ತಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ, ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ. ಕತಮೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ.

೧೨೩. ಇದಾನಿ ಕಥಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ರೂಪನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಸಿಣರೂಪಞ್ಚ. ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ. ತೇನೇವ ‘‘ವೇದನಂ ಏತಂ ಮಮ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಏಕವಚನಞ್ಚ ಕತಂ. ಏಸೋತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಕವಚನಂ ಕತಂ. ಏತಂ ಮಮಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾಮೂಲಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನಮಞ್ಞನಾಮೂಲಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾ ಏವ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾತಿ ಮಮಂಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಅಹಂಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ತಥಾ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನೇವ ತಣ್ಹಾಮೂಲನಿವೇಸೋ ಮಾನಪಗ್ಗಾಹೋ, ತಣ್ಹಾಮೂಲನಿವಿಟ್ಠೋ ಮಾನಪಗ್ಗಹಿತೋ, ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಹೇತುಕೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ದುಕ್ಖೇ ಅಸುಭೇ ಚ ಸುಖಂ ಸುಭನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ, ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ, ಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಸ್ಸ ಆಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಪಟಿಲಾಭಕಪ್ಪನಾ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಪ್ಪನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ನನ್ದಿಯಾ ಅತೀತಮನ್ವಾಗಮೇತಿ, ನನ್ದಿಯಾ ಅನಾಗತಂ ಪಟಿಕಙ್ಖತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಹೀರತಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಅಪರನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಚನಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವತ್ಥುಕಾ. ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣ- ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಕಾಯವೇದನಾಕಾಯಸಞ್ಞಾಕಾಯಚೇತನಾಕಾಯತಣ್ಹಾಕಾಯವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಧಾತುದಸಕಸಿಣ- ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುತ್ತಾ. ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇಸು ಚ ಯತ್ಥ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಸಕಲಸರೀರಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನೇವ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ವಿಯ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಏಕೂನವೀಸತಿಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ. ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಲೋಕುತ್ತರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಞ್ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ. ತತೋ ತೇಧಾತುಕವಸೇನ ನವವಿಧಭವವಸೇನ ಝಾನಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗವಸೇನ ಚ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಪರಿಹಾರೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ರೂಪಾದಿಕಾನಿ ಜರಾಮರಣನ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠನವುತಿಸತಂ ಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ.

೧೨೪. ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾಯಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ವತ್ಥುತ್ತಾ ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಮಾನಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸುಯೇವ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೪೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನ್ಧೀಕತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಯಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ದಿಟ್ಠಿ ‘ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’ತಿ, ಅಯಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ದಿಟ್ಠಿ ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಮಹತೀ ಖೋ ಏಸಾ, ಕಚ್ಚಾನ, ಧಾತು, ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತು. ಹೀನಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೀನಾ ಸಞ್ಞಾ ಹೀನಾ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೯೭) ವಚನತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಯೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಿ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೨೩) ವಚನತೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಕಾರಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಯಾಥಾವಸಭಾವಗಾಹಹೇತುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಯ –

‘‘ಯಾನಿ ಚ ತೀಣಿ ಯಾನಿ ಚ ಸಟ್ಠಿ, ಸಮಣಪ್ಪವಾದಸಿತಾನಿ ಭೂರಿಪಞ್ಞ;

ಸಞ್ಞಕ್ಖರಸಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ಓಸರಣಾನಿ ವಿನೇಯ್ಯ ಓಘತಮಗಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೫೪೩) –

ವಚನತೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೮೦; ಮಹಾನಿ. ೧೦೯) ವಚನತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ –

‘‘ನಹೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬಹೂನಿ ನಾನಾ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕೇ;

ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೮೯೨) –

ವಚನತೋ ಚ ವಿತಕ್ಕೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯) ವಚನತೋ ಚ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಪಾಪಮಿತ್ತೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಬಾಹಿರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹತೋ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ವಚನತೋ ಚ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಪರತೋಪಿ ಘೋಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೇತೂ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ ಅಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೧೨೬) ವಚನತೋ ಚ ಪರತೋ ಘೋಸೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಕಥಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ.

ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ಖನ್ಧಾ ಹೇತು ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಖನ್ಧಾ ಏವ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪಾದಾಯ, ಜನಕಹೇತು ಚೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೫. ಇದಾನಿ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ದಿಟ್ಠಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಮೂಲಪದಂ. ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ, ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠಿಗಹನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಅಯಾಥಾವದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠೀಸು ಗತಂ ದಸ್ಸನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ಹೇಟ್ಠಾಪಿಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಗತತ್ತಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ಸಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಿ ದುರತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ತಿಣಗಹನವನಗಹನಪಬ್ಬತಗಹನಾನಿ ವಿಯ. ಸಾಸಙ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರಂ ಚೋರಕನ್ತಾರವಾಳಕನ್ತಾರನಿರುದಕಕನ್ತಾರದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರಾ ವಿಯ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರೋ’’ತಿ ಸಕಲಿಙ್ಗೇನೇವ ಆಗತಂ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಪಟಿಲೋಮಟ್ಠೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಂ. ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝತಿ ಚೇವ ವಿಲೋಮೇತಿ ಚ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ (ಧ. ಸ. ೩೯೨, ೧೧೦೫) ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಾಯಿಕ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ. ಕದಾಚಿ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ, ಕದಾಚಿ ಉಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿರೂಪಂ ಫನ್ದಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಸಸ್ಸತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಕದಾಚಿ ಉಚ್ಛೇದಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅನತ್ಥೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞೋಜನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅನ್ತೋತುದನಟ್ಠೇನ ದುನ್ನೀಹರಣೀಯಟ್ಠೇನ ಚ ಸಲ್ಲನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಪೀಳಾಕರಣಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಬಾಧೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಬಾಧೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಮೋಕ್ಖಾವರಣಟ್ಠೇನ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಲಿಬೋಧೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದುರುತ್ತರಟ್ಠೇನ ಪಪಾತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಪಾತೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾಪೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸನ್ತಾಪೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುದಹತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಳಾಹೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಕಿಲೇಸಕಾಯಂ ಗನ್ಥೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗನ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಭುಸಂ ಆದಿಯತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಇದಂ ಪರನ್ತಿ ಆಮಸತಿ, ಪರತೋ ವಾ ಆಮಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ.

೧೨೬. ಇದಾನಿ ರಾಸಿವಸೇನ ಸೋಳಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಉದ್ದಿಸನ್ತೋ ಕತಮಾ ಸೋಳಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಾದೇ ದಿಟ್ಠಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಪರೀತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಸತಿ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ, ಸನ್ತೀ ವಾ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ. ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೋ ಸಕ್ಕಾಯೋ ವತ್ಥು ಪತಿಟ್ಠಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯವತ್ಥುಕಾ. ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಸಸ್ಸತಾದಿಅನ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ, ಅನ್ತಗ್ಗಾಹೋ ವಾ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ. ಅತೀತಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅನಾಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಪರನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅನತ್ಥೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾ. ಅಹಙ್ಕಾರವಸೇನ ಅಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮೂಲಭೂತೇನ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ಘಟಿತಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಹನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ. ತಥಾ ಮಮಙ್ಕಾರವಸೇನ ಮಮನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಾನೇನ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ಮಮನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತನೋ ವದನಂ ಕಥನಂ ಅತ್ತವಾದೋ, ತೇನ ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಬದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಲೋಕೋತಿ ವದನಂ ಕಥನಂ ಲೋಕವಾದೋ, ತೇನ ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಲೋಕವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ. ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ, ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ.

೧೨೭-೧೨೮. ಇದಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಕತಮೇ ತೀಣಿ ಸತಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸೋಳಸನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರಗಣನಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ತಾಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರಗಣನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ತಾನಿ ಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಕಾಯೋ ಈದಿಸೋ’’ತಿ ರೂಪಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗೇಹಸಿತಂ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ಸುಖಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ. ತಂಯೇವ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ. ತಞ್ಹಿ ಸುಖಂ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೀಯತಿ ಉಪಭುಞ್ಜೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಸ್ಸತೋತಿ ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಸಸ್ಸತಂ ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಯೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಭಾವಾಭಾವೇಪಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿನಾ ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಮುಚ್ಚಿತಂ. ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೇ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ನಾನಾಸುತ್ತೇಹಿ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಞ್ಚ ಗರಹಿತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಿನಾಸಕಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪತ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋತಿ ವಿಪನ್ನಾ ವಿನಟ್ಠಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋ, ವಿಪನ್ನದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ವಿಪನ್ನೋ ವಿನಟ್ಠೋತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋ. ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇನ. ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋ ಚಿತ್ತೇನ. ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಸೀದನೇನ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ‘‘ತಂ ಸೇವನಾದಿಕಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ ಕಾರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸೇವನಾದಿಕಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ರಾಗೋತಿ ‘‘ಸುನ್ದರಾ ಮೇ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಆರಬ್ಭ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನರಾಗೋ. ದಿಟ್ಠಿರಾಗರತ್ತೋತಿ ತೇನ ದಿಟ್ಠಿರಾಗೇನ ರಙ್ಗೇನ ರತ್ತಂ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರತ್ತೋ. ನ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ವಿಪಾಕಫಲೇನ. ನ ಮಹಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲೇನ.

ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಲೋಕಿಯವೋಹಾರೇನ ಹಿ ಪುರಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸ್ಮಿಂ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುರಿಸೋ, ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ಪುಂ ಗಲತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸುಗತಿತೋ ಚುತಾ ದುಗ್ಗತಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲತ್ತಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ. ವಿಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರಯೋ. ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ. ಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಕಲಿಙ್ಗಧಾರಣಪಟಿಪದಾನುಯೋಗಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಾದಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಯಞ್ಚ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಕಸಮಯಪರಿಯಾಪುಣನಸಜ್ಝಾಯನದೇಸನಾಸಮಾದಪನಾದಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಯಞ್ಚ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಪರಲೋಕಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಕತಾಕತಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತಿಣಕಟ್ಠಧಞ್ಞಬೀಜೇಸು ಸತ್ತದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ದಾನಾನುಪ್ಪದಾನಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಚ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ. ಯಥಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿ, ತಸ್ಸಾನುರೂಪಂ. ಸಮತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ. ಸಮಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಗಹಿತಂ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ತದೇತಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಯಂ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಸತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಇದಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಯಂ ಇಮಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸನೇನ ಸಹಜಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ತದೇವ ಪನ ಸಮತ್ತಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಗಹಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಮುಸಾ ಭಣತೋ ಪಿಸುಣಂ ಭಣತೋ ಫರುಸಂ ಭಣತೋ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಲುನೋ ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಸತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಲಿಙ್ಗಧಾರಣಾದಿಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿಲೋಕಚಿನ್ತಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತನಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸುನ್ದರೋ.

ಚೇತನಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾ ಚೇತನಾ ಚೇತನಾ ನಾಮ. ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾ ಪತ್ಥನಾ ಪತ್ಥನಾ ನಾಮ. ಚೇತನಾಪತ್ಥನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಾ ಪಣಿಧಿ ನಾಮ. ತೇಹಿ ಪನ ಚೇತನಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ. ಅನಿಟ್ಠಾಯಾತಿಆದೀಹಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ಸುಖಕಾಮೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ನ ಏಸಿತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಂ. ಅಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಅಕನ್ತಂ. ಮನಸ್ಸ ಅವಡ್ಢನತೋ, ಮನಸಿ ಅವಿಸಪ್ಪನತೋ ಚ ಅಮನಾಪಂ. ಆಯತಿಂ ಅಭದ್ದತಾಯ ಅಹಿತಂ. ಪೀಳನತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ಏವಂ ಸಂವತ್ತನಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ ಲಾಮಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಲ್ಲಾಯ ಪಥವಿಯಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಉದಕೇನ ತಿನ್ತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ರೋಪಿತಂ. ಪಥವೀರಸಂ ಆಪೋರಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಥವಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಪದಂ ಆಪಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪದಂ. ಬೀಜನಿಕ್ಖಿತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ನ ಸಬ್ಬಾ ಪಥವೀ ನ ಸಬ್ಬೋ ಆಪೋ ಚ ಬೀಜಂ ಫಲಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಯೋ ಪನ ತೇಸಂ ಪದೇಸೋ ಬೀಜಂ ಫುಸತಿ, ಸೋಯೇವ ಬೀಜಂ ಫಲಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಬೀಜಪೋಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋಯೇವ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರಸಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಲೋಕೇ ಚ ‘‘ಸುರಸೋ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸುಸಮ್ಪನ್ನೋ ಗನ್ಧಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತಿ. ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಹಿ ಪದೇಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನಂ ಬೀಜಂ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಂ ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ರಸಜಾತಂ. ತಿತ್ತಕತ್ತಾಯಾತಿ ಸೋ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಅತಿತ್ತಕೋ ಸಮಾನೋಪಿ ತಿತ್ತಕಂ ಬೀಜಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಮ್ಬರುಕ್ಖಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಫಲಾನಞ್ಚ ತಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಕಟುಕತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

‘‘ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೂಪೇತೋ, ಅಮ್ಬೋಯಂ ಅಹುವಾ ಪುರೇ;

ತಮೇವ ಪೂಜಂ ಲಭಮಾನೋ, ಕೇನಮ್ಬೋ ಕಟುಕಪ್ಫಲೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೭೧) –

ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ತಿತ್ತಕಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಕಟುಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಾತತ್ತಾಯಾತಿ ಅಮಧುರಭಾವಾಯ. ಅಸಾದುತ್ತಾಯಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಸಾದುಭಾವಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾದೂತಿ ಹಿ ಮಧುರಂ. ಬೀಜಂ ಹಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ನಿಮ್ಬಾದಿಕಸ್ಸ ಬೀಜಂ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ಏವಂ. ಯಸ್ಮಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಪರಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾವಸೇನ ಆದೀನವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಪುನ ಅಟ್ಠಾರಸಭೇದೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞೋಗೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವ ಸಂಸಾರೇ ಬನ್ಧನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೨೯. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಭೂತಾನಿಪಿ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಅತ್ಥಿ ಅದಿಟ್ಠಿಭೂತಾನಿಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥಿ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಚೇವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಸಞ್ಞೋಜನಸ್ಸೇವ ಅನುನಯಸಞ್ಞೋಜನನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುನಯಸಞ್ಞೋಜನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮರಾಗಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಲೋಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಮೂಲಕೇಸುಪಿ ವಾರೇಸು ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವೇದನಾಪರಮತ್ತಾ ಚ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ವೇದನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏವ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಸಞ್ಞಾದಯೋ ನ ಗಹಿತಾ. ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಛಕ್ಕಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಅಸ್ಸಾದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ.

ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೦. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿನಿಚ್ಛಯವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸೇಧಕರೋ ನೇವ ಆಗಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನ ಚ ಅಧಿಗಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾನಂ ಅಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಸುತನ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಾಗಮೋ ಚ ಸುತಫಲತ್ತಾ ಹೇತುವೋಹಾರವಸೇನ ಅಧಿಗಮೋ ಚ, ತಂ ಸುತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತವಾ, ನ ಸುತವಾ ಅಸ್ಸುತವಾ. ಸ್ವಾಯಂ –

ಪುಥೂನಂ ಜನನಾದೀಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ;

ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ಪುಥುವಾಯಂ ಜನೋ ಇತಿ.

ಸೋ ಹಿ ಪುಥೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಅವಿಹತಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಸನ್ತಾಪೇಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಪರಿಳಾಹೇಹಿ ಪರಿದಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ ಮುಚ್ಛಿತಾ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಆವುತಾ ನಿವುತಾ ಓವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೯೪). ಪುಥೂನಂ ವಾ ಗಣನಪಥಮತೀತಾನಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ನೀಚಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಾನಂ ಜನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ವಾ ಅಯಂ, ವಿಸುಂಯೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಜನೋತಿಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಏವಮೇತೇಹಿ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ತೇ –

‘‘ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧೇನಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ;

ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ. –

ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೮).

ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸಬ್ಬೇಯೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವೇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ;