೨. ದಿಟ್ಠಿಕಥಾ

೧. ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೨೨. ಇದಾನಿ ಞಾಣಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾಯ ಅನುಪುಬ್ಬಅನುವಣ್ಣನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾ ಞಾಣಕಥಾಯ ಕತಞಾಣಪರಿಚಯಸ್ಸ ಸಮಧಿಗತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನಾ ಸುಕರಾ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಞಾಣಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾ. ತತ್ಥ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕಾ ಪುಚ್ಛಾ. ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕಂ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಕಥಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಕೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋ, ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತಸಂಸನ್ದನಾತಿ ಏವಮಿಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ. ತತ್ಥ ಪುಚ್ಛಾಪರಿಚ್ಛೇದೇ ತಾವ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಧಮ್ಮಪುಚ್ಛಾ, ಸಭಾವಪುಚ್ಛಾ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಹೇತುಪುಚ್ಛಾ ಪಚ್ಚಯಪುಚ್ಛಾ, ಕಿತ್ತಕಾನಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಸಮುದಾಚಾರಪುಚ್ಛಾ ವಿಕಾರಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಹಿ ಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧನ್ತಿಯೋ ಉಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಙ್ಖಾಪುಚ್ಛಾ ಗಣನಾಪುಚ್ಛಾ. ಕತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾತಿ ವತ್ಥುಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಭೇದಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಹಿ ತಂ ತಂ ವತ್ಥುಂ ತಂ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕತಮೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಪುಚ್ಛಾ ಪಹಾನೂಪಾಯಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಾನಿ ಹಿ ಖನ್ಧಾದೀನಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ತಾಸಂ ಕಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಾನಿ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮ್ಮಾ ಭುಸಂ ಹಞ್ಞನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇದಾನಿ ಏತಾಸಂ ಛನ್ನಂ ಪುಚ್ಛಾನಂ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದೀನಿ ಛ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ. ತತ್ಥ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬಪುಚ್ಛಾ. ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸಾ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಆಕಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನೋ ಪರತೋ ಆಮಸತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರಾಮಾಸೋ. ಅಥ ವಾ ನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪರಂ ಉತ್ತಮಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಮಸತಿ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಪರಾಮಾಸೋ, ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಚ ಸೋ ಪರಾಮಾಸೋ ಚಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ. ಏವಂಪಕಾರೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ತೀಣಿ ಸತನ್ತಿ ತೀಣಿ ಸತಾನಿ, ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ. ಕತಮೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಸಮುಗ್ಘಾತೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ.

೧೨೩. ಇದಾನಿ ಕಥಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿಆದಿ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥ ರೂಪನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ರೂಪಂ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ರೂಪನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ರೂಪುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಸಿಣರೂಪಞ್ಚ. ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠಿ, ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ. ತೇನೇವ ‘‘ವೇದನಂ ಏತಂ ಮಮ, ಸಙ್ಖಾರೇ ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಏಕವಚನಞ್ಚ ಕತಂ. ಏಸೋತಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗೇಕವಚನಂ ಕತಂ. ಏತಂ ಮಮಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನಾಮೂಲಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನಮಞ್ಞನಾಮೂಲಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾ ಏವ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾತಿ ಮಮಂಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಅಹಂಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ತಥಾ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನೇವ ತಣ್ಹಾಮೂಲನಿವೇಸೋ ಮಾನಪಗ್ಗಾಹೋ, ತಣ್ಹಾಮೂಲನಿವಿಟ್ಠೋ ಮಾನಪಗ್ಗಹಿತೋ, ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ತಿಲಕ್ಖಣಾದಸ್ಸನಹೇತುಕೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ದುಕ್ಖೇ ಅಸುಭೇ ಚ ಸುಖಂ ಸುಭನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ, ಅನಿಚ್ಚೇ ನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ, ಚತುಬ್ಬಿಧವಿಪಲ್ಲಾಸಗತಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಸ್ಸ ಆಕಾರಕಪ್ಪನಾ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಪಟಿಲಾಭಕಪ್ಪನಾ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಪ್ಪನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ನನ್ದಿಯಾ ಅತೀತಮನ್ವಾಗಮೇತಿ, ನನ್ದಿಯಾ ಅನಾಗತಂ ಪಟಿಕಙ್ಖತಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಹೀರತಿ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಚ, ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಅಪರನ್ತೇ ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ, ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತೇ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಞ್ಞಾಣಹೇತುಕೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ’’ತಿ ಚ ಏತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಚನಾನಂ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವತ್ಥುಕಾ. ತತೋ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಿಞ್ಞಾಣ- ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಕಾಯವೇದನಾಕಾಯಸಞ್ಞಾಕಾಯಚೇತನಾಕಾಯತಣ್ಹಾಕಾಯವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಧಾತುದಸಕಸಿಣ- ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುತ್ತಾ. ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೇಸು ಚ ಯತ್ಥ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಸಕಲಸರೀರಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನೇವ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ವಿಯ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಅಟ್ಠಾರಸಧಾತುಏಕೂನವೀಸತಿಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ತೀಣಿ ಏಕನ್ತಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನ ಯೋಜಿತಾನಿ. ನ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಚ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಲೋಕುತ್ತರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯಾ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಞ್ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ. ತತೋ ತೇಧಾತುಕವಸೇನ ನವವಿಧಭವವಸೇನ ಝಾನಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗವಸೇನ ಚ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಪರಿಹಾರೋ ವುತ್ತನಯೋ ಏವ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಚೇತಾನಿ ರೂಪಾದಿಕಾನಿ ಜರಾಮರಣನ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠನವುತಿಸತಂ ಪದಾನಿ ಭವನ್ತಿ.

೧೨೪. ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಖನ್ಧಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾಯಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ವತ್ಥುತ್ತಾ ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಾ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸಮಾನಾ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸುಯೇವ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೪೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅನ್ಧೀಕತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಯಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ದಿಟ್ಠಿ ‘ಅಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಸು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ’ತಿ, ಅಯಂ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ದಿಟ್ಠಿ ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ಮಹತೀ ಖೋ ಏಸಾ, ಕಚ್ಚಾನ, ಧಾತು, ಯದಿದಂ ಅವಿಜ್ಜಾಧಾತು. ಹೀನಂ, ಕಚ್ಚಾನ, ಧಾತುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೀನಾ ಸಞ್ಞಾ ಹೀನಾ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೯೭) ವಚನತೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಫಸ್ಸೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ತೇನ ಫಸ್ಸೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಯೇ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಕಪ್ಪಿಕಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನೋ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಆರಬ್ಭ ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಿ ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಾನಿ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ತದಪಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೨೩) ವಚನತೋ ಚ ಫಸ್ಸೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಸಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಕಾರಮತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ಅಯಾಥಾವಸಭಾವಗಾಹಹೇತುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾಯ –

‘‘ಯಾನಿ ಚ ತೀಣಿ ಯಾನಿ ಚ ಸಟ್ಠಿ, ಸಮಣಪ್ಪವಾದಸಿತಾನಿ ಭೂರಿಪಞ್ಞ;

ಸಞ್ಞಕ್ಖರಸಞ್ಞನಿಸ್ಸಿತಾನಿ, ಓಸರಣಾನಿ ವಿನೇಯ್ಯ ಓಘತಮಗಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೫೪೩) –

ವಚನತೋ ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೮೮೦; ಮಹಾನಿ. ೧೦೯) ವಚನತೋ ಚ ಸಞ್ಞಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ವಿತಕ್ಕೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ –

‘‘ನಹೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬಹೂನಿ ನಾನಾ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಞ್ಞಾಯ ನಿಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕೇ;

ತಕ್ಕಞ್ಚ ದಿಟ್ಠೀಸು ಪಕಪ್ಪಯಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಂ ಮುಸಾತಿ ದ್ವಯಧಮ್ಮಮಾಹೂ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೮೯೨) –

ವಚನತೋ ಚ ವಿತಕ್ಕೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುತ್ತಾ ‘‘ತಸ್ಸೇವಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಛನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯) ವಚನತೋ ಚ ಅಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಪಾಪಮಿತ್ತೋಪಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಪಮಿತ್ತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಬಾಹಿರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಕರಿತ್ವಾ ನ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಙ್ಗಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಮಹತೋ ಅನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾಪಮಿತ್ತತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೧೦) ವಚನತೋ ಚ ಪಾಪಮಿತ್ತೋ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ. ಪರತೋಪಿ ಘೋಸೋ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದುರಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ದಿಟ್ಠಿಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೇತೂ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ ಅಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೧೨೬) ವಚನತೋ ಚ ಪರತೋ ಘೋಸೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕತೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಕಥಾ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಕಾರಣಂ.

ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ಖನ್ಧಾ ಹೇತು ಖನ್ಧಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಖನ್ಧಾ ಏವ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಉಪಾದಾಯ, ಜನಕಹೇತು ಚೇವ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ, ದಿಟ್ಠಿಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೨೫. ಇದಾನಿ ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ದಿಟ್ಠಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾನಂ ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಮೂಲಪದಂ. ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ, ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠಿಗಹನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಅಯಾಥಾವದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿ, ತದೇವ ದಿಟ್ಠೀಸು ಗತಂ ದಸ್ಸನಂ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿದಿಟ್ಠಿಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ಹೇಟ್ಠಾಪಿಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಅನ್ತಾನಂ ಏಕನ್ತಗತತ್ತಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ. ಸಾ ಏವ ದಿಟ್ಠಿ ದುರತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಗಹನಂ ತಿಣಗಹನವನಗಹನಪಬ್ಬತಗಹನಾನಿ ವಿಯ. ಸಾಸಙ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಯಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರಂ ಚೋರಕನ್ತಾರವಾಳಕನ್ತಾರನಿರುದಕಕನ್ತಾರದುಬ್ಭಿಕ್ಖಕನ್ತಾರಾ ವಿಯ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಕನ್ತಾರೋ’’ತಿ ಸಕಲಿಙ್ಗೇನೇವ ಆಗತಂ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿನಿವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಪಟಿಲೋಮಟ್ಠೇನ ಚ ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಂ. ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝತಿ ಚೇವ ವಿಲೋಮೇತಿ ಚ. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ (ಧ. ಸ. ೩೯೨, ೧೧೦೫) ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಾಯಿಕ’’ನ್ತಿ ಆಗತಂ. ಕದಾಚಿ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ, ಕದಾಚಿ ಉಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿರೂಪಂ ಫನ್ದಿತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಂ. ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಸಸ್ಸತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಕದಾಚಿ ಉಚ್ಛೇದಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅನತ್ಥೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞೋಜನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅನ್ತೋತುದನಟ್ಠೇನ ದುನ್ನೀಹರಣೀಯಟ್ಠೇನ ಚ ಸಲ್ಲನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಲ್ಲಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಪೀಳಾಕರಣಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಬಾಧೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಬಾಧೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಮೋಕ್ಖಾವರಣಟ್ಠೇನ ಪಲಿಬೋಧೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಲಿಬೋಧೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದುಮ್ಮೋಚನೀಯಟ್ಠೇನ ಬನ್ಧನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ದುರುತ್ತರಟ್ಠೇನ ಪಪಾತೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಪಾತೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಥಾಮಗತಟ್ಠೇನ ಅನುಸಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾಪೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಸನ್ತಾಪೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುದಹತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಿಳಾಹೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಕಿಲೇಸಕಾಯಂ ಗನ್ಥೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗನ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಭುಸಂ ಆದಿಯತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಇದಂ ಪರನ್ತಿ ಆಮಸತಿ, ಪರತೋ ವಾ ಆಮಸತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸೋ.

೧೨೬. ಇದಾನಿ ರಾಸಿವಸೇನ ಸೋಳಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಉದ್ದಿಸನ್ತೋ ಕತಮಾ ಸೋಳಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಖಸೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೇ ಅಸ್ಸಾದೇ ದಿಟ್ಠಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ನತ್ಥೀತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವಿಪರೀತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಸತಿ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ, ಸನ್ತೀ ವಾ ಕಾಯೇ ದಿಟ್ಠಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ. ಕಾಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತೋ ಸಕ್ಕಾಯೋ ವತ್ಥು ಪತಿಟ್ಠಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯವತ್ಥುಕಾ. ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ. ಉಚ್ಛೇದೋತಿ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ಸಸ್ಸತಾದಿಅನ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ, ಅನ್ತಗ್ಗಾಹೋ ವಾ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ. ಅತೀತಸಙ್ಖಾತಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅನಾಗತಸಙ್ಖಾತಂ ಅಪರನ್ತಂ ಅನುಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ. ಅನತ್ಥೇ ಸಂಯೋಜೇತೀತಿ ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾ. ಅಹಙ್ಕಾರವಸೇನ ಅಹನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮೂಲಭೂತೇನ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ಘಟಿತಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅಹನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ. ತಥಾ ಮಮಙ್ಕಾರವಸೇನ ಮಮನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಮಾನೇನ ವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ಮಮನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತನೋ ವದನಂ ಕಥನಂ ಅತ್ತವಾದೋ, ತೇನ ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ಬದ್ಧಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಅತ್ತಾನಂ ಲೋಕೋತಿ ವದನಂ ಕಥನಂ ಲೋಕವಾದೋ, ತೇನ ಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಲೋಕವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸಸ್ಸತಂ, ಸಸ್ಸತವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ. ವಿಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಉಚ್ಛೇದೋ, ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನದಿಟ್ಠಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ.

೧೨೭-೧೨೮. ಇದಾನಿ ತೀಣಿ ಸತಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸೇ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಕತಮೇ ತೀಣಿ ಸತಂ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸೋಳಸನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರಗಣನಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುನ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ತಾಸಂ ಸೋಳಸನ್ನಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಕಾರಗಣನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪುನ ತಾನಿ ಗಣನಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕತಮೇಹಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಕಾಯೋ ಈದಿಸೋ’’ತಿ ರೂಪಸಮ್ಪದಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಗೇಹಸಿತಂ ರಾಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇನಟ್ಠೇನ ಸುಖಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ. ತಂಯೇವ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅಸ್ಸಾದೋ. ತಞ್ಹಿ ಸುಖಂ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೀಯತಿ ಉಪಭುಞ್ಜೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಸೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಸ್ಸತೋತಿ ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಸಸ್ಸತಂ ವಾ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಯೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಭಾವಾಭಾವೇಪಿ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿನಾ ಸಾ ದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಮುಚ್ಚಿತಂ. ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೇ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ನಾನಾಸುತ್ತೇಹಿ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಞ್ಚ ಗರಹಿತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿವಿಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿವಿನಾಸಕಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಪತ್ತಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋತಿ ವಿಪನ್ನಾ ವಿನಟ್ಠಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋ, ವಿಪನ್ನದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ವಿಪನ್ನೋ ವಿನಟ್ಠೋತಿ ದಿಟ್ಠಿವಿಪನ್ನೋ. ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ ಉಪಸಙ್ಕಮನೇನ. ನ ಭಜಿತಬ್ಬೋ ಚಿತ್ತೇನ. ನ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಸೀದನೇನ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ‘‘ತಂ ಸೇವನಾದಿಕಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ. ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ ಕಾರಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸೇವನಾದಿಕಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ರಾಗೋತಿ ‘‘ಸುನ್ದರಾ ಮೇ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಂ ಆರಬ್ಭ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನರಾಗೋ. ದಿಟ್ಠಿರಾಗರತ್ತೋತಿ ತೇನ ದಿಟ್ಠಿರಾಗೇನ ರಙ್ಗೇನ ರತ್ತಂ ವತ್ಥಂ ವಿಯ ರತ್ತೋ. ನ ಮಹಪ್ಫಲನ್ತಿ ವಿಪಾಕಫಲೇನ. ನ ಮಹಾನಿಸಂಸನ್ತಿ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲೇನ.

ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಪುರಿಸಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಲೋಕಿಯವೋಹಾರೇನ ಹಿ ಪುರಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪುರಿಸ್ಮಿಂ ಸೇತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಪುರಿಸೋ, ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ಪುಂ ಗಲತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸುಗತಿತೋ ಚುತಾ ದುಗ್ಗತಿಯಂಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ನ ಮಹಪ್ಫಲತ್ತಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಹೋತಿ. ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಮಹಪ್ಫಲಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋತಿ ಪಞ್ಚಸು ಗತೀಸು ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ. ವಿಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರಯೋ. ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿ. ಯಞ್ಚೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಕಲಿಙ್ಗಧಾರಣಪಟಿಪದಾನುಯೋಗಅಭಿವಾದನಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಅಞ್ಜಲಿಕಮ್ಮಾದಿ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಯಞ್ಚ ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಸಕಸಮಯಪರಿಯಾಪುಣನಸಜ್ಝಾಯನದೇಸನಾಸಮಾದಪನಾದಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ. ಯಞ್ಚ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಇಧಲೋಕಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಪರಲೋಕಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಕತಾಕತಚಿನ್ತಾಪಟಿಸಂಯುತ್ತಞ್ಚ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತಿಣಕಟ್ಠಧಞ್ಞಬೀಜೇಸು ಸತ್ತದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ದಾನಾನುಪ್ಪದಾನಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಚ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮಾನಿ. ಯಥಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಯಾ ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಿ, ತಸ್ಸಾನುರೂಪಂ. ಸಮತ್ತನ್ತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ. ಸಮಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಗಹಿತಂ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ತದೇತಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಕಾಯಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಯಂ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಸತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಅದಿನ್ನಾದಾನಮಿಚ್ಛಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಇದಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ‘‘ಪಾಣಂ ಹನತೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೋ ಮಿಚ್ಛಾಚರತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋ’’ತಿ ಯಂ ಇಮಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸನೇನ ಸಹಜಾತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ತದೇವ ಪನ ಸಮತ್ತಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಗಹಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠಂ ದಿಟ್ಠಾನುಲೋಮಿಕಕಾಯಕಮ್ಮಂ ನಾಮ. ವಚೀಕಮ್ಮಮನೋಕಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ಮುಸಾ ಭಣತೋ ಪಿಸುಣಂ ಭಣತೋ ಫರುಸಂ ಭಣತೋ ಸಮ್ಫಂ ಪಲಪತೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಲುನೋ ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ಸತೋ ನತ್ಥಿ ತತೋನಿದಾನಂ ಪಾಪಂ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಸ್ಸ ಆಗಮೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಲಿಙ್ಗಧಾರಣಾದಿಪರಿಯಾಪುಣನಾದಿಲೋಕಚಿನ್ತಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತನಯೋ ಚೇತ್ಥ ಸುನ್ದರೋ.

ಚೇತನಾದೀಸು ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾ ಚೇತನಾ ಚೇತನಾ ನಾಮ. ದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾ ಪತ್ಥನಾ ಪತ್ಥನಾ ನಾಮ. ಚೇತನಾಪತ್ಥನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಟ್ಠಪನಾ ಪಣಿಧಿ ನಾಮ. ತೇಹಿ ಪನ ಚೇತನಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಾಮ. ಅನಿಟ್ಠಾಯಾತಿಆದೀಹಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ವುತ್ತಂ. ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ಸುಖಕಾಮೇಹಿ ಸತ್ತೇಹಿ ನ ಏಸಿತತ್ತಾ ಅನಿಟ್ಠಂ. ಅಪ್ಪಿಯತ್ತಾ ಅಕನ್ತಂ. ಮನಸ್ಸ ಅವಡ್ಢನತೋ, ಮನಸಿ ಅವಿಸಪ್ಪನತೋ ಚ ಅಮನಾಪಂ. ಆಯತಿಂ ಅಭದ್ದತಾಯ ಅಹಿತಂ. ಪೀಳನತೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ತಂ ಏವಂ ಸಂವತ್ತನಂ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಿಟ್ಠಿ ಹಿಸ್ಸ ಪಾಪಿಕಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಪಾಪಿಕಾ ಲಾಮಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಲ್ಲಾಯ ಪಥವಿಯಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಉದಕೇನ ತಿನ್ತಾಯ ಭೂಮಿಯಾ ರೋಪಿತಂ. ಪಥವೀರಸಂ ಆಪೋರಸನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಪಥವಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಪದಂ ಆಪಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಪದಂ. ಬೀಜನಿಕ್ಖಿತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ನ ಸಬ್ಬಾ ಪಥವೀ ನ ಸಬ್ಬೋ ಆಪೋ ಚ ಬೀಜಂ ಫಲಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಯೋ ಪನ ತೇಸಂ ಪದೇಸೋ ಬೀಜಂ ಫುಸತಿ, ಸೋಯೇವ ಬೀಜಂ ಫಲಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಬೀಜಪೋಸನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋಯೇವ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ರಸಸದ್ದಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಕಿಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ರಸೋ ನಾಮ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಲೋಕೇ ಚ ‘‘ಸುರಸೋ ಗನ್ಧಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸುಸಮ್ಪನ್ನೋ ಗನ್ಧಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತಿ. ಉಪಾದಿಯತೀತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಹಿ ಪದೇಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಮಾನಂ ಬೀಜಂ ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಂ ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ತಂ ರಸಜಾತಂ. ತಿತ್ತಕತ್ತಾಯಾತಿ ಸೋ ಪಥವೀರಸೋ ಆಪೋರಸೋ ಚ ಅತಿತ್ತಕೋ ಸಮಾನೋಪಿ ತಿತ್ತಕಂ ಬೀಜಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಮ್ಬರುಕ್ಖಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಫಲಾನಞ್ಚ ತಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ಕಟುಕತ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

‘‘ವಣ್ಣಗನ್ಧರಸೂಪೇತೋ, ಅಮ್ಬೋಯಂ ಅಹುವಾ ಪುರೇ;

ತಮೇವ ಪೂಜಂ ಲಭಮಾನೋ, ಕೇನಮ್ಬೋ ಕಟುಕಪ್ಫಲೋ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೨.೭೧) –

ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವಿಯ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ತಿತ್ತಕಮೇವ ಅಪ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಕಟುಕನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಾತತ್ತಾಯಾತಿ ಅಮಧುರಭಾವಾಯ. ಅಸಾದುತ್ತಾಯಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಅಸಾದುಭಾವಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾದೂತಿ ಹಿ ಮಧುರಂ. ಬೀಜಂ ಹಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸ್ಸ ನಿಮ್ಬಾದಿಕಸ್ಸ ಬೀಜಂ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ಏವಂ. ಯಸ್ಮಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಪರಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ದುಕ್ಖವೇದನಾವಸೇನ ಆದೀನವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ. ಪುನ ಅಟ್ಠಾರಸಭೇದೇನ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಞ್ಞೋಗೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವ ಸಂಸಾರೇ ಬನ್ಧನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೨೯. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿಭೂತಾನಿಪಿ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಅತ್ಥಿ ಅದಿಟ್ಠಿಭೂತಾನಿಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥಿ ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಚೇವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮರಾಗಸಞ್ಞೋಜನಸ್ಸೇವ ಅನುನಯಸಞ್ಞೋಜನನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುನಯಸಞ್ಞೋಜನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮರಾಗಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಲೋಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಮೂಲಕೇಸುಪಿ ವಾರೇಸು ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವೇದನಾಪರಮತ್ತಾ ಚ ಅಸ್ಸಾದಸ್ಸ ವೇದನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಏವ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಸಞ್ಞಾದಯೋ ನ ಗಹಿತಾ. ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಛಕ್ಕಾನಿ ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚತಿಂಸ ವತ್ಥೂನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಅಸ್ಸಾದಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹಿ.

ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೦. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಂ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋತಿ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಖನ್ಧಧಾತುಆಯತನಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಉಗ್ಗಹಪರಿಪುಚ್ಛಾವಿನಿಚ್ಛಯವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಪಟಿಸೇಧಕರೋ ನೇವ ಆಗಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಧಿಗತತ್ತಾ ನ ಚ ಅಧಿಗಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಆಗಮಾಧಿಗಮಾನಂ ಅಭಾವಾ ಞೇಯ್ಯೋ ಅಸ್ಸುತವಾ ಇತಿ. ಸುತನ್ತಿ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಾಗಮೋ ಚ ಸುತಫಲತ್ತಾ ಹೇತುವೋಹಾರವಸೇನ ಅಧಿಗಮೋ ಚ, ತಂ ಸುತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತವಾ, ನ ಸುತವಾ ಅಸ್ಸುತವಾ. ಸ್ವಾಯಂ –

ಪುಥೂನಂ ಜನನಾದೀಹಿ, ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ;

ಪುಥುಜ್ಜನನ್ತೋಗಧತ್ತಾ, ಪುಥುವಾಯಂ ಜನೋ ಇತಿ.

ಸೋ ಹಿ ಪುಥೂನಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾನಂ ಕಿಲೇಸಾದೀನಂ ಜನನಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಪುಥು ಕಿಲೇಸೇ ಜನೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಅವಿಹತಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸತ್ಥಾರಾನಂ ಮುಖುಲ್ಲೋಕಿಕಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಸಬ್ಬಗತೀಹಿ ಅವುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಓಘೇಹಿ ವುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಸನ್ತಾಪೇಹಿ ಸನ್ತಪ್ಪೇನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ನಾನಾಪರಿಳಾಹೇಹಿ ಪರಿದಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ರತ್ತಾ ಗಿದ್ಧಾ ಗಧಿತಾ ಮುಚ್ಛಿತಾ ಅಜ್ಝೋಸನ್ನಾ ಲಗ್ಗಾ ಲಗ್ಗಿತಾ ಪಲಿಬುದ್ಧಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ಪಞ್ಚಹಿ ನೀವರಣೇಹಿ ಆವುತಾ ನಿವುತಾ ಓವುತಾ ಪಿಹಿತಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾ ಪಟಿಕುಜ್ಜಿತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೯೪). ಪುಥೂನಂ ವಾ ಗಣನಪಥಮತೀತಾನಂ ಅರಿಯಧಮ್ಮಪರಮ್ಮುಖಾನಂ ನೀಚಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಾನಂ ಜನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ, ಪುಥು ವಾ ಅಯಂ, ವಿಸುಂಯೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ ವಿಸಂಸಟ್ಠೋ ಸೀಲಸುತಾದಿಗುಣಯುತ್ತೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ ಜನೋತಿಪಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಏವಮೇತೇಹಿ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ತೇ –

‘‘ದುವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಬುದ್ಧೇನಾದಿಚ್ಚಬನ್ಧುನಾ;

ಅನ್ಧೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಏಕೋ, ಕಲ್ಯಾಣೇಕೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ. –

ದ್ವೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಸು ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿಆದೀಸು ಅರಿಯಾತಿ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಬುದ್ಧಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಚ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಬುದ್ಧಾ ಏವ ವಾ ಇಧ ಅರಿಯಾ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ತಥಾಗತೋ ಅರಿಯೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೮).

ಸಪ್ಪುರಿಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತಸಾವಕಾ ಚ ‘‘ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಗುಣಯೋಗೇನ ಸೋಭನಾ ಪುರಿಸಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಸಬ್ಬೇಯೇವ ವಾ ಏತೇ ದ್ವೇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾಪಿ ಹಿ ಅರಿಯಾ ಚ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ ಚ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾ ಬುದ್ಧಸಾವಕಾಪಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯೋ ವೇ ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚ ಹೋತಿ;

ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚಂ, ತಥಾವಿಧಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೨.೧೭.೭೮);

ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಕತಞ್ಞೂ ಕತವೇದಿ ಧೀರೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ದಳ್ಹಭತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಸಾವಕೋ, ‘‘ದುಖಿತಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರೋತಿ ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ತೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸನಸೀಲೋ, ನ ಚ ದಸ್ಸನೇ ಸಾಧುಕಾರೀ, ಸೋ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಚ ಚಕ್ಖುನಾ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀತಿ ದುವಿಧೋ. ತೇಸು ಞಾಣೇನ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ಹಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ವಾ ಅರಿಯಾ ದಿಟ್ಠಾಪಿ ಅದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ ತೇಸಂ ಚಕ್ಖೂನಂ ವಣ್ಣಮತ್ತಗಹಣತೋ ನ ಅರಿಯಭಾವಗೋಚರತೋ. ಸೋಣಸಿಙ್ಗಾಲಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುನಾ ಅರಿಯೇ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಚ ತೇ ಅರಿಯಾನಂ ದಸ್ಸಾವಿನೋ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ದಸ್ಸನಂ ನ ದಸ್ಸನಂ, ಞಾಣೇನ ದಸ್ಸನಮೇವ ದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ವಕ್ಕಲಿ, ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಯೋ ಖೋ, ವಕ್ಕಲಿ, ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭). ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಞಾಣೇನ ಅರಿಯೇಹಿ ದಿಟ್ಠಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅರಿಯಾಧಿಗತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ಅನಧಿಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅರಿಯಕರಧಮ್ಮಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಚ ಅದಿಟ್ಠತ್ತಾ ‘‘ಅರಿಯಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭೇದೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅಕುಸಲೋ. ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪನ –

ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ ನಾಮ, ಏಕಮೇಕೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಧಾ;

ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ, ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ದುವಿಧೋ ವಿನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದುವಿಧೇಪಿ ವಿನಯೇ ಏಕಮೇಕೋ ವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ. ಸಂವರವಿನಯೋಪಿ ಹಿ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಅಯಂ ಸೀಲಸಂವರೋ. ‘‘ರಕ್ಖತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯೇ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೧೩; ಮ. ನಿ. ೧.೨೯೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೯; ಅ. ನಿ. ೩.೧೬) ಅಯಂ ಸತಿಸಂವರೋ.

‘‘ಯಾನಿ ಸೋತಾನಿ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, (ಅಜಿತಾತಿ ಭಗವಾ)

ಸತಿ ತೇಸಂ ನಿವಾರಣಂ;

ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಬ್ರೂಮಿ, ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪) –

ಅಯಂ ಞಾಣಸಂವರೋ. ‘‘ಖಮೋ ಹೋತಿ ಸೀತಸ್ಸ ಉಣ್ಹಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ಖನ್ತಿಸಂವರೋ. ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಂ ನಾಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೬; ಅ. ನಿ. ೪.೧೧೪; ೬.೫೮) ಅಯಂ ವೀರಿಯಸಂವರೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಂ ಸಂವರೋ ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ‘‘ಸಂವರೋ’’, ವಿನಯನತೋ ‘‘ವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸಂವರವಿನಯೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಯಂ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದೀಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದೀಪಾಲೋಕೇನ ವಿಯ ತಮಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇನ ಅಹೇತುವಿಸಮಹೇತುದಿಟ್ಠೀನಂ, ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೇನ ಕಥಂಕಥೀಭಾವಸ್ಸ, ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ಅಮಗ್ಗೇ ಮಗ್ಗಸಞ್ಞಾಯ, ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಯದಸ್ಸನೇನ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಭಯದಸ್ಸನೇನ ಸಭಯೇ ಅಭಯಸಞ್ಞಾಯ, ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಅಭಿರತಿಸಞ್ಞಾಯ, ಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಞಾಣೇನ ಅಮುಞ್ಚಿತುಕಮ್ಯತಾಯ, ಉಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಅನುಪೇಕ್ಖಾಯ, ಅನುಲೋಮಞಾಣೇನ ಧಮ್ಮಟ್ಠಿತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಪಟಿಲೋಮಭಾವಸ್ಸ, ಗೋತ್ರಭುನಾ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಗಾಹಸ್ಸ ಪಹಾನಂ, ಏತಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ.

ಯಂ ಪನ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ಪವತ್ತಿಭಾವನಿವಾರಣತೋ ಘಟಪ್ಪಹಾರೇನ ವಿಯ ಉದಕಪಿಟ್ಠೇ ಸೇವಾಲಸ್ಸ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗವತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨೭೭; ವಿಭ. ೬೨೮) ನಯೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಪಕ್ಖಿಕಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಣಸ್ಸ ಅಚ್ಚನ್ತಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪಹಾನಂ, ಇದಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ, ಇದಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಯಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟತ್ತಾ ಪಹೀನಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯನಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂತಂಪಹಾನವತೋ ವಾ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋಪೇತಂ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಪಹಾನವಿನಯೋಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಮಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದುವಿಧೋ, ಪಭೇದತೋ ಚ ದಸವಿಧೋ ವಿನಯೋ ಭಿನ್ನಸಂವರತ್ತಾ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಯಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ಅಸ್ಸುತವತೋ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾವತೋ ತಸ್ಸ ಅಯಂ ‘‘ಅವಿನೀತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಅದಸ್ಸಾವೀ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕೋವಿದೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇ ಅವಿನೀತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ನಿನ್ನಾನಾಕಾರಣಞ್ಹಿ ಏತಂ ಅತ್ಥತೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯಾ. ಯೋವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೋವ ಸೋ ಸಪ್ಪುರಿಸಾನಂ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋವ ಸೋ ಅರಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮೋ. ಯೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ. ಯೇವ ತೇ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯಾ, ತೇವ ತೇ ಅರಿಯವಿನಯಾ. ಅರಿಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ, ಅರಿಯವಿನಯೇತಿ ವಾ ಸಪ್ಪುರಿಸವಿನಯೇತಿ ವಾ ಏಸೇಸೇ ಏಕೇ ಏಕಟ್ಠೇ ಸಮೇ ಸಮಭಾಗೇ ತಜ್ಜಾತೇ ತಞ್ಞೇವಾ’’ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕತಮೇಹಿ ವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ‘‘ಇಧ ಅಸ್ಸುತವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಆವಿಕಾತುಂ ಪಠಮಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩೧. ಏವಂ ಪುಥುಜ್ಜನಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಭಿನಿವೇಸುದ್ದೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ಕಸಿಣರೂಪಞ್ಚ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ನಿದ್ದೇಸೇ ಪನಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪಾಕಟೋತಿ ತಂ ಅವತ್ವಾ ಕಸಿಣರೂಪಮೇವ ‘‘ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ.

ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥಿತಂ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸಞ್ಞಂ, ಸಙ್ಖಾರೇ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಕಥಿತಂ. ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವೇದನಂ, ವೇದನಾಯ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ ಕಥಿತೋ. ತಾ ಪನ ವೀಸತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ, ನ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ.

ಇದಾನಿ ತಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಕಥಂ ರೂಪನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಥವೀಕಸಿಣನ್ತಿ ಪಥವೀಮಣ್ಡಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕಲಫರಣವಸೇನ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ. ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತಾನಂ. ಅದ್ವಯನ್ತಿ ಏಕಮೇವ. ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸಾತಿ ತೇಲಯುತ್ತಸ್ಸ ಪದೀಪಸ್ಸ. ಝಾಯತೋತಿ ಜಲತೋ. ಯಾ ಅಚ್ಚಿ, ಸೋ ವಣ್ಣೋತಿಆದಿ ಅಚ್ಚಿಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ಯಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ ಯಞ್ಚ ವತ್ಥೂತಿ ತದುಭಯಂ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ರೂಪವತ್ಥುಕಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆಪೋಕಸಿಣಾದೀನಿ ಆಪಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಾದಿತಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಾನೇವ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣಂ ಪನ ರೂಪಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋನ್ತಮ್ಪಿ ಆಕಾಸಕಸಿಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇನ ಸಂಕಿಣ್ಣಂ ಹೋತೀತಿ ನ ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವೇದನಂ ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕತೋ ಗಹಣವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕರಣೇ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇಮಿನಾ ರೂಪೇನ ರೂಪವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸರೀರರೂಪಮ್ಪಿ ಕಸಿಣರೂಪಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತಿ. ಛಾಯಾಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಛಾಯಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅವಿರಳೋ. ತಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏನ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ತಮೇತನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಛಾಯಾವಾತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಚ್ಛಾಯೋ. ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಅಗ್ಗಹಿತೇಪಿ ರೂಪಂ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ರೂಪವತ್ಥುಕಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸರೀರರೂಪಸ್ಸ ಕಸಿಣರೂಪಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಅರೂಪಸಮುದಾಯೇ ಅತ್ತನಿ ತಂ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅಯಂ ಗನ್ಧೋತಿ ಘಾಯಿತಗನ್ಧಂ ಆಹ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪುಪ್ಫೇತಿ ಪುಪ್ಫನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಗನ್ಧಸ್ಸ ಏವಮಾಹ.

ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಯತ್ಥ ರೂಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ರೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ಅರೂಪಸಮುದಾಯಂ ಅತ್ತಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾಧಾರಂ ಕರಣ್ಡಕಮಾಹ.

೧೩೨. ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ವೇದನನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವೇದನಾಯ ದಿಟ್ಠಿಗಹಣೇ ಅಸತಿಪಿ ವೇದನಾತಿ ಏಕಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವೇದನಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೋ ಹಿ ಅನುಭವನವಸೇನ ವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ವೇದನಂಯೇವ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಞ್ಞಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ ರೂಪಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಉಮ್ಮತ್ತಕೋ ವಿಯ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಯಥಾ ಯಥಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಗಣ್ಹಾತಿ.

೧೩೩. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಸಞ್ಞನ್ತಿಆದೀಸು ಸಞ್ಜಾನನವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಯ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಸಞ್ಞಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಂ ವೇದನಾಯ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೩೪. ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಂ ಚೇತನನ್ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಚೇತನಾಯ ಪಧಾನತ್ತಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಚೇತನಾ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ತಾಯ ಇತರೇಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋ ಪನ ಚೇತಸಿಕಭಾವವಸೇನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚೇತನಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

೧೩೫. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಜಾನನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೬. ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾಯೇವ. ಅಯಂ ಪನ ಅಪರೋ ನಯೋ – ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಕತ್ತಾ ದಾನಫಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನತ್ಥಿ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಯಞ್ಞೋ. ಹುತನ್ತಿ ಮಹಾಯಞ್ಞೋ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಫಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನತ್ಥಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ದಾನಫಲಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಸೀಲಾದೀನಂ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಾನಂ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಪಾಪಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪುರೇ ಕತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ. ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಇಧ ಕತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ. ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾತಿ ತೇಸು ಕತಕಮ್ಮಾನಂ ಫಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ಕಮ್ಮಹೇತುಕಂ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ನತ್ಥಿ ಲೋಕೇ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ…ಪೇ… ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕೇ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಾಯ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ವತ್ಥೂತಿ ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ದಾನಂ, ತಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವತ್ಥೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂವಾದೋ ಮಿಚ್ಛಾತಿ ಏವಂ ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ವಾದೋ ವಚನಂ ಮಿಚ್ಛಾ ವಿಪರೀತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೭. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೇವ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆಗತಪರಿಯಾಯವಚನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೮. ಸಕ್ಕಾಯವತ್ಥುಕಾಯ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸೋ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಅನ್ತೇ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಪಾಠೋ ವಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ನ ಘಟೀಯತೀತಿ. ಏವಂ ‘‘ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಚುದ್ದಸ ಸಂಖಿತ್ತಾ.

ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩೯. ಸಕ್ಕಾಯವತ್ಥುಕಾಯ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏವಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಚತಸ್ಸೋ ಸಂಖಿತ್ತಾ.

ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೦. ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಠಮವಾರೇ ಆಕಾರಪುಚ್ಛಾ. ದುತಿಯೇ ಆಕಾರಗಹಣಂ. ತತಿಯೇ ಆಕಾರವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ತತ್ಥ ಲೋಕೋತಿ ಅತ್ತಾ. ಸೋ ಅನ್ತೋತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಟಿಪಕ್ಖೇಸು ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದನ್ತೇಸು ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೇ ಸಸ್ಸತನ್ತೋ, ಅಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹೇ ಉಚ್ಛೇದನ್ತೋ. ಪರಿತ್ತಂ ಓಕಾಸನ್ತಿ ಸುಪ್ಪಮತ್ತಂ ವಾ ಸರಾವಮತ್ತಂ ವಾ ಖುದ್ದಕಂ ಠಾನಂ. ನೀಲಕತೋ ಫರತೀತಿ ನೀಲನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ. ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪರಿವಟುಮೋತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಚ್ಛೇದವಾ. ಅನ್ತಸಞ್ಞೀತಿ ಅನ್ತವಾತಿಸಞ್ಞೀ. ಅನ್ತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಫರತೀತಿ ಯಂ ಕಸಿಣರೂಪಂ ಫರತಿ. ತಂ ವತ್ಥು ಚೇವ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ತಂ ಕಸಿಣರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚೇವ ಆಲೋಕಿಯಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚ. ಯೇನ ಫರತೀತಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಫರತಿ. ಸೋ ಅತ್ತಾ ಚೇವ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅತ್ತಾನಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕತಂ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತಾ ಚೇವ ಆಲೋಕನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಅನ್ತೋ. ಓಕಾಸಕತೋ ಫರತೀತಿ ಆಲೋಕಕಸಿಣವಸೇನ ತೇಜೋಕಸಿಣವಸೇನ ಓದಾತಕಸಿಣವಸೇನ ವಾ ಓಭಾಸೋತಿ ಫರತಿ. ನೀಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪಭಸ್ಸರಕಸಿಣಾನಂಯೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಥವೀಆಪೋವಾಯೋಕಸಿಣವಸೇನ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ವಿಪುಲಂ ಓಕಾಸನ್ತಿ ಖಲಮಣ್ಡಲಮತ್ತಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಂ ಠಾನಂ. ಅನನ್ತವಾತಿ ವುದ್ಧಅನನ್ತವಾ. ಅಪರಿಯನ್ತೋತಿ ವುದ್ಧಅಪರಿಯನ್ತೋ. ಅನನ್ತಸಞ್ಞೀತಿ ಅನನ್ತೋತಿಸಞ್ಞೀ. ತಂ ಜೀವನ್ತಿ ಸೋ ಜೀವೋ. ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ. ಜೀವೋತಿ ಚ ಅತ್ತಾ ಏವ. ರೂಪಾದೀನಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಪರಿವಟುಮಟ್ಠೇನ ಸರೀರಂ. ಜೀವಂ ನ ಸರೀರನ್ತಿ ಅತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಜೀವೋ ರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಸರೀರಂ ನ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ವೇದನಾದೀಸು. ತಥಾಗತೋತಿ ಸತ್ತೋ. ಅರಹನ್ತಿ ಏಕೇ. ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಮರಣತೋ ಉದ್ಧಂ, ಪರಲೋಕೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಂ ಇಧೇವ ಮರಣಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಾಕಟಕ್ಖನ್ಧಸೀಸೇನ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಗ್ಗಹಣಂ, ತಂ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲೋಕೇ ನಸ್ಸನಪಕತಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದತೋ ಪರಂ. ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ‘‘ಪರಂ ಮರಣಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಹೋತಿಪೀತಿಆದೀಸು ಹೋತೀತಿ ಮೂಲಪದಂ. ಚತೂಸುಪಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸಸ್ಸತತ್ತಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಚವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಹೋತೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಯೋನಿಪವೇಸವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ, ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಯೋನಿಪವೇಸವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಚ್ಛಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಬನ್ಧಾಭಾವವಸೇನ. ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಭಙ್ಗವಸೇನ. ನ ಹೋತಿ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ಪುರಿಮಪದಾನಂ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ, ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿ, ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಹೋತಿ, ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಭಾವೇನ ಹೋತಿ, ಪುಬ್ಬಜೀವಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿ, ಹೋತೀತಿ ಚ ನೇವ ಹೋತಿ, ನ ಹೋತೀತಿ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುವಾದಭಯಾ ಮುಸಾವಾದಭಯಾ ಚ ಮನ್ದತ್ತಾ ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ಚ ಪುಬ್ಬವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ. ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಪಞ್ಚಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ.

ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೧. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠೀಸು ಸಸ್ಸತಂ ವದನ್ತೀತಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾ. ಅಥ ವಾ ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ದಿಟ್ಠಿಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ವಾದೋಪಿ ಸಸ್ಸತಯೋಗೇನ ಸಸ್ಸತೋ, ಸಸ್ಸತೋ ವಾದೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾ. ತಥಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಸ್ಸತನ್ತಿ ವಾದೋ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತೋ, ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ. ತಥಾ ಅನ್ತವಾ, ಅನನ್ತವಾ, ಅನ್ತವಾ ಚ ಅನನ್ತವಾ ಚ, ನೇವನ್ತವಾ ನಾನನ್ತವಾತಿ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಅನ್ತಾನನ್ತೋ, ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ. ನ ಮರತೀತಿ ಅಮರಾ. ಕಾ ಸಾ? ‘‘ಏವಮ್ಪಿ ಮೇ ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೬೨-೬೩) ನಯೇನ ಪರಿಯನ್ತರಹಿತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿ ಚೇವ ವಾಚಾ ಚ. ವಿವಿಧೋ ಖೇಪೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಮರಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ, ವಾಚಾಯ ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ. ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅಮರಾ ನಾಮ ಮಚ್ಛಜಾತಿ, ಸಾ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನನಿಮುಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಉದಕೇ ಸನ್ಧಾವಮಾನಾ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ವಾದೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತಿ, ಗಾಹಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ. ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಅಕಾರಣಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನಂ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ತಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ.

ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೨. ಸಞ್ಞಿಂ ವದನ್ತೀತಿ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ. ಅಸಞ್ಞಿಂ ವದನ್ತೀತಿ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ. ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞಿಂ ವದನ್ತೀತಿ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ. ಅಥ ವಾ ಸಞ್ಞೀತಿ ಪವತ್ತೋ ವಾದೋ ಸಞ್ಞೀವಾದೋ, ಸೋ ಯೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತೇ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ತಥಾ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ಚ. ಉಚ್ಛೇದಂ ವದನ್ತೀತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಧಮ್ಮೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧಅತ್ತಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ದುಕ್ಖವೂಪಸಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ವದನ್ತೀತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿಯಮಾನೇ ಸಾಟ್ಠಕಥಂ ಸಕಲಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಅತಿಪಪಞ್ಚೋ ಹೋತೀತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ. ತದತ್ಥಿಕೇಹಿ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦-೧೨. ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾದಿದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೩. ಯಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಾಧಾರಣಾ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಞೋಜನತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಾಧಾರಣೋ ಅತ್ಥೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನೇವ.

೧೪೪. ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧದಿಟ್ಠೀಸು ಚಕ್ಖು ಅಹನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿ ಮಾನಪುಬ್ಬಕೋ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋ. ನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿ ಮಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ಚ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಂ, ಮಾನಪಟಿಬನ್ಧಾ ಮಾನಮೂಲಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೪೫. ಚಕ್ಖು ಮಮನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸಪರಾಮಾಸೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಮಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಅನುನಾಸಿಕಾಗಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ರೂಪಾದೀನಿಪಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನೇವ. ನ ಹಿ ಕಸಿಣರೂಪಂ ವಿನಾ ಬಾಹಿರಾನಿ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ಪನ ಬಾಹಿರಾನಿಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಬಾಹಿರಾನಿಪಿ ಹಿ ‘‘ಮಮ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಮಾನವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಛ ವೇದನಾ ತಾಸಂ ಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಛ ಫಸ್ಸಾ ಚ ನ ಗಹಿತಾ. ಸಞ್ಞಾದಯೋ ಪನ ಇಧ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಂಯೋಜನಿಕಾದಿದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೬. ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೇವ. ಅತ್ತಾತಿ ವಾದೇನ ಪಟಿಸಂಯುತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ಏವಂ ವುತ್ತಾ.

ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೪. ಲೋಕವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೭. ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಸೋ ಏವ ಅತ್ತಾ ಚ ಆಲೋಕನಟ್ಠೇನ ಲೋಕೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಸ್ಸತೋತಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾನಂ ದಿಟ್ಠಿ. ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾನಂ. ಸಸ್ಸತೋ ಚ ಅಸಸ್ಸತೋ ಚಾತಿ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾನಂ. ನೇವ ಸಸ್ಸತೋ ನಾಸಸ್ಸತೋತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾನಂ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪರಿತ್ತಕಸಿಣಲಾಭೀನಂ ತಕ್ಕಿಕಾನಞ್ಚ ನಿಗಣ್ಠಾಜೀವಿಕಾನಞ್ಚ. ಅಥ ವಾ ಉಚ್ಛೇದವಾದಿನೋ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜಾತಿಯಾ ಪುಬ್ಬನ್ತವಾ, ಮರಣೇನ ಅಪರನ್ತವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ ‘‘ಸತ್ತೋ ಜಾತಿಯಾ ಪುಬ್ಬನ್ತವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅನನ್ತವಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಕಸಿಣಲಾಭೀನಂ. ಸಸ್ಸತವಾದಿನೋ ಪನ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ತೇನ ಅನನ್ತವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಧಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಿಕಾ ‘‘ಅಪರನ್ತೇನ ಅನನ್ತವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಅನ್ತವಾ ಚ ಅನನ್ತವಾ ಚಾತಿ ಉದ್ಧಮಧೋ ಅವಡ್ಢಿತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ವಡ್ಢಿತಕಸಿಣಾನಂ. ನೇವ ಅನ್ತವಾ ನ ಅನನ್ತವಾತಿ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾನಂ.

ಲೋಕವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೫-೧೬. ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪೮. ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠೀನಂ ಯಥಾವುತ್ತದಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಸುಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಭಾವತೋ ವಿಸುಂ ನಿದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತದಿಟ್ಠೀನಂಯೇವ ವಸೇನ ‘‘ಓಲೀಯನಂ ಅತಿಧಾವನ’’ನ್ತಿ ಏಕೇಕಂ ಆಕಾರಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಂ ಪುಚ್ಛಂ ಅಕತ್ವಾ ಚ ಓಲೀಯನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ಅತಿಧಾವನಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಿಭವದಿಟ್ಠೀತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಭವನಿರೋಧಾಯ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸಿಯಮಾನೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೪೯) ವುತ್ತಓಲೀಯನಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಸಸ್ಸತಸಞ್ಞಾಯ ನಿಬ್ಬಾನತೋ ಸಙ್ಕೋಚನಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಭವೇನೇವ ಖೋ ಪನೇಕೇ ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾ ಹರಾಯಮಾನಾ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾ ವಿಭವಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅತಿಧಾವನಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಉಚ್ಛೇದಸಞ್ಞಾಯ ನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾತಿಕ್ಕಮನಾಭಿನಿವೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತಾವ ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀಸು ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಕಾ ಸಸ್ಸತಂ ವಾ ಉಚ್ಛೇದಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ದೋಸೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚತಿಂಸಾಕಾರಾಪಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಿಯಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸಿಯಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಸ್ಸತಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಉಚ್ಛೇದಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಪಞ್ಚಸು ರೂಪಾದಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ತೇಸು ಉಚ್ಛಿನ್ನೇಸು ಅತ್ತಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ಗಹಣತೋ ಪಞ್ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸೇಸು ಪಞ್ಚದಸಸು ಠಾನೇಸು ರೂಪಾದಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ತೇಸು ಉಚ್ಛಿನ್ನೇಸುಪಿ ‘‘ಅತ್ತಾ ಸಸ್ಸತೋತಿ ಗಹಣತೋ ಪನ್ನರಸ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ.

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ ಉಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅನ್ತವಾನನ್ತವಾದಿಟ್ಠೀಸು ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಝಾನಲಾಭಿನೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತೇ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಉಪಪನ್ನೇ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಂ ಅಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಸಿಯಾವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೋತಿ ಚಾತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ, ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ. ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ನೇವ ಹೋತೀತಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ, ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತಿಕಾ ಸಸ್ಸತಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ, ಅಸಸ್ಸತಞ್ಚ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ ಹೋತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಅನ್ತಾನನ್ತಿಕಾ ಅನ್ತಾನನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಸದಿಸಾ ಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಚ. ಚತ್ತಾರೋ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪಿಕಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಾಚಾವಿಕ್ಖೇಪಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋವ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸತ್ತ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಅವಸೇಸಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಞ್ಞೋಜನಿಕದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠೀನಂ ವಸೇನ ‘‘ಸಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಹನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅಹನ್ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿನಾಸೇ ಅತ್ತಾ ವಿನಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋ ವಿಯ ಮಮನ್ತಿ ಮಾನವಿನಿಬನ್ಧಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚಕ್ಖಾದಿತೋ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞತ್ತಾ ತೇಸಂ ವಿನಾಸೇಪಿ ಅತ್ತಾ ನ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ ಚ ಲೋಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೪೭) ನಯೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಪಾಕಟಾಯೇವ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಾದಿಕಾ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸೋಳಸ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ತೀಣಿಸತಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ಚ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಚ ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ತಿವಿಧಾ ವುತ್ತಾ. ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾ ಪನ ದಿಟ್ಠಿ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇನ ಸಬ್ಬಾಪಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ.

ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯೋತಿಆದಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಯಥಾಯೋಗಂ ದಿಟ್ಠಿಸಂಸನ್ದನಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಅನವಸೇಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ. ದಿಟ್ಠಿರಾಗರತ್ತತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಸ್ಸಾದನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಅತ್ತಸಿನೇಹಾನುಗತತ್ತಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಯೋ, ವಿಪರೀತದಸ್ಸನತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಖನ್ಧವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅನ್ತಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅನ್ತಗ್ಗಾಹಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಅನತ್ಥಸಂಯೋಜನಿಕತ್ತಾ ಸಞ್ಞೋಜನಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಅತ್ತವಾದೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಇಮಾ ಸತ್ತ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ, ಸೇಸಾ ಪನ ನವ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ನ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಗಾಹಿಕಾ.

ಇದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವುತ್ತಾ ಸಬ್ಬಾವ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ದ್ವೀಸುಯೇವ ದಿಟ್ಠೀಸು ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿದ್ವಯನಿಸ್ಸಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭವಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿಗಾಥಮಾಹ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಭವದಿಟ್ಠೀ ವಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠೀ ವಾ. ಭವಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಭವಞ್ಚ ದಿಟ್ಠಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಚ-ಸದ್ದೋ ದಿಟ್ಠಿಮೇವ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ, ನ ನಿಸ್ಸಯಂ. ನ ಹಿ ಏಕೋ ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿದ್ವಯಂ ನಿಸ್ಸಯತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಇತಿ ಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ ಸತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ವಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೩). ತಕ್ಕಿಕಾತಿ ತಕ್ಕೇನ ವದನ್ತೀತಿ ತಕ್ಕಿಕಾ. ತೇ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾ ಸಭಾವಪಟಿವೇಧಪಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವಾ ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕೇನ ವತ್ತನ್ತಿ. ಯೇಪಿ ಚ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಲಾಭಿನೋ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತೇಪಿ ತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಗಹಣತೋ ತಕ್ಕಿಕಾ ಏವ. ನಿಸ್ಸಿತಾಸೇತಿ ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಮೇವ ಪದಂ, ‘‘ಸೇ’’ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ವಾ. ತೇಸಂ ನಿರೋಧಮ್ಹಿ ನ ಹತ್ಥಿ ಞಾಣನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಮೇತಂ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿನಿರೋಧೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ದಿಟ್ಠಿದ್ವಯಂ ನಿಸ್ಸಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನ ಹಿ ಅತ್ಥಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಕಾರೋ ಕಾರಣೋಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ. ಯತ್ಥಾಯಂ ಲೋಕೋ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞೀತಿ ಯತ್ಥ ಸುಖೇ ನಿರೋಧಮ್ಹಿ ಅಯಂ ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ಮಿತಿ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿರೋಧಮ್ಹಿ ನ ಹತ್ಥಿ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದುಕ್ಖಮಿತಿ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಿತಾಯ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ –

‘‘ರೂಪಾ ಸದ್ದಾ ರಸಾ ಗನ್ಧಾ, ಫಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ ಕೇವಲಾ;

ಇಟ್ಠಾ ಕನ್ತಾ ಮನಾಪಾ ಚ, ಯಾವತತ್ಥೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ, ಏತೇ ವೋ ಸುಖಸಮ್ಮತಾ;

ಯತ್ಥ ಚೇತೇ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಂ ನೇಸಂ ದುಕ್ಖಸಮ್ಮತಂ.

‘‘ಸುಖನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಮರಿಯೇಹಿ, ಸಕ್ಕಾಯಸ್ಸುಪರೋಧನಂ;

ಪಚ್ಚನೀಕಮಿದಂ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಲೋಕೇನ ಪಸ್ಸತಂ.

‘‘ಯಂ ಪರೇ ಸುಖತೋ ಆಹು, ತದರಿಯಾ ಆಹು ದುಕ್ಖತೋ;

ಯಂ ಪರೇ ದುಕ್ಖತೋ ಆಹು, ತದರಿಯಾ ಸುಖತೋ ವಿದೂ.

‘‘ಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದುರಾಜಾನಂ, ಸಮ್ಪಮೂಳ್ಹೇತ್ಥವಿದ್ದಸು;

ನಿವುತಾನಂ ತಮೋ ಹೋತಿ, ಅನ್ಧಕಾರೋ ಅಪಸ್ಸತಂ.

‘‘ಸತಞ್ಚ ವಿವಟಂ ಹೋತಿ, ಆಲೋಕೋ ಪಸ್ಸತಾಮಿವ;

ಸನ್ತಿಕೇ ನ ವಿಜಾನನ್ತಿ, ಮಗಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಕೋವಿದಾ.

‘‘ಭವರಾಗಪರೇತೇಹಿ, ಭವಸೋತಾನುಸಾರಿಭಿ;

ಮಾರಧೇಯ್ಯಾನುಪನ್ನೇಹಿ, ನಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸುಸಮ್ಬುಧೋ.

‘‘ಕೋ ನು ಅಞ್ಞತ್ರ ಅರಿಯೇಭಿ, ಪದಂ ಸಮ್ಬುದ್ಧುಮರಹತಿ;

ಯಂ ಪದಂ ಸಮ್ಮದಞ್ಞಾಯ, ಪರಿನಿಬ್ಬನ್ತಿ ಅನಾಸವಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೬೪-೭೭೧);

೧೪೯. ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ದಿಟ್ಠೀನಂ ದಿಟ್ಠಿದ್ವಯಭಾವಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತಕಞ್ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಸುತ್ತತೋ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ, ದ್ವೀಹಿ ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿ. ತತ್ಥ ದೇವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಓಲೀಯನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಕುಚನ್ತಿ. ಅತಿಧಾವನ್ತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಚಕ್ಖುಮನ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ. ಭವಾರಾಮಾತಿ ಭವೋ ಆರಾಮೋ ಅಭಿರಮಟ್ಠಾನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭವಾರಾಮಾ. ಭವರತಾತಿ ಭವೇ ಅಭಿರತಾ. ಭವಸಮ್ಮುದಿತಾತಿ ಭವೇನ ಸನ್ತುಟ್ಠಾ. ದೇಸಿಯಮಾನೇತಿ ತಥಾಗತೇನ ವಾ ತಥಾಗತಸಾವಕೇನ ವಾ ದೇಸಿಯಮಾನೇ. ನ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ವಾ ಭವನಿರೋಧಂ ವಾ ನ ಪವಿಸತಿ. ನ ಪಸೀದತೀತಿ ತತ್ಥ ಪಸಾದಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ನ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ತತ್ಥ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ನಾಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ತತ್ಥ ಘನಭಾವಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ.

ಅಟ್ಟೀಯಮಾನಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣಮಾನಾ. ಹರಾಯಮಾನಾತಿ ಲಜ್ಜಂ ಪಾಪುಣಮಾನಾ. ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಂ ಪಾಪುಣಮಾನಾ. ವಿಭವಂ ಅಭಿನನ್ದನ್ತೀತಿ ಉಚ್ಛೇದಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತುಸ್ಸನ್ತಿ, ಉಚ್ಛೇದಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಕಿರಾತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಭೋತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಸನ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬುತಂ. ಪಣೀತನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಭಾವತೋ ಪಣೀತಂ, ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತನ್ತಿ ವಾ ಪಣೀತಂ. ಯಾಥಾವನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ.

ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಭೂತನ್ತಿ ಹೇತುತೋ ಸಞ್ಜಾತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಂ ದುಕ್ಖಂ. ಭೂತತೋ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಇದಂ ಭೂತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾಯ. ವಿರಾಗಾಯಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ. ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ. ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ತದನುರೂಪಂ ಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಪಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಲೋಕಿಯಞಾಣೇನ, ಪಟಿವೇಧಕಾಲೇ ಲೋಕುತ್ತರಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ.

ಇದಾನಿ ದ್ವೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ದಿಸ್ವಾತಿ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೂತಸ್ಸ ಚ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾಭೂತೇಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಯಥಾಸಭಾವೇ ನಿರೋಧೇ ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ, ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಭವತಣ್ಹಾ ಪರಿಕ್ಖಯಾತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸತಿಪಿ ಚೇತ್ಥ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಾನಾಭಿಸಮಯತ್ತೇ ‘‘ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕವಚನಂ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಪುಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ಸಮಾನಕಾಲಮೇವ ಹೋತಿ. ಸಮಾನಕಾಲೇಪಿ ವಾ ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕಾನಿ ಪದಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ನ ದೋಸೋ. ಸ ವೇತಿ ಏಕಂಸೇನ ಸೋ ಅರಹಂ. ಭೂತಪರಿಞ್ಞಾತೋತಿ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾತವಾ. ವೀತತಣ್ಹೋತಿ ವಿಗತತಣ್ಹೋ. ಭವಾಭವೇತಿ ಖುದ್ದಕೇ ಚ ಮಹನ್ತೇ ಚ ಭವೇ. ವುದ್ಧಿಅತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಅ-ಕಾರಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಅಭವೋತಿ ಮಹಾಭವೋ. ಸೋ ಪನ ಖುದ್ದಕಮಹನ್ತಭಾವೋ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಭವೇತಿ ಸಸ್ಸತೇ. ಅಭವೇತಿ ಉಚ್ಛೇದೇ. ತದುಭಯೇಪಿ ದಿಟ್ಠಿರಾಗಾಭಾವೇನ ವೀತತಣ್ಹೋ. ಭೂತಸ್ಸ ವಿಭವಾತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛೇದಾ. ನಾಗಚ್ಛತಿ ಪುನಬ್ಭವನ್ತಿ ಅರಹತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತಂ.

೧೫೦. ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿಆದಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಗರಹಣತ್ಥಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಪಸಂಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಿರೂಪಭಾವಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿಪನ್ನದಿಟ್ಠೀ. ಸುನ್ದರಭಾವಂ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠೀ. ತಿತ್ಥಿಯೋತಿ ತಿತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ದಿಟ್ಠಿ, ತಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ತಿತ್ಥೇ ಸಾಧು, ತಿತ್ಥಂ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಾ ತಿತ್ಥಿಯೋ. ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತೋ. ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕೋತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಮಾಪನ್ನೋ ಗಹಟ್ಠೋ. ಯೋ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ತದುಭಯಭಾವಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋ.

ತಥಾಗತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಥಾಗತಸಾವಕೋತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತೋ ಫಲಪ್ಪತ್ತೋ ಚ. ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತೋ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ.

ಗಾಥಾಸು ಕೋಧನೋತಿ ಯೋ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಕುಜ್ಝತಿ, ಸೋ. ಉಪನಾಹೀತಿ ತಮೇವ ಕೋಧಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಉಪನನ್ಧನಸೀಲೋ. ಪಾಪಮಕ್ಖೀತಿ ಲಾಮಕಭೂತಮಕ್ಖವಾ. ಮಾಯಾವೀತಿ ಕತಪಾಪಪಟಿಚ್ಛಾದನವಾ. ವಸಲೋತಿ ಹೀನಜಚ್ಚೋ. ವಿಸುದ್ಧೋತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧೋ. ಸುದ್ಧತಂ ಗತೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಙ್ಖಾತಂ ಸುದ್ಧಭಾವಂ ಗತೋ. ಮೇಧಾವೀತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಏವ ಥೋಮಿತೋ.

ವಿಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರಂ ಪಹಾಯ ಧಮ್ಮಮೇವ ಗರಹನ್ತೋ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಚ ಆಹ. ಏತಂ ಮಮಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಞ್ಞನವಸೇನ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮಾನಮಞ್ಞನಮೂಲಿಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಮೇವ.

ಏತಂ ಮಮಾತಿ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿಆದೀಹಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ವಿಪನ್ನದಿಟ್ಠೀನಂ ವಿಭಾಗಞ್ಚ ಗಣನಞ್ಚ ಕಾಲಸಙ್ಗಹಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ. ತತ್ಥ ಕಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅನೇಕಾಸು ದಿಟ್ಠೀಸು ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಮನ್ತಾನುಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಸಙ್ಖಾತಕಾಲದ್ವಯೇ ಕತಮೇನ ಕಾಲೇನ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾ, ಅನುಬದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ‘‘ಏತಂ ಮಮ ಅಹೋಸಿ, ಏವಂ ಮಮ ಅಹೋಸಿ, ಏತ್ತಕಂ ಮಮ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಅತೀತಂ ವತ್ಥುಂ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ ಪರಾಮಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾನುಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ವಾ ವತೇನ ವಾ ತಪೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ವಾ ಏಸೋಸ್ಮಿ ವಿಸುಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅನಾಗತಫಲಂ ಉಪಾದಾಯ ಪರಾಮಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪರನ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ. ಅಪರನ್ತಾನುಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪರಾಮಸನ್ತೋ ಅತೀತಾನಾಗತಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸನ್ತತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪರಾಮಸತಿ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಚ ಪರಾಮಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಾನುಗ್ಗಹಿತಾ ಚ ತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖಾಯೇವ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೇನೇವ ಚ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಸಮುಗ್ಘಾತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನೀತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖೇನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿದ್ವಾರೇನ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖಾನೀತಿ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರತರೋ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಪಮುಖಾ ಆದಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖಾನಿ. ಕಾನಿ ತಾನಿ? ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ.

‘‘ಕಾ ದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ, ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ‘‘ಕತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪ್ಪಮುಖಾನಿ ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಸಾಯೇವ ಪನ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ‘‘ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠೀತಿ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾ ವುತ್ತಾಯ ಅತ್ತವಾದಪಟಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿಪಿ ವುತ್ತಾಯೇವ ಹೋತಿ.

೧೫೧. ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಸುತ್ತಾಹರಣಂ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಪುಗ್ಗಲಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತಂ. ತತ್ಥ ನಿಟ್ಠಂ ಗತಾತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾತಿ ನಿಚ್ಛಯಂ ಗತಾ, ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಟ್ಠಾಗತಾತಿ ಪಾಠೋ ಸಮಾಸಪದಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಸೋಯೇವ. ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುನ್ದರಭಾವಂ ಗತಾ. ಇಧ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಇಮಂ ಕಾಮಭವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂಪರಮಾ ಸತ್ತವಾರಪರಮಾ ಭವೂಪಪತ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಅಸ್ಸ, ತತೋ ಪರಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಭವಂ ನಾದಿಯತೀತಿ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ. ತಸ್ಸ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ. ಕೋಲಂಕೋಲಸ್ಸಾತಿ ಕುಲತೋ ಕುಲಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕೋಲಂಕೋಲೋ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತೋ ಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ನೀಚೇ ಕುಲೇ ಉಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ಕೋಲಂಕೋಲಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ. ಏಕಬೀಜಿಸ್ಸಾತಿ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಕಥಿತಂ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಏಕಂಯೇವ ಖನ್ಧಬೀಜಂ ಅತ್ಥಿ, ಏಕಂ ಅತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣಂ, ಸೋ ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಏಕಬೀಜಿಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ. ಭಗವತಾ ಗಹಿತನಾಮವಸೇನೇವೇತಾನಿ ಏತೇಸಂ ನಾಮಾನಿ. ಏತ್ತಕಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಗತೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಕೋಲಂಕೋಲೋ, ಏತ್ತಕಂ ಏಕಬೀಜೀತಿ ಭಗವತಾ ಏತೇಸಂ ನಾಮಂ ಗಹಿತಂ. ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಅಯಂ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಯಂ ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ತೇಸಂ ತಾನಿ ತಾನಿ ನಾಮಾನಿ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಮುದುಪಞ್ಞೋ ಹಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಸತ್ತ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮೋ ನಾಮ, ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ಪರಂ ಛಟ್ಠಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಕೋಲಂಕೋಲೋ ನಾಮ, ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಏಕಂ ಭವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಏಕಬೀಜೀ ನಾಮ. ತಂ ಪನೇತಂ ತೇಸಂ ಮುದುಮಜ್ಝಿಮತಿಕ್ಖಪಞ್ಞತಂ ಪುಬ್ಬಹೇತು ನಿಯಮೇತಿ. ಇಮೇ ತಯೋಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಕಾಮಭವವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಪನ ಬಹುಕಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಕಿಂ ಕಾಮಭವಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ. ತಸ್ಸ ಸಕದಾಗಾಮಿಸ್ಸ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಅರಹಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅರಹಾ. ಅರಹನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಇಧ ನಿಟ್ಠಾತಿ ಕಾಮಭವಂ ಸಂಸರನ್ತೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಪನ ಅರಿಯಾ ಕಾಮಭವೇ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ.

ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾತಿ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ಸೋ ಪನ ಉಪ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಪತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ತಿವಿಧೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾತಿ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಾ ಕಾಲಕಿರಿಯಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ ಅಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾತಿ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗಂ ಕತ್ವಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಉದ್ಧಂಸೋತಸ್ಸ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮಿನೋತಿ ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ಉದ್ಧಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೋತನ್ತಿ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ, ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ. ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಂಸೋತಸ್ಸ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮಿನೋ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ. ಅಯಂ ಪನ ಅನಾಗಾಮೀ ಚತುಪ್ಪಭೇದೋ – ಯೋ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಇತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮಾತಿ. ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಪನ ರೂಪರಾಗಾರೂಪರಾಗಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಆಕಙ್ಖಮಾನಾ ಸೇಸರೂಪಾರೂಪಭವೇಸುಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗವಸೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಚಲಪ್ಪಸಾದೇನ ಪಸನ್ನಾ. ಸೋತಾಪನ್ನಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸೋತಂ ಆಪನ್ನಾ. ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅರಿಯಫಲಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಗಹಿತಾತಿ.

ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ

ದಿಟ್ಠಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.