೩. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಥಾ

೧. ಗಣನವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೫೨. ಇದಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಥಾ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾಯ ಸುವಿದಿತದಿಟ್ಠಾದೀನವಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಮಲವಿಸೋಧನೇನ ಸುವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧಾಯ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಸುಕರಾ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಸಮಾಧಿಭಾವನಾಸು ಚ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಇಮಿನಾವ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಾನಂ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧತೋ ಅಯಮೇವ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಪಧಾನಾತಿ ಚ ದಿಟ್ಠಿಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾ. ತತ್ಥ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಂ ಭಾವಯತೋ ಸಮಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಞಾಣಗಣನುದ್ದೇಸೋ, ಅಟ್ಠ ಪರಿಪನ್ಥೇ ಞಾಣಾನೀತಿಆದಿ ಞಾಣಗಣನನಿದ್ದೇಸೋ, ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠ ಪರಿಪನ್ಥೇ ಞಾಣಾನೀತಿಆದಿ. ಇಮಾನಿ ಏಕವೀಸತಿ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇ ಞಾಣಾನೀತಿಪರಿಯನ್ತಂ ಸಬ್ಬಞಾಣಾನಂ ವಿತ್ಥಾರನಿದ್ದೇಸೋ, ಅನ್ತೇ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಂ ಭಾವಯತೋತಿಆದಿ ನಿಗಮನನ್ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಗಣನುದ್ದೇಸೇ ಗಣನವಾರೇ ತಾವ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕನ್ತಿ ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಚತುಕ್ಕಂ, ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದೀ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಚತುಕ್ಕಂ, ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಭಿಪ್ಪಮೋದಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮೋಚಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಚತುಕ್ಕಂ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಸೋಳಸ ವತ್ಥೂನಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕೋ. ತಂ ಸೋಳಸವತ್ಥುಕಂ. ಸಮಾಸವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ವಿಭತ್ತಿಲೋಪೋ ಕತೋ. ಆನನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಪವಿಸನವಾತೋ. ಅಪಾನನ್ತಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವದನ್ತಿ. ಅಪಾನಞ್ಹಿ ಅಪೇತಂ ಆನತೋತಿ ಅಪಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿದ್ದೇಸೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೦) ಪನ ನಾ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘತ್ತಮಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಆಪಾನನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಆನಾಪಾನೇ ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಸತಿಯಾ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಂ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ. ಭಾವಯತೋತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ. ಸಮಧಿಕಾನೀತಿ ಸಹ ಅಧಿಕೇನ ವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಧಿಕಾನಿ, ಸಾತಿರೇಕಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮ-ಕಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಸಂಅಧಿಕಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನಿಯೇವ ಅಧಿಕಾನೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಇಮಾನಿ ಹಿ ವೀಸತಿಅಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಪರಿಪನ್ಥೇ ಞಾಣಾನೀತಿ ಪರಿಪನ್ಥಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಞಾಣಾನಿ. ತಥಾ ಉಪಕಾರೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಞಾಣಾನಿ. ವೋದಾನೇ ಞಾಣಾನೀತಿ ವೋದಾಯತಿ, ತೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ವೋದಾನಂ. ಕಿಂ ತಂ? ಞಾಣಂ. ‘‘ವೋದಾನಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಸುತಮಯೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ಮಾತಿಕಾ ೧.೧; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧) ವಿಯ ‘‘ವೋದಾನೇ ಞಾಣಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರೋತೀತಿ ಸತೋಕಾರೀ, ತಸ್ಸ ಸತೋಕಾರಿಸ್ಸ ಞಾಣಾನಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಾನೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಭೂತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾನುಲೋಮಞಾಣಾನೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಅನುಕೂಲಾನಿ ಞಾಣಾನಿ. ನಿಬ್ಬಿದಾನುಲೋಮಿಞಾಣಾನೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಲೋಮೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಲೋಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಿದಾಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಞಾಣಾನೀತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ಞಾಣಾನಿ. ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇ ಞಾಣಾನೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ.

ಕತಮಾನಿ ಅಟ್ಠಾತಿಆದೀಹಿ ಪರಿಪನ್ಥಉಪಕಾರಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಪಕ್ಖಯುಗಲತ್ತಾ ತೇಸು ಞಾಣಾನಿ ಸಹೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ. ಉಪಕಾರನ್ತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಕತಂ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಯೇ ಕೇಚಿ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ತಥಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ಪರಿಪನ್ಥೋ ಉಪಕಾರ’’ನ್ತಿ ಚ ತಂ ತದೇವ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿಪನ್ಥೇ ಞಾಣಾನಿ ಚ ಉಪಕಾರೇ ಞಾಣಾನಿ ಚ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆರಮ್ಮಣಾನೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇಹೇವ ತಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಗಣನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸೋಳಸಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೫೩. ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಉಭಯಪಕ್ಖವಸೇನ ವುತ್ತೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಉದುಚಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುದುಚಿತನ್ತಿ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಂ ಉಚಿತಂ, ಸಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಂ ಉಚಿತಂ, ಉಪರೂಪರಿ ಕತಪರಿಚಯಂ ಸಮ್ಮಾ ಉಪರೂಪರಿ ಕತಪರಿಚಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದುಜಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮುದುಜಿತನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಉಪರಿಭಾವಾಯ ಜಿತಂ, ಉಪರಿಭಾವಕರೇಹಿ ವಾ ಞಾಣೇಹಿ ಜಿತಂ ಉದುಜಿತಂ. ಸಮುದುಜಿತನ್ತಿ ಸಮಾ ಉಪರಿಭಾವಾಯ, ಉಪರಿಭಾವಕರೇಹಿ ವಾ ಞಾಣೇಹಿ ಜಿತಂ. ಸಮಾತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಸಮಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ ಉ, ದು-ಇತಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಉಪಸಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ಉರೂಜಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮಾರೂಜಿತನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಜಿತತ್ಥೋಯೇವ. ಉರೂ ಅರೂತಿ ಇದಂ ಪನ ನಿಪಾತಮತ್ತಮೇವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ವೀಣೋಪಮಟ್ಠಕಥಾಯ ತಜ್ಜಿತಂ ಸುತಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಚ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಇಧ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಏಕತ್ತೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂ ತಾವ ನಾನಾರಮ್ಮಣವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವೇನ ಏಕತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ನಿಯ್ಯಾನಾವರಣಟ್ಠೇನ ನೀವರಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಅರತಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲಾ ಆವರಣಟ್ಠೇನ ನೀವರಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ನಿಯ್ಯಾನಾವರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಯ್ಯಾನಾನಂ ಆಗಮನಮಗ್ಗಪಿದಹನಟ್ಠೇನ. ನಿಯ್ಯಾನವಾರಣಟ್ಠೇನಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನಿಯ್ಯಾನಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಅರಿಯಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತಾ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಅರಿಯಾನಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ. ತೇನ ಚ ಹೇತುಭೂತೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅರಿಯಾ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ನಿಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇಧ ಉಪಚಾರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅಭಾವಾ ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ನಿವುತತ್ತಾತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನತ್ತಾ. ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುತ್ತಂ.

ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂಯೇವ. ಖಣಿಕಸಮೋಧಾನಾತಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಖಣೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಖಣಿಕಾ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಖಣಿಕಾನಂ ಸಮೋಧಾನೋ ಸಮಾಗಮೋ ಪಬನ್ಧೋ ಖಣಿಕಸಮೋಧಾನೋ. ತಸ್ಮಾ ಖಣಿಕಸಮೋಧಾನಾ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಖಣಿಕಪ್ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಖಣಿಕಪರಮ್ಪರಾವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸೋಳಸಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ಪಠಮಚ್ಛಕ್ಕಂ

೧೫೪. ಪಠಮಚ್ಛಕ್ಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರಪವಿಸನವಾತಸ್ಸ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಆದಿ, ಹದಯಂ ಮಜ್ಝಂ, ನಾಭಿ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ತಂ ತಸ್ಸ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛತೋ ಯೋಗಿಸ್ಸ ಠಾನನಾನತ್ತಾನುಗಮನೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕತ್ತೇ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ. ಪಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತಸ್ಸ ನಾಭಿ ಆದಿ, ಹದಯಂ ಮಜ್ಝಂ, ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ ಬಹಿಆಕಾಸೋ ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಯೋಜನಾ ಪನೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಸ್ಸಾಸಪಟಿಕಙ್ಖನಾ ನಿಕನ್ತಿತಣ್ಹಾಚರಿಯಾತಿ ‘‘ನಾಸಿಕಾವಾತಾಯತ್ತಮಿದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾಸಙ್ಖಾತಾ ನಿಕಾಮನಾ ಏವ ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಪವತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ಏಕತ್ತೇ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ. ಪಸ್ಸಾಸಪಟಿಕಙ್ಖನಾ ನಿಕನ್ತೀತಿ ಪುನ ಅಸ್ಸಾಸಪುಬ್ಬಕಸ್ಸ ಪಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಪತ್ಥನಾಸಙ್ಖಾತಾ ನಿಕನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸಾಸೇನಾಭಿತುನ್ನಸ್ಸಾತಿ ಅತಿದೀಘಂ ಅತಿರಸ್ಸಂ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಮೂಲಕಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ತೇನ ಅಸ್ಸಾಸೇನ ವಿದ್ಧಸ್ಸ ಪೀಳಿತಸ್ಸ. ಪಸ್ಸಾಸಪಟಿಲಾಭೇ ಮುಚ್ಛನಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸೇನ ಪೀಳಿತತ್ತಾಯೇವ ಪಸ್ಸಾಸೇ ಅಸ್ಸಾದಸಞ್ಞಿನೋ ಪಸ್ಸಾಸಂ ಪತ್ಥಯತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಪಸ್ಸಾಸಪಟಿಲಾಭೇ ರಜ್ಜನಾ. ಪಸ್ಸಾಸಮೂಲಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅನುವಣ್ಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತೇಸು ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಸು ಅನುಗಚ್ಛನಾತಿ ಅನುಗಚ್ಛಮಾನಾ. ಸತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಾವಿಕ್ಖೇಪಹೇತುಭೂತಾ ಸತಿ. ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅನೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೋ. ಕೋ ಸೋ? ಅಸ್ಸಾಸೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೋ, ತಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖನಾ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಾಕಙ್ಖನಾ, ಅಸಮ್ಮಾಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ಅಜ್ಝತ್ತವಿಕ್ಖೇಪಕಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಆಕಙ್ಖನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಬಹಿದ್ಧಾವಿಕ್ಖೇಪಪತ್ಥನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ. ವಿಕ್ಖಿಪ್ಪಮಾನಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಿಪಿಯಮಾನಸ್ಸ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಆಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ. ನೋ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ, ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಚ ನ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಚಿತ್ತಂ ನೋ ಚ ವಿಮುಚ್ಚತಿ ಪರಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತಾತಿ ಸೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಮುತ್ತಿವಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚ ಪಚ್ಚನೀಕವಿಮುತ್ತಿವಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚ ಏವಂ ಅಪ್ಪಜಾನನ್ತಾ. ಪರಪತ್ತಿಯಾತಿ ಪರಪಚ್ಚಯಂ ಪರಸದ್ದಹನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಪರಪಚ್ಚಯಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಪರಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ಸೋಯೇವ.

ದುತಿಯಚ್ಛಕ್ಕಂ

೧೫೫. ದುತಿಯಚ್ಛಕ್ಕೇ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಫುಸನಟ್ಠಾನಂ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಹಿ ದೀಘನಾಸಿಕಸ್ಸ ನಾಸಾಪುಟಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ರಸ್ಸನಾಸಿಕಸ್ಸ ಉತ್ತರೋಟ್ಠಂ. ಯದಿ ಹಿ ಅಯಂ ಯೋಗೀ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಆವಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಆವಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ನ ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ತಂ ವಿಕಮ್ಪನಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ. ಯದಿ ಅಸ್ಸಾಸಮೇವ ಆವಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಪವೇಸನವಸೇನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಆವಹತಿ, ನಿಮಿತ್ತೇ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಮಿತ್ತೇ ವಿಕಮ್ಪತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಗಾಥಾಸು ವಿಕ್ಖಿಪ್ಪತೇತಿ ವಿಕ್ಖಿಪೀಯತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಆಪಾದೀಯತಿ.

ತತಿಯಚ್ಛಕ್ಕಂ

೧೫೬. ತತಿಯಚ್ಛಕ್ಕೇ ಅತೀತಾನುಧಾವನಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಫುಸನಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಅನುಗಚ್ಛಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ. ವಿಕ್ಖೇಪಾನುಪತಿತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನುಗತಂ, ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಾ ಸಯಂ ಅನುಪತಿತಂ ಅನುಗತಂ. ಅನಾಗತಪಟಿಕಙ್ಖನಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಫುಸನಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಸಂ ವಾ ಪಟಿಕಙ್ಖಮಾನಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಮಾನಂ ಚಿತ್ತಂ. ವಿಕಮ್ಪಿತನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನೇನೇವ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕಮ್ಪಿತಂ. ಲೀನನ್ತಿ ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕುಚಿತಂ. ಕೋಸಜ್ಜಾನುಪತಿತನ್ತಿ ಕುಸೀತಭಾವಾನುಗತಂ. ಅತಿಪಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾದೀಹಿ ಅತಿಉಸ್ಸಾಹಿತಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚಾನುಪತಿತನ್ತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಾನುಗತಂ. ಅಭಿನತನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದವತ್ಥೂಸು ಭುಸಂ ನತಂ ಅಲ್ಲೀನಂ. ಅಪನತನ್ತಿ ನಿರಸ್ಸಾದವತ್ಥೂಸು ಪತಿಹತಂ, ತತೋ ಅಪಗತಂ ವಾ, ಅಪಗತನತಂ ವಾ, ನ ತತೋ ಅಪಗತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಗಾನುಪತಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪೀತಿಸುಖೇ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಹಸಿತಲಪಿತಕೀಳಿತವತ್ಥೂಸು ವಾ ರಾಗೋ ಅನುಪತತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಾನುಪತಿತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರೇ ನಿರಸ್ಸಾದಗತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸವಸೇನ ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಸಮುದಾಚಿಣ್ಣೇಸು ಆಘಾತವತ್ಥೂಸು ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಅನುಪತತಿ. ಗಾಥಾಸು ನ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ನ ಸಮಾಹಿತಂ ಹೋತಿ. ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಅಧಿಕೋ ಸಮಾಧಿ.

೧೫೭. ಏತ್ತಾವತಾ ತೀಹಿ ಛಕ್ಕೇಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥಭಾವಸಾಧನೇನ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುನ ಅಸ್ಸಾಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾರದ್ಧಾ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಸನ್ತತಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಮಹತಾ ಖೋಭೇನ ಖುಭಿತಾ ಸದರಥಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತತೋ ಮನ್ದತರೇನ ಇಞ್ಜಿತಾ ಕಮ್ಪಿತಾ, ತತೋ ಮನ್ದತರೇನ ಫನ್ದಿತಾ ಚಲಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಬಲವಾಪಿ ಮಜ್ಝಿಮೋಪಿ ಮನ್ದೋಪಿ ಖೋಭೋ ಹೋತಿಯೇವ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಖೋಭೇನ ನ ಭವಿತುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಂ ವಿಕಮ್ಪಿತತ್ತಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಕಮ್ಪಿತತ್ತಾ. ಗಾಥಾಸು ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಅಭಾವಿತಾತಿ ಯಥಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಭಾವಿತಾ. ಇಞ್ಜಿತೋತಿ ಕಮ್ಪಿತೋ. ಫನ್ದಿತೋತಿ ಮನ್ದಕಮ್ಪಿತೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ನೀವರಣಾನಂ ಅನನ್ತರತ್ತಾ ‘‘ಇಮೇಹಿ ಚ ಪನ ನೀವರಣೇಹೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೫೩) ಅಚ್ಚನ್ತಸಮೀಪನಿದಸ್ಸನವಚನಂ ಕತಂ. ಇಧ ಪನ ನಿಗಮನೇ ನೀವರಣಾನಂ ಸನ್ತರತ್ತಾ ತೇಹಿ ಚ ಪನ ನೀವರಣೇಹೀತಿ ಪರಮ್ಮುಖನಿದಸ್ಸನವಚನಂ ಕತಂ.

ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ವೋದಾನಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೫೮. ವೋದಾನೇ ಞಾಣಾನೀತಿ ವಿಸುದ್ಧಞಾಣಾನಿ. ತಂ ವಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾತಿ ಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಅತೀತಾನುಧಾವನಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಾನುಪತಿತಂ, ತಂ ವಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾದಹತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಫುಸನಟ್ಠಾನೇ ಸಮಂ ಆದಹತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತತ್ಥೇವ ಅಧಿಮೋಚೇತೀತಿ ಏಕಟ್ಠಾನೇತಿ ವುತ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಫುಸನಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಪೇತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ. ಪಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಧಮ್ಮವಿಚಯಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ವಿನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ವಿನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ. ‘‘ಸತಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ವಿನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಅಸುಭಭಾವನಾದೀಹಿ. ಪುನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾದೀಹಿ. ಯೇನ ರಾಗೇನ ಅನುಪತಿತಂ, ಯೇನ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಅನುಪತಿತಂ, ತಂ ಪಜಹತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಈದಿಸನ್ತಿ ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತೋ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ರಾಗಂ ಪಜಹತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಪಜಹತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ. ಪರಿಯೋದಾತನ್ತಿ ಪಭಸ್ಸರಂ. ಏಕತ್ತಗತಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಪತ್ತಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಏಕತ್ತಂ ಗತಂ ಹೋತಿ.

ಕತಮೇ ತೇ ಏಕತ್ತಾತಿ ಇಧ ಯುಜ್ಜಮಾನಾಯುಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಏಕತ್ತೇ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ. ದಾನೂಪಸಗ್ಗುಪಟ್ಠಾನೇಕತ್ತನ್ತಿ ದಾನವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗೋ ವೋಸಜ್ಜನಂ ದಾನೂಪಸಗ್ಗೋ, ದಾನವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗಚೇತನಾ. ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ ದಾನೂಪಸಗ್ಗುಪಟ್ಠಾನಂ, ತದೇವ ಏಕತ್ತಂ, ತೇನ ವಾ ಏಕತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಭಾವೋ ದಾನೂಪಸಗ್ಗುಪಟ್ಠಾನೇಕತ್ತಂ. ದಾನವೋಸಗ್ಗುಪಟ್ಠಾನೇಕತ್ತನ್ತಿ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರತರೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಪದುದ್ಧಾರವಸೇನ ಚಾಗಾನುಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋ. ಪದುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತೋಪಿ ಚೇಸ ಇತರೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ವಿಸಾಖಾಪಿ ಹಿ ಮಹಾಉಪಾಸಿಕಾ ಆಹ – ‘‘ಇಧ, ಭನ್ತೇ, ದಿಸಾಸು ವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಆಗಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸನಾಯ, ತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸನ್ತಿ ‘ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ, ಭನ್ತೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲಙ್ಕತೋ, ತಸ್ಸ ಕಾ ಗತಿ, ಕೋ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯೋ’ತಿ? ತಂ ಭಗವಾ ಬ್ಯಾಕರಿಸ್ಸತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲೇ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ವಾ. ತ್ಯಾಹಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ ‘ಆಗತಪುಬ್ಬಾ ನು ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ತೇನ ಅಯ್ಯೇನ ಸಾವತ್ಥೀ’ತಿ? ಸಚೇ ಮೇ ವಕ್ಖನ್ತಿ ‘ಆಗತಪುಬ್ಬಾ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಾವತ್ಥೀ’ತಿ. ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ ನಿಸ್ಸಂಸಯಂ ಪರಿಭುತ್ತಂ ತೇನ ಅಯ್ಯೇನ ವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಾ ವಾ ಆಗನ್ತುಕಭತ್ತಂ ವಾ ಗಮಿಕಭತ್ತಂ ವಾ ಗಿಲಾನಭತ್ತಂ ವಾ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಭತ್ತಂ ವಾ ಗಿಲಾನಭೇಸಜ್ಜಂ ವಾ ಧುವಯಾಗು ವಾತಿ. ತಸ್ಸಾ ಮೇ ತದನುಸ್ಸರನ್ತಿಯಾ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಜಾಯಿಸ್ಸತಿ, ಪಮುದಿತಾಯ ಪೀತಿ ಜಾಯಿಸ್ಸತಿ, ಪೀತಿಮನಾಯ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭಿಸ್ಸತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಾ ಸುಖಂ ವೇದಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುಖಿನಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯಿಸ್ಸತಿ, ಸಾ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾ ಬಲಭಾವನಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೫೧). ಅಥ ವಾ ಏಕತ್ತೇಸು ಪಠಮಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಂ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿವಸೇನ, ತತಿಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಮಗ್ಗಫಲವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಮಥಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ. ವಯೋ ಭಙ್ಗೋ ಏವ ಲಕ್ಖಣಂ ವಯಲಕ್ಖಣಂ. ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಸೇಸಮೇತೇಸು ತೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತಾನನ್ತಿ ದಾನೇ ಅಧಿಮುತ್ತಾನಂ. ಅಧಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಸಮಾಧಿ. ವಿಪಸ್ಸಕಾನನ್ತಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತೀಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಂ. ದುತಿಯಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಏಕತ್ತಾನಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿವಸೇನ ಸೇಸಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಚ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತಞ್ಚ ಞಾಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತ’’ನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸಪದಾನಿ. ‘‘ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಕೋ ಆದೀ’’ತಿಆದೀನಿ ತೇಸಂ ಉದ್ದೇಸಪದಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾನಿ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಿ. ತತ್ಥ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಿ ಪಟಿಪದಾ ಏವ ನೀವರಣಮಲವಿಸೋಧನತೋ ವಿಸುದ್ಧಿ, ತಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಕ್ಖನ್ದಂ ಪವಿಟ್ಠಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತನ್ತಿ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಬ್ರೂಹಿತಂ ವಡ್ಢಿತಂ. ಞಾಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತನ್ತಿ ಪರಿಯೋದಾಪಕೇನ ಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತಂ ಪರಿಯೋದಾಪಿತಂ ವಿಸೋಧಿತಂ. ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ ಸಸಮ್ಭಾರಿಕೋ ಉಪಚಾರೋ, ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪನಾ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ನಾಮ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಏಕತ್ತಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದಞ್ಚೇವ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋಅಪ್ಪನಾಯಮೇವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಭಾವಸಾಧನೇನ ಪರಿಯೋದಾಪಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಅಪ್ಪನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಯೋ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತೋ ಕಿಲೇಸಗಣೋ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪರಿಪನ್ಥೋ, ತತೋ ಚಿತ್ತಂ ವಿಸುಜ್ಝತಿ, ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ ಆವರಣವಿರಹಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಯೇವ. ತದನನ್ತರಂ ಪನ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಂ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಣಾಮನಯೇನ ತಥತ್ತಂ ಉಪಗಚ್ಛಮಾನಂ ಮಜ್ಝಿಮಂ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ ಪಟಿಪಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನತ್ತಾ ತಥತ್ತುಪಗಮನೇನ ತತ್ಥ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ತಾವ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಕಾರನಿಪ್ಫಾದಿಕಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಯೇವ ಆಗಮನವಸೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ವಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ಪುನ ವಿಸೋಧೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ವಿಸೋಧನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ವಿಸುದ್ಧಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸಮಥಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಪುನ ಸಮಾದಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಸಮಥಪಟಿಪನ್ನಭಾವತೋ ಏವ ಚಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸಂಸಗ್ಗಂ ಪಹಾಯ ಏಕತ್ತೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಪುನ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಏಕತ್ತುಪಟ್ಠಾನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ ನಾಮ. ಏವಂ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯೇ ಪನೇತೇ ಏವಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹಿತೇ ತತ್ಥ ಜಾತಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ಯುಗನದ್ಧಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ, ಯಾನಿ ಚ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾನಾಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿರಸೇನ ಏಕರಸಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಾನಿ, ಯಂ ಚೇಸ ತದುಪಗಂ ತೇಸಂ ಅನತಿವತ್ತನಏಕರಸಭಾವಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ವೀರಿಯಂ ವಾಹಯತಿ, ಯಾ ಚಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪವತ್ತಾ ಆಸೇವನಾ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಆಕಾರಾ ಯಸ್ಮಾ ಞಾಣೇನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನೇಸು ತಂ ತಂ ಆದೀನವಞ್ಚ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ದಿಸ್ವಾ ತಥಾ ತಥಾ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತತ್ತಾ ವಿಸೋಧಿತತ್ತಾ ಪರಿಯೋದಾಪಿತತ್ತಾ ನಿಪ್ಫನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನತಿವತ್ತನಾದಿಭಾವಸಾಧನೇನ ಪರಿಯೋದಾಪಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಞಾಣಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಯಥಾಹ – ‘‘ತಥಾಪಗ್ಗಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಾಧುಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ನಾನತ್ತಕಿಲೇಸೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚತಿ, ವಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕರಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏಕರಸಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೧). ತಸ್ಮಾ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಭೂತಾ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಏವಂ ತಿವತ್ತಗತನ್ತಿಆದೀನಿ ತಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥೋಮನವಚನಾನಿ. ತತ್ಥ ಏವಂ ತಿವತ್ತಗತನ್ತಿ ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಪಕ್ಖನ್ದನಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾಞಾಣಸಮ್ಪಹಂಸನಾವಸೇನ ತಿವಿಧಭಾವಂ ಗತಂ. ವಿತಕ್ಕಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಕ್ಖೋಭವಿರಹಿತತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕೇನ ಸುನ್ದರಭಾವಂ ಪನ್ನಂ ಗತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅನೂನಂ. ಯಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸಿಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಝಾನಪ್ಪವತ್ತಿ, ತಥಾ ಇಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಪಿ ಯುಜ್ಜತಿ. ತೇನ ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ, ನ ಏತ್ಥ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ. ‘‘ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸೇವ ಝಾನಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗಪಞ್ಚಕವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಚಕವಸೇನ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಪದಾನಿ ಪಹಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನ ಪೀತಿಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಸು ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯೇವ ತಾಸಂ ಕಾಮಾವಚರತ್ತಾ. ಏತಾಸು ಚ ಅಪ್ಪನಾಯ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಆದಯೋ ಖಣಿಕಸಮಾಧಿವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಲಬ್ಭನತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಕವಸೇನೇವ ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ವುತ್ತಾ. ದುತಿಯಜ್ಝಾನಿಕಾದೀಸು ಹಿ ಮಗ್ಗೇಸು ವಿತಕ್ಕಾದಯೋ ಝಾನೇಸು ವಿಯ ಪರಿಹಾಯನ್ತೀತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ತೇರಸ ವೋದಾನಞಾಣಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಏಕಟ್ಠಾನೇ ಸಮಾದಹನೇನ ತತ್ಥೇವ ಅಧಿಮುಚ್ಚನೇನ ಕೋಸಜ್ಜಪ್ಪಜಹನೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಪ್ಪಜಹನೇನ ರಾಗಪ್ಪಜಹನೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಪ್ಪಜಹನೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಛ ಞಾಣಾನಿ, ಚತೂಹಿ ಏಕತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಾನಿ, ಪಟಿಪದಾವಿಸುದ್ಧಿಉಪೇಕ್ಖಾನುಬ್ರೂಹನಾಸಮ್ಪಹಂಸನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿ ತೀಣಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ಏವಂ ತೇರಸ ಞಾಣಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ.

೧೫೯. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾವಸೇನ ತೇಸಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಅನಿಗಮೇತ್ವಾವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಚೋದನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ವುತ್ತಮೇವ. ಅನಾರಮ್ಮಣಾಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಮ-ಕಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಅನಾರಮ್ಮಣಮೇಕಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಯೋ ಧಮ್ಮೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಾದಯೋ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ. ಭಾವನಾತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾ. ಕಥನ್ತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಾಯ ಚೋದನಾಗಾಥಾಯ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತಾಯ ಪರಿಹಾರಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ. ನ ಚಿಮೇತಿ ನ ಚ ಇಮೇ. ನ ಚಮೇತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವ ಪದಚ್ಛೇದೋ. ಕಥಂ ನ ಚ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಥಂ ನ ಚ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸದ್ದೋ ಸೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾರಮ್ಭಕಂ ವೀರಿಯಂ ಸನ್ದಿಸ್ಸತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಹಿ ಪದಹನ್ತಿ ತೇನಾತಿ ಪಧಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಯೋಗಞ್ಚ ಸಾಧೇತೀತಿ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭಕಂ ಝಾನಞ್ಚ ಯೋಗೀ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ. ಝಾನಞ್ಹಿ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾಯ ಪಯುಞ್ಜೀಯತೀತಿ ಪಯೋಗೋತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಪ್ಪಹಾನಕರಂ ಮಗ್ಗಞ್ಚ ಪಟಿಲಭತಿ. ಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಆನಿಸಂಸತ್ತಾ ವಿಸೇಸೋತಿ ವುತ್ತೋ. ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಚ ಪಮುಖಭೂತತ್ತಾ ಚ-ಕಾರೇನ ಸಮುಚ್ಚಯೋ ನ ಕತೋ.

ಇದಾನಿ ತಂ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ಸಾಧೇನ್ತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ರುಕ್ಖೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ನಾಮ ಕಕಚೇನ ಫಾಲನತ್ಥಂ ವಾಸಿಯಾ ತಚ್ಛಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖೋ ಫಾಲನಕಾಲೇ ನಿಚ್ಚಲಭಾವತ್ಥಂ ಸಮೇ ಭೂಮಿಪದೇಸೇ ಪಯೋಗಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತೋ. ಕಕಚೇನಾತಿ ಹತ್ಥಕಕಚೇನ. ಆಗತೇತಿ ರುಕ್ಖಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಭಾಗಂ ಆಗತೇ. ಗತೇತಿ ರುಕ್ಖಂ ಫುಸಿತ್ವಾ ಪರಭಾಗಂ ಗತೇ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ನ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ರುಕ್ಖೇ ಕಕಚದನ್ತೇಹಿ ಫುಟ್ಠಂ ಪುರಿಸೇನ ಪೇಕ್ಖಮಾನಂ ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ತೇಸಂ ಆಗಮನಗಮನಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಕಚದನ್ತಾ ವಿದಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಪಧಾನನ್ತಿ ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದನವೀರಿಯಂ. ಪಯೋಗನ್ತಿ ರುಕ್ಖಚ್ಛೇದನಕಿರಿಯಂ. ‘‘ವಿಸೇಸಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಉಪಮಾಯ ನತ್ಥಿ. ಉಪನಿಬನ್ಧನಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾಯ ಸತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ನಾಸಿಕಗ್ಗಂ ವಾ ಮುಖನಿಮಿತ್ತಂ ವಾ. ಉಪನಿಬನ್ಧತಿ ಏತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾ ನಾಮ ಸತಿ. ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ ವಾತಿ ದೀಘನಾಸಿಕೋ ನಾಸಿಕಗ್ಗೇ. ಮುಖನಿಮಿತ್ತೇ ವಾತಿ ರಸ್ಸನಾಸಿಕೋ ಉತ್ತರೋಟ್ಠೇ. ಉತ್ತರೋಟ್ಠೋ ಹಿ ಮುಖೇ ಸತಿಯಾ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಮುಖನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಆಗತೇತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಆಗತೇ. ಗತೇತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಗತೇ. ನ ಅವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಫುಸನಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಆಗಮನಗಮನಾಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಹೋತೀತಿ ಯೇನ ವೀರಿಯೇನ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮನಿಯಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಕ್ಖಮಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಯೋಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ವೀರಿಯಂ ಪಧಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಫಲೇನ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ನೀವರಣಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ವಿತಕ್ಕಾ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣಚಾರಿನೋ ಅನವಟ್ಠಿತಾ ವಿತಕ್ಕಾ ಉಪಸಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯೇನ ಝಾನೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ವಿತಕ್ಕಾ ವೂಪಸಮ್ಮನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪಯೋಗೋತಿ ಪಯೋಗಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಸಞ್ಞೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತೀತಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಸಞ್ಞೋಜನಾ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ. ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀತಿ ಪಹೀನಾನಂ ಪುನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮಕತ್ತಾ ವಿಗತೋ ಉಪ್ಪಾದನ್ತೋ ವಾ ವಯನ್ತೋ ವಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬ್ಯನ್ತಾ, ಪುಬ್ಬೇ ಅಬ್ಯನ್ತಾ ಬ್ಯನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತಿ, ವಿನಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಞೋಜನಪ್ಪಹಾನಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಮಾಹ. ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಞ್ಞೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸಾಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಇಧ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ. ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣದ್ವಯಾಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಏವಂ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ನಿಗಮನಂ ಕತಂ.

೧೬೦. ಇದಾನಿ ತಂ ಭಾವನಾಸಿದ್ಧಿಸಾಧಕಂ ಯೋಗಾವಚರಂ ಥುನನ್ತೋ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಯಸ್ಸಾತಿ ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ನಿದ್ದೇಸಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯೋ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಾ, ತಥಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಸುಭಾವಿತಾ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಪರಿಚಿತಾ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ಸಂವಿಜ್ಜನ್ತಿ. ಸೋ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಪಭಾಸೇತಿ. ಕಿಂ ವಿಯ? ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತೋವ ಚನ್ದಿಮಾ ಯಥಾ ಅಬ್ಭಾದೀಹಿ ಮುತ್ತೋ ಚನ್ದಿಮಾ ಇಮಂ ಓಕಾಸಲೋಕಂ ಪಭಾಸೇತಿ, ತಥಾ ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಇಮಂ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ ಪಭಾಸೇತೀತಿ ಗಾಥಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಅಬ್ಭಾ ಮುತ್ತೋವ ಚನ್ದಿಮಾ’’ತಿ ಚ ಪದಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೇ ಮಹಿಕಾದೀನಮ್ಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದಲೋಪೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸೇ ನೋ ಪಸ್ಸಾಸೋ ನೋ ಅಸ್ಸಾಸೋತಿ ಸೋ ಸೋಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿಸೇಧೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀತಿ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನತಾಯ ತಮೇವ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ ಸತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ಪಸ್ಸಾಸಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಆನಾಪಾನೇಸು ಸತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಸತಿವಸೇನೇವ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಯೋ ಅಸ್ಸಸತಿ, ತಸ್ಸುಪಟ್ಠಾತಿ. ಯೋ ಪಸ್ಸಸತಿ, ತಸ್ಸುಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಅಸ್ಸಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸತಿ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯೋ ಪಸ್ಸಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸತಿ ಪಸ್ಸಾಸಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಪುಣ್ಣಾತಿ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಪರಮ್ಪರಾಯ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ತೇಯೇವ ಹಿ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ಯೋಗಿನಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ ಪರಿಗ್ಗಹಾ, ತೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿವಾರತ್ತಾ ಪರಿವಾರಟ್ಠೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಪರಿಪೂರಟ್ಠೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ. ಚತಸ್ಸೋ ಭಾವನಾತಿಆದೀನಿ ಸುಭಾವಿತಾತಿ ವುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಚತಸ್ಸೋ ಭಾವನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯೇವ. ಯಾನೀಕತಾತಿ ಯುತ್ತಯಾನಸದಿಸಾ ಕತಾ. ವತ್ಥುಕತಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ವತ್ಥುಸದಿಸಾ ಕತಾ. ಅನುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾ. ಪರಿಚಿತಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಾ ಉಪಚಿತಾ. ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾ ಸುಕತಾ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಆಕಙ್ಖತೀತಿ ಯೇಸು ಯೇಸು ಝಾನೇಸು ಯಾಸು ಯಾಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಸಚೇ ಇಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೇಸು ಝಾನೇಸು ತಾಸು ತಾಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಸು. ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವಸೀಭಾವಂ ಬಹುಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ಬಲಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಬಲಪ್ಪತ್ತೋ. ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವಿಸಾರದಭಾವಂ ಪಟುಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ತೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ. ಆವಜ್ಜನಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಆವಜ್ಜನಾಯತ್ತಾ, ಆವಜ್ಜಿತಮತ್ತೇಯೇವ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇನ, ಞಾಣೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಕಙ್ಖಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ರುಚಿಆಯತ್ತಾ, ರೋಚಿತಮತ್ತೇಯೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಸಿಕಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಆಕಙ್ಖನಾಯ ವೇವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥವಿವರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಯಾನೀಕತಾತಿ ಏವಂ ಕತತ್ತಾಯೇವ ತೇ ಯುತ್ತಯಾನಸದಿಸಾ ಕತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸೋಳಸಸು ವತ್ಥೂಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ. ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ. ಸೂಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸತೀನಂ ಸಹೇವ ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ವತ್ಥುಕತಾತಿ ಏವಂ ಭೂತತ್ತಾಯೇವ ಕತಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯೇನ ಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತೀತಿ ಪುಬ್ಬಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಉಪನೇತಿ. ತೇನ ತೇನ ಸತಿ ಅನುಪರಿವತ್ತತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇ ಸತಿ ಅನುಕೂಲಾ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ. ‘‘ಯೇನ, ತೇನಾ’’ತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಖು. ಪಾ. ೫.೧; ಸು. ನಿ. ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತ) ವಿಯ ಭುಮ್ಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅನುಟ್ಠಿತಾತಿ ಏವಂ ಕರಣತೋಯೇವ ತಂ ತಂ ಭಾವನಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಸತಿಪಧಾನತ್ತಾ ವತ್ಥುಕತಾನುಟ್ಠಿತಪದೇಸು ಸತಿಯಾ ಸಹ ಯೋಜನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯೇವ ಪರಿಚಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ವಡ್ಢಿತಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಾ’’ತಿಪದೇ ವುತ್ತಾ ತಯೋ ಅತ್ಥಾ ‘‘ಪರಿಚಿತಾ’’ತಿಪದೇಪಿ ವುತ್ತಾ, ಚತುತ್ಥೋ ವಿಸೇಸತ್ಥೋಪಿ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಸತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ, ಪುಬ್ಬಭಾಗಾಯ ವಾ ಸತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಯೋಗೀ. ಜಿನಾತಿ ಪಾಪಕೇ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಲಾಮಕೇ ಕಿಲೇಸೇ ಜಿನಾತಿ ಅಭಿಭವತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ. ಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಜಿನನ್ತೇಸು ತಂಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಜಿನಾತಿ ನಾಮ. ತೇ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸತಿಂ ಅವಿಹಾಯ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಜಿನಿತುಮಾರದ್ಧಾ ಜಿತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಭುಞ್ಜಿತುಮಾರದ್ಧೋ ಭುತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಲಕ್ಖಣಂ ಪನೇತ್ಥ ಸದ್ದಸತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಪರಿಜಿತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಜ-ಕಾರಸ್ಸ ಚ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪರಿಚಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾ ಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಗತೋತಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ದ-ಕಾರಸ್ಸ ತ-ಕಾರೋ ನಿರುತ್ತಿಲಕ್ಖಣೇನ ಕತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಪದಂ ಕತ್ತುಸಾಧನಂ, ಪುರಿಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸುಸಮಾರದ್ಧತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅತ್ಥಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಇಧ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸುಸಮಾರದ್ಧಧಮ್ಮಾ ವಾ. ಚತುರತ್ಥಭೇದತೋ ಚತ್ತಾರೋತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಧಮ್ಮಭೇದತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸುಭಾವಿತಾಯೇವ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞೇ, ತಸ್ಮಾ ತಯೋ ಭಾವನತ್ಥಾ ಇಧಾಪಿ ವುತ್ತಾ. ಆಸೇವನತ್ಥೋಪಿ ತೀಸು ವುತ್ತೇಸು ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅವತ್ವಾ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಾನಂ ಸುಸಮೂಹತತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಪಚ್ಚನೀಕಸಮುಗ್ಘಾತೇನ ಹಿ ಆರದ್ಧಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತೇನ ಸುಸಮಾರದ್ಧಸ್ಸ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ತಪ್ಪಚ್ಚನೀಕಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾನಂ. ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಾದೀನಞ್ಚ. ಸುಸಮೂಹತತ್ತಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಮೂಹತತ್ತಾ ನಾಸಿತತ್ತಾ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ‘‘ಸುಸಮುಗ್ಘಾತತ್ತಾ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ.

೧೬೧. ಪುನ ತಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸುಸಮನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜಾತಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಭಾವನಾವಿಸೇಸೇ ಜಾತಾ. ಅನವಜ್ಜಾತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಾನುಪಗಮನೇನ ಕಿಲೇಸದೋಸವಿರಹಿತಾ. ಕುಸಲಾತಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಕುಸಲಾ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾತಿ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ. ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾತಿ ಹಿ ಉಪಕಾರಭಾವೇ ಠಿತತ್ತಾ. ತೇ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೫; ಚೂಳನಿ. ಮೇತ್ತಗೂಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨೨; ಮಿ. ಪ. ೫.೪.೧) ಸತ್ತತಿಂಸ ಧಮ್ಮಾ. ಇದಂ ಸಮನ್ತಿ ಇದಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಸಮೇತಿ ವಿನಾಸೇತೀತಿ ಸಮಂ ನಾಮ. ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧತ್ತಾ ನಿರೋಧೋ, ವಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅಭಾವಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇದಂ ಸುಸಮನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತವಿಸಮಾಪಗತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ಸಮನ್ತಿ ಸುಸಮಂ ನಾಮ. ಞಾತನ್ತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಞಾಣೇನ ಞಾತಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಸುಸಮಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಞಾಣೇನ ಞಾತಂ. ತದೇವ ದ್ವಯಂ ತೇನೇವ ಚಕ್ಖುನಾ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಂ. ವಿದಿತನ್ತಿ ತದೇವ ದ್ವಯಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಚ ಪಟಿಲದ್ಧಂ. ಞಾತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಫಸ್ಸಿತಞ್ಚ. ‘‘ಅಸಲ್ಲೀನಂ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ ಅಸಾರದ್ಧೋ ಏಕಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ. ತತ್ಥ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಪಟ್ಠಪಿತಂ. ಅಸಲ್ಲೀನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕುಚಿತಂ. ಉಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ. ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾತಿ ಅವಿನಟ್ಠಾ. ಪಸ್ಸದ್ಧೋತಿ ನಿಬ್ಬುತೋ. ಅಸಾರದ್ಧೋತಿ ನಿದ್ದರಥೋ. ಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ಸಮಂ ಠಪಿತಂ. ಏಕಗ್ಗನ್ತಿ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಸುಸಮಾರದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಮೂಲತ್ಥೋ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಸಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಸುಸಮವಚನಸ್ಸ, ‘‘ಞಾತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧವಚನಸ್ಸ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥಾ. ತತ್ಥಾಯಂ ಪದತ್ಥಸಂಸನ್ದನಾ – ‘‘ಸಮಾ ಚ ಸುಸಮಾ ಚ ಸಮಸುಸಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಸಮಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ ಯಥಾ ನಾಮಞ್ಚ ರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪಞ್ಚ ನಾಮರೂಪನ್ತಿ. ‘‘ಇದಂ ಸಮಂ, ಇದಂ ಸುಸಮ’’ನ್ತಿ ಪನ ಅನಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ನಪುಂಸಕವಚನಂ ಕತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಞಾತಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ದಿಟ್ಠಞ್ಚ ಆರದ್ಧಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ವಿದಿತಸಚ್ಛಿಕತಫಸ್ಸಿತಾನಿ ಪನ ಞಾತವೇವಚನಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಞಾತನ್ತಿ ಆರದ್ಧತ್ಥೋಯೇವ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವೀರಿಯಂ ಅಸಲ್ಲೀನನ್ತಿ ಅಯಂ ಪನ ಆರದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಉಜುಕತ್ಥೋಯೇವ. ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತೀತಿಆದೀನಿ ಪನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಆರದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಪುರಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ಚ, ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಸುಸಮಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ಚ ಏಕಸೇಸೇ ಕತೇ ‘‘ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪುಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಂ ಅನೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘನ್ತಿ ವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ. ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾತಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಸತಿ. ಏತೇನ ಪುಬ್ಬನ್ತಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾತಿ ಸತಿಯೇವ. ಏತೇನ ಅನೂತಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಉಭಯೇನ ಪುಬ್ಬಞ್ಚ ಅನು ಚ ಪರಿಚಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಉಪರಿ ಸೋಳಸ ವತ್ಥೂನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ವಚನತೋ ಇಧ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಅನ್ತಿಮಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಭಾವನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತನತೋ ಅನುಪರಿಚಿತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿಚಿತಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಅನುಪರಿಚಿತಾ ಚಾ’’ತಿ.

ಯಥತ್ಥಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವತ್ಥಾ. ಅತ್ತದಮಥತ್ಥೋತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅತ್ತನೋ ನಿಬ್ಬಿಸೇವನತ್ಥೋ. ಸಮಥತ್ಥೋತಿ ಸೀತಿಭಾವತ್ಥೋ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪನತ್ಥೋತಿ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ. ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮವಸೇನ. ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾದಯೋ ಮಗ್ಗಞಾಣಕಿಚ್ಚವಸೇನ. ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯತ್ಥೋ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಕಪಟಿವೇಧದಸ್ಸನವಸೇನ. ನಿರೋಧೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪಕತ್ಥೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ.

ಬುದ್ಧೋತಿಪದಸ್ಸ ಅಭಾವೇಪಿ ಬುದ್ಧೇನಾತಿಪದೇ ಯೋ ಸೋ ಬುದ್ಧೋ, ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಯಮ್ಭೂತಿ ಉಪದೇಸಂ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಭೂತೋ. ಅನಾಚರಿಯಕೋತಿ ಸಯಮ್ಭೂಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿವರಣಂ. ಯೋ ಹಿ ಆಚರಿಯಂ ವಿನಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಸೋ ಸಯಮ್ಭೂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿಆದಿ ಅನಾಚರಿಯಕಭಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ. ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಆಚರಿಯಂ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು. ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಮೇವ. ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝೀತಿ ಭುಸಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ. ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣೀತಿ ತೇಸು ಚ ಸಚ್ಚೇಸು ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಪಾಪುಣಿ. ಯಥಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುನೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವನ್ತಿ ದಸಸು ಚ ತಥಾಗತಬಲೇಸು ಇಸ್ಸರಭಾವಂ ಪಾಪುಣಿ. ಯೋ ಸೋ ಏವಂ ಭೂತೋ, ಸೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣನಿಮಿತ್ತಾನುತ್ತರವಿಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮಪರಿಭಾವಿತಂ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪದಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಮುಪಾದಾಯ ಪಣ್ಣತ್ತಿಕೋ ಸತ್ತವಿಸೇಸೋ ಬುದ್ಧೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ.

೧೬೨. ಇದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧೋತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಅವಗನ್ತಾ ಅವಗತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾ ಪಣ್ಣಸೋಸಾ ವಾತಾ ಪಣ್ಣಸುಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಬುಜ್ಝನಸಮತ್ಥಾಯ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಬೋಧನೀಯತೋ ಸಯಮೇವ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಸವಿತಾಯ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾನಾಗುಣವಿಸವನತೋ ಪದುಮಮಿವ ವಿಕಸನಟ್ಠೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇನ ಬುದ್ಧೋತಿಆದೀಹಿ ಛಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕೋಚಕರಧಮ್ಮಪ್ಪಹಾನೇನ ನಿದ್ದಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸನಿದ್ದಕ್ಖಯವಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ವಚನಸ್ಸ ಕೋಟ್ಠಾಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾಲೇಪದಿಟ್ಠಿಲೇಪಾಭಾವೇನ ನಿರುಪಲೇಪಸಙ್ಖಾತೇನ. ಸವಾಸನಾನಂ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ಏಕನ್ತವಚನೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಏಕನ್ತವೀತರಾಗೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕನ್ತನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾವಸೇಸೇಹಿ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ. ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ಗಮನತ್ಥಾನಂ ಧಾತೂನಂ ಬುಜ್ಝನತ್ಥತ್ತಾ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಪಿ ಧಾತುಯೋ ಗಮನತ್ಥಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗಂ ಗತತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪನ್ಥೋ ಪಥೋ ಪಜ್ಜೋ, ಅಞ್ಜಸಂ ವಟುಮಾಯನಂ;

ನಾವಾ ಉತ್ತರಸೇತು ಚ, ಕುಲ್ಲೋ ಚ ಭಿಸಿ ಸಙ್ಕಮೋ’’ತಿ . (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೧) –

ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬಹೂಸು ನಾಮೇಸು ಅಯನನಾಮೇನ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಏಕಮಗ್ಗಭೂತೋ ಮಗ್ಗೋ, ನ ದ್ವೇಧಾಪಥಭೂತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಏಕೇನ ಅಯಿತಬ್ಬೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ. ಏಕೇನಾತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಂ ಪಹಾಯ ಪವಿವೇಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ. ಅಯಿತಬ್ಬೋತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ. ಅಯನ್ತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಅಯನೋ, ಸಂಸಾರತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೇಸಂ ಅಯನೋ ಏಕಾಯನೋ. ಏಕೇತಿ ಸೇಟ್ಠಾ, ಸಬ್ಬಸತ್ತಸೇಟ್ಠಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ ಅಯನಭೂತೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಯತೀತಿ ವಾ ಅಯನೋ, ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಯನೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಮಗ್ಗೋ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಪಿ ಚ ಏಕಂ ಅಯತೀತಿ ಏಕಾಯನೋ, ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಮುಖಭಾವನಾನಯಪ್ಪವತ್ತೋಪಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಏಕಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಾಯನಮಗ್ಗೋತಿ ಏಕನಿಬ್ಬಾನಗಮನಮಗ್ಗೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧೋತಿ ನ ಪರೇಹಿ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋ, ಕಿಂ ಪನ ಸಯಮೇವ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಬುದ್ಧಿವಿಹತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಬುದ್ಧಿ ಬುದ್ಧಂ ಬೋಧೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನಮೇತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ನೀಲರತ್ತಗುಣಯೋಗಾ ನೀಲೋ ಪಟೋ ರತ್ತೋ ಪಟೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಯೋಗಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ಞಾಪೇತುಂ ವುತ್ತಂ.

ತತೋ ಪರಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ನೇತಂ ನಾಮನ್ತಿಆದಿ ‘‘ಅತ್ಥಮನುಗತಾ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಮಿತ್ತಾ ಸಹಾಯಾ. ಅಮಚ್ಚಾ ಭಚ್ಚಾ. ಞಾತೀ ಪಿತುಪಕ್ಖಿಕಾ. ಸಾಲೋಹಿತಾ ಮಾತುಪಕ್ಖಿಕಾ. ಸಮಣಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಭೋವಾದಿನೋ, ಸಮಿತಪಾಪಬಾಹಿತಪಾಪಾ ವಾ. ದೇವತಾ ಸಕ್ಕಾದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಚ. ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕನ್ತಿ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ, ವಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಫಲಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತೇ ಭವಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಂ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೋ ಹಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲೋದಯೇ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೋ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತೇ ಭವೋ ಹೋತಿ. ತಂ ನೇಮಿತ್ತಿಕಮ್ಪಿ ನಾಮಂ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತೇ ಭವಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಮೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲೇ ಸಹ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭಾತಿ ಮಹಾಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಯಥಾವುತ್ತಕ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಲಾಭೇನ ಸಹ. ಸಚ್ಛಿಕಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ವಾ ಜಾತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯದಿದಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಬುದ್ಧೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಅಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬುದ್ಧವಿಭಾವನಾ.

‘‘ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಾ’’ತಿಗಾಥಾಪಾದಸ್ಸ ಪನ ಇಮಿನಾ ಪದಭಾಜನೀಯೇ ವುತ್ತತ್ಥೇನ ಅಯಂ ಸಂಸನ್ದನಾ – ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯೋ ಚ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಾ, ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ದೇಸಿತಾ. ಯಥಾಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ದಸ ಯಥತ್ಥಾ ಚ ಯಥಾ ಬುದ್ಧೇನ ದೇಸಿತಾ, ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ದೇಸಿತಾತಿ ಪಕಾರತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಸದ್ದಸ್ಸ, ಸಭಾವತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಸದ್ದಸ್ಸ ಸರೂಪೇಕಸೇಸವಸೇನ ಏಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪದಭಾಜನೀಯೇ ಪನಸ್ಸ ಯಥತ್ಥೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ ಯೋಜನಾವಸೇನ ‘‘ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ.

‘‘ಸೋತಿ ಗಹಟ್ಠೋ ವಾ ಹೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆದಿಪದೇಪಿ ಯಸ್ಸ ಗಹಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಲೋಕತ್ಥೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ಪಭಾಸೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾತಿ ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣೇನಪಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವೇನ. ಓಭಾಸೇತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂತಂ ಲೋಕಂ. ಭಾಸೇತೀತಿ ರೂಪಾವಚರಭೂತಂ ಲೋಕಂ. ಪಭಾಸೇತೀತಿ ಅರೂಪಾವಚರಭೂತಂ ಲೋಕಂ.

ಅರಿಯಞಾಣನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ. ಮಹಿಕಾ ಮುತ್ತೋತಿ ಮಹಿಕಾಯ ಮುತ್ತೋ. ಮಹಿಕಾತಿ ನೀಹಾರೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಹಿಯಾ ಮುತ್ತೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಧೂಮರಜಾ ಮುತ್ತೋತಿ ಧೂಮತೋ ಚ ರಜತೋ ಚ ಮುತ್ತೋ. ರಾಹುಗಹಣಾ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತೋತಿ ರಾಹುನೋ ಚನ್ದಸ್ಸ ಆಸನ್ನುಪಕ್ಕಿಲೇಸತ್ತಾ ದ್ವೀಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಭಾಸತೇ ಇತಿ ಸಓಭಾಸಟ್ಠೇನ. ತಪತೇ ಇತಿ ಸತೇಜಟ್ಠೇನ. ವಿರೋಚತೇ ಇತಿ ರುಚಿರಟ್ಠೇನ. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಏವಂ ಏವಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚನ್ದೋಪಿ ಸಯಂ ಭಾಸನ್ತೋ ತಪನ್ತೋ ವಿರೋಚನ್ತೋ ಇಮಂ ಓಕಾಸಲೋಕಂ ಓಭಾಸೇತಿ, ಭಿಕ್ಖು ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಭಾಸನ್ತೋ ತಪನ್ತೋ ವಿರೋಚನ್ತೋ ಇಮಂ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಓಭಾಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ‘‘ಭಾಸೇತೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಭಾಸತೇ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಹೇತುಅತ್ಥೋಪಿ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಅತಿವಿಸದತರಾಭಸೂರಿಯೋಪಮಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಚನ್ದೋಪಮಾ ಗಹಿತಾತಿ ಚೇ? ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮೇನ ಸನ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಸನ್ತಗುಣಯುತ್ತಚನ್ದೋಪಮಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾತಿ ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾಸಿದ್ಧಿಸಾಧಕಂ ಯೋಗಾವಚರಂ ಥುನಿತ್ವಾ ಇಮಾನಿ ತೇರಸ ವೋದಾನೇ ಞಾಣಾನೀತಿ ತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ನಿಗಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ.

ವೋದಾನಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಸತೋಕಾರಿಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೬೩. ಸತೋಕಾರಿಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು. ಅಯಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಇಧ-ಸದ್ದೋ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಭೂತಸಾಸನಪರಿದೀಪನೋ, ಅಞ್ಞಸಾಸನಸ್ಸ ತಥಾಭಾವಪಟಿಸೇಧನೋ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ…ಪೇ… ಸುಞ್ಞಾ ಪರಪ್ಪವಾದಾ ಸಮಣೇಭಿ ಅಞ್ಞೇಹೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧).

ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ ವಾತಿ ಇದಮಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿ ಭಾವನಾನುರೂಪಸೇನಾಸನಪರಿಗ್ಗಹಪರಿದೀಪನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾದೀಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಅನುವಿಸಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಆರಮ್ಮಣಂ ಅಭಿರುಹಿತುಂ ನ ಇಚ್ಛತಿ, ಕೂಟಗೋಣಯುತ್ತರಥೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಥಮೇವ ಧಾವತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ಗೋಪೋ ಕೂಟಧೇನುಯಾ ಸಬ್ಬಂ ಖೀರಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಿತಂ ಕೂಟವಚ್ಛಂ ದಮೇತುಕಾಮೋ ಧೇನುತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಥಮ್ಭಂ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಅಥಸ್ಸ ಸೋ ವಚ್ಛೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ತಮೇವ ಥಮ್ಭಂ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಏವಮೇವ ಇಮಿನಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ದೀಘರತ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಾದಿರಸಪಾನವಡ್ಢಿತಂ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಂ ದಮೇತುಕಾಮೇನ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಂ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ವಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ವಾ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಥಮ್ಭೇ ಸತಿಯೋತ್ತೇನ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮಸ್ಸ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ವಿಪ್ಫನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ಆಚಿಣ್ಣಾರಮ್ಮಣಂ ಅಲಭಮಾನಂ ಸತಿಯೋತ್ತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಲಾಯಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ತಮೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಸೇನ ಉಪನಿಸೀದತಿ ಚೇವ ಉಪನಿಪಜ್ಜತಿ ಚ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಥಾ ಥಮ್ಭೇ ನಿಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ವಚ್ಛಂ ದಮಂ ನರೋ ಇಧ;

ಬನ್ಧೇಯ್ಯೇವಂ ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸತಿಯಾರಮ್ಮಣೇ ದಳ್ಹ’’ನ್ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೧೭; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೪; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೭) –

ಏವಮಸ್ಸ ತಂ ಸೇನಾಸನಂ ಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪ್ಪಭೇದೇ ಮುದ್ಧಭೂತಂ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಪದಟ್ಠಾನಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಸಮಾಕುಲಂ ಗಾಮನ್ತಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ನ ಸುಕರಂ ಭಾವೇತುಂ ಸದ್ದಕಣ್ಟಕತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ. ಅಗಾಮಕೇ ಪನ ಅರಞ್ಞೇ ಸುಕರಂ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತದೇವ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಥೇವ ಥೇರೋ.

ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ವಿಯ ಹಿ ಭಗವಾ, ಸೋ ಯಥಾ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಚರಿಯೋ ನಗರಭೂಮಿಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ನಗರಂ ಮಾಪೇಥಾ’’ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ಸೋತ್ಥಿನಾ ಚ ನಗರೇ ನಿಟ್ಠಿತೇ ರಾಜಕುಲತೋ ಮಹಾಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇವಂ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪದಿಸತಿ, ತತೋ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುತ್ತೇನ ಯೋಗಿನಾ ಕಮೇನ ಅರಹತ್ತೇ ಪತ್ತೇ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಸಕ್ಕಾರಂ ಲಭತಿ. ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ದೀಪಿಸದಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಮಹಾದೀಪಿರಾಜಾ ಅರಞ್ಞೇ ತಿಣಗಹನಂ ವಾ ವನಗಹನಂ ವಾ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ವನಮಹಿಂಸಗೋಕಣ್ಣಸೂಕರಾದಯೋ ಮಿಗೇ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಏವಮೇವಂ ಅಯಂ ಅರಞ್ಞಾದೀಸು ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಕದಾಗಾಮಿಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚೇವ ಅರಿಯಫಲಾನಿ ಚ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಯಥಾಪಿ ದೀಪಿಕೋ ನಾಮ, ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹತೇ ಮಿಗೇ;

ತಥೇವಾಯಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತೋ, ಯುತ್ತಯೋಗೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ;

ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾನ, ಗಣ್ಹಾತಿ ಫಲಮುತ್ತಮ’’ನ್ತಿ. (ಮಿ. ಪ. ೬.೧.೫);

ತೇನಸ್ಸ ಪರಕ್ಕಮಜವಯೋಗ್ಗಭೂಮಿಂ ಅರಞ್ಞಸೇನಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಞ್ಞಗತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಅರಞ್ಞಗತೋತಿ ಉಪರಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಪವಿವೇಕಸುಖಂ ಅರಞ್ಞಂ ಗತೋ. ರುಕ್ಖಮೂಲಗತೋತಿ ರುಕ್ಖಸಮೀಪಂ ಗತೋ. ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋತಿ ಸುಞ್ಞಂ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸಂ ಗತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಞ್ಞಞ್ಚ ರುಕ್ಖಮೂಲಞ್ಚ ಅವಸೇಸಸತ್ತವಿಧಸೇನಾಸನಂ ಗತೋಪಿ ‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಗತೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನವವಿಧಞ್ಹಿ ಸೇನಾಸನಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೋ ವಿವಿತ್ತಂ ಸೇನಾಸನಂ ಭಜತಿ ಅರಞ್ಞಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ಪಬ್ಬತಂ ಕನ್ದರಂ ಗಿರಿಗುಹಂ ಸುಸಾನಂ ವನಪತ್ಥಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಂ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೦೮). ಏವಮಸ್ಸ ಉತುತ್ತಯಾನುಕೂಲಂ ಧಾತುಚರಿಯಾನುಕೂಲಞ್ಚ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾನುರೂಪಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪದಿಸಿತ್ವಾ ಅಲೀನಾನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಂ ಸನ್ತಮಿರಿಯಾಪಥಂ ಉಪದಿಸನ್ತೋ ನಿಸೀದತೀತಿ ಆಹ. ಅಥಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ದಳ್ಹಭಾವಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವತ್ತನಸಮತ್ಥತಂ ಆರಮ್ಮಣಪರಿಗ್ಗಹೂಪಾಯಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ. ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ. ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಮಂಸನ್ಹಾರೂನಿ ನ ಪಣಮನ್ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಯಾ ತೇಸಂ ಪಣಮನಪಚ್ಚಯಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಾಸು ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಸು ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪರಿಪತತಿ, ವುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ.

ಪರಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿಮುಖಂ ಸತಿಂ ಠಪಯಿತ್ವಾ. ಸೋ ಸತೋವ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತೀತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಏವಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಏವಞ್ಚ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ತಂ ಸತಿಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಸತೋ ಏವ ಅಸ್ಸಸತಿ ಸತೋ ಪಸ್ಸಸತಿ, ಸತೋಕಾರೀ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸತೋಕಾರೀ ಹೋತಿ, ತೇ ಪಕಾರೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋತಿ ದೀಘಂ ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಂ ಪವತ್ತಯನ್ತೋ. ತಥಾ ರಸ್ಸಂ. ಯಾ ಪನ ನೇಸಂ ದೀಘರಸ್ಸತಾ, ಸಾ ಕಾಲವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕದಾಚಿ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಹತ್ಥಿಅಹಿಆದಯೋ ವಿಯ ಕಾಲವಸೇನ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತಿ ಚ, ಕದಾಚಿ ಸುನಖಸಸಾದಯೋ ವಿಯ ರಸ್ಸಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ದೀಘರಸ್ಸಾ ನಾಮ ನ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ದೀಘಂ ಕಾಲಂ ಪವಿಸನ್ತಾ ಚ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ಚ ದೀಘಾ, ರಸ್ಸಂ ಕಾಲಂ ಪವಿಸನ್ತಾ ಚ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ಚ ರಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ರಾಯಂ ಭಿಕ್ಖು ಉಪರಿ ವುತ್ತೇಹಿ ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಸಾಮಿ, ಪಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ, ತಥಾ ರಸ್ಸಂ.

ಏವಂ ಪಜಾನತೋ ಚ –

‘‘ದೀಘೋ ರಸ್ಸೋ ಚ ಅಸ್ಸಾಸೋ, ಪಸ್ಸಾಸೋಪಿ ಚ ತಾದಿಸೋ;

ಚತ್ತಾರೋ ವಣ್ಣಾ ವತ್ತನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಗ್ಗೇವ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೧೯; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫);

ನವನ್ನಞ್ಚಸ್ಸ ಆಕಾರಾನಂ ಏಕೇನಾಕಾರೇನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಕಲಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಕಾಯಸ್ಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಸಕಲಸ್ಸ ಪಸ್ಸಾಸಕಾಯಸ್ಸಾದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ಏವಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೇನ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣವಿಸಟೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೧೯; ಪಾರಾ. ೨.೧೬೫) ಅಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ, ಪಸ್ಸಾಸಕಾಯೇ ವಾ ಆದಿ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ, ನ ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸೋ ಆದಿಮೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕಿಲಮತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಮಜ್ಝಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ನ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಂ. ಸೋ ಮಜ್ಝಮೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕಿಲಮತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ನ ಆದಿಮಜ್ಝಂ. ಸೋ ಪರಿಯೋಸಾನಂಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಆದಿಮಜ್ಝೇ ಕಿಲಮತಿ. ಏಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಲಮತಿ. ತಾದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಏವಂ ಘಟತಿ ವಾಯಮತಿ. ಯೋ ವಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸಂವರೋ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ. ಯೋ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ, ಅಯಂ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ. ಯಾ ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಾಯ ಸತಿಯಾ ತೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಿಕ್ಖತಿ ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೇನ ಕೇವಲಂ ಅಸ್ಸಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸಸಿತಬ್ಬಮೇವ ಚ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪನ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದೀಸು ಯೋಗೋ ಕರಣೀಯೋ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಅಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸಸಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತಿ’’ಚ್ಚೇವ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಸೇನ ಪಾಳಿಂ ವತ್ವಾ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಞಾಣುಪ್ಪಾದನಾದಿನೋ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅನಾಗತಕಾಲವಸೇನ ಪಾಳಿ ಆರೋಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ…ಪೇ… ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಓಳಾರಿಕಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ ನಿರೋಧೇನ್ತೋ ವೂಪಸಮೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ.

ತತ್ರೇವಂ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ – ಇಮಸ್ಸ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಸದರಥಾ ಹೋನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಾ. ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಓಳಾರಿಕತ್ತೇ ಅವೂಪಸನ್ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಪಿ ಓಳಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಬಲವತರಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಾ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತದಾ ತೇ ಸನ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ವೂಪಸನ್ತಾ. ತೇಸು ವೂಪಸನ್ತೇಸು ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸುಖುಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಧಾವಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಾ ವಾ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ಮಹಾಭಾರಂ ವಾ ಸೀಸತೋ ಓರೋಪೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ನಾಸಿಕಾ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯದಾ ಪನೇಸ ತಂ ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಅಲ್ಲಸಾಟಕಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ಸೀತಾಯ ಛಾಯಾಯ ನಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಅಥಸ್ಸ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸುಖುಮಾ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ, ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವಿಚೇತಬ್ಬಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಾ, ಏವಮೇವಂ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ‘‘ಓಳಾರಿಕೋಳಾರಿಕೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪನ ಅತ್ಥಿ. ತೇನಸ್ಸ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಸುಖುಮೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹು ಪೋರಾಣಾ –

‘‘ಸಾರದ್ಧೇ ಕಾಯೇ ಚಿತ್ತೇ ಚ, ಅಧಿಮತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ;

ಅಸಾರದ್ಧಮ್ಹಿ ಕಾಯಮ್ಹಿ, ಸುಖುಮಂ ಸಮ್ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೨೦; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫);

ಪರಿಗ್ಗಹೇಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಸುಖುಮೋ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ. ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಚ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ. ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚ ತತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಸುಖುಮೋ. ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಚ ಓಳಾರಿಕೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಅತಿಸುಖುಮೋ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಮೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಇದಂ ತಾವ ದೀಘಭಾಣಕಸಂಯುತ್ತಭಾಣಕಾನಂ ಮತಂ.

ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಓಳಾರಿಕೋ, ದುತಿಯಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಸುಖುಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನತೋ ಉಪರೂಪರಿಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇಪಿ ಸುಖುಮತರಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಪನ ಮತೇನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೂಪಚಾರೇ ಪವತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಅಯಂ ತಾವ ಸಮಥೇ ನಯೋ.

ವಿಪಸ್ಸನಾಯಂ ಪನ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಉಪಾದಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಸಕಲರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನೇ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ಓಳಾರಿಕೋ, ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖುಮೋ. ಸೋಪಿ ದುಬ್ಬಲವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಓಳಾರಿಕೋ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖುಮೋ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಮೇತ್ಥ ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಯಂ ತಾವೇತ್ಥ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಇದಮೇವ ಚತುಕ್ಕಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಇತರಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಏತ್ಥ ಪತ್ತಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಆನಾಪಾನಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಪದಟ್ಠಾನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೀಲಪರಿಸೋಧನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಿಮೇ ಪಞ್ಚ ಸನ್ಧಯೋ ಉಗ್ಗಹೋ ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಅಪ್ಪನಾ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹೋ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ. ಪರಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪರಿಪುಚ್ಛನಂ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ. ಅಪ್ಪನಾ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾ. ಲಕ್ಖಣಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಂ, ‘‘ಏವಂ ಲಕ್ಖಣಮಿದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಭಾವೂಪಧಾರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏವಂ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅತ್ತನಾಪಿ ನ ಕಿಲಮತಿ, ಆಚರಿಯಮ್ಪಿ ನ ವಿಹೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಥೋಕಂ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತ್ವಾ ಬಹುಂ ಕಾಲಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ಏವಂ ಪಞ್ಚಸನ್ಧಿಕಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ದೋಸಯುತ್ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಸೇನಾಸನೇ ವಸನ್ತೇನ ಉಪಚ್ಛಿನ್ನಖುದ್ದಕಪಲಿಬೋಧೇನ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೇನ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಪಟಿವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸುಖನಿಸಿನ್ನೇನ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸರಣೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಹಂಸೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹತೋ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹಾಪೇನ್ತೇನ ಇದಂ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತತ್ರಾಯಂ ಮನಸಿಕಾರವಿಧಿ –

‘‘ಗಣನಾ ಅನುಬನ್ಧನಾ, ಫುಸನಾ ಠಪನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ;

ವಿವಟ್ಟನಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಪಟಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಗಣನಾತಿ ಗಣನಾಯೇವ. ಅನುಬನ್ಧನಾತಿ ಅನುಗಮನಾ. ಫುಸನಾತಿ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ. ಠಪನಾತಿ ಅಪ್ಪನಾ. ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ವಿವಟ್ಟನಾತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಫಲಂ. ತೇಸಞ್ಚ ಪಟಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ. ತತ್ಥ ಇಮಿನಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಗಣನಾಯ ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಗಣೇನ್ತೇನ ಪನ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನ ಠಪೇತಬ್ಬಂ, ದಸನ್ನಂ ಉಪರಿ ನ ನೇತಬ್ಬಂ, ಅನ್ತರಾ ಖಣ್ಡಂ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ ಸಮ್ಬಾಧೇ ವಜೇ ಸನ್ನಿರುದ್ಧಗೋಗಣೋ ವಿಯ. ದಸನ್ನಂ ಉಪರಿ ನೇನ್ತಸ್ಸ ಗಣನನಿಸ್ಸಿತೋವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ಅನ್ತರಾ ಖಣ್ಡಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ನು ಖೋ ಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ನೋ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇ ದೋಸೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗಣೇತಬ್ಬಂ.

ಗಣೇನ್ತೇನ ಚ ಪಠಮಂ ದನ್ಧಗಣನಾಯ ಧಞ್ಞಮಾಪಕಗಣನಾಯ ಗಣೇತಬ್ಬಂ. ಧಞ್ಞಮಾಪಕೋ ಹಿ ನಾಳಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಓಕಿರತಿ, ಪುನ ಪೂರೇನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಚವರಂ ದಿಸ್ವಾ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಂ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವದತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇತಿಆದೀಸು. ಏವಮೇವಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಸು ಯೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕಂ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ‘‘ದಸ ದಸಾ’’ತಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾವ ಗಣೇತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ಏವಂ ಗಣಯತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾ ಚ ಪವಿಸನ್ತಾ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಅಥಾನೇನ ತಂ ದನ್ಧಗಣನಂ ಧಞ್ಞಮಾಪಕಗಣನಂ ಪಹಾಯ ಸೀಘಗಣನಾಯ ಗೋಪಾಲಕಗಣನಾಯ ಗಣೇತಬ್ಬಂ. ಛೇಕೋ ಹಿ ಗೋಪಾಲಕೋ ಸಕ್ಖರಾದಯೋ ಉಚ್ಛಙ್ಗೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ರಜ್ಜುದಣ್ಡಹತ್ಥೋ ಪಾತೋವ ವಜಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗಾವೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಲಿಘತ್ಥಮ್ಭಮತ್ಥಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ದ್ವಾರಂ ಪತ್ತಂ ಪತ್ತಂಯೇವ ಗಾವಂ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ’’ತಿ ಸಕ್ಖರಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಣೇತಿ. ತಿಯಾಮರತ್ತಿಂ ಸಮ್ಬಾಧೇ ಓಕಾಸೇ ದುಕ್ಖಂ ವುತ್ಥಗೋಗಣೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಉಪನಿಘಂಸನ್ತೋ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ಪುಞ್ಜಪುಞ್ಜೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ಸೋ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ‘‘ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ದಸಾ’’ತಿ ಗಣೇತಿಯೇವ, ಏವಮಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮನಯೇನ ಗಣಯತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ. ತತೋ ತೇನ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಞ್ಚರನ್ತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ, ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಛ, ಏಕೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ಛ ಸತ್ತ…ಪೇ… ಅಟ್ಠ ನವ ದಸಾ’’ತಿ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಗಣೇತಬ್ಬಮೇವ. ಗಣನಾಪಟಿಬದ್ಧೇ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಗಣನಬಲೇನೇವ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ ಅರಿತ್ತುಪತ್ಥಮ್ಭನವಸೇನ ಚಣ್ಡಸೋತೇ ನಾವಾಠಪನಮಿವ.

ತಸ್ಸೇವಂ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಗಣಯತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಅಥ ‘‘ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ವಾತಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ಗಣೇತಬ್ಬಂ. ಅನ್ತೋಪವಿಸನವಾತೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಸಯತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ವಾತಬ್ಭಾಹತಂ ಮೇದಪೂರಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಬಹಿನಿಕ್ಖಮನವಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಚಿತ್ತಂ ನೀಹರತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠೋಕಾಸೇ ಪನ ಸತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಭಾವನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ವಾತಂ ಅಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ವೇಗೇನ ವೇಗೇನ ಗಣೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಕೀವಚಿರಂ ಪನೇತಂ ಗಣೇತಬ್ಬನ್ತಿ? ಯಾವ ವಿನಾ ಗಣನಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ. ಬಹಿ ವಿಸಟವಿತಕ್ಕವಿಚ್ಛೇದಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಸಣ್ಠಾಪನತ್ಥಂಯೇವ ಹಿ ಗಣನಾತಿ.

ಏವಂ ಗಣನಾಯ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅನುಬನ್ಧನಾ ನಾಮ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ಸತಿಯಾ ನಿರನ್ತರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಅನುಗಮನಂ. ತಞ್ಚ ಖೋ ನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನುಗಮನವಸೇನ. ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ತಸ್ಸಾನುಗಮನೇ ಆದೀನವಾ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾಯೇವ.

ತಸ್ಮಾ ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಮನಸಿಕರೋನ್ತೇನ ನ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನವಸೇನ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಫುಸನಾವಸೇನ ಚ ಠಪನಾವಸೇನ ಚ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಗಣನಾನುಬನ್ಧನಾವಸೇನ ವಿಯ ಹಿ ಫುಸನಾಠಪನಾವಸೇನ ವಿಸುಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ನತ್ಥಿ, ಫುಟ್ಠಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪನ ಗಣೇನ್ತೋ ಗಣನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತತ್ಥೇವ ಗಣನಂ ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾ ತೇ ಸತಿಯಾ ಅನುಬನ್ಧನ್ತೋ, ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ಅನುಬನ್ಧನಾಯ ಚ ಫುಸನಾಯ ಚ ಠಪನಾಯ ಚ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಪಙ್ಗುಳದೋವಾರಿಕೋಪಮಾಹಿ ಇಧೇವ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಕಕಚೂಪಮಾಯ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಪಙ್ಗುಳೋಪಮಾ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಪಙ್ಗುಳೋ ದೋಲಾಯ ಕೀಳತಂ ಮಾತಾಪುತ್ತಾನಂ ದೋಲಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ದೋಲಾಥಮ್ಭಮೂಲೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಕಮೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಚ ದೋಲಾಫಲಕಸ್ಸ ಉಭೋ ಕೋಟಿಯೋ ಮಜ್ಝಞ್ಚ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಚ ಉಭೋಕೋಟಿಮಜ್ಝಾನಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಬ್ಯಾವಟೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಭಿಕ್ಖು ಸತಿವಸೇನ ಉಪನಿಬನ್ಧನತ್ಥಮ್ಭಮೂಲೇ ಠತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸದೋಲಂ ಖಿಪಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿಮಿತ್ತೇ ಸತಿಯಾ ನಿಸೀದನ್ತೋ ಕಮೇನ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾನಞ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಞ್ಚ ಫುಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಸತಿಯಾ ಅನುಗಚ್ಛನ್ತೋ ತತ್ಥೇವ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೨೫) ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಚ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಬ್ಯಾವಟೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪಙ್ಗುಳೋಪಮಾ.

ಅಯಂ ಪನ ದೋವಾರಿಕೋಪಮಾ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ದೋವಾರಿಕೋ ನಗರಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಪುರಿಸೇ ‘‘ಕೋ ತ್ವಂ, ಕುತೋ ವಾ ಆಗತೋ, ಕುಹಿಂ ವಾ ಗಚ್ಛಸಿ, ಕಿಂ ವಾ ತೇ ಹತ್ಥೇ’’ತಿ ನ ವೀಮಂಸತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸ ತೇ ಭಾರಾ, ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಂಯೇವ ಪನ ವೀಮಂಸತಿ, ಏವಮೇವ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠವಾತಾ ಚ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತವಾತಾ ಚ ನ ಭಾರಾ ಹೋನ್ತಿ, ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಾ ದ್ವಾರಪ್ಪತ್ತಾಯೇವ ಭಾರಾತಿ ಅಯಂ ದೋವಾರಿಕೋಪಮಾ.

ಕಕಚೂಪಮಾ ಪನ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೫೯) ನಯೇನ ಇಧ ವುತ್ತಾಯೇವ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಆಗತಾಗತವಸೇನ ಅಮನಸಿಕಾರಮತ್ತಮೇವ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಚಿರೇನೇವ ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅವಸೇಸಝಾನಙ್ಗಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾ ಅಪ್ಪನಾಸಙ್ಖಾತಾ ಠಪನಾ ಚ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಸಚಿ ಪನ ಗಣನಾವಸೇನೇವ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಯಥಾ ಸಾರದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಮಞ್ಚೇ ವಾ ಪೀಠೇ ವಾ ನಿಸೀದತೋ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಓನಮತಿ ವಿಕೂಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಸಾರದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಪನ ನಿಸೀದತೋ ನೇವ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಓನಮತಿ ನ ವಿಕೂಜತಿ, ನ ಪಚ್ಚತ್ಥರಣಂ ವಲಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತೂಲಪಿಚುಪೂರಿತಂ ವಿಯ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಅಸಾರದ್ಧೋ ಕಾಯೋ ಲಹುಕೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ಗಣನಾವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಅನುಕ್ಕಮತೋ ಓಳಾರಿಕಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿರೋಧವಸೇನ ಕಾಯದರಥೇ ವೂಪಸನ್ತೇ ಕಾಯೋಪಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಲಹುಕಂ ಹೋತಿ, ಸರೀರಂ ಆಕಾಸೇ ಲಙ್ಘನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ.

ತಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸುಖುಮಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಪರಾಪರಂ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ ಸುಖುಮತರಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಉಪರಿ ವುತ್ತಕಂಸಥಾಲೋಪಮಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯಥಾ ಹಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಭೂತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ. ಇದಂ ಪನ ಉಪರೂಪರಿ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಸುಖುಮತ್ತಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಉಪಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ನ ಉಪಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತೇ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಆಚರಿಯಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ನಟ್ಠಂ ದಾನಿ ಮೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಇರಿಯಾಪಥಂ ವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನವನವಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೇನೇವ ದೇಸತೋ ಆಹರಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ರಾಯಂ ಆಹರಣೂಪಾಯೋ – ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ನಾಮ ಕತ್ಥ ಅತ್ಥಿ, ಕತ್ಥ ನತ್ಥಿ. ಕಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಕಸ್ಸ ವಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಥೇವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತೋ ‘‘ಇಮೇ ಅನ್ತೋಮಾತುಕುಚ್ಛಿಯಂ ನತ್ಥಿ, ಉದಕೇ ನಿಮುಗ್ಗಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ಅಸಞ್ಞೀಭೂತಾನಂ ಮತಾನಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗೀನಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಏವಂ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತಾ ಪಟಿಚೋದೇತಬ್ಬೋ ‘‘ನನು, ತ್ವಂ ಪಣ್ಡಿತ, ನೇವ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಗತೋ, ನ ಉದಕೇ ನಿಮುಗ್ಗೋ, ನ ಅಸಞ್ಞೀಭೂತೋ, ನ ಮತೋ, ನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನೋ, ನ ರೂಪಾರೂಪಭವಸಮಙ್ಗೀ, ನ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನೋ. ಅತ್ಥಿಯೇವ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾಯ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋಸೀ’’ತಿ. ಅಥಾನೇನ ಪಕತಿಫುಟ್ಠವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ. ಇಮೇ ಹಿ ದೀಘನಾಸಿಕಸ್ಸ ನಾಸಾಪುಟಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ರಸ್ಸನಾಸಿಕಸ್ಸ ಉತ್ತರೋಟ್ಠಂ. ತಸ್ಮಾನೇನ ಇಮಂ ನಾಮ ಠಾನಂ ಘಟ್ಟೇನ್ತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥವಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಸ್ಸ ಅಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೪೯; ಸಂ. ನಿ. ೫.೯೯೨). ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪನ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ಪನ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗರುಕಂ ಗರುಕಭಾವನಂ ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಪುತ್ತಾನಂ ಮಹಾಪುರಿಸಾನಂಯೇವ ಮನಸಿಕಾರಭೂಮಿಭೂತಂ, ನ ಚೇವ ಇತ್ತರಂ, ನ ಚ ಇತ್ತರಸತ್ತಸಮಾಸೇವಿತಂ. ಯಥಾ ಯಥಾ ಮನಸಿ ಕರೀಯತಿ, ತಥಾ ತಥಾ ಸನ್ತಞ್ಚೇವ ಹೋತಿ ಸುಖುಮಞ್ಚ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಬಲವತೀ ಸತಿ ಚ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ಮಟ್ಠಸಾಟಕಸ್ಸ ತುನ್ನಕರಣಕಾಲೇ ಸೂಚಿಪಿ ಸುಖುಮಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಸೂಚಿಪಾಸವೇಧನಮ್ಪಿ ತತೋ ಸುಖುಮತರಂ, ಏವಮೇವಂ ಮಟ್ಠಸಾಟಕಸದಿಸಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾಕಾಲೇ ಸೂಚಿಪಟಿಭಾಗಾ ಸತಿಪಿ ಸೂಚಿಪಾಸವೇಧನಪಟಿಭಾಗಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಿ ಬಲವತೀ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ತಾಹಿ ಚ ಪನ ಸತಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಕತಿಫುಟ್ಠೋಕಾಸಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ಕಸ್ಸಕೋ ಖೇತ್ತಂ ಕಸಿತ್ವಾ ಬಲೀಬದ್ದೇ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಗೋಚರಮುಖೇ ಕತ್ವಾ ಛಾಯಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಿಸ್ಸಮೇಯ್ಯ, ಅಥಸ್ಸ ತೇ ಬಲೀಬದ್ದಾ ವೇಗೇನ ಅಟವಿಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯುಂ. ಯೋ ಹೋತಿ ಛೇಕೋ ಕಸ್ಸಕೋ, ಸೋ ಪುನ ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತುಕಾಮೋ ನ ತೇಸಂ ಅನುಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಟವಿಂ ಆಹಿಣ್ಡತಿ. ಅಥ ಖೋ ರಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪತೋದಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಜುಕಮೇವ ತೇಸಂ ನಿಪಾತನತಿತ್ಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸೀದತಿ ವಾ ನಿಪಜ್ಜತಿ ವಾ. ಅಥ ತೇ ಗೋಣೇ ದಿವಸಭಾಗಂ ಚರಿತ್ವಾ ನಿಪಾತನತಿತ್ಥಂ ಓತರಿತ್ವಾ ನ್ಹತ್ವಾ ಚ ಪಿವಿತ್ವಾ ಚ ಪಚ್ಚುತ್ತರಿತ್ವಾ ಠಿತೇ ದಿಸ್ವಾ ರಸ್ಮಿಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಪತೋದೇನ ವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ಏವಮೇವಂ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನ ತೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಕತಿಫುಟ್ಠೋಕಾಸಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಸತಿರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಞಾಪತೋದಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕತಿಫುಟ್ಠೋಕಾಸೇ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಹಿಸ್ಸ ಮನಸಿಕರೋತೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ತೇ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ ನಿಪಾತನತಿತ್ಥೇ ವಿಯ ಗೋಣಾ. ತತೋ ತೇನ ಸತಿರಸ್ಮಿಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪತೋದೇನ ವಿಜ್ಝನ್ತೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸೇವಮನುಯುಞ್ಜತೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ತಂ ಪನೇತಂ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಸದಿಸಂ ಹೋತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಸುಖಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದಯಮಾನೋ ತೂಲಪಿಚು ವಿಯ ಕಪ್ಪಾಸಪಿಚು ವಿಯ ವಾತಧಾರಾ ವಿಯ ಚ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಹು.

ಅಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಇದಞ್ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ತಾರಕರೂಪಂ ವಿಯ ಮಣಿಗುಳಿಕಾ ವಿಯ ಮುತ್ತಾಗುಳಿಕಾ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖರಸಮ್ಫಸ್ಸಂ ಹುತ್ವಾ ಕಪ್ಪಾಸಟ್ಠಿ ವಿಯ ದಾರುಸಾರಸೂಚಿ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ದೀಘಪಾಮಙ್ಗಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಕುಸುಮದಾಮಂ ವಿಯ ಧೂಮಸಿಖಾ ವಿಯ ಚ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಿತ್ಥತಂ ಮಕ್ಕಟಕಸುತ್ತಂ ವಿಯ ವಲಾಹಕಪಟಲಂ ವಿಯ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ರಥಚಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಚ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಯಥಾ ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಸುತ್ತನ್ತಂ ಸಜ್ಝಾಯಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇಸು ಏಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕೀದಿಸಂ ಹುತ್ವಾ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಮಹತೀ ಪಬ್ಬತೇಯ್ಯಾ ನದೀ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪರೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕಾ ವನರಾಜಿ ವಿಯ’’. ಅಞ್ಞೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಏಕೋ ಸೀತಚ್ಛಾಯೋ ಸಾಖಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಫಲಭಾರಭರಿತೋ ರುಕ್ಖೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ತಂ ಏಕಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಏವಂ ಏಕಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಸಞ್ಞಜಞ್ಹಿ ಏತಂ ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಂ ಸಞ್ಞಾಪಭವಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಞ್ಞಾನಾನತಾಯ ನಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ಪನ ನಿಮಿತ್ತೇ ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ಏವರೂಪಂ ನಾಮ ಉಪಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ. ಆಚರಿಯೇನ ಪನ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಮಿದಂ, ಆವುಸೋ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅಥಾನೇನ ನಿಮಿತ್ತೇಯೇವ ಚಿತ್ತಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಏವಮಸ್ಸಾಯಂ ಇತೋ ಪಭುತಿ ಠಪನಾವಸೇನ ಭಾವನಾ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪೋರಾಣೇಹಿ –

‘‘ನಿಮಿತ್ತೇ ಠಪಯಂ ಚಿತ್ತಂ, ನಾನಾಕಾರಂ ವಿಭಾವಯಂ;

ಧೀರೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ, ಸಕಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬನ್ಧತೀ’’ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೩೨);

ತಸ್ಸೇವಂ ನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನತೋ ಪಭುತಿ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾವ, ಚಿತ್ತಂ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಮೇವ. ಅಥಾನೇನ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ನೇವ ವಣ್ಣತೋ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಲಕ್ಖಣತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಖತ್ತಿಯಮಹೇಸಿಯಾ ಚಕ್ಕವತ್ತಿಗಬ್ಭೋ ವಿಯ ಕಸ್ಸಕೇನ ಸಾಲಿಯವಗಬ್ಭೋ ವಿಯ ಚ ಆವಾಸಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಅಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಾನೇವ ಸತ್ತ ಸಪ್ಪಾಯಾನಿ ಸೇವನ್ತೇನ ಸಾಧುಕಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ, ಅಥ ನಂ ಏವಂ ರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಮನಸಿಕಾರವಸೇನ ವುದ್ಧಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಗಮಯಿತ್ವಾ ದಸವಿಧಂ ಅಪ್ಪನಾಕೋಸಲ್ಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಂ, ವೀರಿಯಸಮತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಸೇವಂ ಘಟೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವುತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನೋ ಪನೇತ್ಥ ಭಿಕ್ಖು ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾವಿವಟ್ಟನಾವಸೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತುಕಾಮೋ ತದೇವ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ವಸಿಪ್ಪತ್ತಂ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತಿ. ಕಥಂ? ಸೋ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಮುದಯೋ ಕರಜಕಾಯೋ ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಾರಗಗ್ಗರಿಯಾ ಧಮಮಾನಾಯ ಭಸ್ತಞ್ಚ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಚ ತಜ್ಜಂ ವಾಯಾಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಾತೋ ಸಞ್ಚರತಿ, ಏವಮೇವಂ ಕಾಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾತಿ. ತತೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಚ ಕಾಯಞ್ಚ ರೂಪನ್ತಿ, ಚಿತ್ತಞ್ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಅರೂಪನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ.

ಏವಂ ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಚ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ತೀಸುಪಿ ಅದ್ಧಾಸು ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಕಙ್ಖಂ ವಿತರತಿ, ವಿತಿಣ್ಣಕಙ್ಖೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾ’’ತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಓಭಾಸಾದಯೋ ದಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ಪಹಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಉದಯಂ ಪಹಾಯ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರನ್ತರಂ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನೇನ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇಸು ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದನ್ತೋ ವಿರಜ್ಜನ್ತೋ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತೋ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಏಕೂನವೀಸತಿಭೇದಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಯನ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚಸ್ಸ ಗಣನಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಭಾವನಾ ಸಮತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ. ಅಯಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಣ್ಣನಾ.

ಇತರೇಸು ಪನ ತೀಸು ಚತುಕ್ಕೇಸು ಯಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾನಯೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪದವಣ್ಣನಾನಯೇನೇವ ತೇಸಂ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದೀತಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ.

ಕಥಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ.

ಕಥಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪೀತಿಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ. ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅವಸೇಸಪದಾನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ – ತಿಣ್ಣಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಸುಖಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ. ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ. ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋ, ನಿರೋಧೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಪೀತಿಪದೇ ಪೀತಿಸೀಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಸುಖಪದೇ ಸರೂಪೇನೇವ ವೇದನಾ. ದ್ವೀಸು ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸು ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ, ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭೪; ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩) ವಚನತೋ ಸಞ್ಞಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾತಿ ಏವಂ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾನಯೇನ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಭಿಪ್ಪಮೋದಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋದೇನ್ತೋ ಪಮೋದೇನ್ತೋ ಹಾಸೇನ್ತೋ ಪಹಾಸೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅಭಿಪ್ಪಮೋದೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಧಿವಸೇನ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚ.

ಕಥಂ ಸಮಾಧಿವಸೇನ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪೀತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತಿ. ಕಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ? ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪೀತಿಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪೀತಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಚಿತ್ತಂ ಆಮೋದೇತಿ ಪಮೋದೇತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ ‘‘ಅಭಿಪ್ಪಮೋದಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಆದಹನ್ತೋ ಸಮಂ ಠಪೇನ್ತೋ, ತಾನಿ ವಾ ಪನ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಖಣಿಕಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ, ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಖಣಿಕಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ವಸೇನಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಆದಹನ್ತೋ ಸಮಂ ಠಪೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮಾದಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ವಿಮೋಚಯಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇನ ನೀವರಣೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ, ದುತಿಯೇನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ, ತತಿಯೇನ ಪೀತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ, ತಾನಿ ವಾ ಪನ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ, ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಸಞ್ಞಾತೋ, ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾತೋ, ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನನ್ದಿತೋ, ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ರಾಗತೋ, ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮುದಯತೋ, ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆದಾನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಚೇನ್ತೋ ವಿಮೋಚೇನ್ತೋ ಅಸ್ಸಸತಿ ಚೇವ ಪಸ್ಸಸತಿ ಚ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ವಿಮೋಚಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಭಾಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಅನಿಚ್ಚಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಅನಿಚ್ಚತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಭಾವಾ. ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ, ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವೋ ವಾ, ನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಖಣಭಙ್ಗೇನ ಭೇದೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ವಸೇನ ರೂಪಾದೀಸು ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತಸ್ಮಾ ಏವಂಭೂತೋ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ಇಧ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ದ್ವೇ ವಿರಾಗಾ ಖಯವಿರಾಗೋ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ ಚ. ತತ್ಥ ಖಯವಿರಾಗೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಖಣಭಙ್ಗೋ. ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ತದುಭಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಚ. ತಾಯ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ‘‘ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ದ್ವೇ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ. ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋಯೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಸಙ್ಖತದೋಸದಸ್ಸನೇನ ಚ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಗ್ಗೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಚ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚೇವ ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನ ಪುರಿಮಪುರಿಮಞಾಣಾನಂ ಅನುಅನು ಪಸ್ಸನತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಾಯ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ಪಸ್ಸಸನ್ತೋ ಚ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ವಿರಾಗಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ತತೋ ಬಲವತರಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿರಜ್ಜನಸಮತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ, ‘‘ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ತತೋ ಬಲವತರಾಯ ಕಿಲೇಸನಿರೋಧನಸಮತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ, ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭೂತಾಯ ಅತಿತಿಕ್ಖಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯತ್ಥ ಪನ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಸೋ ಅಭಿನ್ನೋಯೇವ. ಏವಮಿದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಪುರಿಮಾನಿ ಪನ ತೀಣಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾತಿ.

ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೬೪. ಇದಾನಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಮಾತಿಕಂ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾತಿಆದೀಹಿ ದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸಾಸನಮೇವ ಕಥಿತಂ. ತಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಖಮನವಸೇನ ಖನ್ತಿ, ರುಚ್ಚನವಸೇನ ರುಚಿ, ಗಹಣವಸೇನ ಆದಾಯೋ, ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮೋ, ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತದುಭಯೇನಪಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಪವುತ್ತವಸೇನ ಪಾವಚನಂ, ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಅನುಸಿಟ್ಠಿದಾನವಸೇನ ಸತ್ಥುಸಾಸನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ಇಮಿಸ್ಸಾ ಬುದ್ಧದಿಟ್ಠಿಯಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಬುದ್ಧಖನ್ತಿಯಾ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಬುದ್ಧರುಚಿಯಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಆದಾಯೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧವಿನಯೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಿನಯೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಪಾವಚನೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧಸತ್ಥುಸಾಸನೇತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಪಿಚೇತಂ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಂ ಸಕಲಂ ಪಾವಚನಂ ಭಗವತಾ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ ಚ ದಿಟ್ಠಿ. ಭಗವತೋ ಖಮನವಸೇನ ಖನ್ತಿ. ರುಚ್ಚನವಸೇನ ರುಚಿ. ಗಹಣವಸೇನ ಆದಾಯೋ. ಅತ್ತನೋ ಕಾರಕಂ ಅಪಾಯೇ ಅಪತಮಾನಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ. ಸೋವ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ ವಿನೇತೀತಿ ವಿನಯೋ. ಧಮ್ಮೋ ಚ ಸೋ ವಿನಯೋ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ, ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹಿ ವಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಏಸ ವಿನಯೋತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಯೇ ಚ ಖೋ ತ್ವಂ, ಗೋತಮಿ, ಧಮ್ಮೇ ಜಾನೇಯ್ಯಾಸಿ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ನೋ ಸರಾಗಾಯ…ಪೇ… ಏಕಂಸೇನ, ಗೋತಮಿ, ಧಾರೇಯ್ಯಾಸಿ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಏಸೋ ವಿನಯೋ ಏತಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೫೩; ಚೂಳವ. ೪೦೬). ಧಮ್ಮೇನ ವಾ ವಿನಯೋ, ನ ದಣ್ಡಾದೀಹೀತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ದಣ್ಡೇನೇಕೇ ದಮಯನ್ತಿ, ಅಙ್ಕುಸೇಹಿ ಕಸಾಹಿ ಚ;

ಅದಣ್ಡೇನ ಅಸತ್ಥೇನ, ನಾಗೋ ದನ್ತೋ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೨.೩೫೨; ಚೂಳವ. ೩೪೨);

ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮೇನ ನಯಮಾನಾನಂ, ಕಾ ಉಸೂಯಾ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೬೩). ಧಮ್ಮಾಯ ವಾ ವಿನಯೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮತ್ಥಂ ಹೇಸ ವಿನಯೋ, ನ ಭವಭೋಗಾಮಿಸತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ನಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ ಜನಕುಹನತ್ಥ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೩೫; ಅ. ನಿ. ೪.೨೫) ವಿತ್ಥಾರೋ. ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋಪಿ ಆಹ – ‘‘ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೫೯). ವಿಸುದ್ಧಂ ವಾ ನಯತೀತಿ ವಿನಯೋ, ಧಮ್ಮತೋ ವಿನಯೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಸಂಸಾರಧಮ್ಮತೋ ಹಿ ಸೋಕಾದಿಧಮ್ಮತೋ ವಾ ಏಸ ವಿಸುದ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಯತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ವಿನಯೋ, ನ ತಿತ್ಥಕರಾನನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಹಿ ಭಗವಾ, ತಸ್ಸೇವ ಏಸ ವಿನಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಏವ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಧಮ್ಮೇಸು ವಿನಯೋ, ನ ಸತ್ತೇಸು ನ ಜೀವೇಸು ಚಾತಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ. ಸಾತ್ಥಸಬ್ಯಞ್ಜನತಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ವಚನತೋ ಪಧಾನಂ ವಚನನ್ತಿ ಪವಚನಂ, ಪವಚನಮೇವ ಪಾವಚನಂ. ಸಬ್ಬಚರಿಯಾಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಚರಿಯಭಾವೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ ಸತ್ಥುಭೂತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನನ್ತಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ, ಸತ್ಥುಭೂತಂ ವಾ ಸಾಸನನ್ತಿಪಿ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ. ‘‘ಯೋ ವೋ, ಆನನ್ದ, ಮಯಾ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ದೇಸಿತೋ ಪಞ್ಞತ್ತೋ, ಸೋ ವೋ ಮಮಚ್ಚಯೇನ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೧೬) ಹಿ ಧಮ್ಮವಿನಯೋವ ಸತ್ಥಾತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಾಸನೇ ಸಬ್ಬಾಕಾರಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ರ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಚ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ‘‘ಇಧಾ’’ತಿಮಾತಿಕಾಯ ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ.

ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕೋ ವಾತಿಆದಿನಾ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ಅವತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಭಿಕ್ಖುಯೇವ ದಸ್ಸಿತೋ. ತತ್ಥ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಚ ಸೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ, ಕಲ್ಯಾಣೋ ಚ ಸೀಲಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಯುತ್ತತ್ತಾತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣೋ, ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣೋವ ಪುಥುಜ್ಜನಕಲ್ಯಾಣಕೋ. ಅಧಿಸೀಲಾದೀನಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸೇಕ್ಖೋ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಾ ಸಕದಾಗಾಮೀ ವಾ ಅನಾಗಾಮೀ ವಾ. ಅಕುಪ್ಪೋ ಚಲಯಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ ಅರಹತ್ತಫಲಧಮ್ಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಇಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವೇತಿ.

ಅರಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ತಾವ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಆಗತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಆರಞ್ಞಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೭೩) ಆಗತಂ. ವಿನಯಸುತ್ತನ್ತಾ ಪನ ಉಭೋಪಿ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ನಾಮ, ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ (ವಿಭ. ೫೨೯) ಅರಞ್ಞಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾತಿ ವುತ್ತಂ, ಇನ್ದಖೀಲತೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಇನ್ದಖೀಲಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಬಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ನಗರಸ್ಸ ವಾ ಉಮ್ಮಾರೋ.

ರುಕ್ಖಮೂಲನಿದ್ದೇಸೇ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಂ ಅವತ್ವಾವ ಯತ್ಥಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ. ಆಸನ್ತಿ ನಿಸೀದನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಆಸನಂ. ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ಠಪಿತಂ. ಮಞ್ಚೋ ವಾತಿಆದೀನಿ ಆಸನಸ್ಸ ಪಭೇದವಚನಾನಿ. ಮಞ್ಚೋಪಿ ಹಿ ನಿಸಜ್ಜಾಯಪಿ ಓಕಾಸತ್ತಾ ಇಧ ಆಸನೇಸು ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಪನ ಮಸಾರಕಬುನ್ದಿಕಾಬದ್ಧಕುಳೀರಪಾದಕಆಹಚ್ಚಪಾದಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರೋ. ಪೀಠಂ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರಮೇವ. ಭಿಸೀತಿ ಉಣ್ಣಾಭಿಸಿಚೋಳಭಿಸಿವಾಕಭಿಸಿತಿಣಭಿಸಿಪಣ್ಣಭಿಸೀನಂ ಅಞ್ಞತರಾ. ತಟ್ಟಿಕಾತಿ ತಾಲಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಚಿನಿತ್ವಾ ಕತಾ. ಚಮ್ಮಖಣ್ಡೋತಿ ನಿಸಜ್ಜಾರಹೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಚಮ್ಮಖಣ್ಡೋ. ತಿಣಸನ್ಥರಾದಯೋ ತಿಣಾದೀನಿ ಗುಮ್ಬೇತ್ವಾ ಕತಾ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ. ಚಙ್ಕಮತಿ ವಾತಿಆದೀಹಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಚತುಇರಿಯಾಪಥಪವತ್ತನಯೋಗ್ಯತಾ ಕಥಿತಾ. ‘‘ಯತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ಸಬ್ಬಪದೇಹಿ ರುಕ್ಖಮೂಲಸ್ಸ ಸನ್ದಚ್ಛಾಯತಾ ಜನವಿವಿತ್ತತಾ ಚ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಕೇನಚೀತಿ ಕೇನಚಿ ಸಮೂಹೇನ. ತಂ ಸಮೂಹಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ಗಹಟ್ಠೇಹಿ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇಹಿ ವಾತಿ ಆಹ. ಅನಾಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ ಅಸಮ್ಬಾಧಂ. ಯಸ್ಸ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಗಾವುತಮ್ಪಿ ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಪಬ್ಬತಗಹನಂ ವನಗಹನಂ ನದೀಗಹನಂ ಹೋತಿ, ನ ಕೋಚಿ ಅವೇಲಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಇದಂ ಸನ್ತಿಕೇಪಿ ಅನಾಕಿಣ್ಣಂ ನಾಮ. ಯಂ ಪನ ಅಡ್ಢಯೋಜನಿಕಂ ವಾ ಯೋಜನಿಕಂ ವಾ ಹೋತಿ, ಇದಂ ದೂರತಾಯ ಏವ ಅನಾಕಿಣ್ಣಂ ನಾಮ.

ವಿಹಾರೋತಿ ಅಡ್ಢಯೋಗಾದಿಮುತ್ತಕೋ ಅವಸೇಸಾವಾಸೋ. ಅಡ್ಢಯೋಗೋತಿ ಸುಪಣ್ಣವಙ್ಕಗೇಹಂ. ಪಾಸಾದೋತಿ ದ್ವೇ ಕಣ್ಣಿಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಕತೋ ದೀಘಪಾಸಾದೋ. ಹಮ್ಮಿಯನ್ತಿ ಉಪರಿಆಕಾಸತಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಕೂಟಾಗಾರಪಾಸಾದೋಯೇವ. ಗುಹಾತಿ ಇಟ್ಠಕಾಗುಹಾ ಸಿಲಾಗುಹಾ ದಾರುಗುಹಾ ಪಂಸುಗುಹಾತಿ ಏವಞ್ಹಿ ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೨೯೪) ವುತ್ತಂ. ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವಿಹಾರೋತಿ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಹಾರಪಥಂ ಅನ್ತೋಯೇವ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನಾನಿ ಚ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕತಸೇನಾಸನಂ. ಗುಹಾತಿ ಭೂಮಿಗುಹಾ, ಯತ್ಥ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ದೀಪಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪಬ್ಬತಗುಹಾ ವಾ ಭೂಮಿಗುಹಾ ವಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಮಾತಿಕಾಯ ಸಬ್ಬಕಾಲಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣವಸೇನ ‘‘ನಿಸೀದತೀ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಭಾವನಾರಮ್ಭಸಬ್ಭಾವತೋ ನಿಸಜ್ಜಾರಮ್ಭಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ನಿಸಿನ್ನೋತಿ ನಿಟ್ಠಾನವಚನಂ ಕತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಉಜುಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮ ಏವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಉಜುಕೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಠಿತೋ ಸುಪಣಿಹಿತೋತಿ ಉಜುಕಂ ಪಣಿಹಿತತ್ತಾ ಉಜುಕೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ, ನ ಸಯಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋತಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಟ್ಠೋ. ಕಿಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ? ನಿಯ್ಯಾನಂ. ಕಿಂ ನಿಯ್ಯಾನಂ? ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಯೇವ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ. ತೇನಾಹನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋತಿ ಮುಖಸದ್ದಸ್ಸ ಜೇಟ್ಠಕತ್ಥವಸೇನ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋ. ಉಪಟ್ಠಾನಟ್ಠೋತಿ ಸಭಾವಟ್ಠೋಯೇವ. ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತನಿಯ್ಯಾನಂ ಸತಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋತಿ ಸತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೋ, ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಪವಿಸನನಿಕ್ಖಮನದ್ವಾರಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಯ್ಯಾನಂ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

೧೬೫. ಬಾತ್ತಿಂಸಾಯ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ತಾಸು ತಾಸು ಅವತ್ಥಾಸು ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ‘‘ದೀಘ’’ನ್ತಿವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು. ಏಕಗ್ಗತನ್ತಿ ಏಕಗ್ಗಭಾವಂ. ಅವಿಕ್ಖೇಪನ್ತಿ ಅವಿಕ್ಖಿಪನಂ. ಏಕಗ್ಗತಾ ಏವ ಹಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಿಪನತೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಜಾನತೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹವಸೇನ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ, ವಿನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಮೇ ಪಟಿಲದ್ಧೋ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಪಜಾನನ್ತಸ್ಸ ವಾ. ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ತಾಯ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ಸತಿಯಾ. ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ತೇನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಜಾನನಞಾಣೇನ. ಸತೋ ಕಾರೀ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏವ ಸತಿ ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಸತಿಮಾ ಹೋತಿ ಪರಮೇನ ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೬೭). ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ಞಾಣಮ್ಪಿ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ.

೧೬೬. ಅದ್ಧಾನಸಙ್ಖಾತೇತಿ ದೀಘಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಲೇ. ದೀಘೋ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಅದ್ಧಾನೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಮ್ಪಿ ಕಾಲೋ ದೀಘತ್ತಾ ಅದ್ಧಾನೋ ವಿಯ ಅದ್ಧಾನೋತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಅಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಸ್ಸಸತೀ’’ತಿ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಞ್ಚ ಪಸ್ಸಾಸಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ವತ್ವಾಪಿ ಭಾವನಾಯ ನಿರನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿಪಿ ಪಸ್ಸಸತಿಪೀ’’ತಿ ಪುನ ಸಮಾಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವನಾಭಿವುದ್ಧಿಯಾ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ಛನ್ದೋ ಜಾಯತಿ. ಸುಖುಮತರನ್ತಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ. ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿವತ್ತತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೇ ಪಕತಿಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ನಿವತ್ತತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತೇ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಪತ್ತಿಯಾ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ ಸಣ್ಠಾತಿ ನಾಮ. ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಭಾವನಾರಮ್ಭತೋ ಪಭುತಿ ಪುರೇ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದಾ ‘‘ಅಸ್ಸಸತಿಪಿ ಪಸ್ಸಸತಿಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ತಯೋ ಆಕಾರಾ, ಛನ್ದುಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತಿ ಪುರೇ ಪಾಮೋಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾ ತಯೋ, ಪಾಮೋಜ್ಜುಪ್ಪಾದತೋ ಪಭುತಿ ತಯೋತಿ ನವ ಆಕಾರಾ. ಕಾಯೋತಿ ಚುಣ್ಣವಿಚುಣ್ಣಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಸಮೂಹಟ್ಠೇನ ಕಾಯೋ. ಪಕತಿಅಸ್ಸಾಸಪಕತಿಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತೀತಿ ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪೇಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಸಮಥವಸೇನ ನಿಮಿತ್ತಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ನಾಮಕಾಯರೂಪಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ ಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸೋ ಕಾಯೋ ಉಪೇಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥ ಸತೀತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ. ನೋ ಸತೀತಿ ಸೋ ಕಾಯೋ ಸತಿ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಇದಾನಿ ವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ. ತೇನ ಞಾಣೇನಾತಿ ಇದಾನೇವ ವುತ್ತೇನ ಞಾಣೇನ. ತಂ ಕಾಯಂ ಅನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಯಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಞಾಣೇನ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ವಾ ಪಸ್ಸತಿ.

ಮಾತಿಕಾಯ ಕಾಯಾದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅಭಾವೇಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕಾಯಪದನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ಬಹುವಿಧೇ ಕಾಯೇ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾ, ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಸುಭಭೂತೇ ಕಾಯೇ ನ ನಿಚ್ಚಸುಖತ್ತಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾ, ಅಥ ಖೋ ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತಾಸುಭತೋ ಕಾಯಸ್ಸೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯೇ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಇತ್ಥೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸೋತಿ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನನುಪಸ್ಸನತೋ ತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಮತ್ತಸ್ಸ ಅನುಪಸ್ಸನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪರಿ ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾತಿಆದೀಸು ತೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸತಿಯೇವ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾ.

೧೬೭. ತಂ ಕಾಯನ್ತಿ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಪಿ ನಾಮರೂಪಕಾಯೇ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಹಿ ನಾಮರೂಪಕಾಯೇ ಏವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ನಿಮಿತ್ತಕಾಯೇ. ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಚ ಭಾವನಾ ಚ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ. ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾಯ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲತಾಞಾಣವೇಪುಲ್ಲತಾ ಚ ಆನಿಸಂಸೋ. ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವಿದಿತಾ ವೇದನಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಉದಯದಸ್ಸನೇನ ವಿದಿತಾ ವೇದನಾ. ವಿದಿತಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಖಯತೋ ವಯತೋ ಸುಞ್ಞತೋ ವಿದಿತಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ. ವಿದಿತಾ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಯದಸ್ಸನೇನ ವಿದಿತಾ ವಿನಾಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮೇಸು ಪನ ತೀಸು ವುತ್ತೇಸು ಸೇಸಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮೇ ತಯೋ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹತ್ತಾ. ವೇದನಾಸು ತಾವ ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಪಾಕಟಾ, ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಸುಖುಮಾ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹಾ, ನ ಸುಟ್ಠು ಪಾಕಟಾ. ಸಾಪಿ ಚಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸಞ್ಞಾ ಆಕಾರಮತ್ತಗ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ನ ಯಥಾಸಭಾವಗ್ಗಾಹಿನೀ. ಸಾ ಚ ಸಭಾವಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಗ್ಗಾಹಕೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅತಿ ವಿಯ ಅಪಾಕಟಾ. ಸಾಪಿ ಚಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೋ ಞಾಣಪತಿರೂಪಕತ್ತಾ ಞಾಣತೋ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹೋ. ಞಾಣಪತಿರೂಪಕೋ ಹಿ ವಿತಕ್ಕೋ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಾ ಚಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಯೋ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೨). ಸೋಪಿ ಚಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕೋ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ದುಪ್ಪರಿಗ್ಗಹೇಸು ವುತ್ತೇಸು ಸೇಸಾ ವುತ್ತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಇಮೇಸಂ ಪನ ಪದಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಕಥಂ ವಿದಿತಾ ವೇದನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾವ ವೇದನುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಿದಿತತ್ತೇಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ವೇದನಾಯ ವಿದಿತತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಕಥಂ ವೇದನಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ವಿದಿತೋ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾನಿರೋಧಾತಿಆದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಏವ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸಞ್ಞಾವಿತಕ್ಕಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿತಕ್ಕವಾರೇ ಪನ ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ಫಸ್ಸನಿರೋಧಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಫಸ್ಸಟ್ಠಾನೇ ಸಞ್ಞಾಸಮುದಯಾ ಸಞ್ಞಾನಿರೋಧಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಕಸ್ಮಾ ಇತಿ ಚೇ? ಸಞ್ಞಾಮೂಲಕತ್ತಾ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ. ‘‘ಸಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೯) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದೀಸು ಚ ‘‘ವೇದನಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಸೋ ಸೋಯೇವ ಧಮ್ಮೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನುಪಕಾರಿಕಾ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ಚ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಸು ನಾಗತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪನ ಸಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚಮೇವ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏಕನ್ತಮನುಪಕಾರಿಕಾ ಏವ. ವಿತಕ್ಕಂ ಪನ ವಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಿಚ್ಚಮೇವ ನತ್ಥಿ. ವಿತಕ್ಕಸಹಾಯಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಕಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಮನತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೇ ಪನ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ದೇನ್ತೇ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಕಥಂ? ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕೋ ಕಹಾಪಣಂ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಸು ಓಲೋಕೇತುಕಾಮೋ ಸಮಾನೋಪಿ ನ ಚಕ್ಖುತಲೇನೇವ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬೇಹಿ ಪನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಮೇವ ನ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ಆಕೋಟೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ಆದಾಯಾದಾಯ ದಿನ್ನಮೇವ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೬೮).

ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನುಪಕಾರತ್ತಾ ಲಕ್ಖಣಮತ್ತವಸೇನೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೇದನಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಯತ್ತಕೋ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಏವ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿತಕ್ಕಾನ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬಹುವಚನೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ.

೧೬೮. ಪುನ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾಯ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಭಾವನಾಫಲಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಮೋಧಾನೇತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಠಪೇತಿ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಸಮೋದಹನಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವೇಪಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಏವ ಸಮೋದಹತಿ ನಾಮ. ಗೋಚರನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಫಲಕ್ಖಣೇ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ. ಸಮತ್ಥನ್ತಿ ಸಮಮೇವ ಅತ್ಥೋ, ಸಮಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮತ್ಥೋ. ತಂ ಸಮತ್ಥಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮಗ್ಗಂ ಸಮೋಧಾನೇತೀತಿ ಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಯೇವ ಗೋಚರಂ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋವ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಕಾಯೇ’’ತಿಪದೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ನಾಮರೂಪಕಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ಸಙ್ಖತಾರಮ್ಮಣೇ ತೇನೇವ ಕಮೇನ ಮಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚ. ಯಂ ತಸ್ಸಾತಿಆದೀಹಿ ಆರಮ್ಮಣಗೋಚರಸದ್ದಾನಂ ಏಕತ್ಥತಾ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ. ಪಜಾನಾತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಜಾನನಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಯಥಾ ರಞ್ಞೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಸಮಾಧಿ. ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ. ತಞ್ಹಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ವೋದಾನನ್ತಿ ಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ವೋದಾಯತಿ ವಿಸುಜ್ಝತಿ ತೇನ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ವೋದಾನಂ. ಲೀನಪಕ್ಖಿಕೋ ಸಮಾಧಿ ಅಲೀನಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಭೂತತ್ತಾ ಸಮಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಂ ಞಾಣಂ ಅನುದ್ಧತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಭೂತತ್ತಾ ಸಮಂ. ತೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಸು ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಂ ಯುಗನದ್ಧತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕತ್ತಾ ತದುಭಯಸಮತಾಯ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಸಮಂ, ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಮತಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸಮಂ. ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅನವಜ್ಜಸಭಾವೋ. ನಿಕ್ಲೇಸಟ್ಠೋತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಸಭಾವೋ. ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠೋತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ವೋದಾನಟ್ಠೋತಿ ಫಲಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಸಭಾವೋ. ಪರಮಟ್ಠೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮುತ್ತಮಸಭಾವೋ. ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ತಂ ತಂ ಸಭಾವಂ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿವೇಧೋ ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥೇವ ಚ ವೋದಾನಟ್ಠಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠನಿಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠಪರಮಟ್ಠಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಾಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಕೇಚಿ;

ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇ, ಸೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣೋ ನಾಮಾ’’ತಿ. (ನೇತ್ತಿ. ೪.೫ ನಿದ್ದೇಸವಾರ);

ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಟ್ಠೋ ಚೇತ್ಥ ಅವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಸಮತ್ಥೋ, ವೋದಾನಟ್ಠೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗವೋದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸಮಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮತ್ಥೋ, ಫಲವೋದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಮಗ್ಗವೋದಾನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಸಮತ್ಥೋ, ಪರಮಟ್ಠೋ ಪನ ಸಮಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಯೋಜನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ವಾ ಸಮತ್ಥೋ, ತಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಸಮಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಞ್ಚ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಸಮತ್ಥಞ್ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಧಮ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಯೇವ, ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಖಯೇ ಞಾಣಞ್ಚ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ, ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಞ್ಚ ಫಲಕ್ಖಣೇಯೇವ, ಸೇಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇಪೀತಿ. ಧಮ್ಮವಾರೇ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮೋಧಾನೇತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದಂ ಪನ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅವುತ್ತತ್ಥಾ ಪನೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಏಕೇಕಚತುಕ್ಕವಸೇನೇತ್ಥ ನಿಯ್ಯಾನೇ ದಸ್ಸಿತೇಪಿ ಚತುಕ್ಕನ್ತೋಗಧಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸಾಪಿ ಭಾಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಏಕೇಕಭಾಗವಸೇನ ನಿಯ್ಯಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ನ ಹಿ ಏಕೇಕಂ ವಿನಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಹೋತೀತಿ.

ದೀಘಂಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೬೯. ರಸ್ಸನಿದ್ದೇಸೇ ಇತ್ತರಸಙ್ಖಾತೇತಿ ಪರಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಕಾಲೇ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೭೦. ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ವೇದನಾಯ ಓಳಾರಿಕತ್ತಾ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸಂವೇದಿಕಾ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಯಂ ವೇದೇತಿ, ತಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಏವಂ ವೇದನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಆಕಾರಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸಞ್ಞಾ, ತತೋ ಸಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಚೇತನಾ, ತತೋ ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ವಚನತೋ ಫಸ್ಸೋ, ತತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಮನಸಿಕಾರೋ, ಚೇತನಾದೀಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ತೀಸು ಖನ್ಧೇಸು ವುತ್ತೇಸು ತಂನಿಸ್ಸಯೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ವುತ್ತೋವ ಹೋತಿ. ನಾಮಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ನಾಮಞ್ಚ. ನಾಮಕಾಯೋ ಚಾತಿ ಇದಂ ಪನ ನಾಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಲೋಕುತ್ತರಾನಞ್ಚ ಅವಿಪಸ್ಸನುಪಗತ್ತಾ ತಂ ಅಪನೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ಹಿ ವಚನೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪನೀತಂ ಹೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ರಾಸಿವಿನಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ಯೇ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚ ಚೇತಸಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭೪; ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩) ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಇಧ ನಾಮಕಾಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾಭೂತಾತಿ ಮಹನ್ತಪಾತುಭಾವತೋ ಮಹಾಭೂತಸಾಮಞ್ಞತೋ ಮಹಾಪರಿಹಾರತೋ ಮಹಾವಿಕಾರತೋ ಮಹನ್ತಭೂತತ್ತಾ ಚಾತಿ ಮಹಾಭೂತಾ. ತೇ ಪನ – ಪಥವೀ ಆಪೋ ತೇಜೋ ವಾಯೋತಿ ಚತ್ತಾರೋ. ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯರೂಪನ್ತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾಭೂತೇ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪವತ್ತರೂಪನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂ ಪನ – ಚಕ್ಖು ಸೋತಂ ಘಾನಂ ಜಿವ್ಹಾ ಕಾಯೋ ರೂಪಂ ಸದ್ದೋ ಗನ್ಧೋ ರಸೋ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಹದಯವತ್ಥು ಓಜಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿ ಆಕಾಸಧಾತು ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ ಮುದುತಾ ಕಮ್ಮಞ್ಞತ್ತಾ ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತಿ ಜರತಾ ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಚತುವೀಸತಿವಿಧಂ. ಅಸ್ಸಾಸೋ ಚ ಪಸ್ಸಾಸೋ ಚಾತಿ ಪಾಕತಿಕೋಯೇವ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಮ್ಪಿ ತದೇವ ನಾಮಂ ಲಭತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀನಿ ವಿಯ. ರೂಪಸರಿಕ್ಖಕತ್ತಾ ರೂಪನ್ತಿ ಚ ನಾಮಂ ಲಭತಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೨೦೪; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೩೮) ವಿಯ. ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಉಪನಿಬನ್ಧನಾತಿ ಸತಿಉಪನಿಬನ್ಧನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಫುಸನಟ್ಠಾನಂ. ಯೇ ಚ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತಿ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಿಕಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭೧; ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೩) ಏವಂ ವುಚ್ಚಮಾನಾಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಇಧ ರೂಪಕಾಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತೇ ಕಾಯಾ ಪಟಿವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಝಾನಕ್ಖಣೇ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಕಾಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಅವಸೇಸರೂಪಾರೂಪಕಾಯಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಯೋಗಿಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಪಿ ಸನ್ಧಾಯ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಆವಜ್ಜತೋ ಪಜಾನತೋತಿಆದೀನಿ ಸೀಲಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ. ತೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಕಾಯೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಸಂವರಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ’’ತಿವುತ್ತಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಜ್ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗೇಸು ಸಂವರೋಯೇವ ಸಂವರಟ್ಠೇನ ಸೀಲವಿಸುದ್ಧಿ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧಿ. ಪಞ್ಞಾಯೇವ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿ. ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಸು ವಿರತಿಅಭಾವೇಪಿ ಪಾಪಾಭಾವಮತ್ತಮೇವ ಸಂವರೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೭೧. ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿಆದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ಕಾಯಿಕಾತಿ ರೂಪಕಾಯೇ ಭವಾ. ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಕಾಯಂ ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಕಾಯಂ ನಿಸ್ಸಿತಾ, ಕಾಯೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾಯೇವ ತೇ ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯನ್ತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ. ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇನ್ತೋ. ಪಸ್ಸಮ್ಭನವಚನೇನೇವ ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಸಿದ್ಧಂ. ನಿರೋಧೇನ್ತೋತಿ ಓಳಾರಿಕಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನೇನ ನಿರೋಧೇನ್ತೋ. ವೂಪಸಮೇನ್ತೋತಿ ಓಳಾರಿಕೇಯೇವ ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಣಾಮನಯೇನ ಸನ್ತಭಾವಂ ನಯನ್ತೋ. ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಓಳಾರಿಕಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯಥಾರೂಪೇಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಥಾರೂಪೇಹೀತಿ ಯಾದಿಸೇಹಿ. ಆನಮನಾತಿ ಪಚ್ಛತೋ ನಮನಾ. ವಿನಮನಾತಿ ಉಭಯಪಸ್ಸತೋ ನಮನಾ. ಸನ್ನಮನಾತಿ ಸಬ್ಬತೋಪಿ ನಮನ್ತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ನಮನಾ. ಪಣಮನಾತಿ ಪುರತೋ ನಮನಾ. ಇಞ್ಜನಾತಿ ಕಮ್ಪನಾ. ಫನ್ದನಾತಿ ಈಸಕಂ ಚಲನಾ. ಪಕಮ್ಪನಾತಿ ಭುಸಂ ಕಮ್ಪನಾ. ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಆನಮನಾ…ಪೇ… ಪಕಮ್ಪನಾ, ತಥಾರೂಪಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚ, ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಆನಮನಾ…ಪೇ… ಪಕಮ್ಪನಾ, ತಞ್ಚ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಸು ಹಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತೇಸು ಕಾಯಸ್ಸ ಆನಮನಾದಯೋ ಚ ಪಸ್ಸಮ್ಭಿತಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಯಥಾರೂಪೇಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಕಾಯಸ್ಸ ನ ಆನಮನಾದಿಕಾ ಹೋತಿ, ತಥಾರೂಪಂ ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮಮ್ಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚ, ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ನ ಆನಮನಾದಿಕಾ, ತಞ್ಚ ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸನ್ತಂ ಸುಖುಮನ್ತಿ ಚ ಭಾವನಪುಂಸಕವಚನಮೇತಂ. ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ ಏವಮತ್ಥೇ, ಕಿರ ಯದಿಅತ್ಥೇ. ಯದಿ ಏವಂ ಸುಖುಮಕೇಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಅಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮಿ ಪಸ್ಸಸಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ಚೋದಕೇನ ಚೋದನಾ ಆರದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಕಿರಾತಿ ಚೋದಕವಚನತ್ತಾ ಅಸದ್ದಹನತ್ಥೇ ಅಸಹನತ್ಥೇ ಪರೋಕ್ಖತ್ಥೇ ಚ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ, ಏವಂ ಸುಖುಮಾನಮ್ಪಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಂ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ನ ಸದ್ದಹಾಮಿ ನ ಸಹಾಮಿ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಮೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಸುಖುಮಾನಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇ ಸನ್ತೇ. ವಾತೂಪಲದ್ಧಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿಯಾ. ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಾತಂ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭಾವನಾವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಭಾವನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಞ್ಚ ಪಭಾವನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಸುಖುಮಕಾನಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ನಿರೋಧನತೋ ತೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದನಾ ಪವತ್ತನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಾ ಚ ಪಭಾವನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಭಾವತೋಯೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಭಾವನಾವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಚ ಪವತ್ತನಾ ನ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಭಾವನಾ ನ ಹೋತಿ. ನ ಚ ನಂ ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ನನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಚ ನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೭೩) ವಿಯ. ತಂ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಣ್ಡಿತಾ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿಪಿ ತತೋ ನ ವುಟ್ಠಹನ್ತಿಪೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಚೋದನಾಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಹಾರವಚನೇ ಇತಿ ಕಿರಾತಿ ಏವಮೇವ. ಏತ್ಥ ಏವಕಾರತ್ಥೇ ಕಿರಸದ್ದೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಏವಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇ ಸನ್ತೇ ಏವ.

ಯಥಾ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಯಥಾ ತಂ ವುತ್ತವಿಧಾನಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ತಂ ಕಥಂ ವಿಯಾತಿ ಉಪಮಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇದಾನಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ತಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಂಸೇತಿ ಕಂಸಮಯಭಾಜನೇ. ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸದ್ದಾನಂ ಆಕಾರಂ. ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ಸದ್ದತೋ ಅನಞ್ಞಂ. ಸುಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಉಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸುಗಹಿತತ್ತಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸುಟ್ಠು ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಮನಸಿಕತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಆವಜ್ಜಿತತ್ತಾ. ಸೂಪಧಾರಿತತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಚಿತ್ತೇ ಠಪಿತತ್ತಾ. ಸುಖುಮಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತಾಪೀತಿ ತದಾ ಸುಖುಮಾನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸುಖುಮತರಂ ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಸುಖುಮತರಂ ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ, ಸುಖುಮತರಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋಪೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅಪ್ಪನಾಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಸ್ಸಮ್ಭಯನ್ತಿಆದೀಸು ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯೋತಿ ವಾ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಭಾವನಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೇ ಪಸ್ಸಮ್ಭಮಾನೇಪಿ ಓಳಾರಿಕಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭೇಮೀತಿ ಯೋಗಿನೋ ಆಭೋಗೇ ಸತಿ ತೇನಾದರೇನ ಅತಿವಿಯ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಅನುಪಟ್ಠಹನ್ತಮ್ಪಿ ಸುಖುಮಂ ಸುಆನಯಂ ಹೋತಿ.

ಅಟ್ಠ ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನೀತಿ ‘‘ದೀಘಂ ರಸ್ಸಂ ಸಬ್ಬಕಾಯಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ, ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋತಿ ಅಟ್ಠ ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನಿ. ಅಟ್ಠ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾನುಸ್ಸತಿಯೋತಿ ‘‘ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋ ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭೦) ನಯೇನ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ, ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋತಿ ಅಟ್ಠ ಚ ಉಪಟ್ಠಾನಾನುಸ್ಸತಿಯೋ. ಅಟ್ಠ ಚುಪಟ್ಠಾನಾನುಸ್ಸತಿಯೋತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕವತ್ಥೂನೀತಿ ಭಗವತಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸುತ್ತನ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೪೪ ಆದಯೋ) ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಚತುಕ್ಕವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕವತ್ಥೂನೀತಿ.

ಪಠಮಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೭೨. ದುತಿಯಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದಿನಿದ್ದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತೀತಿ ಮೂಲಪದಂ. ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಪದಂ, ಪಮುದಿತಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾ ಪೀತಿ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿಆದೀಸು ಯಾ ‘‘ಪೀತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಚ ಏವಮಾದೀನಿ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ, ಸಾ ಪೀತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಪೀತೀತಿ ಸಭಾವಪದಂ. ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ. ಆಮೋದನಾಕಾರೋ ಆಮೋದನಾ. ಪಮೋದನಾಕಾರೋ ಪಮೋದನಾ. ಯಥಾ ವಾ ಭೇಸಜ್ಜಾನಂ ವಾ ತೇಲಾನಂ ವಾ ಉಣ್ಹೋದಕಸೀತೋದಕಾನಂ ವಾ ಏಕತೋಕರಣಂ ಮೋದನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕತೋಕರಣೇನ ಮೋದನಾ, ಉಪಸಗ್ಗವಸೇನ ಪನ ಪದಂ ಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ಆಮೋದನಾ ಪಮೋದನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಹಾಸೇತೀತಿ ಹಾಸೋ, ಪಹಾಸೇತೀತಿ ಪಹಾಸೋ, ಹಟ್ಠಪಹಟ್ಠಾಕಾರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ವಿತ್ತೀತಿ ವಿತ್ತಂ, ಧನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಅಯಂ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ವಿತ್ತಿಸರಿಕ್ಖತಾಯ ವಿತ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಧನಿನೋ ಧನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪೀತಿಮತೋಪಿ ಪೀತಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತುಟ್ಠಿಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾಯ ಹಿ ಪೀತಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮಂ. ಪೀತಿಮಾ ಪನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಉಗ್ಗತತ್ತಾ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತತ್ತಾ ‘‘ಉದಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉದಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾಗೋ ಓದಗ್ಯಂ. ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ. ಅನಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಹಿ ಮನೋ ದುಕ್ಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ನ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಅಭಿರದ್ಧಸ್ಸ ಸುಖಪದಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಮನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ ಅತ್ತಮನತಾ, ಸಕಮನತಾ ಸಕಮನಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನೋ ಮನತಾ, ಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಪನೇಸೋ ಭಾವೋ ಚೇತಸಿಕೋ ಧಮ್ಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಚ ಉಪರಿ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೭೩. ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದಿನಿದ್ದೇಸೇ ದ್ವೇ ಸುಖಾನೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಿಕಞ್ಹಿ ಸುಖಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೂಮಿ, ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಸಮಥಸ್ಸ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಭೂಮಿ. ಕಾಯಿಕನ್ತಿ ಪಸಾದಕಾಯಂ ವಿನಾ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಕಾಯೇ ನಿಯುತ್ತನ್ತಿ ಕಾಯಿಕಂ. ಚೇತಸಿಕನ್ತಿ ಅವಿಪ್ಪಯೋಗವಸೇನ ಚೇತಸಿ ನಿಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಂ. ತತ್ಥ ಕಾಯಿಕಪದೇನ ಚೇತಸಿಕಂ ಸುಖಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸುಖಪದೇನ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ತಥಾ ಚೇತಸಿಕಪದೇನ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸುಖಪದೇನ ಚೇತಸಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ. ಸಾತನ್ತಿ ಮಧುರಂ ಸುಮಧುರಂ. ಸುಖನ್ತಿ ಸುಖಮೇವ, ನ ದುಕ್ಖಂ. ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸಜನ್ತಿ ಕಾಯಸಮ್ಫಸ್ಸೇ ಜಾತಂ. ಸಾತಂ ಸುಖಂ ವೇದಯಿತನ್ತಿ ಸಾತಂ ವೇದಯಿತಂ, ನ ಅಸಾತಂ ವೇದಯಿತಂ. ಸುಖಂ ವೇದಯಿತಂ, ನ ದುಕ್ಖಂ ವೇದಯಿತಂ. ಪರತೋ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಾತಾ ವೇದನಾ, ನ ಅಸಾತಾ. ಸುಖಾ ವೇದನಾ, ನ ದುಕ್ಖಾತಿ ಅಯಮೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಚೇತಸಿಕಸುಖನಿದ್ದೇಸೋ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇ ಸುಖಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ, ತಾನಿ ಸುಖಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಚತುಕ್ಕೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತನ್ತಿಕವತ್ಥೂನಿ ದುತಿಯಚತುಕ್ಕವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ದುತಿಯಚತುಕ್ಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.