೧. ಯುಗನದ್ಧಕಥಾ

ಯುಗನದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಮಣ್ಡಪೇಯ್ಯಗುಣಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಯುಗನದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಥಿತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಯುಗನದ್ಧಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಧಮ್ಮರಾಜೇ ಧರಮಾನೇಯೇವ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಂವಚ್ಛರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮರಾಜೇ ಧರಮಾನೇಯೇವ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ದೇಸಿತಂ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತ್ವಾ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ ಗರುವಚನಂ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ, ಆಯುಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆನನ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಸೋ ಹಿ ಜಾಯಮಾನೋಯೇವ ಕುಲೇ ಆನನ್ದಂ ಭುಸಂ ತುಟ್ಠಿಂ ಅಕಾಸಿ. ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ‘‘ಆನನ್ದೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕೋಸಮ್ಬಿಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತಸ್ಸ ಹಿ ನಗರಸ್ಸ ಆರಾಮಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀಸು ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಕೋಸಮ್ಬರುಕ್ಖಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕೋಸಮ್ಬೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಅಗಮಾಸಿ. ‘‘ಕುಸಮ್ಬಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ಅಸ್ಸಮತೋ ಅವಿದೂರೇ ಮಾಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏಕೇ.

ಘೋಸಿತಾರಾಮೇತಿ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ. ಕೋಸಮ್ಬಿಯಞ್ಹಿ ತಯೋ ಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಹೇಸುಂ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿ ಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿ ಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠೀತಿ. ತೇ ತಯೋಪಿ ‘‘ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಕಟಸತೇಹಿ ದಾನೂಪಕರಣಾನಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಜೇತವನಸಮೀಪೇ ಖನ್ಧಾವಾರಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಡ್ಢಮಾಸಮತ್ತಂ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕಜನಪದಗಮನತ್ಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಖೋ ಗಹಪತಯೋ ತಥಾಗತಾ ಅಭಿರಮನ್ತೀ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ದಿನ್ನಾ ನೋ ಭಗವತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅತಿವಿಯ ತುಟ್ಠಾ ದಸಬಲಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ಭಗವತೋ ನಿವಾಸತ್ಥಂ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇನ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿಂ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆರಾಮೇ ಮಹನ್ತಂ ಧನಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ವಿಹಾರೇ ಕಾರಾಪಯಿಂಸು. ತತ್ಥ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೋ ಘೋಸಿತಾರಾಮೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೋ ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೋ ನಾಮ, ಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠಿನಾ ಅಮ್ಬವನೇ ಕಾರಿತೋ ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ’’ತಿ.

ಆವುಸೋ ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಏತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಸಾವಕೇ ಆಲಪನ್ತಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ಆಲಪನ್ತಿ. ಸಾವಕಾ ಪನ ‘‘ಬುದ್ಧೇಹಿ ಸದಿಸಾ ಮಾ ಹೋಮಾ’’ತಿ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಬುದ್ಧೇಹಿ ಚ ಆಲಪಿತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ‘‘ಭದನ್ತೇ’’ತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದೇತಿ, ಸಾವಕೇಹಿ ಆಲಪಿತೇ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ.

ಯೋ ಹಿ ಕೋಚೀತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ. ಏತೇನ ತಾದಿಸಾನಂ ಸಬ್ಬಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ. ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಮಮ ಸಮೀಪೇ. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಂ. ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ಸಿದ್ಧವಚನಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಅತ್ತನಾ ಪತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಂ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀತಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗೇಹಿ, ನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ. ‘‘ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀ’’ತಿ ವಿಸುಞ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅರಹತೋ ಪಠಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಮಗ್ಗೋ, ಏಕಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಏಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಏಕಸ್ಸ ಯುಗನದ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನಾತಿ ಏತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕೇನ ವಾ, ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಹಿ ಅರಹತೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಹಿಯೇವ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮಗ್ಗಾ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಂ ಪತ್ವಾ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ವಾ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪತ್ತಚತುಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಇತರಏಕೇಕಮಗ್ಗಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ.

ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಸಮಥಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಠಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಗ್ಗೋ ಸಞ್ಜಾಯತೀತಿ ಪಠಮೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸೋ ತಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿಆದೀಸು ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸೇವನಾದೀನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದಯೋ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ತಮೇವ ಮಗ್ಗಂ ‘‘ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀತಿ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಕಮೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಞ್ಞೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತಿ. ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀತಿ ಚ ಪುನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗತನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುನ ಚಪರನ್ತಿ ಪುನ ಚ ಅಪರಂ ಕಾರಣಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಠಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವೇತಿ. ಏತ್ಥ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಅಯಂ ಪನ ಯಾವತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಾವತಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಯಾವತಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ, ತಾವತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತಿ ನಾಮ.

ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಞ್ಞಿತೇಸು ಓಭಾಸಾದೀಸು ದಸಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭನ್ತತಾವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ವಿರೂಪಗ್ಗಹಿತಂ ವಿರೋಧಮಾಪಾದಿತಂ ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ವಾ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ತಮ್ಮೂಲಕತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಹೋತಿ ಸೋ ಆವುಸೋ ಸಮಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ತಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಚ್ಚೋತರಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಸನ್ನಿಸೀದತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ನಿಸೀದತಿ. ಏಕೋದಿ ಹೋತೀತಿ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಧಿಯತಿ ಸುಟ್ಠು ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತವಣ್ಣನಾ.

೧. ಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ತಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಕಥಾಯ ತತ್ಥ ಜಾತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಜಾತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಮಗ್ಗೋ. ಅಟ್ಠಸು ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ಏಕೇಕೋಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.ಆಸೇವತೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಸೇನ. ಭಾವೇತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನೇನ. ಬಹುಲೀಕರೋತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನೇನ. ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇಪಿ ಸತಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ.

೩. ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಅನ್ತರಾಪೇಯ್ಯಾಲೇ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾದೀನಿ ಚ ಝಾನ ಸಮಾಪತ್ತಿಕಸಿಣಾನುಸ್ಸತಿಅಸುಭಾ ಚ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಾದೀನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೦-೮೧) ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದಿಕೇ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪. ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮವಾರೇ ಪಠಮಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಜಾತಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಜಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ವೋಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏತ್ಥ ವೋಸಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖತವೋಸಗ್ಗತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ‘‘ವೋಸಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಪತಿಟ್ಠಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ. ಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಹಿ ಆಲಮ್ಬೀಯತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ನಳಾಗಾರಂ ವಾ ತಿಣಾಗಾರಂ ವಾ ಸುಕ್ಖಂ ಕೋಳಾಪಂ ತೇರೋವಸ್ಸಿಕಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಚೇಪಿ ದಿಸಾಯ ಪುರಿಸೋ ಆದಿತ್ತಾಯ ತಿಣುಕ್ಕಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಲಭೇಥ ಅಗ್ಗಿ ಓತಾರಂ, ಲಭೇಥ ಅಗ್ಗಿ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೩). ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವೋಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಯೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಸಮಾಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೋ ಸಮಾಧಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ಇತಿ ಪಠಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಪಚ್ಛಾ ಸಮಥೋತಿ ವುತ್ತಂ.

೫. ಯುಗನದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತನ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಯುಗನದ್ಧಕ್ಕಮೋ ಪುರಿಮದ್ವಯನಿದ್ದೇಸನಯೇನೇವ ಪಾಕಟೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧಕ್ಕಮೋ ಪನ ನ ಪಾಕಟೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವನಂ ಅವತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕನ್ತೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಯುಗನದ್ಧಭಾವನಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಸತ್ತರಸಸು ಆಕಾರೇಸು ಅನ್ತೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಮೂಲಪದೇನ ಏಕಟ್ಠತ್ತಾ ತಂ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಸೋಳಸಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಲಮ್ಬನಟ್ಠೇನ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಗೋಚರಟ್ಠೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇಪಿ ಸತಿ ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಪಹಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಜಹನಟ್ಠೇನ. ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಹಾನೇಪಿ ಸತಿ ಪುನ ಅನಾದಿಯನೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನ. ವುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಮನಟ್ಠೇನ. ವಿವಟ್ಟನಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಮನೇಪಿ ಸತಿ ಅಪುನರಾವಟ್ಟನೇನ ನಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ. ಸನ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಟ್ಠೇನ. ಪಣೀತಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಟ್ಠೇಪಿ ಸತಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ, ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ವಾ. ವಿಮುತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಬನ್ಧನಾಪಗತಟ್ಠೇನ. ಅನಾಸವಟ್ಠೇನಾತಿ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೇಪಿ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಸವವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ತರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನೋಸೀದಿತ್ವಾ ಪಿಲವನಟ್ಠೇನ, ಅತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ವಾ. ಅನಿಮಿತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಣಿಧಿವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಏಕರಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಏಕಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ. ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ. ಯುಗನದ್ಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಯುಗಲಕಟ್ಠೇನ.

ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಜಹತೋ, ಅವಿಜ್ಜಂ ಪಜಹತೋತಿ ಯೋಗಿನೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ನಿರೋಧೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಥೋ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅತಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ಲೀನಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚೇ ಸಮಥಂ ಅತಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತಂ ನ ಕರೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮಥಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತಂ ನ ಕರೋತಿ. ಸಮಥೋ ಸಮಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಮಥಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖತಿ. ಏವಮಿಮೇ ಉಭೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಕಿಚ್ಚೇನ ಏಕಕಿಚ್ಚಾ, ಸಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಕರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಹೋತಿ. ಪಹಾನಪರಿಚ್ಚಾಗವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನಕರಣಾನಂ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಕಲಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಹಗತಕಿಲೇಸಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಸೇಸಾನಂ ನ ತಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಮತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ವಿವಟ್ಟತೋತಿ ನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ.

ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಾಸವಾ ವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ರಾಗವಿರಾಗಾತಿ ರಾಗಸ್ಸ ವಿರಾಗೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ರಾಗವಿರಾಗಾ, ‘‘ರಾಗವಿರಾಗತೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ವಾ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ. ತರತೋತಿ ತರನ್ತಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಪಣಿಧೀಹೀತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಣಿಧೀಹಿ, ಸಬ್ಬಪತ್ಥನಾಹಿ ವಾ. ಏವಂ ಚುದ್ದಸ ಆಕಾರೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕರಸಟ್ಠಞ್ಚ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠಞ್ಚ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾವ ಇಮೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಆಹ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ‘‘ಏಕರಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯುಗನದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇ ದ್ವೇಪಿ ಆಕಾರಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯುಗನದ್ಧಟ್ಠೋ ಪನ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ನ ಭಣಿತೋಯೇವಾತಿ.

೨. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ತೀಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪರಿಪಾಕಗತೇಸು ತದಙ್ಗವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವಾ ಮನಸಿಕಾರಕ್ಖಣೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಪಕತಿಯಾವ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಕಥಿತೋ. ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಭಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ನ ಚ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ, ಫಲಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಂಯೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಮೇವ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಂ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಮಾಪನ್ನೋ ವಾ ಓಭಾಸಮೇವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಹಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಾ ನಿಸೀದತಿ. ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಓಭಾಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಬಹಿಗಬ್ಭಮ್ಪಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಕಲವಿಹಾರಂ, ಗಾವುತಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ ಯೋಜನಂ ದ್ವಿಯೋಜನಂ…ಪೇ… ಕಸ್ಸಚಿ ಪಥವಿತಲತೋ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕುರುಮಾನೋ. ಭಗವತೋ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉದಪಾದಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಓಭಾಸೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಓಭಾಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಓಭಾಸಂ ಆವಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಂ ಓಭಾಸೋ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಫಲಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ತಂ ತಂ ಓಭಾಸಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ತತೋ ಓಭಾಸತೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಆವಜ್ಜನಕರಣತೋ ವಾ ಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋತಿ ತೇನ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿರೋಧಿತಚಿತ್ತೋ, ತೇನ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ತಮ್ಮೂಲಕಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿರೋಧಿತಚಿತ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಾ ತಮ್ಮೂಲಕಕಿಲೇಸೇಸು ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಹೋತಿ ಸೋ ಸಮಯೋತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಯೋಗಿನೋ ಸಚೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾಯಮೋಭಾಸೋ ಮಗ್ಗೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಲೋಕಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪರಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠತ್ವಾ ಸಾಧುಕಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸೋ ಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ ಹೋತಿ.

ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇಯೇವ. ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ತೀರಯನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಅವಿಹತವೇಗಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಮತಿವಿಸದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಖುದ್ದಿಕಾ ಪೀತಿ, ಖಣಿಕಾ ಪೀತಿ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಪೀತಿ, ಉಬ್ಬೇಗಾ ಪೀತಿ, ಫರಣಾ ಪೀತೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನೇವ ದರಥೋ, ನ ಗಾರವತಾ, ನ ಕಕ್ಖಳತಾ, ನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ನ ಗೇಲಞ್ಞತಾ, ನ ವಙ್ಕತಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾನಿ ಲಹೂನಿ ಮುದೂನಿ ಕಮ್ಮಞ್ಞಾನಿ ಪಗುಣಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ಉಜುಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋ ಇಮೇಹಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಕಾಯಚಿತ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಮಾನುಸಿಂ ನಾಮ ರತಿಂ ಅನುಭವತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ.

‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೩-೪) –

ಏವಮಸ್ಸ ಇಮಂ ಅಮಾನುಸಿಂ ರತಿಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಲಹುತಾದೀಹಿ ಸಹಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅತಿಸಯಪಸಾದಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಸಿಥಿಲಮನಚ್ಚಾರದ್ಧಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ನಿಖಾತಾ ಅಚಲಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜತಿ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಠಾನಮಸ್ಸ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕೋ ವಿಯ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೪).

ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ಚೇವ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಬಲವತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ. ಸಾ ಹಿಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಪತ್ತಪುಟೇ ಪಕ್ಖನ್ದತತ್ತನಾರಾಚೋ ವಿಯ ಚ ಸೂರಾ ತಿಖಿಣಾ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೪) ವುತ್ತಂ. ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ‘‘ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಹೋತಿ. ತತಿಯಜ್ಝಾನವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವೋ. ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ತತಿಯಜ್ಝಾನವಣ್ಣನಾಯ ಚ ಸಮೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ‘‘ಞಾಣಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಯುಗನದ್ಧವಸೇನಾಪಿ ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಪ್ಪಹಾನಕರಣೇನ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಓಭಾಸಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆಲಯಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸುಖುಮಾ ಸನ್ತಾಕಾರಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಾ ಕಿಲೇಸೋತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ಓಭಾಸೇ, ಏವಂ ಏತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ನ ಚ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ, ಏವರೂಪಾ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ, ಫಲಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಮೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಮೇವ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಞ್ಚ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಮೇವ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಕುಸಲತ್ತಾ. ನಿಕನ್ತಿ ಪನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಚೇವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥು ಚ. ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಚೇತೇ ದಸ, ಗಾಹವಸೇನ ಪನ ಸಮತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಮಮ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಮನಾಪೋ ವತ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನಗ್ಗಾಹೋ, ಓಭಾಸಂ ಅಸ್ಸಾದಯತೋ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹೋ. ಇತಿ ಓಭಾಸೇ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾವಸೇನ ತಯೋ ಗಾಹಾ. ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಏವಂ ಗಾಹವಸೇನ ಸಮತಿಂಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ, ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ವಾರೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕೇಕಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಏಕಸ್ಸೇವ.

ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು. ಏವಂ ಅಭೇದತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಭೇದವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ.

೭. ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಂ ಸಮತಿಂಸಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಓಭಾಸಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಓಭಾಸೇ ಚೇವ ಞಾಣೇ ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಾನಾಕಿಲೇಸವಸೇನ ವಿವಿಧಾ ಕಮ್ಪತಿ ವೇಧತಿ. ಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಧತೀತಿ ಯೇಹಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ನಾನಾಕಿಲೇಸವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ವೇಧತಿ ಕಮ್ಪತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುಖೇ ಚೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾವಜ್ಜನಾಯ ಚೇವಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚೇವ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇವ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೬) ಪನ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾವಜ್ಜನಾಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಉಭಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಚ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾಯೇವ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಏಕೇಕಾಯೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನತ್ತಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚೋ ಸಙ್ಖತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಖಯಧಮ್ಮೋ ವಯಧಮ್ಮೋ ವಿರಾಗಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇತಿ ವಾ ನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ. ಅಥ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ಅನತ್ತಾವ ಪನಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ. ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ನಿಚ್ಚೋ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ಅನಿಚ್ಚೋವ ಪನಾಯಂ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾಟೇತಿ. ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಸುಖೋ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ದುಕ್ಖೋವ ಪನಾಯಂ ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಯಥಾ ಚ ಓಭಾಸೇ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓಭಾಸಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಞಾಣಂ…ಪೇ… ನಿಕನ್ತಿಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ ನ ವೇಧತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ದಸ ಠಾನಾನೀತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಸ ಠಾನಾನೀತಿ ಓಭಾಸಾದೀನಿ. ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಿತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚಿತಾನಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಫುಟ್ಠಾನಿ ಪರಿಭಾವಿತಾನಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚಿತದಸಟ್ಠಾನೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧೇನ ಛೇಕೋ ಹೋತಿ. ನ ಚ ಸಮ್ಮೋಹ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲತ್ತಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠುಗ್ಘಾಟವಸೇನ ಸಮ್ಮೋಹಞ್ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ.

ಇದಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ ವಿಧಿಂ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಚೇವ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಚ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪಮೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನಾವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ, ಸೋ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ ಹೋತಿ. ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾಪಿ ತಂ ಅಧಿಮಾನಂ ಪಹಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತಿ. ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ಚಾವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ. ವಿಕ್ಖಿಪ್ಪತಿ ಚೇವಾತಿ ತೇಸು ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಚೇವ ಪಾಪುಣೀಯತಿ. ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲೇಸೀಯತಿ ಚ, ಉಪತಾಪೀಯತಿ ವಿಬಾಧೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚವತಿ ಚಿತ್ತಭಾವನಾತಿ ತಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಕಿಲೇಸೇಸುಯೇವ ಠಾನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಾವಿಹತತ್ತಾ ಚವತಿ, ಪರಿಪತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವನಾ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞಸ್ಸ ಅಧಿಮಾನಿಕತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭಾಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವನಾ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇ ತಂ ಅಧಿಮಾನವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಹಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭಸಬ್ಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚ ವಿಕ್ಖಿಪತೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ನ ಚವತಿ ಚಿತ್ತಭಾವನಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಭಾವನಾ ನ ಚವತಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಯಥಾಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿಆದೀಸು ಇದಾನಿ ವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ, ಕರಣಭೂತೇಹಿ ವಾ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ದಸ ಠಾನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಚ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ವಿಕ್ಖೇಪಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿವಿರಹಿತೋ ಚತುತ್ಥೋ ಕುಸಲೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ಮಾನಸಂ ಏವಞ್ಚ ಏವಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ‘‘ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವುತ್ತವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಯುಗನದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.