(೨) ಯುಗನದ್ಧವಗ್ಗೋ

೧. ಯುಗನದ್ಧಕಥಾ

ಯುಗನದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಇದಾನಿ ಮಣ್ಡಪೇಯ್ಯಗುಣಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಯುಗನದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಥಿತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಯುಗನದ್ಧಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ಧಮ್ಮರಾಜೇ ಧರಮಾನೇಯೇವ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಂವಚ್ಛರೇ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮರಾಜೇ ಧರಮಾನೇಯೇವ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೇನ ದೇಸಿತಂ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ತಸ್ಸೇವ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತ್ವಾ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಪಿಯವಚನಂ ಗರುವಚನಂ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ, ಆಯುಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆನನ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಸೋ ಹಿ ಜಾಯಮಾನೋಯೇವ ಕುಲೇ ಆನನ್ದಂ ಭುಸಂ ತುಟ್ಠಿಂ ಅಕಾಸಿ. ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ‘‘ಆನನ್ದೋ’’ತಿ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕೋಸಮ್ಬಿಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತಸ್ಸ ಹಿ ನಗರಸ್ಸ ಆರಾಮಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀಸು ತೇಸು ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಕೋಸಮ್ಬರುಕ್ಖಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾ ಅಹೇಸುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಕೋಸಮ್ಬೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಅಗಮಾಸಿ. ‘‘ಕುಸಮ್ಬಸ್ಸ ಇಸಿನೋ ಅಸ್ಸಮತೋ ಅವಿದೂರೇ ಮಾಪಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏಕೇ.

ಘೋಸಿತಾರಾಮೇತಿ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ. ಕೋಸಮ್ಬಿಯಞ್ಹಿ ತಯೋ ಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಹೇಸುಂ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿ ಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿ ಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠೀತಿ. ತೇ ತಯೋಪಿ ‘‘ಲೋಕೇ ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಸಕಟಸತೇಹಿ ದಾನೂಪಕರಣಾನಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಜೇತವನಸಮೀಪೇ ಖನ್ಧಾವಾರಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ನಿಮನ್ತೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅಡ್ಢಮಾಸಮತ್ತಂ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಾದಮೂಲೇ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕಜನಪದಗಮನತ್ಥಂ ಭಗವನ್ತಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ಖೋ ಗಹಪತಯೋ ತಥಾಗತಾ ಅಭಿರಮನ್ತೀ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ದಿನ್ನಾ ನೋ ಭಗವತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅತಿವಿಯ ತುಟ್ಠಾ ದಸಬಲಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಯೋಜನೇ ಯೋಜನೇ ಭಗವತೋ ನಿವಾಸತ್ಥಂ ವಿಹಾರಂ ಕಾರೇನ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕೋಸಮ್ಬಿಂ ಪತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಆರಾಮೇ ಮಹನ್ತಂ ಧನಪರಿಚ್ಚಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಭಗವತೋ ವಿಹಾರೇ ಕಾರಾಪಯಿಂಸು. ತತ್ಥ ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೋ ಘೋಸಿತಾರಾಮೋ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ, ಕುಕ್ಕುಟಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೋ ಕುಕ್ಕುಟಾರಾಮೋ ನಾಮ, ಪಾವಾರಿಕಸೇಟ್ಠಿನಾ ಅಮ್ಬವನೇ ಕಾರಿತೋ ಪಾವಾರಿಕಮ್ಬವನಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಘೋಸಿತಸೇಟ್ಠಿನಾ ಕಾರಿತೇ ಆರಾಮೇ’’ತಿ.

ಆವುಸೋ ಭಿಕ್ಖವೋತಿ ಏತ್ಥ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ ಸಾವಕೇ ಆಲಪನ್ತಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ಆಲಪನ್ತಿ. ಸಾವಕಾ ಪನ ‘‘ಬುದ್ಧೇಹಿ ಸದಿಸಾ ಮಾ ಹೋಮಾ’’ತಿ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಬುದ್ಧೇಹಿ ಚ ಆಲಪಿತೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ ‘‘ಭದನ್ತೇ’’ತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದೇತಿ, ಸಾವಕೇಹಿ ಆಲಪಿತೇ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ.

ಯೋ ಹಿ ಕೋಚೀತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ. ಏತೇನ ತಾದಿಸಾನಂ ಸಬ್ಬಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ. ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇತಿ ಮಮ ಸಮೀಪೇ. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಂ. ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ಸಿದ್ಧವಚನಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ಅತ್ತನಾ ಪತ್ತಂ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಂ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀತಿ ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗೇಹಿ, ನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ. ‘‘ಚತೂಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀ’’ತಿ ವಿಸುಞ್ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅರಹತೋ ಪಠಮಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಮಗ್ಗೋ, ಏಕಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಏಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ, ಏಕಸ್ಸ ಯುಗನದ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪಟಿಪದಾ ಮಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನಾತಿ ಏತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕೇನ ವಾ, ಪಟಿಪದಾಮಗ್ಗೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಂ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸ ಹಿ ಅರಹತೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ಸೇಸಮಗ್ಗತ್ತಯಮ್ಪಿ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಹಿಯೇವ ಪತ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಮಗ್ಗಾ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಂ ಪತ್ವಾ ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ವಾ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪಟಿಪದಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಪತ್ತಚತುಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅರಹತೋ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಇತರಏಕೇಕಮಗ್ಗಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಏತೇಸಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೇನಾ’’ತಿ.

ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಸಮಥಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಠಮಂ ಸಮಾಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಗ್ಗೋ ಸಞ್ಜಾಯತೀತಿ ಪಠಮೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಸೋ ತಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿಆದೀಸು ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಸೇವನಾದೀನಿ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ದುತಿಯಮಗ್ಗಾದಯೋ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ತಮೇವ ಮಗ್ಗಂ ‘‘ಆಸೇವತಿ ಭಾವೇತಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಞ್ಞೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀತಿ ಯಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಾ ಕಮೇನ ಸಬ್ಬೇ ಸಞ್ಞೋಜನಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತಿ. ಅನುಸಯಾ ಬ್ಯನ್ತೀಹೋನ್ತೀತಿ ಚ ಪುನ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗತನ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪುನ ಚಪರನ್ತಿ ಪುನ ಚ ಅಪರಂ ಕಾರಣಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಥಂ ಭಾವೇತಿ, ಪಠಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಮಾಧಿಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಯುಗನದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವೇತಿ. ಏತ್ಥ ತೇನೇವ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇನೇವ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಅಯಂ ಪನ ಯಾವತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಾವತಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಯಾವತಾ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ, ತಾವತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಕಥಂ? ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸತಿ. ಏವಂ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಭಾವೇತಿ ನಾಮ.

ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಪಸ್ಸಕಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಞ್ಞಿತೇಸು ಓಭಾಸಾದೀಸು ದಸಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಭನ್ತತಾವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖೇಪಸಙ್ಖಾತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ, ತೇನ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ವಿರೂಪಗ್ಗಹಿತಂ ವಿರೋಧಮಾಪಾದಿತಂ ಮಾನಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ವಾ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ತಮ್ಮೂಲಕತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಹೋತಿ ಸೋ ಆವುಸೋ ಸಮಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗವವತ್ಥಾನೇನ ತಂ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಪುನ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಟಿಪನ್ನಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಪಚ್ಚೋತರಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ. ಸನ್ನಿಸೀದತೀತಿ ತತ್ಥೇವ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ನಿಸೀದತಿ. ಏಕೋದಿ ಹೋತೀತಿ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತಿ. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಧಿಯತಿ ಸುಟ್ಠು ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತವಣ್ಣನಾ.

೧. ಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ತಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸಕಥಾಯ ತತ್ಥ ಜಾತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಜಾತೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇ ಧಮ್ಮೇ. ಅನಿಚ್ಚತೋ ಅನುಪಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಮಗ್ಗೋ. ಅಟ್ಠಸು ಮಗ್ಗಙ್ಗೇಸು ಏಕೇಕೋಪಿ ಹಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.ಆಸೇವತೀತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗವಸೇನ. ಭಾವೇತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನೇನ. ಬಹುಲೀಕರೋತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಅರಹತ್ತಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನೇನ. ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅವತ್ಥಾಭೇದೇಪಿ ಸತಿ ಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ.

೩. ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಅನ್ತರಾಪೇಯ್ಯಾಲೇ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾದೀನಿ ಚ ಝಾನ ಸಮಾಪತ್ತಿಕಸಿಣಾನುಸ್ಸತಿಅಸುಭಾ ಚ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸಾದೀನಿ ಚ ಆನನ್ತರಿಕಸಮಾಧಿಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೦-೮೧) ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಚ ಅವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದಿಕೇ ಸುದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ವುತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸಮಾಧಿಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪. ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮವಾರೇ ಪಠಮಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಾ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಜಾತಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಜಾತಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ವೋಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತಾತಿ ಏತ್ಥ ವೋಸಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖತವೋಸಗ್ಗತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತೋ ‘‘ವೋಸಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನನಿನ್ನತಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಪತಿಟ್ಠಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ. ಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಹಿ ಆಲಮ್ಬೀಯತೀತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠೇನೇವ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ‘‘ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆವುಸೋ, ನಳಾಗಾರಂ ವಾ ತಿಣಾಗಾರಂ ವಾ ಸುಕ್ಖಂ ಕೋಳಾಪಂ ತೇರೋವಸ್ಸಿಕಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಚೇಪಿ ದಿಸಾಯ ಪುರಿಸೋ ಆದಿತ್ತಾಯ ತಿಣುಕ್ಕಾಯ ಉಪಸಙ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಲಭೇಥ ಅಗ್ಗಿ ಓತಾರಂ, ಲಭೇಥ ಅಗ್ಗಿ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೪೩). ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಜಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವೋಸಗ್ಗಾರಮ್ಮಣತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಯೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಭೇದೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಸಮಾಧೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಪಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೋ ಸಮಾಧಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಹಿ ಇತಿ ಪಠಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಪಚ್ಛಾ ಸಮಥೋತಿ ವುತ್ತಂ.

೫. ಯುಗನದ್ಧನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತನ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಯುಗನದ್ಧಕ್ಕಮೋ ಪುರಿಮದ್ವಯನಿದ್ದೇಸನಯೇನೇವ ಪಾಕಟೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧಕ್ಕಮೋ ಪನ ನ ಪಾಕಟೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅನೇಕನ್ತಿಕಂ ಯುಗನದ್ಧಭಾವನಂ ಅವತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕನ್ತೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಯುಗನದ್ಧಭಾವನಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಸತ್ತರಸಸು ಆಕಾರೇಸು ಅನ್ತೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಯುಗನದ್ಧಂ ಮೂಲಪದೇನ ಏಕಟ್ಠತ್ತಾ ತಂ ವಿಪ್ಪಹಾಯ ಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಸೋಳಸಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಆಲಮ್ಬನಟ್ಠೇನ, ಆರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಗೋಚರಟ್ಠೇನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಟ್ಠೇಪಿ ಸತಿ ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಪಹಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಜಹನಟ್ಠೇನ. ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಹಾನೇಪಿ ಸತಿ ಪುನ ಅನಾದಿಯನೇನ ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನ. ವುಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಮನಟ್ಠೇನ. ವಿವಟ್ಟನಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಗ್ಗಮನೇಪಿ ಸತಿ ಅಪುನರಾವಟ್ಟನೇನ ನಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ. ಸನ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಟ್ಠೇನ. ಪಣೀತಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಬ್ಬುತಟ್ಠೇಪಿ ಸತಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ, ಅತಪ್ಪಕಟ್ಠೇನ ವಾ. ವಿಮುತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಬನ್ಧನಾಪಗತಟ್ಠೇನ. ಅನಾಸವಟ್ಠೇನಾತಿ ಬನ್ಧನಮೋಕ್ಖೇಪಿ ಸತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನಾಸವವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ತರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನೋಸೀದಿತ್ವಾ ಪಿಲವನಟ್ಠೇನ, ಅತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ವಾ. ಅನಿಮಿತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಣಿಧಿವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಸುಞ್ಞತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸವಿರಹಿತಟ್ಠೇನ. ಏಕರಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಏಕಕಿಚ್ಚಟ್ಠೇನ. ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ. ಯುಗನದ್ಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಯುಗಲಕಟ್ಠೇನ.

ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಪಜಹತೋ, ಅವಿಜ್ಜಂ ಪಜಹತೋತಿ ಯೋಗಿನೋ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ನಿರೋಧೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀತಿ ಸಮಥೋ ಚೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅತಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ಲೀನಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚೇ ಸಮಥಂ ಅತಿವತ್ತೇಯ್ಯ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಥೋ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತಂ ನ ಕರೋತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮಥಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತಂ ನ ಕರೋತಿ. ಸಮಥೋ ಸಮಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮಂ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಮಥಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖತಿ. ಏವಮಿಮೇ ಉಭೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತನಕಿಚ್ಚೇನ ಏಕಕಿಚ್ಚಾ, ಸಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನತಿವತ್ತಮಾನಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಕರಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಯುಗನದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಹೋತಿ. ಪಹಾನಪರಿಚ್ಚಾಗವುಟ್ಠಾನವಿವಟ್ಟನಕರಣಾನಂ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಕಲಸ್ಸ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಕಿಲೇಸಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಹಗತಕಿಲೇಸಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಸೇಸಾನಂ ನ ತಥಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಮತ್ತದಸ್ಸನವಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಾವಿಜ್ಜಾ ಏವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ವಿವಟ್ಟತೋತಿ ನಿವತ್ತನ್ತಸ್ಸ.

ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಾಸವಾ ವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ರಾಗವಿರಾಗಾತಿ ರಾಗಸ್ಸ ವಿರಾಗೋ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ರಾಗವಿರಾಗಾ, ‘‘ರಾಗವಿರಾಗತೋ’’ತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ವಾ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ. ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ. ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ. ತರತೋತಿ ತರನ್ತಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಪಣಿಧೀಹೀತಿ ರಾಗದೋಸಮೋಹಪಣಿಧೀಹಿ, ಸಬ್ಬಪತ್ಥನಾಹಿ ವಾ. ಏವಂ ಚುದ್ದಸ ಆಕಾರೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕರಸಟ್ಠಞ್ಚ ಅನತಿವತ್ತನಟ್ಠಞ್ಚ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾವ ಇಮೇಹಿ ಸೋಳಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಆಹ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅವಸಾನೇ ‘‘ಏಕರಸಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯುಗನದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾತಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇ ದ್ವೇಪಿ ಆಕಾರಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋಳಸಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯುಗನದ್ಧಟ್ಠೋ ಪನ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ನ ಭಣಿತೋಯೇವಾತಿ.

೨. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಾರನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತಸ್ಸ ತೀಹಿ ಅನುಪಸ್ಸನಾಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇಸು ಪರಿಪಾಕಗತೇಸು ತದಙ್ಗವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವಾ ಮನಸಿಕಾರಕ್ಖಣೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಪಕತಿಯಾವ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಓಭಾಸೋ ಕಥಿತೋ. ಅಕುಸಲೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ತಸ್ಮಿಂ ಓಭಾಸೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ನ ಚ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪೋ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ, ಫಲಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಂಯೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಮೇವ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಂ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಮಾಪನ್ನೋ ವಾ ಓಭಾಸಮೇವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞನಾಹಿ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ವಾ ನಿಸೀದತಿ. ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಓಭಾಸೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಬಹಿಗಬ್ಭಮ್ಪಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಕಲವಿಹಾರಂ, ಗಾವುತಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಂ ಯೋಜನಂ ದ್ವಿಯೋಜನಂ…ಪೇ… ಕಸ್ಸಚಿ ಪಥವಿತಲತೋ ಯಾವ ಅಕನಿಟ್ಠಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕುರುಮಾನೋ. ಭಗವತೋ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉದಪಾದಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಓಭಾಸೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇಪಿ ಅನ್ಧಕಾರೇ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ.

ಓಭಾಸೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಓಭಾಸಂ ಆವಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಂ ಓಭಾಸೋ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮೋ ಫಲಧಮ್ಮೋತಿ ವಾ ತಂ ತಂ ಓಭಾಸಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ. ತತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಉದ್ಧಚ್ಚನ್ತಿ ತತೋ ಓಭಾಸತೋ ಧಮ್ಮೋತಿ ಆವಜ್ಜನಕರಣತೋ ವಾ ಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋತಿ ತೇನ ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ವಿರೋಧಿತಚಿತ್ತೋ, ತೇನ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ ತಮ್ಮೂಲಕಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿರೋಧಿತಚಿತ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸಕೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಾ ತಮ್ಮೂಲಕಕಿಲೇಸೇಸು ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ. ‘‘ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚವಿಗ್ಗಹಿತಮಾನಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಹೋತಿ ಸೋ ಸಮಯೋತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಯೋಗಿನೋ ಸಚೇ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ಏವಂ ಪಜಾನಾತಿ – ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾ, ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ಇಮಾನಿ ಚ ಚಿತ್ತಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾಯಮೋಭಾಸೋ ಮಗ್ಗೋ, ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಲೋಕಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪರಿವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಠತ್ವಾ ಸಾಧುಕಂ ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಸೋ ಸಮಯೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಪ್ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ ಹೋತಿ.

ಯಂ ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಮೇವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತೇಯೇವ. ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ತೀರಯನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಅವಿಹತವೇಗಂ ತಿಖಿಣಂ ಸೂರಮತಿವಿಸದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪೀತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಖುದ್ದಿಕಾ ಪೀತಿ, ಖಣಿಕಾ ಪೀತಿ, ಓಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಪೀತಿ, ಉಬ್ಬೇಗಾ ಪೀತಿ, ಫರಣಾ ಪೀತೀತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ಪೂರಯಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ನೇವ ದರಥೋ, ನ ಗಾರವತಾ, ನ ಕಕ್ಖಳತಾ, ನ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ, ನ ಗೇಲಞ್ಞತಾ, ನ ವಙ್ಕತಾ ಹೋತಿ. ಅಥ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾನಿ ಲಹೂನಿ ಮುದೂನಿ ಕಮ್ಮಞ್ಞಾನಿ ಪಗುಣಾನಿ ಸುವಿಸದಾನಿ ಉಜುಕಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಸೋ ಇಮೇಹಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಕಾಯಚಿತ್ತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಮಾನುಸಿಂ ನಾಮ ರತಿಂ ಅನುಭವತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸುಞ್ಞಾಗಾರಂ ಪವಿಟ್ಠಸ್ಸ, ಸನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ;

ಅಮಾನುಸೀ ರತೀ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಂ ವಿಪಸ್ಸತೋ.

‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತೀ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೩-೪) –

ಏವಮಸ್ಸ ಇಮಂ ಅಮಾನುಸಿಂ ರತಿಂ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಲಹುತಾದೀಹಿ ಸಹಿತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಕಾಯಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಭಿಸನ್ದಯಮಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸುಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಅತಿಸಯಪಸಾದಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಸಿಥಿಲಮನಚ್ಚಾರದ್ಧಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ನಿಖಾತಾ ಅಚಲಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಸದಿಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ಯಂ ಯಂ ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜತಿ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ತಂ ಠಾನಮಸ್ಸ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಲೋಕೋ ವಿಯ ಸತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೪).

ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾ ಚೇವ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾ ಚ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಮಯೇ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ಮಜ್ಝತ್ತಭೂತಾ ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ ಬಲವತೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಪಿ. ಸಾ ಹಿಸ್ಸ ತಂ ತಂ ಠಾನಂ ಆವಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಇನ್ದವಜಿರಮಿವ ಪತ್ತಪುಟೇ ಪಕ್ಖನ್ದತತ್ತನಾರಾಚೋ ವಿಯ ಚ ಸೂರಾ ತಿಖಿಣಾ ಹುತ್ವಾ ವಹತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೪) ವುತ್ತಂ. ವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ಆಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇ ಹಿ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ‘‘ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಹೋತಿ. ತತಿಯಜ್ಝಾನವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ ‘‘ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾವಿಪಸ್ಸನುಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೀಭಾವೋ. ಪಞ್ಞಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ, ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ತತಿಯಜ್ಝಾನವಣ್ಣನಾಯ ಚ ಸಮೇತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ‘‘ಞಾಣಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಿ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ, ಯುಗನದ್ಧವಸೇನಾಪಿ ಚ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ ಪುನ ಸಮಾಧಾನೇ ಬ್ಯಾಪಾರಪ್ಪಹಾನಕರಣೇನ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಓಭಾಸಾದಿಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಆಲಯಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸುಖುಮಾ ಸನ್ತಾಕಾರಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಯಾ ಕಿಲೇಸೋತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ಓಭಾಸೇ, ಏವಂ ಏತೇಸುಪಿ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಯೋಗಾವಚರೋ ‘‘ನ ಚ ವತ ಮೇ ಇತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಏವರೂಪಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ, ಏವರೂಪಾ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಪಗ್ಗಹೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾ ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾ, ಅದ್ಧಾ ಮಗ್ಗಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹಿ, ಫಲಂ ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಅಮಗ್ಗಮೇವ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಮೇವ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಅಮಗ್ಗಂ ‘‘ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ, ಅಫಲಞ್ಚ ‘‘ಫಲ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿ ಉಕ್ಕನ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಮೂಲಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿಕನ್ತಿಮೇವ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೋ ನಿಸೀದತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಓಭಾಸಾದಯೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥುತಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಕುಸಲತ್ತಾ. ನಿಕನ್ತಿ ಪನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಚೇವ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವತ್ಥು ಚ. ವತ್ಥುವಸೇನೇವ ಚೇತೇ ದಸ, ಗಾಹವಸೇನ ಪನ ಸಮತಿಂಸ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಮಮ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಮನಾಪೋ ವತ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಗಣ್ಹತೋ ಮಾನಗ್ಗಾಹೋ, ಓಭಾಸಂ ಅಸ್ಸಾದಯತೋ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹೋ. ಇತಿ ಓಭಾಸೇ ದಿಟ್ಠಿಮಾನತಣ್ಹಾವಸೇನ ತಯೋ ಗಾಹಾ. ತಥಾ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಏವಂ ಗಾಹವಸೇನ ಸಮತಿಂಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ. ದುಕ್ಖತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋ, ಅನತ್ತತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿ ವಾರೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕೇಕಅನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಹೇತ್ಥ ಏಕೇಕಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಏಕಸ್ಸೇವ.

ತೀಸು ಅನುಪಸ್ಸನಾಸು. ಏವಂ ಅಭೇದತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಭೇದವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಮನಸಿಕರೋತೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಜರಾಮರಣಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ.

೭. ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾನಂ ಸಮತಿಂಸಾಯ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅಕುಸಲೋ ಅಬ್ಯತ್ತೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಓಭಾಸಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಓಭಾಸೇ ಚೇವ ಞಾಣೇ ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಾನಾಕಿಲೇಸವಸೇನ ವಿವಿಧಾ ಕಮ್ಪತಿ ವೇಧತಿ. ಯೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪವೇಧತೀತಿ ಯೇಹಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ನಾನಾಕಿಲೇಸವಸೇನ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇನ ವೇಧತಿ ಕಮ್ಪತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುಖೇ ಚೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾವಜ್ಜನಾಯ ಚೇವಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಚೇವ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಚೇವ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೩೬) ಪನ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾವಜ್ಜನಾಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ನಿಕನ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಕಮ್ಪತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಉಭಯಥಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಚ ಏಕೇಕಿಸ್ಸಾಯೇವ ಆವಜ್ಜನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಬ್ಭಾವತೋ ಏಕೇಕಾಯೇವ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅನತ್ತಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವೀಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕುಸಲೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ‘‘ಅಯಂ ಖೋ ಮೇ ಓಭಾಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಸೋ ಖೋ ಪನಾಯಂ ಅನಿಚ್ಚೋ ಸಙ್ಖತೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಖಯಧಮ್ಮೋ ವಯಧಮ್ಮೋ ವಿರಾಗಧಮ್ಮೋ ನಿರೋಧಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಇತಿ ವಾ ನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖತಿ. ಅಥ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಏವಂ ಹೋತಿ – ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಅತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ಅನತ್ತಾವ ಪನಾಯಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತಿ. ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ನಿಚ್ಚೋ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ಅನಿಚ್ಚೋವ ಪನಾಯಂ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಮಾನಂ ಸಮುಗ್ಘಾಟೇತಿ. ಸಚೇ ಓಭಾಸೋ ಸುಖೋ ಭವೇಯ್ಯ, ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ. ದುಕ್ಖೋವ ಪನಾಯಂ ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾಯಂ ಉಪ್ಪಾದವಯಪಟಿಪೀಳನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ಯಥಾ ಚ ಓಭಾಸೇ, ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ.

ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓಭಾಸಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಞಾಣಂ…ಪೇ… ನಿಕನ್ತಿಂ ‘‘ನೇತಂ ಮಮ, ನೇಸೋಹಮಸ್ಮಿ, ನ ಮೇಸೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ನ ಕಮ್ಪತಿ ನ ವೇಧತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಇಮಾನಿ ದಸ ಠಾನಾನೀತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಸ ಠಾನಾನೀತಿ ಓಭಾಸಾದೀನಿ. ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಿತಾತಿ ಯಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚಿತಾನಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಫುಟ್ಠಾನಿ ಪರಿಭಾವಿತಾನಿ. ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಚಿತದಸಟ್ಠಾನೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧೇನ ಛೇಕೋ ಹೋತಿ. ನ ಚ ಸಮ್ಮೋಹ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಕುಸಲತ್ತಾಯೇವ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠುಗ್ಘಾಟವಸೇನ ಸಮ್ಮೋಹಞ್ಚ ನ ಗಚ್ಛತಿ.

ಇದಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಮೇವ ವಿಧಿಂ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಚೇವ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿಆದಿಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಓಭಾಸಾದೀಸು ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಚ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪಮೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನಾವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ, ಸೋ ಅಧಿಮಾನಿಕೋ ಹೋತಿ. ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾಪಿ ತಂ ಅಧಿಮಾನಂ ಪಹಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತಿ. ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ನ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ಚಾವಸೇಸಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ. ವಿಕ್ಖಿಪ್ಪತಿ ಚೇವಾತಿ ತೇಸು ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮುದ್ಧಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಞ್ಚೇವ ಪಾಪುಣೀಯತಿ. ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ ಚಾತಿ ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲೇಸೀಯತಿ ಚ, ಉಪತಾಪೀಯತಿ ವಿಬಾಧೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚವತಿ ಚಿತ್ತಭಾವನಾತಿ ತಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಕಿಲೇಸೇಸುಯೇವ ಠಾನತೋ ಪಟಿಪಕ್ಖಾವಿಹತತ್ತಾ ಚವತಿ, ಪರಿಪತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞೋ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವನಾ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಪಞ್ಞಸ್ಸ ಅಧಿಮಾನಿಕತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭಾಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪರಿಹಾಯತಿ, ನಪ್ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಕಿಲೇಸೇಹಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ಭಾವನಾ ನ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಸನ್ತೇಪಿ ವಿಕ್ಖೇಪೇ ತಂ ಅಧಿಮಾನವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಹಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾರಮ್ಭಸಬ್ಭಾವೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಚ ವಿಕ್ಖಿಪತೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ಚ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ. ನ ಚವತಿ ಚಿತ್ತಭಾವನಾತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಭಾವನಾ ನ ಚವತಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಕಿಲೇಸಾಭಾವೇನ ಯಥಾಠಾನೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹೀತಿಆದೀಸು ಇದಾನಿ ವುತ್ತೇಹಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಹೇತುಭೂತೇಹಿ, ಕರಣಭೂತೇಹಿ ವಾ ಓಭಾಸಾದಿಕೇ ದಸ ಠಾನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚ ವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಚ ವಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಾನಸಂ ವಿಕ್ಖೇಪಕಿಲೇಸುಪ್ಪತ್ತಿವಿರಹಿತೋ ಚತುತ್ಥೋ ಕುಸಲೋ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಯೋಗಾವಚರಾನಂ ಮಾನಸಂ ಏವಞ್ಚ ಏವಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಚೇವ ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ‘‘ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ನ ಕಿಲಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದ್ವೀಸು ಠಾನೇಸು ವುತ್ತವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ಯುಗನದ್ಧಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಚ್ಚಕಥಾ

ಸಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೮. ಇದಾನಿ ಯುಗನದ್ಧಗುಣಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಚ್ಚಟ್ಠಂ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧವಿಸೇಸಂ ಸಚ್ಚಲಕ್ಖಣಾದಿವಿಧಾನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಥಿತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಸಚ್ಚಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತೇ ತಾವ ತಥಾನೀತಿ ಯಥಾಸಭಾವವಸೇನ ತಚ್ಛಾನಿ. ಯಥಾಸಭಾವಭೂತಾನೇವ ಹಿ ಧಮ್ಮಜಾತಾನಿ ಸಚ್ಚಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ. ಸಚ್ಚಟ್ಠೋ ಪಠಮಞಾಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋ. ಅವಿತಥಾನೀತಿ ವುತ್ತಸಭಾವೇ ವಿಪರಿಯಾಯವಿರಹಿತಾನಿ. ನ ಹಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಚ್ಚಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಅನಞ್ಞಥಾನೀತಿ ಅಞ್ಞಸಭಾವವಿರಹಿತಾನಿ. ನ ಹಿ ಅಸಚ್ಚಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಏತಂ ಯಥಾಸಭಾವತ್ತಾ ತಥಂ. ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ. ವುತ್ತಸಭಾವೇ ವಿಪರಿಯಾಯಾಭಾವತೋ ಅವಿತಥಂ. ನ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಅದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಸಭಾವವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನಞ್ಞಥಂ. ನ ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಾದಿಸಭಾವಂ ಹೋತಿ. ಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

೧. ಪಠಮಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

ತಥಟ್ಠೇನಾತಿ ಯಥಾಸಭಾವಟ್ಠೇನ. ಪೀಳನಟ್ಠಾದಯೋ ಞಾಣಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ಥಾಯೇವ.

೯. ಏಕಪ್ಪಟಿವೇಧಾನೀತಿ ಏಕೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಪಟಿವೇಧೋ, ಏಕತೋ ವಾ ಪಟಿವೇಧೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಟಿವೇಧಾನಿ. ಅನತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅತ್ತವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನತ್ತಟ್ಠೇನ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೬೭) – ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಚ್ಚಾನಿ ವೇದಕಕಾರಕನಿಬ್ಬುತಗಮಕಾಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಹಿ, ನ ಕೋಚಿ ದುಕ್ಖಿತೋ, ಕಾರಕೋ ನ, ಕಿರಿಯಾವ ವಿಜ್ಜತಿ;

ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬುತಿ, ನ ನಿಬ್ಬುತೋ ಪುಮಾ, ಮಗ್ಗಮತ್ಥಿ, ಗಮಕೋ ನ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೬೭);

ಅಥ ವಾ –

‘‘ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಸುಞ್ಞಂ, ಪುರಿಮದ್ವಯಮತ್ತಸುಞ್ಞಮಮತಪದಂ;

ಧುವಸುಖಅತ್ತವಿರಹಿತೋ, ಮಗ್ಗೋ ಇತಿ ಸುಞ್ಞತಾ ತೇಸೂ’’ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೬೭);

ಸಚ್ಚಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಿಸಂವಾದಕಟ್ಠೇನ. ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ. ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ತಥಟ್ಠಾದಿನಾ ಏಕೇಕೇನೇವ ಅತ್ಥೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಏಕಗಣನಂ ಗತಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಏಕಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಂ ಏಕತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏಕತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚ್ಚಾನಂ ಬಹುತ್ತೇಪಿ ಏಕತ್ತಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಏಕವಚನಂ ಕತಂ. ಏಕತ್ತಂ ಏಕೇನ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ನಾನತ್ತೇಕತ್ತಂ ಸ್ವಾವತ್ಥಿತಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ತಥಟ್ಠಾದಿತಂತಂಏಕತ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಕಥಂ? ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸ್ಸ ತಥಟ್ಠಾದಿಕೇ ಏಕತ್ತೇ ಪಟಿವಿದ್ಧೇ ಸೇಸಸಚ್ಚಾನಮ್ಪಿ ತಥಟ್ಠಾದಿಕಂ ಏಕತ್ತಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಾನತ್ತೇಕತ್ತಂ ಸ್ವಾವತ್ಥಿತಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ದಿಟ್ಠೇ ಸೇಸಖನ್ಧಾಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ದಿಟ್ಠಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮಿದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋ ತಥಟ್ಠೋತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠಾದಿಕೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅತ್ಥೋ ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ತಥಟ್ಠೋ. ಸೇಸಸಚ್ಚೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೋಯೇವ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ತಾಭಾವತೋ ಅನತ್ತಟ್ಠೋ. ವುತ್ತಸಭಾವೇ ಅವಿಸಂವಾದಕತೋ ಸಚ್ಚಟ್ಠೋ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬತೋ ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೦. ಯಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯಂ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಾ ಗಹಿತಾ. ತಾನಿ ಹಿ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅನಿಚ್ಚಾನಿ ಚೇವ ಅನಿಚ್ಚತ್ತಾ ದುಕ್ಖಾನಿ ಚ. ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ, ತಂ ಅನತ್ತಾತಿ ತಾನಿಯೇವ ತೀಣಿ ಗಹಿತಾನಿ. ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅನತ್ತಾ ಚಾತಿ ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಹ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಹಿ ಅನತ್ತಾಯೇವ. ತಂ ತಥನ್ತಿ ತಂ ಸಚ್ಚಚತುಕ್ಕಂ ಸಭಾವಭೂತಂ. ತಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ತದೇವ ಸಚ್ಚಚತುಕ್ಕಂ ಯಥಾಸಭಾವೇ ಅವಿಸಂವಾದಕಂ. ನವಹಾಕಾರೇಹೀತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩; ಸಂ. ನಿ. ೪.೪೬) ವಚನತೋ ಅಭಿಞ್ಞಟ್ಠೇನ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಟ್ಠೇ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಪಹಾನಟ್ಠೇ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಟ್ಠೇ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಟ್ಠೇ ಆವೇನಿಕೇಪಿ ಇಧ ಚತೂಸುಪಿ ಸಚ್ಚೇಸು ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಸಬ್ಭಾವತೋ ಪರಿಞ್ಞಟ್ಠೇನ, ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾನಸಬ್ಭಾವತೋ ಪಹಾನಟ್ಠೇನ, ಚತುಸಚ್ಚಭಾವನಾಸಬ್ಭಾವತೋ ಭಾವನಟ್ಠೇನ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನವಹಾಕಾರೇಹಿ ತಥಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಪಠಮಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

೧೧. ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹೀತಿಆದೀಸು ತಥಟ್ಠಾದಯೋ ಞಾಣಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ಥಾ. ಏತೇಸಂ ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೧೨. ಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿಆದೀಸು ಉಪರಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಛ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚಾತಿ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಾನಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ವಯೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೪೭-೪೮) ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಙ್ಖತಮಿತಿ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಮಿತಿ ಲಕ್ಖಣಞ್ಚ. ಸಙ್ಖತಂ ಪನ ನ ಲಕ್ಖಣಂ, ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಸಙ್ಖತಂ. ನ ಚ ಸಙ್ಖತಂ ವಿನಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನಪಿ ಲಕ್ಖಣಂ ವಿನಾ ಸಙ್ಖತಂ. ಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ಸಙ್ಖತಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ.

ಪುನ ತದೇವ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಛ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಆಹ. ಸಙ್ಖತಾನಂ ಸಚ್ಚಾನನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಂ. ತಾನಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಕತತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಾನಿ. ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಜಾತಿ. ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಜಾನೀಯತಿ. ವಯೋತಿ ಭಙ್ಗೋ. ಠಿತಾನಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ ಜರಾ. ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಖತಸಚ್ಚಾನಂ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತೇಸಂಯೇವ ಪನ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ, ಜರಾಯ ಭಙ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಾದವಯಞ್ಞಥತ್ತಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಖತವಿಕಾರತ್ತಾ ಪನ ಸಙ್ಖತನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಾ ಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗಾ ನ ಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಙ್ಖತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖತಾಪಿ ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಉಪ್ಪಾದೇ ವೀತಿವತ್ತೇ ಸಙ್ಖತಾಪಿ ಜರಾಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಙ್ಖತಾಪಿ ಜರಾಪಿ ಭಙ್ಗಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಙ್ಖಾತೋ ತಸ್ಸ ಖಣೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ಖನ್ಧಕವಗ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩.೩೭-೩೮) ವುತ್ತಂ. ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸ ಸಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಸ್ಸ. ತಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಾಗಮ್ಮ ಅಕತತ್ತಾ ಸಯಮೇವ ನಿಪ್ಫನ್ನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಂ. ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ ಠಿತಸ್ಸ, ನ ಠಾನಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ. ಪುನ ತದೇವ ಲಕ್ಖಣದ್ವಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದ್ವಾದಸ ಲಕ್ಖಣಾನೀತಿ ಆಹ.

ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಕತಿ ಕುಸಲಾತಿಆದೀಸು ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಚತೂಸು ಅಬ್ಯಾಕತೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಾಬ್ಯಾಕತಂ. ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಲಕ್ಖಣೇನ ನ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಿ. ಸಿಯಾ ಕುಸಲನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರಕುಸಲಾನಂ ವಸೇನ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಭವೇಯ್ಯ. ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ತಣ್ಹಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾಕುಸಲವಸೇನ. ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾನಂ ರೂಪಾನಞ್ಚ ವಸೇನ. ಸಿಯಾ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನೀತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಗಣಿತಾನಿ. ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಅಕುಸಲಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತದುಕ್ಖಸಮುದಯನಿರೋಧಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತವತ್ಥುವಸೇನ. ಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಅವಸೇಸಂ ಅಕುಸಲಂ. ಅಕುಸಲಟ್ಠೇನ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕುಸಲಟ್ಠೇನ ಏಕಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಅಕುಸಲಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸಚ್ಚಂ ದ್ವೀಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏಕಂ ಅಕುಸಲಸಚ್ಚಂ ದ್ವೀಹಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಂ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ದುಕ್ಖಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಕುಸಲಟ್ಠೇನ ಏಕಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಕುಸಲಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏಕಂ ಕುಸಲಸಚ್ಚಂ ದ್ವೀಹಿ ದುಕ್ಖಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಅಬ್ಯಾಕತನ್ತಿ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾ ರೂಪಞ್ಚ. ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠೇನ ಏಕಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ಏಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏಕಂ ಅಬ್ಯಾಕತಸಚ್ಚಂ ದ್ವೀಹಿ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಸಮುದಯಮಗ್ಗನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕೇನ ಅಕುಸಲಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭೂತೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಏಕಂ ಸಚ್ಚಂ ತೀಹಿ ಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಏಕಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವಿಸುಂ ಅಕುಸಲಕುಸಲಅಬ್ಯಾಕತಭೂತೇಹಿ ಸಮುದಯಮಗ್ಗನಿರೋಧಸಚ್ಚೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಚ್ಚಾನಿ ಅಕುಸಲಟ್ಠೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ದುಕ್ಖಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಕುಸಲಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ನ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ. ದುಕ್ಖನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ, ನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ.

೨. ದುತಿಯಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಪುನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಸುತ್ತನ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಸೇನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿಕಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಬೋಧಾತಿ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ. ಅನಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ. ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸೇವ. ಏತದಹೋಸೀತಿ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಏತಂ ಪರಿವಿತಕ್ಕಿತಂ ಅಹೋಸಿ. ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಆದೀನವೋತಿ ದೋಸೋ. ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಅಪಗಮನಂ. ಸುಖನ್ತಿ ಸುಖಯತೀತಿ ಸುಖಂ, ಯಸ್ಸುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಸುಖಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಯೋಗತೋ ಸೋಭನಂ ಮನೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸುಮನೋ, ಸುಮನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಸುಖಮೇವ ಪೀತಿಯೋಗತೋ ವಿಸೇಸಿತಂ. ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅದ್ಧುವಂ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಂ. ವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅವಸೀ ಹುತ್ವಾ ಜರಾಭಙ್ಗವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಪಕತಿಕಂ. ಏತೇನ ಅನತ್ತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಛನ್ದರಾಗವಿನಯೋತಿ ಛನ್ದಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ರಾಗಸ್ಸ ಸಂವರಣಂ, ನ ವಣ್ಣರಾಗಸ್ಸ. ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಪಜಹನಂ.

ಯಾವಕೀವಞ್ಚಾತಿಆದೀಸು ಯಾವ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ…ಪೇ… ಯಥಾಭೂತಂ ನಾಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿಂ ನ ಅಧಿಕೇನ ಞಾಣೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂ, ತಾವ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅನುತ್ತರಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅಭಿಸಮೇತಾವೀ ಅರಹನ್ತಿ ನೇವಾಹಂ ಪಚ್ಚಞ್ಞಾಸಿಂ ನೇವ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ಅತ್ಥೋ. ಕೀವಞ್ಚಾತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಯತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ, ಯದಾ ವಾ. ಅಥಾತಿ ಅನನ್ತರಂ. ಞಾಣಞ್ಚ ಪನ ಮೇ ದಸ್ಸನಂ ಉದಪಾದೀತಿ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಞ್ಚ ಮೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ಕೋಪೇತುಂ ಚಾಲೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅರಹತ್ತಫಲವಿಮುತ್ತಿ. ಏತಾಯ ಏವ ಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಪಿ ವುತ್ತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಮನ್ತಿಮಾ ಜಾತೀತಿ ಅಯಂ ಪಚ್ಛಿಮಾ ಖನ್ಧಪ್ಪವತ್ತಿ. ನತ್ಥಿದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಇದಾನಿ ಪುನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥಿ. ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ವುತ್ತಾ. ಅರಹತೋ ಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನ ಹೋತಿ.

೩. ದುತಿಯಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞಾಣಯೋಜನಕ್ಕಮೇ ಚ ಅಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಪಹಾನಪ್ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಅಯಂ ತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ರೂಪಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ. ಅರಿಯಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಞಾಣಮ್ಪಿ ಹಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೦) ವಿಯ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಆದೀನವೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಸ್ಸ ಆದೀನವೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ. ಇದಂ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ನಿರೋಧಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ. ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ. ಯಾ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ಸಮುದಯದುಕ್ಖನಿರೋಧೇಸು ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಯಾ ದಿಟ್ಠಿ ಯೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋತಿ ಅಯಂ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ. ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ.

೧೫. ಪುನ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಚ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಕತಿಹಾಕಾರೇಹಿ ಸಚ್ಚನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನಾ ಜರಾಮರಣಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಏಸನ್ತಿ, ತಥಾ ಏಸನ್ತಾ ಚ ಜರಾಮರಣಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ‘‘ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಚ ಏಸನಾ ಸೋ ಚ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಚ್ಚಾನಂ ಏಸನತ್ತಾ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ತಾ ಚ ‘‘ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಏಸನಟ್ಠೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ವಿಧಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ, ಸಾವಕಾನಂ ಪನ ಅನುಸ್ಸವವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ತಥಾ ಏಸಿತಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏಕಪಟಿವೇಧಟ್ಠೇನ.

ಕಿಂನಿದಾನನ್ತಿಆದೀಸು ನಿದಾನಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕಾರಣವೇವಚನಾನಿ. ಕಾರಣಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಫಲಂ ನಿದೇತಿ ‘‘ಹನ್ದ ನಂ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪೇತಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಫಲಂ ತತೋ ಸಮುದೇತಿ, ಜಾಯತಿ, ಪಭವತಿ; ತಸ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ, ಜಾತಿ, ಪಭವೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಕಿಂ ನಿದಾನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂನಿದಾನಂ. ಕೋ ಸಮುದಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಸಮುದಯಂ. ಕಾ ಜಾತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಜಾತಿಕಂ. ಕೋ ಪಭವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಂಪಭವಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಸ್ಸ ಜಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಅತ್ಥೇನ ನಿದಾನಞ್ಚೇವ ಸಮುದಯೋ ಚ ಜಾತಿ ಚ ಪಭವೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಜಾತಿನಿದಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ. ಜರಾಮರಣಸಮುದಯನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಜರಾಮರಣನಿರೋಧನ್ತಿ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ. ಜರಾಮರಣನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೬. ನಿರೋಧಪ್ಪಜಾನನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪಜಾನನಾ. ಜಾತಿ ಸಿಯಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಸಿಯಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಪಞ್ಞಾಯನಟ್ಠೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಿಯಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಪನ ಆಸವಸಮುದಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾಸಮುದಯಟ್ಠೇನಾತಿ.

ಸಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾ

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಇದಾನಿ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸಿದ್ಧಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಥಿತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತೇ ತಾವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಬೋಧಿಯಾ, ಬೋಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೧೮೨) – ಯಾ ಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ, ಯಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ವುಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೮; ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೩). ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ಯೋಪೇಸ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ. ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತೋ.

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗತ್ಥನಿದ್ದೇಸೇ ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಕಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ? ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ, ಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾತೋ ಪಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ ಫಲೇನ ಪಬುದ್ಧಭಾವತ್ಥಾಯಾಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ಥೋ. ತೀಸುಪಿ ಹಿ ಠಾನೇಸು ಬೋಧಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಪಟಿವೇಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಏತೇನ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿಆದೀಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಚತುಕ್ಕೇಹಿ ವುತ್ತಾನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿ ಚ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣೇ ಸಮತ್ಥಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ. ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣಸಮತ್ಥತ್ತೇಪಿ ಸತಿ ಕತ್ತುನೋ ಅಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಬೋಧೇನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ಬುಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಯೋಗೀನಂ ಪಯೋಜಕತ್ತಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಹೇತುಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ. ಬೋಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಯೋಜಕಹೇತುಕತ್ತುನಾ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಏತೇಹಿ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಯೋಗಿಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ಯೋಗಿನೋ ಉಪಕಾರಕತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ. ಏತೇಹಿ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಬುದ್ಧಿಲಭನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿಕೇ ಛಕ್ಕೇ ಬುದ್ಧಿಲಭನಟ್ಠೇನಾತಿ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಬುದ್ಧಿಯಾ ಪಾಪುಣನಟ್ಠೇನ. ರೋಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ. ಪಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತಾಯ ನಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠೇನ. ಇಮೇ ವಿಪಸ್ಸನಾಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪತಿ-ಅಭಿ-ಸಂ-ಇತಿ ತೀಹಿ ಉಪಸಗ್ಗೇಹಿ ವಿಸೇಸಿತಾ ಮಗ್ಗಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮವೋಹಾರೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮೂಲಮೂಲಕಾದಿದಸಕವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಮೂಲಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿಕೇ ಮೂಲಮೂಲಕೇ ದಸಕೇ ಮೂಲಟ್ಠೇನಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾದೀಸು ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಞ್ಚ ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಞ್ಚ ಮೂಲಟ್ಠೇನ. ಮೂಲಚರಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಮೂಲಂ ಹುತ್ವಾ ಚರಿಯಾ ಪವತ್ತಿ ಮೂಲಚರಿಯಾ. ತೇನ ಮೂಲಚರಿಯಟ್ಠೇನ, ಮೂಲಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೂಲಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನಾತಿ ತೇ ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಆದಿತೋ ಪಭುತಿ ಉಪ್ಪಾದನತ್ಥಾಯ ಪರಿಗಯ್ಹಮಾನತ್ತಾ ಪರಿಗ್ಗಹಾ, ಮೂಲಾನಿಯೇವ ಪರಿಗ್ಗಹಾ ಮೂಲಪರಿಗ್ಗಹಾ. ತೇನ ಮೂಲಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನ. ತೇ ಏವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪರಿವಾರವಸೇನ ಪರಿವಾರಟ್ಠೇನ. ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಪರಿಪೂರಣಟ್ಠೇನ. ನಿಟ್ಠಂ ಪಾಪುಣನವಸೇನ ಪರಿಪಾಕಟ್ಠೇನ. ತೇ ಏವ ಮೂಲಾನಿ ಚ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಪಭೇದಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಚಾತಿ ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ತೇನ ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಟ್ಠೇನ. ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾನುಯುತ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ತಂ ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ಪಾಪನಟ್ಠೇನ. ತಸ್ಸೇವ ಯೋಗಿನೋ ತಸ್ಸಾ ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ವಸೀಭಾವಟ್ಠೇನ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಈದಿಸೇಸು ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೇಸು ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮೂಲಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪೀತಿ ಈದಿಸೇಸುಪಿ ನಿಟ್ಠಾವಚನೇಸು ಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಸೀಭಾವಂ ಪತ್ತಾನನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಮೂಲಮೂಲಕದಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

ಸೇಸೇಸುಪಿ ಹೇತುಮೂಲಕಾದೀಸು ನವಸು ದಸಕೇಸು ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸಾಧಾರಣವಚನಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸಾಧಾರಣೇಸು ಪನ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜನಕತ್ತಾ ಹೇತೂ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ. ತೇ ಏವ ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಸುದ್ಧಿಭೂತತ್ತಾ ವಿಸುದ್ಧಿ ನಾಮ. ವಜ್ಜವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಾ ನಾಮ. ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಾಮ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ತದಙ್ಗವಿಮುತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ. ಮಗ್ಗಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ವಿಸಯೀಭೂತೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ಅನಾಸವಾ. ತಿವಿಧಾಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ತದಙ್ಗವಿವೇಕಾದಿವಸೇನ ವಿವೇಕಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸಗ್ಗತ್ತಾ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸಗ್ಗತ್ತಾ ಚ ವೋಸಗ್ಗಾ. ಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸಗ್ಗತ್ತಾ ವೋಸಗ್ಗಾ.

೧೯. ಮೂಲಟ್ಠಂ ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿಆದಯೋ ಏಕೇಕಪದವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ನವ ದಸಕಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನನ್ತಿ ಪದಂ ಪನ ವತ್ತಮಾನವಚನಾಭಾವೇನ ನ ಯೋಜಿತಂ. ಪರಿಗ್ಗಹಟ್ಠಾದಯೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತತ್ಥಾ.

೨೦. ಪುನ ಥೇರೋ ಅತ್ತನಾ ದೇಸಿತಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಏಕಂ ಸಮಯನ್ತಿಆದಿಕಂ ನಿದಾನಂ ವತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಂ ತಾವ ಉದ್ದಿಸಿ. ಅತ್ತನಾ ದೇಸಿತಸುತ್ತತ್ತಾ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋತಿ ಪನೇತ್ಥ ದೇಸಕಬ್ಯತ್ತಿಭಾವತ್ಥಂ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಈದಿಸಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಗನ್ಥೇಸು ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಸಕಲಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಇತಿ ಚೇ ಮೇ ಹೋತೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಏವಞ್ಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಹೋತಿ. ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಮೇ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ಏವಂ ಮೇ ಹೋತಿ. ಸುಸಮಾರದ್ಧೋತಿ ಮೇ ಹೋತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಪರಿಪುಣ್ಣೋತಿ ಏವಂ ಮೇ ಹೋತಿ. ತಿಟ್ಠನ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತಿಟ್ಠನ್ತಂ. ಚವತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪಗಚ್ಛತಿ. ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಅಮಚ್ಚಸ್ಸ, ಮಹತಿಯಾ ವಾ ಭೋಗಮತ್ತಾಯ ಭೋಗಪ್ಪಮಾಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ. ನಾನಾರತ್ತಾನನ್ತಿ ನಾನಾರಙ್ಗರತ್ತಾನಂ, ಪೂರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನಾನಾರತ್ತೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಸ್ಸಕರಣ್ಡಕೋತಿ ದುಸ್ಸಪೇಳಾ. ದುಸ್ಸಯುಗನ್ತಿ ವತ್ಥಯುಗಲಂ. ಪಾರುಪಿತುನ್ತಿ ಅಚ್ಛಾದೇತುಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತನ್ತೇ ಥೇರಸ್ಸ ಫಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ. ಯದಾ ಹಿ ಥೇರೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತದಾ ಇತರೇ ತದನ್ವಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ಧಮ್ಮವಿಚಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ, ತದಾ ಸೇಸಾಪಿ ತದನ್ವಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಥೇರೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ಕಥೇಸೀತಿ.

ಸುತ್ತನ್ತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೧. ಕಥಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಇತಿ ಚೇ ಹೋತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಸೀಸಂ ಕತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಏವಂ ಅಯಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ಇತಿ ಚೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವತಾ ನಿರೋಧೂಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಕಾಲೇನ ನಿರೋಧೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ಯತ್ತಕೇ ಕಾಲೇ ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವತಾ ಅಚ್ಚೀತಿ ಯತ್ತಕೇನ ಪರಿಮಾಣೇನ ಜಾಲಾ. ಕಥಂ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಇತಿ ಚೇ ಹೋತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ನ ಅಪ್ಪಮಾಣೇಪಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಏವಂ ಅಯಂ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಹೋತೀತಿ ಇತಿ ಚೇ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಸೋ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಕಥಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಮಾಣಬದ್ಧಾತಿ ಕಿಲೇಸಾ ಚ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾ ಚ ಪೋನೋಭವಿಕಸಙ್ಖಾರಾ ಚ ಪಮಾಣಬದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ರಾಗೋಪಮಾಣಕರಣೋ, ದೋಸೋ ಪಮಾಣಕರಣೋ, ಮೋಹೋ ಪಮಾಣಕರಣೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೯) ವಚನತೋ ರಾಗಾದಯೋ ಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ‘‘ಅಯಂ ಏತ್ತಕೋ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಪಮಾಣಕರಣತೋ ಪಮಾಣಂ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಮಾಣೇ ಬದ್ಧಾ ಪಟಿಬದ್ಧಾ ಆಯತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸಾದಯೋ ಪಮಾಣಬದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಕಿಲೇಸಾತಿ ಅನುಸಯಭೂತಾ, ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾತಿ ಸಮುದಾಚಾರಪ್ಪತ್ತಕಿಲೇಸಾ. ಸಙ್ಖಾರಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವಕರಣಂ ಪುನಭವೋ, ಪುನಭವೋ ಸೀಲಮೇತೇಸನ್ತಿ ಪೋನಭವಿಕಾ, ಪೋನಭವಿಕಾ ಏವ ಪೋನೋಭವಿಕಾ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣೋ. ಮಗ್ಗಫಲಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಅಚಲಟ್ಠೇನ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಙ್ಗಾಭಾವತೋ ಅಚಲೋ, ಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಖತೋ. ಯೋ ಹಿ ಅಚಲೋ ಅಸಙ್ಖತೋ ಚ, ಸೋ ಅತಿವಿಯ ಪಮಾಣವಿರಹಿತೋ ಹೋತಿ.

ಕಥಂ ಸುಸಮಾರದ್ಧೋ ಇತಿ ಚೇ ಹೋತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ವಿಸಮಾತಿ ಸಯಞ್ಚ ವಿಸಮತ್ತಾ, ವಿಸಮಸ್ಸ ಚ ಭಾವಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತಾ ವಿಸಮಾ. ಸಮಧಮ್ಮೋತಿ ಸನ್ತಟ್ಠೇನ ಪಣೀತಟ್ಠೇನ ಸಮೋ ಧಮ್ಮೋ. ಪಮಾಣಾಭಾವತೋ ಸನ್ತೋ. ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦) ವಚನತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮುತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಪಣೀತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಧಮ್ಮೋತಿ ವುತ್ತೇ ಸುಸಮೇ ಆರದ್ಧೋ ಸುಸಮಾರದ್ಧೋ. ಆವಜ್ಜಿತತ್ತಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪವತ್ತಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪ್ಪಾದಾದಿಸಙ್ಖಾತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಪವತ್ತತಿ. ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ. ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮೂಲಕೇಸುಪಿ ವಾರೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಮೇತ್ತಾಕಥಾ

ಮೇತ್ತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೨. ಇದಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕಥಾಗತಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಮೇತ್ತಾಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತೇ ತಾವ ಆಸೇವಿತಾಯಾತಿ ಆದರೇನ ಸೇವಿತಾಯ. ಭಾವಿತಾಯಾತಿ ವಡ್ಢಿತಾಯ. ಬಹುಲೀಕತಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾಯ. ಯಾನೀಕತಾಯಾತಿ ಯುತ್ತಯಾನಸದಿಸಾಯ ಕತಾಯ. ವತ್ಥುಕತಾಯಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾಯ. ಅನುಟ್ಠಿತಾಯಾತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾಯ. ಪರಿಚಿತಾಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಾಯ ಉಪಚಿತಾಯ. ಸುಸಮಾರದ್ಧಾಯಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾಯ ಸುಕತಾಯ. ಆನಿಸಂಸಾತಿ ಗುಣಾ. ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾತಿ ಪಟಿಕಙ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ಸುಖಂ ಸುಪತೀತಿ ಯಥಾ ಸೇಸಜನಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಮಾನಾ ಕಾಕಚ್ಛಮಾನಾ ದುಕ್ಖಂ ಸುಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಸುಪಿತ್ವಾ ಸುಖಂ ಸುಪತಿ. ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಸುಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತೀತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ನಿತ್ಥುನನ್ತಾ ವಿಜಮ್ಭನ್ತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತನ್ತಾ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತಿ, ಏವಂ ಅಪಟಿಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಕಸಮಾನಮಿವ ಪದುಮಂ ಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಂ ಪಟಿಬುಜ್ಝತಿ. ನ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋಪಿ ಭದ್ದಕಮೇವ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನಞ್ಞೇ ಅತ್ತಾನಂ ಚೋರೇಹಿ ಪರಿವಾರಿತಂ ವಿಯ ವಾಳೇಹಿ ಉಪದ್ದುತಂ ವಿಯ ಪಪಾತೇ ಪತನ್ತಂ ವಿಯ ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಪಾಪಕಂ ಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸತಿ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಉರೇ ಆಮುತ್ತಮುತ್ತಾಹಾರೋ ವಿಯ ಸೀಸೇ ಪಿಳನ್ಧಮಾಲಾ ವಿಯ ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ. ಅಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತೀತಿ ಯಥೇವ ಚ ಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಏವಂ ಅಮನುಸ್ಸಾನಮ್ಪಿ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ. ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಪುತ್ತಮಿವ ಮಾತಾಪಿತರೋ ದೇವತಾ ರಕ್ಖನ್ತಿ. ನಾಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಕಮತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಸ್ಸ ಕಾಯೇ ಅಗ್ಗಿ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ನ ಕಮತಿ ನ ಪವಿಸತಿ, ನಾಸ್ಸ ಕಾಯಂ ವಿಕೋಪೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತುವಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ನತ್ಥಿ ತಸ್ಸ ದನ್ಧಾಯಿತತ್ತಂ. ಮುಖವಣ್ಣೋ ವಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಬನ್ಧನಾ ಪಮುತ್ತತಾಲಪಕ್ಕಂ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಸನ್ನವಣ್ಣಂ ಮುಖಂ ಹೋತಿ. ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ಕಾಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿನೋ ಸಮ್ಮೋಹಮರಣಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಸಮ್ಮೂಳ್ಹೋ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಿಯ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ. ಉತ್ತರಿ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಉತ್ತರಿಂ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಇತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಪ್ಪಬುದ್ಧೋ ವಿಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಗೋ ಹೋತೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮೇತ್ತಾನಿದ್ದೇಸೇ ಅನೋಧಿಸೋ ಫರಣಾತಿ ಓಧಿ ಮರಿಯಾದಾ, ನ ಓಧಿ ಅನೋಧಿ. ತತೋ ಅನೋಧಿಸೋ, ಅನೋಧಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಫುಸನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಓಧಿಸೋತಿ ಪದೇಸವಸೇನ. ದಿಸಾಫರಣಾತಿ ದಿಸಾಸು ಫರಣಾ. ಸಬ್ಬೇತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ. ಸತ್ತಾತಿಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಞಾಣಕಥಾಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಪನ ವೀತರಾಗೇಸುಪಿ ಅಯಂ ವೋಹಾರೋ ವತ್ತತಿ ವಿಲೀವಮಯೇಪಿ ಬೀಜನಿವಿಸೇಸೇ ತಾಲವಣ್ಟವೋಹಾರೋ ವಿಯ. ಅವೇರಾತಿ ವೇರರಹಿತಾ. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದರಹಿತಾ. ಅನೀಘಾತಿ ನಿದ್ದುಕ್ಖಾ. ಅನಿಗ್ಘಾತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಸುಖಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ವತ್ತಯನ್ತು. ‘‘ಅವೇರಾ’’ತಿ ಚ ಸಕಸನ್ತಾನೇ ಚ ಪರೇ ಪಟಿಚ್ಚ, ಪರಸನ್ತಾನೇ ಚ ಇತರೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವೇರಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ’’ತಿಆದೀಸು ವೇರಾಭಾವಾ ತಮ್ಮೂಲಕಬ್ಯಾಪಾದಾಭಾವೋ, ‘‘ಅನೀಘಾ’’ತಿ ಬ್ಯಾಪಾದಾಭಾವಾ ತಮ್ಮೂಲಕದುಕ್ಖಾಭಾವೋ, ‘‘ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂ’’ತಿ ದುಕ್ಖಾಭಾವಾಸುಖೇನ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಹರಣಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ವಚನಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ. ಇಮೇಸು ಚ ‘‘ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದೀಸು ಚತೂಸುಪಿ ವಚನೇಸು ಯಂ ಯಂ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಮೇತ್ತಾಯ ಫರತಿ.

ಪಾಣಾತಿಆದೀಸು ಪಾಣನತಾಯ ಪಾಣಾ, ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೂತತ್ತಾ ಭೂತಾ, ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಂ ವುಚ್ಚತಿ ನಿರಯೋ, ತಂ ಪುಂ ಗಲನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಾ. ಅತ್ತಭಾವೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸರೀರಂ, ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಮೇವ ವಾ, ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಸಬ್ಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಅನ್ತೋಗಧಾತಿ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾ. ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಾತಿ ವಚನಂ, ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪಿ ರುಳ್ಹೀವಸೇನ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವೇವಚನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕಾಮಞ್ಚ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಜನ್ತೂ ಸಬ್ಬೇ ಜೀವಾ’’ತಿಆದೀನಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತವೇವಚನಾನಿ ಅತ್ಥಿ, ಪಾಕಟವಸೇನ ಪನ ಇಮಾನೇವ ಪಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೋಧಿಸೋ ಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಾ ಪಾಣಾ’’ತಿಆದೀನಂ ನ ಕೇವಲಂ ವಚನಮತ್ತತೋವ, ಅಥ ಖೋ ಅತ್ಥತೋಪಿ ನಾನತ್ತಮೇವ ಇಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸಂ ಅನೋಧಿಸೋ ಫರಣಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಥಾ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಆಕಾರೇಸು ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಅನೋಧಿಸೋ ಮೇತ್ತಾಯ ಫರತಿ.

ಓಧಿಸೋ ಫರಣೇ ಪನ ಇತ್ಥಿಯೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಲಿಙ್ಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅರಿಯಾ ಅನರಿಯಾತಿ ಅರಿಯಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನ, ದೇವಾಮನುಸ್ಸಾ ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ. ದಿಸಾಫರಣೇಪಿ ದಿಸಾವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಫರಣತೋ ಅನೋಧಿಸೋ ಫರಣಾ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಫರಣತೋ ಓಧಿಸೋ ಫರಣಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಯಂ ತಿವಿಧಾಪಿ ಮೇತ್ತಾಫರಣಾ ಅಪ್ಪನಾಪತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೀಸು ವಾರೇಸು ಅಪ್ಪನಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಅನೋಧಿಸೋ ಫರಣೇ ತಾವ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಏಕಾ, ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಏಕಾ ‘‘ಅನೀಘಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಏಕಾ, ‘‘ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂ’’ತಿ ಏಕಾ. ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಚತ್ತಾರಿ ಹಿತೋಪಸಂಹಾರವಸೇನೇವ ವುತ್ತಾನಿ. ಹಿತೋಪಸಂಹಾರಲಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಮೇತ್ತಾ. ಇತಿ ‘‘ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಆಕಾರೇಸು ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಅಪ್ಪನಾನಂ ವಸೇನ ವೀಸತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಓಧಿಸೋ ಫರಣೇ ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಸತ್ತಸು ಆಕಾರೇಸು ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ಚತಸ್ಸನ್ನಂ ವಸೇನ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಅಪ್ಪನಾ. ದಿಸಾಫರಣೇ ಪನ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ವೀಸತಿ ವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ, ‘‘ಸಬ್ಬಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಇತ್ಥಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಮೇಕಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ಅಸೀತಿ ದ್ವೇ ಸತಾನೀತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಾನಿ ಅಸೀತಿ ಚ ಅಪ್ಪನಾ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಇಧ ವುತ್ತಾನಿ ಅಟ್ಠವೀಸಾಧಿಕಾನಿ ಪಞ್ಚ ಅಪ್ಪನಾಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಮೇತ್ತಾಯ ತಿವಿಧೇನ ಫರಣಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ಕರುಣಾಮುದಿತಾಉಪೇಕ್ಖಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧. ಇನ್ದ್ರಿಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೩. ಅಥ ಮೇತ್ತೂಪಸಂಹಾರಾಕಾರಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪರಿಭಾವನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪೀಳನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪೀಳನನ್ತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರತೋ ಸರೀರಪೀಳನಂ. ಉಪಘಾತನ್ತಿ ಬಾಹಿರತೋ ಸರೀರೋಪಘಾತಂ. ಸನ್ತಾಪನ್ತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ವಾ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪನಂ. ಪರಿಯಾದಾನನ್ತಿ ಪಕತಿಯಾ ಜೀವಿತಾದಿಪರಿಕ್ಖಯಂ. ವಿಹೇಸನ್ತಿ ಪರತೋ ಜೀವಿತವಿಹೇಠನಂ. ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಪೀಳನಾದೀಸು ಏಕೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನೇವ ಅಪನೇತ್ವಾ. ಇಮಾನಿ ಪೀಳನಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಪದಾನಿ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿವಜ್ಜನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಪೀಳನಾಯಾತಿಆದೀನಿ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರವಸೇನ. ಅಪೀಳನಾಯಾತಿ ಅಪೀಳನಾಕಾರೇನ, ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತೇ ಮೇತ್ತಾಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಮಾ ವೇರಿನೋ ಮಾ ದುಕ್ಖಿನೋ ಮಾ ದುಕ್ಖಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಾನಿ. ಮಾ-ವಚನಸ್ಸ ಮಾ ಹೋನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವೇರಿನೋ ಸುಖಿನೋ ಸುಖಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರವಚನಾನಿ. ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾ ಅನೀಘಾ’’ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ‘‘ಸುಖಿನೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸುಖಿತತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಸುಖಸ್ಸ ನಿಚ್ಚಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಸುಖಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂ’’ತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ‘‘ಅಪೀಳನಾಯಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ವಾ ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಾನೀಘವಚನಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ‘‘ಅಪೀಳನಾಯಾ’’ತಿಆದಯೋ ಪಞ್ಚ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರಾಕಾರಾ ‘‘ಅವೇರಿನೋ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿಆದಯೋ ತಯೋ ಮೇತ್ತೋಪಸಂಹಾರಾಕಾರಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಾಕಾರೇಹಿ. ಮೇತ್ತಾಯತೀತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತಿ. ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಚೇತಯತೀತಿ ತಂ ಹಿತೋಪಸಂಹಾರಂ ಚೇತಯತಿ ಅಭಿಸನ್ದಹತಿ, ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಬ್ಯಾಪಾದಪರಿಯುಟ್ಠಾನೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಬ್ಯಾಪಾದಸಮುದಾಚಾರೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಮೇತ್ತಾ ಚ ಚೇತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತಿ ಚಾತಿ ಏಕಾಯೇವ ಮೇತ್ತಾ ತಿಧಾ ವಣ್ಣಿತಾ.

ಅವೇರಿನೋ ಖೇಮಿನೋ ಸುಖಿನೋತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಪದಾನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ಆಕಾರೇ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ. ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೀತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿಯೇವ. ಆಸೇವನಾತಿಆದೀಸು ಛಸು ವಾರೇಸು ಆಸೇವೀಯತಿ ಏತೇಹಿ ಮೇತ್ತಾತಿ ಆಸೇವನಾ. ತಥಾ ಭಾವನಾ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ. ಅಲಙ್ಕಾರಾತಿ ವಿಭೂಸನಾ. ಸ್ವಾಲಙ್ಕತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಲಙ್ಕತಾ ಭೂಸಿತಾ. ಪರಿಕ್ಖಾರಾತಿ ಸಮ್ಭಾರಾ. ಸುಪರಿಕ್ಖತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಭತಾ. ಪರಿವಾರಾತಿ ರಕ್ಖನಟ್ಠೇನ. ಪುನ ಆಸೇವನಾದೀನಿ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ಪದಾನಿ ಮೇತ್ತಾಯ ವಣ್ಣಭಣನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾನಿ. ತತ್ಥ ಪಾರಿಪೂರೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಾ. ಸಹಗತಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಹಗತಾ. ತಥಾ ಸಹಜಾತಾದಯೋ. ಪಕ್ಖನ್ದನಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ ಪವಿಸನಾ, ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ಏತೇಹಿ ಮೇತ್ತಾತಿ ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದನಾ. ತಥಾ ಸಂಸೀದನಾದಯೋ. ಏತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಫಸ್ಸನಾತಿ ಏಸಾ ಮೇತ್ತಾ ಸನ್ತಾತಿ ಏತೇಹಿ ಫಸ್ಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಏತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಫಸ್ಸನಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೧.೧೮೮ ಆದಯೋ) ವಿಯ ನಪುಂಸಕವಚನಂ. ಸ್ವಾಧಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಿತಾ. ಸುಸಮುಗ್ಗತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮುಸ್ಸಿತಾ. ಸುವಿಮುತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚನೀಕೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಮುತ್ತಾ. ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಮೇತ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ. ಜೋತೇನ್ತೀತಿ ಪಾಕಟಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಪತಾಪೇನ್ತೀತಿ ವಿರೋಚೇನ್ತಿ.

೨-೪. ಬಲಾದಿವಾರತ್ತಯವಣ್ಣನಾ

೨೪-೨೭. ಇನ್ದ್ರಿಯವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಬಲವಾರೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಾರಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಯಥಾಲಕ್ಖಣವಸೇನ. ಮಗ್ಗಙ್ಗವಾರೇ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ. ನ ಹಿ ಏತೇ ಮೇತ್ತಾಯ ಸಹ ಭವನ್ತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಾಣಾನನ್ತಿಆದೀನಂ ಸೇಸವಾರಾನಮ್ಪಿ ಸತ್ತವಾರೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾವಿಧಾನಂ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೪೦ ಆದಯೋ) ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಮೇತ್ತಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ವಿರಾಗಕಥಾ

ವಿರಾಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮. ಇದಾನಿ ಮಗ್ಗಪಯೋಜನಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ಮೇತ್ತಾಕಥಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತಮಗ್ಗಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿರಾಗಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ತಾವ ‘‘ನಿಬ್ಬಿನ್ದಂ ವಿರಜ್ಜತಿ ವಿರಾಗಾ ವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ ೨೩) ವುತ್ತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತ್ತನ್ತಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೇನ ವಿರಾಗೋ ಮಗ್ಗೋ, ವಿಮುತ್ತಿ ಫಲನ್ತಿ ಉದ್ದೇಸೋ ಠಪಿತೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮಂ ವಚನತ್ಥಂ ತಾವ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಕಥಂ ವಿರಾಗೋ ಮಗ್ಗೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿರಜ್ಜತೀತಿ ವಿರತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸೇಸಾನಿ ಮಗ್ಗಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತತ್ಥಾನಿ. ವಿರಾಗೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವಿರಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿರಾಗೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಚ ವಿರಾಗೋ ಯಸ್ಮಾ ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣೋ…ಪೇ… ವಿರಾಗೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಚ ವಿರಾಗೋತಿ ಏವಂ ‘‘ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಚನಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೋ. ವಿರಾಗಗೋಚರೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನವಿಸಯೋ. ವಿರಾಗೇ ಸಮುದಾಗತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ. ವಿರಾಗೇ ಠಿತೋತಿ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಠಿತೋ. ವಿರಾಗೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಅನಿವತ್ತನವಸೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ.

ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ವಿರಾಗೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿರಾಗಹೇತುತ್ತಾ ವಿರಾಗೋ. ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾಜಾತಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಜಾತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ವಾ ಜಾತಾ. ತೇ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇವ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವಿರಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ವಿರಾಗಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿರಾಗಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಾನೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಜಾತಾನಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಾದೀನಿ ಸತ್ತ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ. ವಿರಾಗಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿರಾಗೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ವಿರಾಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ವಿರಾಗೋ ನಾಮ, ಮಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೇಕಮ್ಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗೋತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ. ಇತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಸ್ಸ ಮಗ್ಗತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾಪಿ ಮಗ್ಗತ್ತಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾಯೇವ ಚ ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಬುದ್ಧಾ ಚಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ತೇಪಿ ಹಿ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧಾ ತಥಾಗತೋ ಚ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧೋ ಚಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೫೭) ವುತ್ತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾಯೇವ. ಅಗತನ್ತಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅಗತಪುಬ್ಬಂ. ದಿಸನ್ತಿ ಸಕಲಾಯಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಪದಿಸ್ಸತಿ ಅಭಿಸನ್ದಹೀಯತೀತಿ ದಿಸಾ, ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ ವಾ ಪರಮಂ ಸುಖನ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಅಪದಿಸ್ಸತಿ ಕಥೀಯತೀತಿ ದಿಸಾ, ಸಬ್ಬದುಕ್ಖಂ ವಾ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ ಉಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಸಾ. ತಂ ದಿಸಂ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೋ ಸೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ, ಸೋ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗಮನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುಥುಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪರಪ್ಪವಾದಾನನ್ತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಸಮಣಾನಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಇತೋ ಅಞ್ಞಲದ್ಧಿಕಾನಂ. ಅಗ್ಗೋತಿ ತೇಸಂ ಸೇಸಮಗ್ಗಾನಂ ವಿಸಿಟ್ಠೋ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗತೋ ಅತಿವಿಯ ಪಸಂಸನೀಯೋ. ಮೋಕ್ಖೋತಿ ಮುಖೇ ಸಾಧು, ಸೇಸಮಗ್ಗಾನಂ ಅಭಿಮುಖೇ ಅಯಮೇವ ಸಾಧೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉತ್ತಮೋತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗೇ ಅತಿವಿಯ ಉತ್ತಿಣ್ಣೋ. ಪವರೋತಿ ಸೇಸಮಗ್ಗತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಸಂಭಜನೀಯೋ. ಇತೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ, ಸಚ್ಚಾನಂ ಚತುರೋ ಪದಾ;

ವಿರಾಗೋ ಸೇಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಾನಂ, ದ್ವಿಪದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೭೩);

ತಂ ಇಧ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಮಗ್ಗಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ಚ ನಯೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಚ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದಸ್ಸನವಿರಾಗೋತಿಆದೀಸು ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗೋ ದಸ್ಸನವಿರಾಗೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಟ್ಠತೋ ಬಲಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಇಧ ಇನ್ದ್ರಿಯತೋ ಬಲಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀತಿಆದಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ, ನ ವಿರಾಗಸ್ಸ. ತಥಟ್ಠೇನ ಸಚ್ಚಾತಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೀಲವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ. ಚಿತ್ತವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪಾ. ವಿಮುತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸೇಹಿ ಮುತ್ತಟ್ಠೇನ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮುತ್ತಿ. ಅಮತೋಗಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಟ್ಠೇನ ಮಗ್ಗೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ಮಗ್ಗೀಯತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿರಾಗನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಯೇವ. ವಿಮುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇ ಫಲಕ್ಖಣೇ. ತಸ್ಮಾ ಛನ್ದಮನಸಿಕಾರಾಪಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ.

೨೯. ವಿರಾಗನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಮುತ್ತಿನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಫಲಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ವಿಮುತ್ತಿ. ‘‘ಸಹಜಾತಾನಿ ಸತ್ತಙ್ಗಾನೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವಚನಾನಿ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ. ಸಯಂ ಫಲವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಚ್ಚಾಗಟ್ಠೇನ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾತಿ.

ವಿರಾಗಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾ

೧. ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪವತ್ತನವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೦. ಇದಾನಿ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತಮಗ್ಗವಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಕಥಿತಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ಸುತ್ತನ್ತೇ ತಾವ ಬಾರಾಣಸಿಯನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸಾ ನಾಮ ನದೀ, ಬಾರಾಣಸಾಯ ಅವಿದೂರೇ ಭವಾ ನಗರೀ ಬಾರಾಣಸೀ. ತಸ್ಸಂ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ. ಇಸಿಪತನೇ ಮಿಗದಾಯೇತಿ ಇಸೀನಂ ಪತನುಪ್ಪತನವಸೇನ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮೇ ಮಿಗಾನಂ ಅಭಯದಾನದಿನ್ನಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಮಿಗದಾಯಸಙ್ಖಾತೇ ಆರಾಮೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಇಸಯೋ ಪತನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನತ್ಥಂ ನಿಸೀದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನ್ದಮೂಲಕಪಬ್ಭಾರತೋ ಸತ್ತಾಹಚ್ಚಯೇನ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತಾ ಅನೋತತ್ತದಹೇ ಕತಮುಖಧೋವನಕಿಚ್ಚಾ ಆಕಾಸೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಇಸಯೋಪೇತ್ಥ ಸಮೋಸರಣವಸೇನ ಪತನ್ತಿ, ಉಪೋಸಥತ್ಥಞ್ಚ ಅನುಪೋಸಥತ್ಥಞ್ಚ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಿ, ಗನ್ಧಮಾದನಂ ಪಟಿಗಚ್ಛನ್ತಾ ಚ ತತೋ ಚ ಉಪ್ಪತನ್ತೀತಿಪಿ ಇಮಿನಾ ಇಸೀನಂ ಪತನುಪ್ಪತನವಸೇನ ತಂ ‘‘ಇಸಿಪತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಇಸಿಪದನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇತಿ –

‘‘ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ ಭದ್ದಿಯೋ ವಪ್ಪೋ, ಮಹಾನಾಮೋ ಚ ಅಸ್ಸಜಿ;

ಏತೇ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಥೇರಾ, ಪಞ್ಚವಗ್ಗಾತಿ ವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ. –

ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಗ್ಗೋ ಪಞ್ಚವಗ್ಗೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚವಗ್ಗೇ ಭವಾ ತಂಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾ, ತೇ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ. ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಚ್ಛಿಮಭವಂ ಪತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಭವೇ ಚ ಕತಾಭಿನಿಕ್ಖಮನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಾರಬಲಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಾವಸಾನೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಉನ್ನಾದೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪೇನ್ತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ವಾ ಸತ್ತ ಸತ್ತಾಹಾನಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನಾ ಆಯಾಚಿತಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಲೋಕಾನುಗ್ಗಹೇನ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತುಕಾಮೋ ಆಮನ್ತೇಸಿ.

ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ತಾತಿ ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ವಚನಸ್ಸ ಸಮುದಾಹಾರೇನ ಸಮುದಾಹಾರನಿಗ್ಘೋಸೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಪತ್ವಾ ದಸಸಹಸ್ಸಿಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಅಟ್ಠಾರಸಕೋಟಿಸಙ್ಖಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಸಮಾಗಚ್ಛಿಂಸು. ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಸೂರಿಯೋ ಅತ್ಥಙ್ಗಮೇತಿ, ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಉತ್ತರಾಸಾಳ್ಹನಕ್ಖತ್ತೇನ ಯುತ್ತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಂ ಆರಭನ್ತೋ ‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತೇನಾತಿ ಗಿಹಿಸಂಯೋಜನಂ ವತ್ಥುಕಾಮಂ ಛೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ. ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾತಿ ನ ವಲಞ್ಜೇತಬ್ಬಾ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂಯೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಾಜನಭೂತತ್ತಾ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಚಾಯಂ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋತಿ ಯೋ ಚ ಅಯಂ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮಸುಖಸ್ಸ, ಕಿಲೇಸಕಾಮಸುಖನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ವಾ ಅನುಯೋಗೋ. ಹೀನೋತಿ ಲಾಮಕೋ. ಗಮ್ಮೋತಿ ಗಾಮವಾಸೀನಂ ಸನ್ತಕೋ. ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೋತಿ ಪುಥುಜ್ಜನೇನ ಅನ್ಧಬಾಲಜನೇನ ಆಚಿಣ್ಣೋ. ಅನರಿಯೋತಿ ನ ಅರಿಯೋ. ಅಥ ವಾ ನ ವಿಸುದ್ಧಾನಂ ಉತ್ತಮಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಸನ್ತಕೋ. ಅನತ್ಥಸಂಹಿತೋತಿ ನ ಅತ್ಥಸಂಹಿತೋ, ಸುಖಾವಹಕಾರಣಂ ಅನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಕಿಲಮಥಸ್ಸ ಅನುಯೋಗೋ, ಅತ್ತನೋ ದುಕ್ಖಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖೋತಿ ಕಣ್ಟಕಾಪಸ್ಸಯಸೇಯ್ಯಾದೀಹಿ ಅತ್ತಮಾರಣೇಹಿ ದುಕ್ಖಾವಹೋ. ತಪಸ್ಸೀಹಿ ‘‘ಉತ್ತಮಂ ತಪೋ’’ತಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನುರಕ್ಖನತ್ಥಂ ಇಧ ‘‘ಹೀನೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಧಮ್ಮತ್ತಾ ‘‘ಗಮ್ಮೋ’’ತಿ ಚ, ಗಿಹೀಹಿ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ‘‘ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೋ’’ತಿ ಚ ನ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪನ ಕೇಹಿಚಿ ಪಬ್ಬಜಿತಪಟಿಞ್ಞೇಹಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನವಾದೇಹಿ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭೋ, ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗಿಭೂತೋ ಪರಿಚಾರೇತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖೋ, ಭೋ, ಅಯಂ ಅತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೯೪) ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನುರಕ್ಖನತ್ಥಞ್ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಸುಖತ್ತಾ ಚ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸ್ಸ ‘‘ದುಕ್ಖೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾನುಯೋಗೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸುಖತ್ತಾ ಆಯತಿಞ್ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತ್ತಾ ತದನುಯುತ್ತಾನಂ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಬದ್ಧತ್ತಾ ಚ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ, ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ದಿಟ್ಠಿಸಂಕಿಲಿಟ್ಠದುಕ್ಖತ್ತಾ ಆಯತಿಞ್ಚ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕತ್ತಾ ತದನುಯುತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಬನ್ಧನಬದ್ಧತ್ತಾ ಚ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬೋ, ಏತೇ ಖೋತಿ ತೇ ಏತೇ. ಅನುಪಗಮ್ಮಾತಿ ನ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ. ಮಜ್ಝಿಮಾತಿ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಅಭಾವಾ ಮಜ್ಝೇ ಭವಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾ. ಸಾ ಏವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಪಟಿಪದಾ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾತಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ. ಚಕ್ಖುಕರಣೀತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುಂ ಕರೋತೀತಿ ಚಕ್ಖುಕರಣೀ. ಞಾಣಕರಣೀತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಉಪಸಮಾಯಾತಿ ಕಿಲೇಸೂಪಸಮಾಯ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯ. ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಸಮ್ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯ. ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತ್ಥಾಯ. ಅಥ ವಾ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಚಕ್ಖುಕರಣೀ. ಭಾವನಾಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಕರೋತೀತಿ ಞಾಣಕರಣೀ. ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾನಂ ಉಪಸಮಾಯ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ. ಅರಹತ್ತಫಲಸಮ್ಬೋಧಾಯ. ಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ಖನ್ಧಾನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾಯ. ಸಚ್ಚಕಥಾ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತಾ.

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ಕತಬಹುಮಾನಾನಂ ತೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವೇಧಕ್ಕಮಂ ಸುತ್ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಬಹುಮಾನಾರೋಪನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಪಟಿವೇಧಕ್ಕಮಂ ದಸ್ಸೇಸಿ. ತತ್ಥ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ನ ಅನುಸ್ಸುತೇಸು, ಪರಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅಸ್ಸುತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖೂತಿಆದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ದಸ್ಸನಪಟಿವೇಧೋ ಸೇಖಭೂಮಿಯಂ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಭಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋ ಸೇಖಭೂಮಿಯಂಯೇವ. ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ಪಹೀನಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಭಾವಿತನ್ತಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಅಸೇಖಭೂಮಿಯಂ.

ತಿಪರಿವಟ್ಟನ್ತಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಕಿಚ್ಚಞಾಣಕತಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪರಿವಟ್ಟಾನಂ ವಸೇನ ತಯೋ ಪರಿವಟ್ಟಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ತಿಪರಿವಟ್ಟಂ. ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ, ಇದಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಸಚ್ಚಞಾಣಂ ನಾಮ. ತೇಸುಯೇವ ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಭಾವೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಜಾನನಞಾಣಂ ಕಿಚ್ಚಞಾಣಂ ನಾಮ. ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾತಂ ಪಹೀನಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಭಾವಿತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕತಭಾವಜಾನನಞಾಣಂ ಕತಞಾಣಂ ನಾಮ. ದ್ವಾದಸಾಕಾರನ್ತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸಚ್ಚೇ ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸ ಆಕಾರಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ. ಞಾಣದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ತಿಪರಿವಟ್ಟಾನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ದಸ್ಸನಂ. ಅತ್ತಮನಾತಿ ಸಕಮನಾ. ಸತ್ತಾನಞ್ಹಿ ಸುಖಕಾಮತ್ತಾ ದುಕ್ಖಪಟಿಕೂಲತ್ತಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಮನೋ ಸಕಮನೋ ನಾಮ, ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸೇಹಿ ಅತ್ತಮನಾ ಗಹಿತಮನಾ ಬ್ಯಾಪಿತಮನಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿನನ್ದುನ್ತಿ ಅಭಿಮುಖಾ ಹುತ್ವಾ ನನ್ದಿಂಸು. ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇತಿ ಸುತ್ತನ್ತೇ. ನಿಗ್ಗಾಥಕೋ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕರಣತೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಂ ನಾಮ. ಭಞ್ಞಮಾನೇತಿ ಕಥಿಯಮಾನೇ. ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ಕತಂ, ಭಣಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿರಜನ್ತಿ ವಿಗತರಾಗಾದಿರಜಂ. ವೀತಮಲನ್ತಿ ವಿಗತರಾಗಾದಿಮಲಂ. ರಾಗಾದಯೋ ಹಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಟ್ಠೇನ ರಜೋ ನಾಮ, ದೂಸನಟ್ಠೇನ ಮಲಂ ನಾಮ. ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಕತ್ಥಚಿ ಆದೀನಿ ತೀಣಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಞಾಣಮ್ಪಿ. ಇಧ ಪನ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಏವಂ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇ ಚ ದೇಸನಾಞಾಣೇ ಚ. ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಭಗವತೋ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಮ್ಪಿ ಇಸಿಪತನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಮೇವ ಸಚ್ಚದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತಕದೇಸನಾಞಾಣಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ನಾಮ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ದಸಬಲಸ್ಸ ಪವತ್ತಞಾಣಮೇವ. ತಂ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪಕಾಸೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಿತಂ ನಾಮ. ತಂ ಪನೇತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಯಾವ ಅಞ್ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞತ್ಥೇರೋ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೋಟೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ನ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ತಾವ ಭಗವಾ ಪವತ್ತೇತಿ ನಾಮ, ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪನ ಪವತ್ತಿತಂ ನಾಮ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪವತ್ತಿತೇ ಚ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಭುಮ್ಮಾ ದೇವಾತಿ ಭೂಮಟ್ಠಕಾ ದೇವಾ. ಸದ್ದಮನುಸ್ಸಾವೇಸುನ್ತಿ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಸಾಧುಕಾರಂ ದತ್ವಾ ಏತಂ ಭಗವತಾತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ ಸದ್ದಂ ಅನುಸ್ಸಾವಯಿಂಸು. ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ‘‘ನಯಿದಂ ತಥಾ’’ತಿ ಪಟಿಲೋಮಂ ವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ. ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಚೇತ್ಥ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಸಾಧುಕಾರಂ ಅದಂಸು, ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಅನಾಗತಾ ಪನ ಭುಮ್ಮದೇವಾದಯೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ಸಾಧುಕಾರಮದಂಸೂತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇಸು ಪನ ಪಬ್ಬತರುಕ್ಖಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಭುಮ್ಮದೇವಾ. ತೇ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹೋನ್ತಾಪಿ ಇಧ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾತಿ ಚ ಧತರಟ್ಠವಿರೂಳ್ಹಕವಿರೂಪಕ್ಖಕುವೇರಸಙ್ಖಾತಾ ಚತುಮಹಾರಾಜಾ ದೇವತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ. ತೇ ಸಿನೇರುವೇಮಜ್ಝೇ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾಪಿ ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾಪಿ. ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ. ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ ಸೀತವಲಾಹಕಾ ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾ ಚನ್ದಿಮಾ ದೇವಪುತ್ತೋ ಸೂರಿಯೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಏತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕಟ್ಠಾ ಏವ. ತೇತ್ತಿಂಸ ಜನಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ ತಾವತಿಂಸಾ. ಅಪಿಚ ‘‘ತಾವತಿಂಸಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ದೇವಾನಂ ನಾಮಮೇವಾತಿಪಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾ ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾ. ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ, ತಥಾ ಯಾಮಾದೀನಂ. ಏಕದೇವಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ದಿಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ಯಾತಾ ಪಯಾತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಯಾಮಾ. ತುಟ್ಠಾ ಪಹಟ್ಠಾತಿ ತುಸಿತಾ. ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ರಮಿತುಕಾಮಕಾಲೇ ಯಥಾರುಚಿತೇ ಭೋಗೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತೀ. ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ಪರನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀ. ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಘಟಾಯ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಗಹಿತಾ.

ತೇನ ಖಣೇನಾತಿ ವಚನಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ತೇನ ಮುಹುತ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಮುಹುತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಖಣೇನ, ನ ಪರಮತ್ಥಖಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ. ಸದ್ದೋತಿ ಸಾಧುಕಾರಸದ್ದೋ. ದಸಸಹಸ್ಸೀತಿ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳವತೀ. ಸಙ್ಕಮ್ಪೀತಿ ಉದ್ಧಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಸುಟ್ಠು ಕಮ್ಪಿ. ಸಮ್ಪಕಮ್ಪೀತಿ ಉದ್ಧಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಅಧೋ ಓಕ್ಕಮನ್ತೀ ಸುಟ್ಠು ಪಕಮ್ಪಿ. ಸಮ್ಪವೇಧೀತಿ ಚತುದಿಸಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಸುಟ್ಠು ಪವೇಧಿ. ಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೇ ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತೇ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮನ್ತೇ ಚ ಮಹಾಪಥವೀ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಪಟಿವೇಧಞಾಣತೇಜೇನ. ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ ದೇಸನಾಞಾಣತೇಜೇನ ಸಾಧುಕಾರಂ ದಾತುಕಾಮಾ ವಿಯ ಪಥವೀ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇ ಚ ಕಾರುಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖೋಭಂ ಅಸಹಮಾನಾ ವಿಯ ಪಥವೀ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ಅಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ವುದ್ಧಪ್ಪಮಾಣೋ. ಉಳಾರೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಳಾರಾನಿ ಉಳಾರಾನಿ ಖಾದನೀಯಾನಿ ಖಾದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೬೬) ಮಧುರಂ ಉಳಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಉಳಾರಾಯ ವತ್ಥಭೋಗಾಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಮತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೯.೨೦) ಪಣೀತಂ ಉಳಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಉಳಾರಾಯ ಖಲು ಭವಂ ವಚ್ಛಾಯನೋ ಸಮಣಂ ಗೋತಮಂ ಪಸಂಸಾಯ ಪಸಂಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಟ್ಠಂ ಉಳಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಧ ಪನ ‘‘ವಿಪುಲೋ ಉಳಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಓಭಾಸೋತಿ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಚ ದೇವತಾನುಭಾವೇನ ಚ ಜಾತಓಭಾಸೋ. ಲೋಕೇತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸ್ಸ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂಯೇವ. ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮೇವ ದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವನ್ತಿ ದೇವಾನಂ ಅಯಮಾನುಭಾವೋ – ನಿವತ್ಥವತ್ಥಪ್ಪಭಾ ದ್ವಾದಸ ಯೋಜನಾನಿ ಫರತಿ, ತಥಾ ಸರೀರಸ್ಸ ಅಲಙ್ಕಾರಸ್ಸ ವಿಮಾನಸ್ಸ ಚ. ತಂ ದೇವಾನಂ ದೇವಾನುಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದಾನನ್ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸಞಾಣಮಯಿಕಂ ಉದಾಹಾರಂ. ಉದಾನೇಸೀತಿ ಉದಾಹರಿ. ಅಞ್ಞಾಸಿ ವತ, ಭೋ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋತಿ ಇಮಸ್ಸಪಿ ಉದಾನಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಘೋಸೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಫರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋತಿ ಭುಸಂ ಞಾತಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚಕ್ಖುಆದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಏಕಮೇವ ಞಾಣಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖು ವಿಯ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಚಕ್ಖು. ಞಾಣಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಞಾಣಂ. ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಜಾನನಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಪಞ್ಞಾ. ಅನವಸೇಸಪಟಿವೇಧಕರಣೇನ ವಿಜ್ಜಾ. ಸಬ್ಬಥಾ ಓಭಾಸಕಿಚ್ಚಕರಣೇನ ಆಲೋಕೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಕ್ಖುಂ ಧಮ್ಮೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಕಂಯೇವ ಞಾಣಂ ಕಿಚ್ಚನಾನತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ವಣ್ಣಿತಂ. ಆರಮ್ಮಣಾತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ. ಗೋಚರಾತಿ ವಿಸಯಟ್ಠೇನ. ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನಾತಿಆದೀಸು ಞಾಣಕಿಚ್ಚಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ತೀಸು ವಾರೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪನ್ನರಸ ಧಮ್ಮಾ, ಪನ್ನರಸ ಅತ್ಥಾ, ದ್ವೀಸು ಪನ್ನರಸಕೇಸು ತಿಂಸ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ಪನ್ನರಸಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪನ್ನರಸಸು ಅತ್ಥೇಸು ತಿಂಸಾಯ ನಿರುತ್ತೀಸೂತಿ ಸಟ್ಠಿ ಞಾಣಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸೇಸಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚೇ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ಪನ್ನರಸನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ಥಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಸಟ್ಠಿ ಧಮ್ಮಾ, ಸಟ್ಠಿ ಅತ್ಥಾ, ಸಟ್ಠಿಯಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಟ್ಠಿಯಾ ಅತ್ಥೇಸು ಚ ವೀಸಸತಂ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ವೀಸಾಧಿಕಂ ಸತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಟ್ಠಿಯಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಸಟ್ಠಿಯಾ ಅತ್ಥೇಸು ವೀಸುತ್ತರಸತೇ ನಿರುತ್ತೀಸೂತಿ ಏವಂ ಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಚ ದ್ವೇ ಚ ಞಾಣಸತಾನಿ.

೨-೩. ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೧-೩೨. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇ ಇದ್ಧಿಪಾದಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಿದ್ದೇಸೇ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ಚ ಗಣನಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪-೮. ಸತ್ತಬೋಧಿಸತ್ತವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೩-೩೭. ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮುದಯೇ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಧಮ್ಮಾ, ಸಮುದಯೇ ದಸ್ಸನಟ್ಠಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಅತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ವೀಸತಿ ನಿರುತ್ತಿಯೋ ಚತ್ತಾರೀಸಂ ಞಾಣಾನಿ. ಸತ್ತ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಗಣನಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಏವ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣವಸೇನ ವುತ್ತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಿದ್ದೇಸೇ ಏಕೇಕಮೂಲಕೇಸು ‘‘ಞಾತೋ ದಿಟ್ಠೋ ವಿದಿತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಫಸ್ಸಿತೋ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೨೧) ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ವಚನೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪಞ್ಚ, ದಸ್ಸನಟ್ಠಾದಯೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಕಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅತ್ಥಾ, ತದ್ದಿಗುಣಾ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ತದ್ದಿಗುಣಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ. ಪಞ್ಚ ಏಕತೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಾರೇಪಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಕತ್ವಾ ಪಞ್ಚವೀಸಸತಂ ಧಮ್ಮಾ, ಪಞ್ಚವೀಸಸತಂ ಅತ್ಥಾ, ತದ್ದಿಗುಣಾ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ತದ್ದಿಗುಣಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಞೇಯ್ಯಾನಿ. ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಾನೀತಿ ಚೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಸತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ. ಖನ್ಧಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸಚ್ಚವಾರಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಾರೇ ಚ ಧಮ್ಮಾದಿಗಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೯. ಛಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೮. ಬುದ್ಧಧಮ್ಮವಾರೇ ದಿಯಡ್ಢಸತನ್ತಿ ಛಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಸತಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಹೋನ್ತಿ, ತದ್ದಿಗುಣಾ ನಿರುತ್ತಿಯೋ ತದ್ದಿಗುಣಾನಿ ಞಾಣಾನಿ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಿಕರಣೇತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಿಕಾರೇ. ಅಡ್ಢನವಧಮ್ಮಸತಾನೀತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಸಟ್ಠಿ, ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಸಟ್ಠಿ, ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಸಟ್ಠಿ, ಸತ್ತಬೋಧಿಸತ್ತವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಸತ್ತತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಟ್ಠಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಪಞ್ಚವೀಸಸತಂ, ಖನ್ಧಟ್ಠಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಪಞ್ಚವೀಸಸತಂ, ಪುನ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಸತಂ, ಚತೂಸು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಸತಂ, ಛಸು ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ದಿಯಡ್ಢಸತನ್ತಿ ಏವಂ ಅಟ್ಠಸತಾನಿ ಚ ಪಞ್ಞಾಸಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಅತ್ಥಾಪಿ ತತ್ತಕಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಸಚ್ಚಾದೀಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ವೀಸಸತಂ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ಸತ್ತಸು ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಚತ್ತಾರೀಸಸತಂ ನಿರುತ್ತಿಯೋ, ಅಭಿಞ್ಞಟ್ಠಾದೀಸು ಖನ್ಧಟ್ಠಾದೀಸು ಚ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಾನಿ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಾನಿ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ, ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ, ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ತೀಣಿ ನಿರುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಏವಂ ನಿರುತ್ತಿಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ಸತ್ತನಿರುತ್ತಿಸತಾನಿ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ಏವಮೇವ ಸಚ್ಚಾದೀಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೀಸಾಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನಿ, ಸತ್ತಸು ವೇಯ್ಯಾಕರಣೇಸು ಅಸೀತಿಅಧಿಕಾನಿ ದ್ವೇ ಞಾಣಸತಾನಿ, ಅಭಿಞ್ಞಟ್ಠಾದೀಸು ಖನ್ಧಟ್ಠಾದೀಸು ಚ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಞಾಣಸತಾನಿ, ಸಚ್ಚೇಸು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಚ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರಿ ಞಾಣಸತಾನಿ, ಬುದ್ಧಧಮ್ಮೇಸು ಛ ಞಾಣಸತಾನೀತಿ ಏವಂ ತೀಣಿ ಚ ಞಾಣಸಹಸ್ಸಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಞಾಣಸತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಕಥಾ

೧. ಸಚ್ಚವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೯. ಪುನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಸುತ್ತನ್ತಮೇವ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಕಾತಿ ಏಕಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ದುಕ್ಖಂ ವತ್ಥು ಏತೇಸನ್ತಿ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಕಾ. ತದೇವ ದುಕ್ಖಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಚ್ಚವತ್ಥುಕಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಚ್ಚಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಾ. ಸಚ್ಚಂ ಗೋಚರೋ ವಿಸಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಸಚ್ಚಗೋಚರಾ. ಸಚ್ಚಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾಯತ್ತಾ. ಸಚ್ಚೇ ಸಮುದಾಗತಾತಿ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ. ತಥಾ ತತ್ಥೇವ ಠಿತಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಚ.

೪೦. ಇದಾನಿ ‘‘ಪವತ್ತಿತೇ ಚ ಭಗವತಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ನಿದ್ದಿಸಿತುಕಾಮೋ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ದೇಸನಾಧಮ್ಮಚಕ್ಕಞ್ಚ. ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ, ದೇಸನಾಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಇಸಿಪತನೇ. ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ವುತ್ತಂ, ಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ದೇಸನಾಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಕಥಂ? ಭಗವಾ ಹಿ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ, ಸೋಯೇವ ಚ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಲೇಸಸತ್ತುಘಾತಾಯ ಪವತ್ತನತೋ ಪಹರಣಚಕ್ಕಂ ವಿಯಾತಿ ಚಕ್ಕಞ್ಚ. ಧಮ್ಮಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋಯೇವ ಭಗವಾ ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇತಿ ನಾಮ. ಏತೇನ ಧಮ್ಮೋಯೇವ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಕಮ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಇಸಿಪತನೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಕ್ಖಣೇ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಕಿಲೇಸಸತ್ತುಘಾತಾಯ ಪವತ್ತನತೋ ಪಹರಣಚಕ್ಕಸದಿಸಂ ದೇಸನಾಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ, ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ. ಏತೇನ ಧಮ್ಮೋ ಚ ಚಕ್ಕಞ್ಚ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪವತ್ತಕೇ ಸತಿ ಪವತ್ತನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಪವತ್ತೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪನ ‘‘ಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿಆದೀನಿ ದೇಸನಾಧಮ್ಮಚಕ್ಕಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಯಥಾಸಭಾವತ್ತಾ ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತಂ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಧಮ್ಮತ್ಥಾಯ ಪವತ್ತಂ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮೇ ಠಿತೋತಿಆದೀಹಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಭೂತತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿತಾ ಚ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಸೋ ಹಾವುಸೋ, ಭಗವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತಿ ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಞಾಣಭೂತೋ ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿನ್ನೇತಾ ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೩). ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಠಿತೋತಿ ವಿಸಯೀಭಾವೇನ ಠಿತೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ಅಚಲಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಇಸ್ಸರಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತೋ. ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋತಿ ವಿಸಾರದಭಾವಂ ಪತ್ತೋ. ಧಮ್ಮೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋತಿಆದೀಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನಮಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಪನ ವಚನೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮಿತಾಯ ಚ ಧಮ್ಮತ್ಥಾಯ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿಹಆದೀಹಿ ಧಮ್ಮತ್ಥಾಯ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೇತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಂ ಪವತ್ತೇತಿ. ಧಮ್ಮಂ ಸಕ್ಕರೋನ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕತೋ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸುಕತೋ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ನಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾರವುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಂ ಗರುಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಮಾನೇನ್ತೋತಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಿಯಞ್ಚ ಭಾವನೀಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜೇನ್ತೋತಿ ತಂ ಅಪದಿಸಿತ್ವಾ ದೇಸನಾಪಟಿಪತ್ತಿಪೂಜಾಯ ಪೂಜಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಂ ಅಪಚಾಯಮಾನೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಕ್ಕಾರಗರುಕಾರೇಹಿ ನೀಚವುತ್ತಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತೂತಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಧಜಮಿವ ಪುರಕ್ಖತ್ವಾ ಕೇತುಮಿವ ಚ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮದ್ಧಜೋ ಧಮ್ಮಕೇತು ಚ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋತಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿತೋ ಆಗತೋ ಭಾವನಾಧಮ್ಮವಸೇನೇವ ಚ ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾನಂ ಕರಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತೇಯ್ಯೋ ಹುತ್ವಾ. ತಂ ಖೋ ಪನ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಹತಪವತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯುಪ್ಪಾದನೇನ ತಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಸಚ್ಚಾತಿ ಸಚ್ಚಞಾಣಾನಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ವಿಜ್ಜಾ ಚ ಮಗ್ಗಞಾಣಮೇವ. ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲೇ ಞಾಣಂ. ತಮ್ಪಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೇತಿಯೇವ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಟಿವೇಧಂ ಕರೋನ್ತೋ ಪವತ್ತೇತಿಯೇವ ನಾಮ.

ಸಮುದಯವಾರಾದೀಸು ಸಮುದಯವತ್ಥುಕಾ ನಿರೋಧವತ್ಥುಕಾ ಮಗ್ಗವತ್ಥುಕಾತಿ ವಿಸೇಸಪದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತಸದಿಸಂ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨-೩. ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಾರಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೧-೪೨. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಇದ್ಧಿಪಾದಪುಬ್ಬಙ್ಗಮವಾರಾಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ತೇಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸಪದಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾತಿ.

ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾ

ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೩. ಇದಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮವತಿಯಾ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಕಥಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಲೋಕುತ್ತರಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿಆದಯೋ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ. ತೇ ಬುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಬೋಧೀತಿ ಏವಂಲದ್ಧನಾಮಸ್ಸ ಅರಿಯಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ನಾಮ. ಪಕ್ಖೇ ಭವತ್ತಾತಿ ಉಪಕಾರಭಾವೇ ಠಿತತ್ತಾ. ತೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ಉಪಟ್ಠಾನಂ, ಸತಿಯೇವ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪನಸ್ಸ ಅಸುಭದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತಾಕಾರಗಹಣವಸೇನ ಸುಭಸುಖನಿಚ್ಚಅತ್ತಸಞ್ಞಾಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಚ ಪವತ್ತಿತೋ ಚತುಧಾ ಭೇದೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಧಾನಂ, ಸೋಭನಂ ಪಧಾನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಪದಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ಸೋಭನಂ ವಾ ತಂ ಕಿಲೇಸವಿರೂಪಪವತ್ತವಿರಹಿತತೋ ಪಧಾನಞ್ಚ ಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದಕಟ್ಠೇನ ಸೇಟ್ಠಭಾವಾವಹನತೋ ಪಧಾನಭಾವಕರಣತೋ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ. ವೀರಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಯಿದಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪತ್ತಿಕಿಚ್ಚಂ, ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಞ್ಚ ಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯತೀತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಇದ್ಧಾ ವುದ್ಧಾ ಉಕ್ಕಂಸಗತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದ್ಧಿ, ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಟ್ಠೇನ ಫಲಭೂತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾರಣಟ್ಠೇನ ಚ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ. ಸೋ ಛನ್ದವೀರಿಯಚಿತ್ತವೀಮಂಸಾವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಕೋಸಜ್ಜಪಮಾದವಿಕ್ಖೇಪಸಮ್ಮೋಹಾನಂ ಅಭಿಭವನತೋ ಅಭಿಭವನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಸತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೇನ ಚ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ.

ಇತಿ ಇಮೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವತ್ತಮಾನಾಯ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಚ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ನವವಿಧೇನ ವೇದನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಚ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಸೋಳಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಚ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ, ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ. ಇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ ಪರಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಕುಸಲಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ನ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಮೇ ಏತಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ವಾಯಮನಕಾಲೇ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ, ಅತ್ತನೋ ಸಮುದಾಚಾರಪ್ಪತ್ತಮಕುಸಲಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ವಾಯಮನಕಾಲೇ ದುತಿಯಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಂ ಝಾನಂ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ತತಿಯಂ, ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಯಥಾ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ. ಛನ್ದಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲುಪ್ಪಾದನಕಾಲೇ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ, ವೀರಿಯಂ, ಚಿತ್ತಂ, ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ಕುಸಲುಪ್ಪಾದನಕಾಲೇ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋ. ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಯ ವಿರಮಣಕಾಲೇ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ, ಮಿಚ್ಛಾಕಮ್ಮನ್ತಾ, ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಾ ವಿರಮಣಕಾಲೇ ಸಮ್ಮಾಜೀವೋತಿ ಏವಂ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಚತುಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತೇ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇ ಅವಸೇಸಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಏವಂ ಏಕಚಿತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇಸು ಚೇತೇಸು ಏಕಾವ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿಪಹಾನಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಕಮೇವ ಚ ವೀರಿಯಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸೇಸು ಹಾಪನವಡ್ಢನಂ ನತ್ಥಿ.

ಅಪಿಚ ತೇಸು –

ನವ ಏಕವಿಧಾ ಏಕೋ, ದ್ವೇಧಾಥ ಚತುಪಞ್ಚಧಾ;

ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾ ಚೇವ, ಇತಿ ಛದ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ತೇ.

ನವ ಏಕವಿಧಾತಿ ಛನ್ದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ವಾಚಾ ಕಮ್ಮನ್ತೋ ಆಜೀವೋತಿ ಇಮೇ ನವ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಾದಿವಸೇನ ಏಕವಿಧಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಕೋಟ್ಠಾಸಂ ನ ಭಜನ್ತಿ. ಏಕೋ ದ್ವೇಧಾತಿ ಸದ್ಧಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲವಸೇನ ದ್ವೇಧಾ ಠಿತಾ. ಅಥ ಚತುಪಞ್ಚಧಾತಿ ಅಥಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಚತುಧಾ, ಅಞ್ಞೋ ಪಞ್ಚಧಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಸಮಾಧಿ ಏಕೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಚತುಧಾ ಠಿತೋ, ಪಞ್ಞಾ ತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ. ಅಟ್ಠಧಾ ನವಧಾ ಚೇವಾತಿ ಅಪರೋ ಏಕೋ ಅಟ್ಠಧಾ, ಏಕೋ ನವಧಾ ಠಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ಸತಿ ಅಟ್ಠಧಾ ಠಿತಾ, ಚತುಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಇದ್ಧಿಪಾದಇನ್ದ್ರಿಯಬಲಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗವಸೇನ ವೀರಿಯಂ ನವಧಾತಿ. ಏವಂ –

ಚುದ್ದಸೇವ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾ, ಹೋನ್ತೇತೇ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ;

ಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಸತ್ತತಿಂಸ ಪಭೇದತೋ.

ಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫಾದನತೋ, ಸರೂಪೇನ ಚ ವುತ್ತಿತೋ;

ಸಬ್ಬೇವ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸಮ್ಭವೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತೇ.

ಏವಂ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತತಿಂಸ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತೇ ಮಗ್ಗಫಲೇಸು ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನೀತಿ ಆಹ. ಸಮಣಭಾವೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ. ಸಾಮಞ್ಞಾನಂ ಫಲಾನಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಮೇವ. ಇತಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಚತುಮಗ್ಗಚತುಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಸೇನ ಛಚತ್ತಾಲೀಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ, ತತೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚತುಮಗ್ಗಚತುಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಸೇನ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ, ತತೋಪಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಸೇನ ತಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಫಲಾನಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತೇ ವುತ್ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಪಧಾನಧಮ್ಮವಸೇನ ಪನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಯೋವ ವುತ್ತಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಧ. ಸ. ೨೭೭ ಆದಯೋ, ೫೦೫ ಆದಯೋ) ಚ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಲೋಕುತ್ತರತ್ತಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ.

ಲೋಕಂ ತರನ್ತೀತಿ ಲೋಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಮಿಧ ಈದಿಸಂ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನಂ ಚತ್ತಾರೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಹಿ ಅಪಾಯಲೋಕಂ ತರತಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕಾಮಾವಚರಲೋಕೇಕದೇಸಂ ತರತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕಾಮಾವಚರಲೋಕಂ ತರತಿ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಲೋಕಂ ತರತಿ. ಲೋಕಾ ಉತ್ತರನ್ತೀತಿ ಲೋಕಾ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಲೋಕತೋತಿ ಚ ಲೋಕಮ್ಹಾತಿ ಚ ತದೇವ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಲೋಕಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಪಠಮಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ತತ್ಥ ಉಪಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಸಹ ಉಪಸಗ್ಗತ್ಥೇನ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಲೋಕಂ ಸಮ್ಮಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ. ಸಬ್ಬಮಿಧ ಈದಿಸಂ ಅತೀತಕಾಲವಚನಂ ಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಲೋಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಾನಿ, ಸದಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಬ್ಬಲೋಕಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತಂ. ಲೋಕೇನ ಅತಿರೇಕಾತಿ ಲೋಕತೋ ಅಧಿಕಭೂತಾ. ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನಿಸ್ಸರನ್ತೀತಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನಿಸ್ಸಟಾತಿ ನಿಗ್ಗತಾ. ಲೋಕೇ ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿಆದೀನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ವಚನಾನಿ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರೇಸುಪಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ನ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಲೋಕೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಲೋಕೇ ನ ಲಿಮ್ಪನ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೇ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ನ ಲಿಮ್ಪನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕೇನ ನ ಲಿಮ್ಪನ್ತೀತಿ ಅಕತಪಟಿವೇಧಾನಂ ಕೇನಚಿ ಚಿತ್ತೇನ, ಕತಪಟಿವೇಧಾನಂ ಅಕುಸಲೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ನ ಲಿಮ್ಪನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಂಲಿತ್ತಾ ಅನುಪಲಿತ್ತಾತಿ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ.

ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾತಿ ಅಲಿತ್ತತ್ತಮೇವ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಹಿ ಯತ್ಥ ಯೇನ ವಾ ಅಲಿತ್ತಾ, ತೇ ತತ್ಥ ತೇನ ವಾ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಲೋಕಾ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾತಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ವಿಸಞ್ಞುತ್ತಾತಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತತ್ತವಿಸೇಸನಂ. ಯೇ ಕೇಚಿ ಹಿ ಯತ್ಥ ಯೇನ ಯತೋ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಾ, ತೇ ತತ್ಥ ತೇನ ತತೋ ವಿಸಞ್ಞುತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಲೋಕಾ ಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಲೋಕಮಲಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಲೋಕಾ ಸುಜ್ಝನ್ತಿ. ವಿಸುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ತದೇವ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ವಿಸೇಸಿತಂ. ವುಟ್ಠಹನ್ತೀತಿ ಉಟ್ಠಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ವಿವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ನಿವಟ್ಟನ್ತಿ. ನ ಸಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನ ಲಗ್ಗನ್ತಿ. ನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ನ ಗಣ್ಹೀಯನ್ತಿ. ನ ಬಜ್ಝನ್ತೀತಿ ನ ಬಾಧೀಯನ್ತಿ. ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಲೋಕಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾತಿ, ತಥೇವ ‘‘ಲೋಕಾ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇನ್ತೀತಿ ನಿರೋಧೇನ್ತಿ. ಅಪಥಾತಿಆದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಲೋಕುತ್ತರೇಸು ಯುಜ್ಜನ್ತಿ. ಅಪಥಾತಿ ಅಮಗ್ಗಾ. ಅಗತೀತಿ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾ. ಅವಿಸಯಾತಿ ಅನಾಯತ್ತಾ. ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅಸಮಾನಾ. ವಮನ್ತೀತಿ ಉಗ್ಗಿಲನ್ತಿ. ನ ಪಚ್ಚಾವಮನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವುತ್ತಂ, ವನ್ತಂ ಪುನ ನ ಅದನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ವನ್ತಸ್ಸ ಸುವನ್ತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಅನನ್ತರದುಕತ್ತಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವಿಸೀನೇನ್ತೀತಿ ವಿಕಿರನ್ತಿ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಬನ್ಧನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಉಸ್ಸೀನೇನ್ತೀತಿ ನ ವಿಕಿರನ್ತಿ ನ ವಿಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ‘‘ವಿಸಿನೇನ್ತೀ’’ತಿ ‘‘ನ ಉಸ್ಸಿನೇನ್ತೀ’’ತಿ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರೋ. ವಿಧೂಪೇನ್ತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತಿ. ನ ಸಂಧೂಪೇನ್ತೀತಿ ನ ಉಜ್ಜಲನ್ತಿ. ಲೋಕಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಲೋಕಂ ಸಮ್ಮಾ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಲೋಕುತ್ತರಾ. ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಇಮೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಲೋಕತೋ ಉತ್ತರಭಾವೋ ಅಧಿಕಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಬಲಕಥಾ

ಬಲಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೪. ಇದಾನಿ ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಕಥಿತಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಕಥಾವತಿಯಾ ಸುತ್ತನ್ತಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಬಲಕಥಾಯ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾನುವಣ್ಣನಾ. ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದಞ್ಞಾನಿಪಿ ಬಲಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ಅಪಿಚ ಅಟ್ಠಸಟ್ಠಿ ಬಲಾನೀತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಬಲಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಹಿರಿಬಲನ್ತಿಆದೀಸು ಪಾಪತೋ ಹಿರೀಯನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಹಿರೀ, ಲಜ್ಜಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ಪಾಪತೋ ಓತ್ತಪ್ಪನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ, ಪಾಪತೋ ಉಬ್ಬೇಗಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಹಿರೀ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಅತ್ತಾಧಿಪತಿ ಹಿರೀ, ಲೋಕಾಧಿಪತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಲಜ್ಜಾಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ಹಿರೀ, ಭಯಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಲಕ್ಖಣಾ ಹಿರೀ, ವಜ್ಜಭೀರುಕಭಯದಸ್ಸಾವಿಲಕ್ಖಣಂ ಓತ್ತಪ್ಪಂ. ಸಾ ಏವ ಹಿರೀ ಅಹಿರಿಕೇನ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಹಿರಿಬಲಂ. ತದೇವ ಓತ್ತಪ್ಪಂ ಅನೋತ್ತಪ್ಪೇನ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪಬಲಂ. ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇನ ನ ಕಮ್ಪತೀತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಲಂ. ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾಯೇತಂ ನಾಮಂ. ವೀರಿಯಸೀಸೇನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲಂ ಭಾವನಾಬಲಂ. ತಥಾಪವತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಮೇತಂ ನಾಮಂ. ಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ ಸೀಲಾದೀನಿ ಅನವಜ್ಜಬಲಂ. ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂನಿ ಸಙ್ಗಹಬಲಂ. ಸಙ್ಗಹೇ ಬಲನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ದುಕ್ಖಮಾನಂ ಅಧಿವಾಸನಂ ಖನ್ತಿಬಲಂ. ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಪರೇಸಂ ತೋಸನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಬಲಂ. ಅಧಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಪನಂ ನಿಜ್ಝತ್ತಿಬಲಂ. ಕುಸಲೇಸು ಬಹುಭಾವೋ ಇಸ್ಸರಿಯಬಲಂ. ಕುಸಲೇಸು ಯಥಾರುಚಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಬಲಂ. ಹಿರಿಬಲಾದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ಮಾತಿಕಾಪದೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಯುಜ್ಜಮಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಸಮಥಬಲಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಬಲನ್ತಿ ಬಲಪ್ಪತ್ತಾ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾ ಏವ.