(១) វិភង្គវារវណ្ណនា

៥៣. តិកបទានំ តិកន្តរបទេហិ វិសទិសតា បាកដាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘តិកបទនានត្តមត្តេន វិនា’’តិ. មូលាវសានវសេនាតិ ‘‘ឯកមូលេកាវសានំ នវា’’តិអាទិនា វុត្តមូលាវសានវសេន. ‘‘ន តាយេវ វេទនាត្តិកាទីសូ’’តិ ឯត្ថ យា សទិសតា បដិក្ខិត្តា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សទិសតំ សន្ធាយ ‘ន តាយេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. យាតិ យា បុច្ឆា. សព្ពបុច្ឆាសមាហរណន្តិ សព្ពាសំ ឯកូនបញ្ញាសាយ បុច្ឆានំ សមុច្ចយនំ អនវសេសេត្វា កថនំ. ឥធ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារុទ្ទេសេ កត្តព្ពំ. អាទិតោ ហិ អនវសេសតោ វុត្តេ បច្ឆា យថារហំ តទេកទេសវចនំ យុត្តំ. ន ហិ តត្ថ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ តត្ថ តស្មិំ ធម្មានុលោមបច្ចនីយេ បីតិត្តិកេ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ ន ហិ លភន្តិ, អដ្ឋវីសេ បន លភន្តីតិ អត្ថោ.

តេន សហជាតបច្ចយភូតេនាតិ តេន វេទនាទិភេទេន ឯកេន ធម្មេន សហជាតបច្ចយោ ហោន្តេន, សហជាតបច្ចយតំ វា បត្តេន បាបុណន្តេនាតិ អត្ថោ. អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតីតិ យទិបិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យាវ និរោធគមនា’’តិអាទិវចនេហិ ខណត្តយសមង្គី ឧប្បជ្ជតីតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតិ, ឧប្បាទក្ខណសមង្គីយេវ បន ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តោ បដិច្ចវារាទីនំ ឆន្នំ វារានំ ឧប្បាទមេវ គហេត្វា បវត្តត្តា. តថា ហិ តេសុ បច្ឆាជាតបច្ចយោ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតិ.

ឥធ កុសលវចនេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ កុសលសទ្ទេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ ចតូសុបិ កុសលខន្ធេសុ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានេសុ សាមញ្ញតោ វុត្តេសុ សហជាតាទិសាធារណបច្ចយវសេន អវិសេសតោ សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយាតិ អយមេវ ឥមស្ស បច្ចយោ, ឥមស្សេវ អយំ បច្ចយោតិ ច និយមេត្វា វត្តុំ ន សក្កា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកស្សេវ ទ្វិន្នំយេវ វា’’តិអាទិ. ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិអាទីសុ បន វិសេសនភាវេន វេទនាទីនំ វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា’’តិអាទិ វត្តុំ សក្កា. តេន វុត្តំ ‘‘វេទនាត្តិកាទីសុ បនា’’តិអាទិ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘ឯកេកស្សបិ ទុកាទិភេទានញ្ចា’’តិ ឥមំ អនុកឌ្ឍតិ.

ឯតស្មិន្តិ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ ឯវំ វិបាកកិរិយាព្យាកតគ្គហណេ. ‘‘សព្ពស្មិំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, កត្ថ បន គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបន្តិ ឯត្ថេវា’’តិ. ឯវំ បឋមេ វាក្យេ អតិព្យាបិតំ បរិហរិត្វា ទុតិយេ អព្យាបិតំ បរិហរិតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ ឯត្ថ ន គហេតព្ពំ តស្សបិ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបេន វិនា ឧប្បត្តិតោ. ឯត្ថ ច យថា ហេតុបច្ចយគ្គហណេនេវ អហេតុកំ និវត្តិតំ, ឯវំ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបន្តិ រូបគ្គហណេនេវ អារុប្បេ វិបាកោបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានេន ចិត្តុប្បាទេន សទ្ធិំ ន គហិតោ. តំ បនេតំ អត្ថសិទ្ធមេវ អកត្វា សរូបតោ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិបាកាព្យាកត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បដិសន្ធិបច្ឆិមចិត្តានិ បនេត្ថ សតិបិ រូបស្ស អនុប្បាទនេ វវត្ថានាភាវតោ ន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បច្ចយភូតស្សាតិ ខន្ធានំ បច្ចយភូតស្ស វត្ថុស្ស អគ្គហិតតាបត្តិំ និវារេតុំ, កថំ? បច្ចយុប្បន្នភាវេន, កត្ថ? ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឯតស្មិំ សាមញ្ញវចនេ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ វុត្តំ, ឯវញ្ហិស្ស បច្ចយុប្បន្នតា ទស្សិតា ហោតីតិ. អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ វចនទ្វយន្តិ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ បទទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សាមញ្ញេន គហិតន្តិ ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឥមិនា សាមញ្ញវចនេន, កដត្តារូបសាមញ្ញេន វា គហិតំ.

ឧបាទារូបគ្គហណេន វិនា ‘‘ឧបាទារូប’’ន្តិ អគ្គហេត្វា កេវលំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ ‘‘កដត្តារូបំ’’ឥច្ចេវ គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ បន ទស្សនេតិ ‘‘មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ វុត្តេ ឯតស្មិំ អត្ថទស្សនេ. ខន្ធបច្ចយសហិតន្តិ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ វទតិ. អសហិតន្តិ បន បវត្តិយំ កដត្តារូបំ អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋានំ អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ អសញ្ញភវសង្គហិតញ្ច រូបំ. បដិសន្ធិយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន បវត្តិយម្បិ កដត្តារូបំ អញ្ញញ្ច តត្ថ ឧប្បជ្ជនកំ ឧបាទារូបន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កថំ បនេត្ថ ភូតេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបស្ស ហេតុបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ? ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ហេតុបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ ភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ បទមេតំ, ភូតានំ វា ហេតុបច្ចយតោ និព្ពត្តត្តា ឯវំ វុត្តំ. ការណការណម្បិ ហិ ការណន្ត្វេវ វុច្ចតិ យថា ‘‘ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ’’តិ.

ភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបន្តិ បទុទ្ធារោ កតោ, ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ បន បាឋោតិ អដ្ឋកថាយញ្ច តមេវ វុត្តំ. អយំ ហេត្ថត្ថោ – ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ វុត្តនយេន ឧបាទារូបម្បិ កុសលេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ. កោ បន សោ នយោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘មហាភូតេ…បេ… សន្ធាយាហា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អត្ថតោ អយំ នយោ វុត្តោតិ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមិនា អព្យាកតេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧបាទារូបានំ ឧប្បត្តិវចនេន កុសលេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧបាទារូបានំ ឧប្បត្តិ អត្ថតោ វុត្តោ ហោតីតិ អត្ថោ.

៥៤. រូបេន វិនា បច្ចយុប្បន្នំ ន លព្ភតីតិ ឯតេន យា បុច្ឆា អរូបមិស្សកាវសានា, តាបិ ឥធ ន គយ្ហន្តិ, បគេវ រូបាវសានាតិ ទស្សេតិ.

៥៧. តាយ សមានលក្ខណាតិ បញ្ចក្ខន្ធបដិសន្ធិតាយ គព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិយា សមានលក្ខណា. បរិបុណ្ណធម្មានន្តិ បរិយត្តិវិភាគានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ.

ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានរូបន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កម្មសមុដ្ឋានរូបញ្ច. បុន អាហារសមុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បុនគហណំ ឧតុសមុដ្ឋានាបេក្ខំ. ន ហិ តំ បុព្ពេ ពាហិរគ្គហណេន អគ្គហិតំ, អាហារសមុដ្ឋានំ បន អគ្គហិតមេវ, ឧតុសមុដ្ឋានស្ស កស្មា បុនគហណន្តិ អាហ ‘‘ឯតេហី’’តិអាទិ. តត្ថាតិ អសញ្ញសត្តេសុ. តស្សាតិ ឧតុសមុដ្ឋានស្ស. អាទិម្ហីតិ ពាហិរអាហារសមុដ្ឋានឧតុសមុដ្ឋានអសញ្ញសត្តវសេន អាគតវារេហិ បឋមវារេ. អវិសេសវចនន្តិ ពាហិរាទិវិសេសំ អកត្វា វុត្តវចនំ, អរូបម្បិ បច្ចយំ លភន្តំ អត្ថំ ហេតាទិកេ បច្ចយេ លភន្តំ សហ សង្គណ្ហិត្វាតិ យោជនា. តស្សាតិ, តត្ថាតិ ច បទទ្វយេន យថាវុត្តំ បឋមវារមេវ បច្ចាមសតិ. តំសមានគតិកន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានគតិកំ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេបិ. កម្មបច្ចយវិភង្គេ វិយាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយនិទ្ទេសេ វិយ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំសមុដ្ឋានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបម្បិ សង្គណ្ហាតី’’តិ. អយញ្ច អត្ថវិសេសោ ឯត្ថ ឯកំសេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហិ…បេ… អត្ថី’’តិ អាហ.

អវិសេសេត្វាតិ ‘‘ឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា វិសេសំ អកត្វា. ឧបាទារូបន្តិ វិសេសេត្វាវ កស្មា បន វុត្តានីតិ យោជនា. ហេតុបច្ចយាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សហជាតបច្ចយាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សហាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបន្តិ ឯវំ ឯកតោ. វិសុន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបតោ វិសេសេត្វា. តត្ថ ពាហិរគ្គហណាទីហិ វិយាតិ យថា ‘‘ពាហិរំ ឯកំ មហាភូត’’ន្តិអាទីសុ ពាហិរអាហារសមុដ្ឋានឧតុសមុដ្ឋានគ្គហណេហិ មហាភូតានិ វិសេសិតានិ, ឯវំ ឯត្ថ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ចា’’តិ ឯតស្មិំ និទ្ទេសេ មហាភូតានំ កេនចិ វិសេសនេន អវិសេសិតត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបភាវកដត្តារូបភាវេហិ វិសេសេត្វាវ វុត្តានីតិ យោជនា.

ឥទានិ អញ្ញេនបិ ការណេន តេសំ វិសេសិតព្ពតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន កោចិ បច្ចយោតិ ឥទំ បដ្ឋានេ អាគតនិយាមេន រូបំ ឧបនិស្សយបច្ចយំ ន លភតីតិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ហេតាទីសូ’’តិ. តទវិនាភាវតោ បន តស្ស ចិត្តកម្មានំ ការណភាវោ វេទិតព្ពោ, យតោ ឥទ្ធិចិត្តនិព្ពត្តានិ កម្មបច្ចយានិ ចាតិ វុត្តានិ. ននុ ចិត្តំ អាហារឧតុសមុដ្ឋានានំ បច្ចយោ ហោតីតិ? សច្ចំ ហោតិ, សោ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេន, ន ជនកត្តេនាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាហារ…បេ… ជនក’’ន្តិ. កិំ បន តេសំ ជនកន្តិ អាហ ‘‘មហាភូតានេវ…បេ… ជនកានី’’តិ. ចិត្តេន កម្មុនា ច វិនា អភាវេ យថាក្កមំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានឧបាទារូបានន្តិ អត្ថោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបភូតានេវាតិ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានមហាភូតនិព្ពត្តានេវ មហាភូតានំ តេសំ អាសន្នការណត្តា. អញ្ញានីតិ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានានិ ឧបាទារូបានិ វទតិ. វិសេសនំ កតំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ. សមានជាតិកេន រូបេន ឧតុនា អាហារេន ចាតិ អត្ថោ. បាកដវិសេសនានេវាតិ ឥទំ យេហិ មហាភូតេហិ តានិ និព្ពត្តានិ, តេសំ ‘‘អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វិសេសិតត្តា វុត្តំ. ន វិសេសនំ អរហន្តិ ន វិសេសិតព្ពានិ ការណវិសេសនេនេវ វិសេសស្ស សិទ្ធត្តា, ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្ត្វេវ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯតានិ បន ចិត្តជកម្មជរូបានិ.

សវិសេសេនាតិ យេន វិសេសេន វិសេសិតា, តំ ទស្សេន្តោ ចិត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘សហជាតាទិបច្ចយភាវតោ’’តិ, ឥតរំ បន សន្ធាយ ‘‘មូលការណភាវតោ’’តិ, កម្មូបនិស្សយបច្ចយភាវតោតិ អត្ថោ. ឥតរានីតិ អាហារឧតុសមុដ្ឋានានិបិ ឧបាទារូបានិ. មហាភូតវិសេសនេនេវ វិសេសិតានីតិ ‘‘អាហារសមុដ្ឋានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិ មហាភូតវិសេសនេនេវ ជនកបច្ចយេន អាហារេន ឧតុនា ច វិសេសិតានិ. ឥធាតិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមស្មិំ វចនេ. ឯត្ថ ហិ ឧបាទារូបានំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានតាវចនេន តំនិស្សយានម្បិ តព្ភាវោ បកាសិតោតិ. អញ្ញតរវិសេសនំ ឧភយវិសេសនំ ហោតិ ឧភយេសំ អវិនិព្ភោគេន បវត្តនតោ.

៥៨. បុព្ពេតិ ហេតុបច្ចយាទីសុ. វិសុំ បច្ចយភាវេនាតិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា កដត្តា ច រូប’’ន្តិអាទិនា វត្ថុស្ស វិសុំ បច្ចយភាវេន. ឯត្ថ ច វិសុំយេវ បច្ចយភាវេន ទស្សិតានីតិ ន សក្កា វត្តុំ, ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ បច្ចយុប្បន្នភាវោ វិយ ខន្ធានំ ឯកតោបិ បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ. តេនេវ ហិ តស្មិំ អត្ថេ អត្តនោ អរុចិំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនា អធិប្បាយេនាហា’’តិ. យោ បនត្ថោ អត្តនោ រុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូតិ ឥទំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ខន្ធានំ បច្ចយភូតានំ បដិច្ចដ្ឋផរណតាទស្សនំ, វត្ថុស្ស បច្ចយភូតស្ស បដិច្ចដ្ឋផរណតាទស្សនំ, ន ខន្ធានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ឯវ. ហេតុបច្ចយាទីសុបិ អយមេវ នយោ, តត្ថ ហិ បដិច្ចដ្ឋផរណស្ស សមានតា. ទស្សិតាយ បដិច្ចដ្ឋទ្វយផរណតាយ. ខន្ធវត្ថូនញ្ច ទស្សិតាយេវាតិ ខន្ធវត្ថូនញ្ច ឯកតោ បដិច្ចដ្ឋផរណតា ទស្សិតាយេវ.

ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិ ឯវមាទិ សង្គយ្ហតិ. ននុ ភវិតព្ពន្តិ យោជនា. ហេតុបច្ចយាទីហិ វិយាតិ សទិសូទាហរណន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. យំ ‘‘ឯកំ, តយោ, ទ្វេ ច ខន្ធេ បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ បច្ចយជាតន្តិ អត្ថោ. បច្ចយដ្ឋោ ហិ បដិច្ចដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘តេ ហេតុបច្ចយភូតា ឯវ ន ហោន្តី’’តិ. ឯតេន ន បដិច្ចដ្ឋផរណកស្ស ឯកន្តិកោ ហេតុអាទិបច្ចយភាវោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯស នយោ អារម្មណបច្ចយាទីសូ’’តិ. ន ហិ អារម្មណបច្ចយភូតោ ធម្មោ បដិច្ចដ្ឋំ ផរតិ. វុត្តញ្ច ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា’’តិ.

បច្ចយន្តរេនបិ ឧបការកតាមត្តម្បិ គហេត្វា បដិច្ចវារេ វារន្តរេ ច ហេតុអាទិបច្ចយា ទស្សិតាតិ ឧបចយេន យថាវុត្តំ វិភាវេន្តោ ‘‘បច្ចយវារេ ចា’’តិអាទិមាហ. តំបច្ចយាតិ វត្ថុបច្ចយា, យថារហំ បច្ចយភូតំ វត្ថុំ លភិត្វាតិ អត្ថោ. តេតិ កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច. តេសន្តិ មហាភូតានំ ខន្ធានំ. បច្ចយភាវាភាវតោតិ ឥទំ ខន្ធានំ ហេតុសហជាតាទិបច្ចយភាវស្ស មហាភូតេសុ ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ. យទិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយាបិ តេ តេសំ ភវេយ្យុន្តិ បរស្ស អាសង្កនិរាសង្កំ ករោន្តោ ‘‘អញ្ញមញ្ញសទ្ទោ ហី’’តិអាទិមាហ. និរបេក្ខោតិ អញ្ញនិរបេក្ខោ. ន ហិ ហេតុធម្មោ ធម្មន្តរាបេក្ខោ ហុត្វា ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, សទ្ទសីសេនេត្ថ អត្ថោ វុត្តោ. អញ្ញតរាបេក្ខោតិ អត្តនា សហការិការណភូតំ, ឥតរំ វា យំ កិញ្ចិ អញ្ញតរំ អបេក្ខតីតិ អញ្ញតរាបេក្ខោ. យថាវុត្តេតរេតរាបេក្ខោតិ អរូបក្ខន្ធាទិភេទំ បាឡិយំ វុត្តប្បការំ ឥតរេតរំ មិថុ បច្ចយភូតំ អបេក្ខតីតិ ឥតរេតរាបេក្ខោ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច ខន្ធា មហាភូតា ឥធ យថាវុត្តា ភវេយ្យុន្តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ ខន្ធា មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវេន វុត្តា, អថ ខន្ធា ច មហាភូតា ចាតិ វិសុំ វិសុំ គយ្ហេយ្យុំ, ឯវំ សតិ ‘‘មហាភូតា ខន្ធានំ ន កោចិ បច្ចយោ’’តិ ន វត្តព្ពំ.

យស្ស សយំ បច្ចយោ, តតោ តេន តន្និស្សិតេន វាតិ យស្ស ធម្មស្ស សយំ អត្តនា បច្ចយោ ហោតិ, តតោ ធម្មតោ សយំ ឧប្បជ្ជមានំ កថំ តេន ធម្មេន តន្និស្សិតេន វា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឯវំភូតំ តំ ធម្មជាតំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន វិភាវេតិ ‘‘យថា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ឥទំ ‘‘តេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឥមស្ស ឧទាហរណំ, ‘‘វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធា’’តិ ឥទំ បន ‘‘តន្និស្សិតេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឯតស្ស. តស្មាតិ វុត្តមេវ អត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. អត្តនោ បច្ចយស្ស បច្ចយត្តាភាវតោតិ អត្តនោ បច្ចយភូតស្ស អរូបក្ខន្ធស្ស បច្ចយភាវាភាវតោ. ន ហិ មហាភូតា យតោ ខន្ធតោ ឧប្បន្នា, តេសំ បច្ចយា ហោន្តិ. តទបេក្ខត្តាតិ ឥតរេតរបច្ចយភាវាបេក្ខត្តា. ខន្ធេ បដិច្ច បច្ចយា ចាតិ បដិច្ចវារេ វុត្តនិយាមេនេវ ខន្ធេ បដិច្ច, បច្ចយវារេ វុត្តនិយាមេន ខន្ធេ បច្ចយា ច. នអញ្ញមញ្ញបច្ចយា ច វុត្តាតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតោ អញ្ញស្មា និស្សយបច្ចយាទិតោ មហាភូតានំ ឧប្បត្តិ វុត្តា ចាតិ អត្ថោ. វត្ថុំ បច្ចយា ឧប្បជ្ជមានាតិ វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានា. តន្និស្សិតេន ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយេនាតិ តំ វត្ថុំ និស្សិតេន ខន្ធេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតេន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា យថាវុត្តេន ការណេន វត្ថុំ បច្ចយា…បេ… វុត្តា, ឥមិនា បរិយាយេន បន ឧជុកំ បវត្តិយំ វត្ថុស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវោតិ អត្ថោ.

៥៩. សា ន គហិតាតិ យា ‘‘ចក្ខាយតនំ និស្សាយា’’តិអាទិនា ចក្ខាយតនាទីនំ និស្សយបច្ចយតា វុត្តា, សា ឥធ បដិច្ចវារេ ន វុត្តាតិ អត្ថោ សហជាតត្ថោ បដិច្ចត្ថោតិ កត្វា. តេនាហ ‘‘ចក្ខាយតនាទីនិ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. យេសំ បន អរូបក្ខន្ធមហាភូតនាមរូបចិត្តចេតសិកមហាភូតរូបិធម្មានំ វសេន ឆធា និស្សយបច្ចយោ ឥច្ឆិតោ, តេសំ វសេន ឥធ វិភត្តោ ឯវ. កថំ រូបិវសេន វិភត្តោតិ ចេ? ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ហទយវត្ថុវសេន សរូបតោ ទស្សិតោ ឯវ. ឥតរេសម្បិ វសេន ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ និស្សយបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ ទស្សិតោ. យថា ហិ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទីសុ រូបាយតនាទីនំ អសតិបិ បដិច្ចដ្ឋផរណេ អារម្មណបច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ចក្ខាយតនាទីនំ និស្សយបច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘និស្សយ…បេ… ន គហិតានី’’តិ.

៦០. ទ្វីសុ ឧបនិស្សយេសូតិ អនន្តរបកតូបនិស្សយេសុ. កុសលាបិ បន មហគ្គតាតិ បិ-សទ្ទេន អព្យាកតេ មហគ្គតេ អាកឌ្ឍតិ ‘‘កុសលាបិ មហគ្គតា អារម្មណូបនិស្សយំ ន លភន្តិ, បគេវ អព្យាកតា’’តិ. កទាចិ ន លភន្តិ, យទា គរុំ កត្វា ន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ.

៦១. អញ្ញត្ថ ហេតុបច្ចយាទីសុ. បច្ចយំ អនិទ្ទិសិត្វាតិ បច្ចយំ ធម្មំ សរូបតោ អនិទ្ទិសិត្វា. ន ហិ ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសាទីសុ អលោភាទិកុសលាទិសរូបវិសេសតោ ហេតុអាទិធម្មា ទស្សិតា. កុសលាទីសូតិ ឥទំ អលោភាទិវិសេសនំ. តេន យថា អលោភាទីសុ អយមេវ បច្ចយោតិ និយមោ នត្ថិ, ឯវំ តព្ពិសេសេសុ កុសលាទីសូតិ ទស្សេតិ. ឥធ បន បុរេជាតបច្ចយេ. វត្ថុនវត្ថុធម្មេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. បុរេជាតបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិក្ខណេ, អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានេ ច ខន្ធេ និវត្តេតិ. កស្មា បនេត្ថ វត្ថុបុរេជាតមេវ គហិតំ, ន អារម្មណបុរេជាតន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អារម្មណបុរេជាតម្បិ ហិ វត្ថុបុរេជាតេ អវិជ្ជមានេ ន លព្ភតី’’តិ. តស្សាតិ បដិសន្ធិវិបាកស្ស. ន ឧទ្ធដោតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘នេវវិបាក…បេ… តីណីតិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អលាភតោតិ យទិ លព្ភេយ្យ, ‘‘ចត្តារី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ វិបាកត្តិកេ. តីណីតិ ‘‘វិបាកំ ធម្មំ បដិច្ច វិបាកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ បុរេជាតបច្ចយា, វិបាកធម្មធម្មំ, នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មំ បដិច្ចា’’តិ ឥមានិ តីណិ.

៦៣. តទុបាទារូបានន្តិ តេ មហាភូតេ និស្សាយ បវត្តឧបាទារូបានំ. វទតីតិ ឯកក្ខណិកនានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វទតិ អវិនិព្ភោគវសេន បវត្តមានានំ តេសំ បច្ចយេន វិសេសាភាវតោ. បវត្តិយំ កដត្តារូបានន្តិ វិសេសនំ បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបានំ ឯកក្ខណិកស្សបិ កម្មបច្ចយស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតាន’’ន្តិ ទុវិធោបិ កម្មបច្ចយោ វុត្តោ.

៦៤. យំ យំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតីតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ យំ យំ ឥន្ទ្រិយរូបំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន ឥន្ទ្រិយរូបញ្ច វត្ថុរូបញ្ច ‘‘កដត្តារូប’’ន្តិ វុត្តំ.

៦៩. កេសញ្ចីតិ បញ្ចវោការេ បដិសន្ធិក្ខន្ធាទីនំ. តេសញ្ហិ វត្ថុ និយមតោ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ហោតិ. សមានវិប្បយុត្តបច្ចយាតិ សទិសវិប្បយុត្តបច្ចយា. កុសលាកុសលា ហិ ខន្ធា ឯកច្ចេ ច អព្យាកតា យស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ, ន សយំ តតោ វិប្បយុត្តបច្ចយំ លភន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ វិប្បយុត្តបច្ចយាភាវតោ វត្ថុនាវ វិប្បយុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនតោ. ឯកច្ចេ បន អព្យាកតា យស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ, សយម្បិ តតោ វិប្បយុត្តបច្ចយំ លភន្តិ យថា បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុក្ខន្ធា. តេន វុត្តំ ‘‘កេសញ្ចិ ខន្ធា…បេ… នានាវិប្បយុត្តបច្ចយាបី’’តិ. បច្ចយំ បច្ចយំ ករោតីតិ បច្ចយធម្មំ វត្ថុំ ខន្ធេ ច អត្តនោ បច្ចយភូតំ ករោតិ, យថាវុត្តំ បច្ចយធម្មំ បច្ចយំ កត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. តំកិរិយាករណតោតិ វិប្បយុត្តបច្ចយកិច្ចករណតោ. បដិច្ច ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ បដិច្ចដ្ឋផរណំ នត្ថិ សហជាតដ្ឋោ បដិច្ចដ្ឋោតិ កត្វា. ‘‘បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯត្តកមេវាហ, កិំ បដិច្ច? ខន្ធេតិ បាកដោយមត្ថោតិ. តេនាហ ‘‘កិំ បន បដិច្ចា’’តិអាទិ. បច្ចាសត្តិញាយេន អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វា ហោតីតិ គណ្ហេយ្យាតិ តំ និវារេតុំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនន្តរត្តា…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ.

៧១-៧២. សង្ខិបិត្វា ទស្សិតានំ វសេនេតំ វុត្តន្តិ សង្ខិបិត្វា ទស្សិតានំ បច្ចយានំ វសេន ឯតំ ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិអាទិវចនំ វាចនាមគ្គំ ទស្សេន្តេហិបិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ឯកេនបីតិ កុសលាទីសុ ច បទេសុ ឯកេនបិ បទេន, តស្មិំ តស្មិំ វា បច្ចយនិទ្ទេសេ វាក្យសង្ខាតេន ឯកេនបិ បទេន. តយោ បច្ចយាតិ ហេតុអារម្មណាធិបតិបច្ចយា. តេ ចត្តារោ បច្ឆាជាតញ្ច វជ្ជេត្វាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តេ ចត្តារោ បច្ចយេ វិត្ថារិតត្តា ‘‘វជ្ជេត្វា’’តិ វុត្តំ, បច្ឆាជាតំ បន សព្ពេន សព្ពំ អគ្គហិតត្តា. ឯត្តកា ហិ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា យថាវុត្តេ បច្ចយេ វជ្ជេត្វា អវសិដ្ឋា. យេ បនាតិ បទការកេ វទតិ. សង្ខិបិត្វាតិ បទស្ស ‘‘បាឡិយំ វិត្ថារិតំ អវិត្ថារិតញ្ច សព្ពំ សង្គហេត្វា វុត្ត’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. ‘‘តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ ‘‘សព្ពំ សង្គហេត្វា’’តិ វុត្តត្តា. បច្ឆាជាតបច្ចយោយេវ ហិ វជ្ជេតព្ពោតិ. ឯវំ វាទន្តរេ វត្តព្ពំ វត្វា ឥទានិ បាឡិយា អវិបរីតំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិម្ហិ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិភង្គវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.