១. បដិច្ចវារវណ្ណនា

១. បច្ចយានុលោមំ

(១) វិភង្គវារវណ្ណនា

៥៣. តិកបទានំ តិកន្តរបទេហិ វិសទិសតា បាកដាយេវាតិ វុត្តំ ‘‘តិកបទនានត្តមត្តេន វិនា’’តិ. មូលាវសានវសេនាតិ ‘‘ឯកមូលេកាវសានំ នវា’’តិអាទិនា វុត្តមូលាវសានវសេន. ‘‘ន តាយេវ វេទនាត្តិកាទីសូ’’តិ ឯត្ថ យា សទិសតា បដិក្ខិត្តា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សទិសតំ សន្ធាយ ‘ន តាយេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. យាតិ យា បុច្ឆា. សព្ពបុច្ឆាសមាហរណន្តិ សព្ពាសំ ឯកូនបញ្ញាសាយ បុច្ឆានំ សមុច្ចយនំ អនវសេសេត្វា កថនំ. ឥធ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារុទ្ទេសេ កត្តព្ពំ. អាទិតោ ហិ អនវសេសតោ វុត្តេ បច្ឆា យថារហំ តទេកទេសវចនំ យុត្តំ. ន ហិ តត្ថ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ លភន្តីតិ តត្ថ តស្មិំ ធម្មានុលោមបច្ចនីយេ បីតិត្តិកេ ឯកូនបញ្ញាស បុច្ឆា វិស្សជ្ជនំ ន ហិ លភន្តិ, អដ្ឋវីសេ បន លភន្តីតិ អត្ថោ.

តេន សហជាតបច្ចយភូតេនាតិ តេន វេទនាទិភេទេន ឯកេន ធម្មេន សហជាតបច្ចយោ ហោន្តេន, សហជាតបច្ចយតំ វា បត្តេន បាបុណន្តេនាតិ អត្ថោ. អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតីតិ យទិបិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យាវ និរោធគមនា’’តិអាទិវចនេហិ ខណត្តយសមង្គី ឧប្បជ្ជតីតិ អនុញ្ញាតំ វិយ ហោតិ, ឧប្បាទក្ខណសមង្គីយេវ បន ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តោ បដិច្ចវារាទីនំ ឆន្នំ វារានំ ឧប្បាទមេវ គហេត្វា បវត្តត្តា. តថា ហិ តេសុ បច្ឆាជាតបច្ចយោ អនុលោមតោ ន តិដ្ឋតិ.

ឥធ កុសលវចនេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារេ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ កុសលសទ្ទេន គហិតេ ខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ ចតូសុបិ កុសលខន្ធេសុ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានេសុ សាមញ្ញតោ វុត្តេសុ សហជាតាទិសាធារណបច្ចយវសេន អវិសេសតោ សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយាតិ អយមេវ ឥមស្ស បច្ចយោ, ឥមស្សេវ អយំ បច្ចយោតិ ច និយមេត្វា វត្តុំ ន សក្កា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកស្សេវ ទ្វិន្នំយេវ វា’’តិអាទិ. ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិអាទីសុ បន វិសេសនភាវេន វេទនាទីនំ វិសុំ គហិតត្តា ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច ទ្វេ ខន្ធា’’តិអាទិ វត្តុំ សក្កា. តេន វុត្តំ ‘‘វេទនាត្តិកាទីសុ បនា’’តិអាទិ. តថាតិ ឥមិនា ‘‘ឯកេកស្សបិ ទុកាទិភេទានញ្ចា’’តិ ឥមំ អនុកឌ្ឍតិ.

ឯតស្មិន្តិ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ ឯវំ វិបាកកិរិយាព្យាកតគ្គហណេ. ‘‘សព្ពស្មិំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, កត្ថ បន គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបន្តិ ឯត្ថេវា’’តិ. ឯវំ បឋមេ វាក្យេ អតិព្យាបិតំ បរិហរិត្វា ទុតិយេ អព្យាបិតំ បរិហរិតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ កិរិយាព្យាកត’’ន្តិ ឯត្ថ ន គហេតព្ពំ តស្សបិ អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបេន វិនា ឧប្បត្តិតោ. ឯត្ថ ច យថា ហេតុបច្ចយគ្គហណេនេវ អហេតុកំ និវត្តិតំ, ឯវំ ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូបន្តិ រូបគ្គហណេនេវ អារុប្បេ វិបាកោបិ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានេន ចិត្តុប្បាទេន សទ្ធិំ ន គហិតោ. តំ បនេតំ អត្ថសិទ្ធមេវ អកត្វា សរូបតោ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិបាកាព្យាកត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. បដិសន្ធិបច្ឆិមចិត្តានិ បនេត្ថ សតិបិ រូបស្ស អនុប្បាទនេ វវត្ថានាភាវតោ ន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បច្ចយភូតស្សាតិ ខន្ធានំ បច្ចយភូតស្ស វត្ថុស្ស អគ្គហិតតាបត្តិំ និវារេតុំ, កថំ? បច្ចយុប្បន្នភាវេន, កត្ថ? ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឯតស្មិំ សាមញ្ញវចនេ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូ’’តិ វុត្តំ, ឯវញ្ហិស្ស បច្ចយុប្បន្នតា ទស្សិតា ហោតីតិ. អញ្ញមញ្ញាបេក្ខំ វចនទ្វយន្តិ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ បទទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សាមញ្ញេន គហិតន្តិ ‘‘កដត្តា ច រូប’’ន្តិ ឥមិនា សាមញ្ញវចនេន, កដត្តារូបសាមញ្ញេន វា គហិតំ.

ឧបាទារូបគ្គហណេន វិនា ‘‘ឧបាទារូប’’ន្តិ អគ្គហេត្វា កេវលំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ ‘‘កដត្តារូបំ’’ឥច្ចេវ គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯតស្មិំ បន ទស្សនេតិ ‘‘មហាភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បត្តិទស្សនត្ថ’’ន្តិ វុត្តេ ឯតស្មិំ អត្ថទស្សនេ. ខន្ធបច្ចយសហិតន្តិ បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបំ, បវត្តិយំ ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ វទតិ. អសហិតន្តិ បន បវត្តិយំ កដត្តារូបំ អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋានំ អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ អសញ្ញភវសង្គហិតញ្ច រូបំ. បដិសន្ធិយម្បីតិ បិ-សទ្ទេន បវត្តិយម្បិ កដត្តារូបំ អញ្ញញ្ច តត្ថ ឧប្បជ្ជនកំ ឧបាទារូបន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កថំ បនេត្ថ ភូតេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជមានស្ស រូបស្ស ហេតុបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ? ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ហេតុបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ ភូតេបិ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ បទមេតំ, ភូតានំ វា ហេតុបច្ចយតោ និព្ពត្តត្តា ឯវំ វុត្តំ. ការណការណម្បិ ហិ ការណន្ត្វេវ វុច្ចតិ យថា ‘‘ចោរេហិ គាមោ ទឌ្ឍោ’’តិ.

ភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូបន្តិ បទុទ្ធារោ កតោ, ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ បន បាឋោតិ អដ្ឋកថាយញ្ច តមេវ វុត្តំ. អយំ ហេត្ថត្ថោ – ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ វុត្តនយេន ឧបាទារូបម្បិ កុសលេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧប្បជ្ជតីតិ. កោ បន សោ នយោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘មហាភូតេ…បេ… សន្ធាយាហា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អត្ថតោ អយំ នយោ វុត្តោតិ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមិនា អព្យាកតេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧបាទារូបានំ ឧប្បត្តិវចនេន កុសលេ ខន្ធេ មហាភូតេ ច បដិច្ច ឧបាទារូបានំ ឧប្បត្តិ អត្ថតោ វុត្តោ ហោតីតិ អត្ថោ.

៥៤. រូបេន វិនា បច្ចយុប្បន្នំ ន លព្ភតីតិ ឯតេន យា បុច្ឆា អរូបមិស្សកាវសានា, តាបិ ឥធ ន គយ្ហន្តិ, បគេវ រូបាវសានាតិ ទស្សេតិ.

៥៧. តាយ សមានលក្ខណាតិ បញ្ចក្ខន្ធបដិសន្ធិតាយ គព្ភសេយ្យកបដិសន្ធិយា សមានលក្ខណា. បរិបុណ្ណធម្មានន្តិ បរិយត្តិវិភាគានំ បញ្ចក្ខន្ធធម្មានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេ.

ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានរូបន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កម្មសមុដ្ឋានរូបញ្ច. បុន អាហារសមុដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បុនគហណំ ឧតុសមុដ្ឋានាបេក្ខំ. ន ហិ តំ បុព្ពេ ពាហិរគ្គហណេន អគ្គហិតំ, អាហារសមុដ្ឋានំ បន អគ្គហិតមេវ, ឧតុសមុដ្ឋានស្ស កស្មា បុនគហណន្តិ អាហ ‘‘ឯតេហី’’តិអាទិ. តត្ថាតិ អសញ្ញសត្តេសុ. តស្សាតិ ឧតុសមុដ្ឋានស្ស. អាទិម្ហីតិ ពាហិរអាហារសមុដ្ឋានឧតុសមុដ្ឋានអសញ្ញសត្តវសេន អាគតវារេហិ បឋមវារេ. អវិសេសវចនន្តិ ពាហិរាទិវិសេសំ អកត្វា វុត្តវចនំ, អរូបម្បិ បច្ចយំ លភន្តំ អត្ថំ ហេតាទិកេ បច្ចយេ លភន្តំ សហ សង្គណ្ហិត្វាតិ យោជនា. តស្សាតិ, តត្ថាតិ ច បទទ្វយេន យថាវុត្តំ បឋមវារមេវ បច្ចាមសតិ. តំសមានគតិកន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានគតិកំ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សហជាតបច្ចយនិទ្ទេសេបិ. កម្មបច្ចយវិភង្គេ វិយាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយនិទ្ទេសេ វិយ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំសមុដ្ឋានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបម្បិ សង្គណ្ហាតី’’តិ. អយញ្ច អត្ថវិសេសោ ឯត្ថ ឯកំសេន ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហិ…បេ… អត្ថី’’តិ អាហ.

អវិសេសេត្វាតិ ‘‘ឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា វិសេសំ អកត្វា. ឧបាទារូបន្តិ វិសេសេត្វាវ កស្មា បន វុត្តានីតិ យោជនា. ហេតុបច្ចយាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន សហជាតបច្ចយាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សហាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ កដត្តារូបន្តិ ឯវំ ឯកតោ. វិសុន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបតោ វិសេសេត្វា. តត្ថ ពាហិរគ្គហណាទីហិ វិយាតិ យថា ‘‘ពាហិរំ ឯកំ មហាភូត’’ន្តិអាទីសុ ពាហិរអាហារសមុដ្ឋានឧតុសមុដ្ឋានគ្គហណេហិ មហាភូតានិ វិសេសិតានិ, ឯវំ ឯត្ថ ‘‘មហាភូតេ បដិច្ចា’’តិ ឯតស្មិំ និទ្ទេសេ មហាភូតានំ កេនចិ វិសេសនេន អវិសេសិតត្តា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបភាវកដត្តារូបភាវេហិ វិសេសេត្វាវ វុត្តានីតិ យោជនា.

ឥទានិ អញ្ញេនបិ ការណេន តេសំ វិសេសិតព្ពតំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន កោចិ បច្ចយោតិ ឥទំ បដ្ឋានេ អាគតនិយាមេន រូបំ ឧបនិស្សយបច្ចយំ ន លភតីតិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ហេតាទីសូ’’តិ. តទវិនាភាវតោ បន តស្ស ចិត្តកម្មានំ ការណភាវោ វេទិតព្ពោ, យតោ ឥទ្ធិចិត្តនិព្ពត្តានិ កម្មបច្ចយានិ ចាតិ វុត្តានិ. ននុ ចិត្តំ អាហារឧតុសមុដ្ឋានានំ បច្ចយោ ហោតីតិ? សច្ចំ ហោតិ, សោ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេន, ន ជនកត្តេនាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាហារ…បេ… ជនក’’ន្តិ. កិំ បន តេសំ ជនកន្តិ អាហ ‘‘មហាភូតានេវ…បេ… ជនកានី’’តិ. ចិត្តេន កម្មុនា ច វិនា អភាវេ យថាក្កមំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានឧបាទារូបានន្តិ អត្ថោ. ចិត្តសមុដ្ឋានរូបកដត្តារូបភូតានេវាតិ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានមហាភូតនិព្ពត្តានេវ មហាភូតានំ តេសំ អាសន្នការណត្តា. អញ្ញានីតិ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានានិ ឧបាទារូបានិ វទតិ. វិសេសនំ កតំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ. សមានជាតិកេន រូបេន ឧតុនា អាហារេន ចាតិ អត្ថោ. បាកដវិសេសនានេវាតិ ឥទំ យេហិ មហាភូតេហិ តានិ និព្ពត្តានិ, តេសំ ‘‘អាហារសមុដ្ឋានំ ឧតុសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វិសេសិតត្តា វុត្តំ. ន វិសេសនំ អរហន្តិ ន វិសេសិតព្ពានិ ការណវិសេសនេនេវ វិសេសស្ស សិទ្ធត្តា, ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច ឧបាទារូប’’ន្ត្វេវ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯតានិ បន ចិត្តជកម្មជរូបានិ.

សវិសេសេនាតិ យេន វិសេសេន វិសេសិតា, តំ ទស្សេន្តោ ចិត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘សហជាតាទិបច្ចយភាវតោ’’តិ, ឥតរំ បន សន្ធាយ ‘‘មូលការណភាវតោ’’តិ, កម្មូបនិស្សយបច្ចយភាវតោតិ អត្ថោ. ឥតរានីតិ អាហារឧតុសមុដ្ឋានានិបិ ឧបាទារូបានិ. មហាភូតវិសេសនេនេវ វិសេសិតានីតិ ‘‘អាហារសមុដ្ឋានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ឧតុសមុដ្ឋានំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ចា’’តិ មហាភូតវិសេសនេនេវ ជនកបច្ចយេន អាហារេន ឧតុនា ច វិសេសិតានិ. ឥធាតិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឥមស្មិំ វចនេ. ឯត្ថ ហិ ឧបាទារូបានំ ចិត្តកម្មសមុដ្ឋានតាវចនេន តំនិស្សយានម្បិ តព្ភាវោ បកាសិតោតិ. អញ្ញតរវិសេសនំ ឧភយវិសេសនំ ហោតិ ឧភយេសំ អវិនិព្ភោគេន បវត្តនតោ.

៥៨. បុព្ពេតិ ហេតុបច្ចយាទីសុ. វិសុំ បច្ចយភាវេនាតិ ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា កដត្តា ច រូប’’ន្តិអាទិនា វត្ថុស្ស វិសុំ បច្ចយភាវេន. ឯត្ថ ច វិសុំយេវ បច្ចយភាវេន ទស្សិតានីតិ ន សក្កា វត្តុំ, ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថុ, វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ បច្ចយុប្បន្នភាវោ វិយ ខន្ធានំ ឯកតោបិ បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ. តេនេវ ហិ តស្មិំ អត្ថេ អត្តនោ អរុចិំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនា អធិប្បាយេនាហា’’តិ. យោ បនត្ថោ អត្តនោ រុច្ចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច វត្ថូតិ ឥទំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ខន្ធានំ បច្ចយភូតានំ បដិច្ចដ្ឋផរណតាទស្សនំ, វត្ថុស្ស បច្ចយភូតស្ស បដិច្ចដ្ឋផរណតាទស្សនំ, ន ខន្ធានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ ឯវ. ហេតុបច្ចយាទីសុបិ អយមេវ នយោ, តត្ថ ហិ បដិច្ចដ្ឋផរណស្ស សមានតា. ទស្សិតាយ បដិច្ចដ្ឋទ្វយផរណតាយ. ខន្ធវត្ថូនញ្ច ទស្សិតាយេវាតិ ខន្ធវត្ថូនញ្ច ឯកតោ បដិច្ចដ្ឋផរណតា ទស្សិតាយេវ.

ឯវមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អកុសលំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិ ឯវមាទិ សង្គយ្ហតិ. ននុ ភវិតព្ពន្តិ យោជនា. ហេតុបច្ចយាទីហិ វិយាតិ សទិសូទាហរណន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. យំ ‘‘ឯកំ, តយោ, ទ្វេ ច ខន្ធេ បដិច្ចា’’តិ វុត្តំ បច្ចយជាតន្តិ អត្ថោ. បច្ចយដ្ឋោ ហិ បដិច្ចដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘តេ ហេតុបច្ចយភូតា ឯវ ន ហោន្តី’’តិ. ឯតេន ន បដិច្ចដ្ឋផរណកស្ស ឯកន្តិកោ ហេតុអាទិបច្ចយភាវោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ឯស នយោ អារម្មណបច្ចយាទីសូ’’តិ. ន ហិ អារម្មណបច្ចយភូតោ ធម្មោ បដិច្ចដ្ឋំ ផរតិ. វុត្តញ្ច ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា’’តិ.

បច្ចយន្តរេនបិ ឧបការកតាមត្តម្បិ គហេត្វា បដិច្ចវារេ វារន្តរេ ច ហេតុអាទិបច្ចយា ទស្សិតាតិ ឧបចយេន យថាវុត្តំ វិភាវេន្តោ ‘‘បច្ចយវារេ ចា’’តិអាទិមាហ. តំបច្ចយាតិ វត្ថុបច្ចយា, យថារហំ បច្ចយភូតំ វត្ថុំ លភិត្វាតិ អត្ថោ. តេតិ កុសលេ ខន្ធេ បដិច្ច. តេសន្តិ មហាភូតានំ ខន្ធានំ. បច្ចយភាវាភាវតោតិ ឥទំ ខន្ធានំ ហេតុសហជាតាទិបច្ចយភាវស្ស មហាភូតេសុ ទិដ្ឋត្តា វុត្តំ. យទិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយាបិ តេ តេសំ ភវេយ្យុន្តិ បរស្ស អាសង្កនិរាសង្កំ ករោន្តោ ‘‘អញ្ញមញ្ញសទ្ទោ ហី’’តិអាទិមាហ. និរបេក្ខោតិ អញ្ញនិរបេក្ខោ. ន ហិ ហេតុធម្មោ ធម្មន្តរាបេក្ខោ ហុត្វា ហេតុបច្ចយោ ហោតិ, សទ្ទសីសេនេត្ថ អត្ថោ វុត្តោ. អញ្ញតរាបេក្ខោតិ អត្តនា សហការិការណភូតំ, ឥតរំ វា យំ កិញ្ចិ អញ្ញតរំ អបេក្ខតីតិ អញ្ញតរាបេក្ខោ. យថាវុត្តេតរេតរាបេក្ខោតិ អរូបក្ខន្ធាទិភេទំ បាឡិយំ វុត្តប្បការំ ឥតរេតរំ មិថុ បច្ចយភូតំ អបេក្ខតីតិ ឥតរេតរាបេក្ខោ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នា ច ខន្ធា មហាភូតា ឥធ យថាវុត្តា ភវេយ្យុន្តិ កស្មា វុត្តំ. ន ហិ ខន្ធា មហាភូតា អញ្ញមញ្ញំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវេន វុត្តា, អថ ខន្ធា ច មហាភូតា ចាតិ វិសុំ វិសុំ គយ្ហេយ្យុំ, ឯវំ សតិ ‘‘មហាភូតា ខន្ធានំ ន កោចិ បច្ចយោ’’តិ ន វត្តព្ពំ.

យស្ស សយំ បច្ចយោ, តតោ តេន តន្និស្សិតេន វាតិ យស្ស ធម្មស្ស សយំ អត្តនា បច្ចយោ ហោតិ, តតោ ធម្មតោ សយំ ឧប្បជ្ជមានំ កថំ តេន ធម្មេន តន្និស្សិតេន វា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឯវំភូតំ តំ ធម្មជាតំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ វុត្តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន វិភាវេតិ ‘‘យថា’’តិអាទិនា. តត្ថ ‘‘ខន្ធេ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ឥទំ ‘‘តេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឥមស្ស ឧទាហរណំ, ‘‘វត្ថុំ បច្ចយា ខន្ធា’’តិ ឥទំ បន ‘‘តន្និស្សិតេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ ឯតស្ស. តស្មាតិ វុត្តមេវ អត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. អត្តនោ បច្ចយស្ស បច្ចយត្តាភាវតោតិ អត្តនោ បច្ចយភូតស្ស អរូបក្ខន្ធស្ស បច្ចយភាវាភាវតោ. ន ហិ មហាភូតា យតោ ខន្ធតោ ឧប្បន្នា, តេសំ បច្ចយា ហោន្តិ. តទបេក្ខត្តាតិ ឥតរេតរបច្ចយភាវាបេក្ខត្តា. ខន្ធេ បដិច្ច បច្ចយា ចាតិ បដិច្ចវារេ វុត្តនិយាមេនេវ ខន្ធេ បដិច្ច, បច្ចយវារេ វុត្តនិយាមេន ខន្ធេ បច្ចយា ច. នអញ្ញមញ្ញបច្ចយា ច វុត្តាតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតោ អញ្ញស្មា និស្សយបច្ចយាទិតោ មហាភូតានំ ឧប្បត្តិ វុត្តា ចាតិ អត្ថោ. វត្ថុំ បច្ចយា ឧប្បជ្ជមានាតិ វត្ថុំ បុរេជាតបច្ចយំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានា. តន្និស្សិតេន ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយេនាតិ តំ វត្ថុំ និស្សិតេន ខន្ធេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយភូតេន ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា យថាវុត្តេន ការណេន វត្ថុំ បច្ចយា…បេ… វុត្តា, ឥមិនា បរិយាយេន បន ឧជុកំ បវត្តិយំ វត្ថុស្ស អញ្ញមញ្ញបច្ចយភាវោតិ អត្ថោ.

៥៩. សា ន គហិតាតិ យា ‘‘ចក្ខាយតនំ និស្សាយា’’តិអាទិនា ចក្ខាយតនាទីនំ និស្សយបច្ចយតា វុត្តា, សា ឥធ បដិច្ចវារេ ន វុត្តាតិ អត្ថោ សហជាតត្ថោ បដិច្ចត្ថោតិ កត្វា. តេនាហ ‘‘ចក្ខាយតនាទីនិ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. យេសំ បន អរូបក្ខន្ធមហាភូតនាមរូបចិត្តចេតសិកមហាភូតរូបិធម្មានំ វសេន ឆធា និស្សយបច្ចយោ ឥច្ឆិតោ, តេសំ វសេន ឥធ វិភត្តោ ឯវ. កថំ រូបិវសេន វិភត្តោតិ ចេ? ‘‘វត្ថុំ បដិច្ច ខន្ធា’’តិ ហទយវត្ថុវសេន សរូបតោ ទស្សិតោ ឯវ. ឥតរេសម្បិ វសេន ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ និស្សយបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ ទស្សិតោ. យថា ហិ ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អារម្មណបច្ចយា’’តិអាទីសុ រូបាយតនាទីនំ អសតិបិ បដិច្ចដ្ឋផរណេ អារម្មណបច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ចក្ខាយតនាទីនំ និស្សយបច្ចយភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘និស្សយ…បេ… ន គហិតានី’’តិ.

៦០. ទ្វីសុ ឧបនិស្សយេសូតិ អនន្តរបកតូបនិស្សយេសុ. កុសលាបិ បន មហគ្គតាតិ បិ-សទ្ទេន អព្យាកតេ មហគ្គតេ អាកឌ្ឍតិ ‘‘កុសលាបិ មហគ្គតា អារម្មណូបនិស្សយំ ន លភន្តិ, បគេវ អព្យាកតា’’តិ. កទាចិ ន លភន្តិ, យទា គរុំ កត្វា ន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ.

៦១. អញ្ញត្ថ ហេតុបច្ចយាទីសុ. បច្ចយំ អនិទ្ទិសិត្វាតិ បច្ចយំ ធម្មំ សរូបតោ អនិទ្ទិសិត្វា. ន ហិ ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសាទីសុ អលោភាទិកុសលាទិសរូបវិសេសតោ ហេតុអាទិធម្មា ទស្សិតា. កុសលាទីសូតិ ឥទំ អលោភាទិវិសេសនំ. តេន យថា អលោភាទីសុ អយមេវ បច្ចយោតិ និយមោ នត្ថិ, ឯវំ តព្ពិសេសេសុ កុសលាទីសូតិ ទស្សេតិ. ឥធ បន បុរេជាតបច្ចយេ. វត្ថុនវត្ថុធម្មេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. បុរេជាតបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានានន្តិ ឥមិនា បដិសន្ធិក្ខណេ, អារុប្បេ ឧប្បជ្ជមានេ ច ខន្ធេ និវត្តេតិ. កស្មា បនេត្ថ វត្ថុបុរេជាតមេវ គហិតំ, ន អារម្មណបុរេជាតន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អារម្មណបុរេជាតម្បិ ហិ វត្ថុបុរេជាតេ អវិជ្ជមានេ ន លព្ភតី’’តិ. តស្សាតិ បដិសន្ធិវិបាកស្ស. ន ឧទ្ធដោតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘នេវវិបាក…បេ… តីណីតិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អលាភតោតិ យទិ លព្ភេយ្យ, ‘‘ចត្តារី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ វិបាកត្តិកេ. តីណីតិ ‘‘វិបាកំ ធម្មំ បដិច្ច វិបាកោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ បុរេជាតបច្ចយា, វិបាកធម្មធម្មំ, នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មំ បដិច្ចា’’តិ ឥមានិ តីណិ.

៦៣. តទុបាទារូបានន្តិ តេ មហាភូតេ និស្សាយ បវត្តឧបាទារូបានំ. វទតីតិ ឯកក្ខណិកនានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វទតិ អវិនិព្ភោគវសេន បវត្តមានានំ តេសំ បច្ចយេន វិសេសាភាវតោ. បវត្តិយំ កដត្តារូបានន្តិ វិសេសនំ បដិសន្ធិក្ខណេ កដត្តារូបានំ ឯកក្ខណិកស្សបិ កម្មបច្ចយស្ស ឥច្ឆិតត្តា. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តថា បដិសន្ធិក្ខណេ មហាភូតាន’’ន្តិ ទុវិធោបិ កម្មបច្ចយោ វុត្តោ.

៦៤. យំ យំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតីតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ យំ យំ ឥន្ទ្រិយរូបំ បដិសន្ធិយំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន ឥន្ទ្រិយរូបញ្ច វត្ថុរូបញ្ច ‘‘កដត្តារូប’’ន្តិ វុត្តំ.

៦៩. កេសញ្ចីតិ បញ្ចវោការេ បដិសន្ធិក្ខន្ធាទីនំ. តេសញ្ហិ វត្ថុ និយមតោ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ហោតិ. សមានវិប្បយុត្តបច្ចយាតិ សទិសវិប្បយុត្តបច្ចយា. កុសលាកុសលា ហិ ខន្ធា ឯកច្ចេ ច អព្យាកតា យស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ, ន សយំ តតោ វិប្បយុត្តបច្ចយំ លភន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ វិប្បយុត្តបច្ចយាភាវតោ វត្ថុនាវ វិប្បយុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនតោ. ឯកច្ចេ បន អព្យាកតា យស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ, សយម្បិ តតោ វិប្បយុត្តបច្ចយំ លភន្តិ យថា បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុក្ខន្ធា. តេន វុត្តំ ‘‘កេសញ្ចិ ខន្ធា…បេ… នានាវិប្បយុត្តបច្ចយាបី’’តិ. បច្ចយំ បច្ចយំ ករោតីតិ បច្ចយធម្មំ វត្ថុំ ខន្ធេ ច អត្តនោ បច្ចយភូតំ ករោតិ, យថាវុត្តំ បច្ចយធម្មំ បច្ចយំ កត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. តំកិរិយាករណតោតិ វិប្បយុត្តបច្ចយកិច្ចករណតោ. បដិច្ច ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ បដិច្ចដ្ឋផរណំ នត្ថិ សហជាតដ្ឋោ បដិច្ចដ្ឋោតិ កត្វា. ‘‘បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯត្តកមេវាហ, កិំ បដិច្ច? ខន្ធេតិ បាកដោយមត្ថោតិ. តេនាហ ‘‘កិំ បន បដិច្ចា’’តិអាទិ. បច្ចាសត្តិញាយេន អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វា ហោតីតិ គណ្ហេយ្យាតិ តំ និវារេតុំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនន្តរត្តា…បេ… វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ.

៧១-៧២. សង្ខិបិត្វា ទស្សិតានំ វសេនេតំ វុត្តន្តិ សង្ខិបិត្វា ទស្សិតានំ បច្ចយានំ វសេន ឯតំ ‘‘ឥមេ តេវីសតិ បច្ចយា’’តិអាទិវចនំ វាចនាមគ្គំ ទស្សេន្តេហិបិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ឯកេនបីតិ កុសលាទីសុ ច បទេសុ ឯកេនបិ បទេន, តស្មិំ តស្មិំ វា បច្ចយនិទ្ទេសេ វាក្យសង្ខាតេន ឯកេនបិ បទេន. តយោ បច្ចយាតិ ហេតុអារម្មណាធិបតិបច្ចយា. តេ ចត្តារោ បច្ឆាជាតញ្ច វជ្ជេត្វាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តេ ចត្តារោ បច្ចយេ វិត្ថារិតត្តា ‘‘វជ្ជេត្វា’’តិ វុត្តំ, បច្ឆាជាតំ បន សព្ពេន សព្ពំ អគ្គហិតត្តា. ឯត្តកា ហិ ឯកូនវីសតិ បច្ចយា យថាវុត្តេ បច្ចយេ វជ្ជេត្វា អវសិដ្ឋា. យេ បនាតិ បទការកេ វទតិ. សង្ខិបិត្វាតិ បទស្ស ‘‘បាឡិយំ វិត្ថារិតំ អវិត្ថារិតញ្ច សព្ពំ សង្គហេត្វា វុត្ត’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ. ‘‘តេវីសតិ បច្ចយា’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ ‘‘សព្ពំ សង្គហេត្វា’’តិ វុត្តត្តា. បច្ឆាជាតបច្ចយោយេវ ហិ វជ្ជេតព្ពោតិ. ឯវំ វាទន្តរេ វត្តព្ពំ វត្វា ឥទានិ បាឡិយា អវិបរីតំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អាទិម្ហិ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិភង្គវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

(២) សង្ខ្យាវារវណ្ណនា

៧៣. យថា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ វិសេសោ វិភង្គេ អត្ថីតិ ឥទំ ហេតុបច្ចយាទិវិភង្គតោ វិសេសភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. ន ហិ យាទិសោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយវិភង្គេ វិសេសោ, តាទិសោ បុរេជាតបច្ចយវិភង្គេ. តថា ហិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ បដិសន្ធិ លព្ភតិ, ន បុរេជាតបច្ចយេ. ‘‘វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិកេ វិភង្គេតិ ឥមិនា យស្មិំ បច្ចយេ វិបាកាព្យាកតំ ឧទ្ធដំ, តំ និទស្សនវសេន ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ហេតុបច្ចយាទីសុ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា វិភង្គេ វិបាកាព្យាកតំ ឧទ្ធដំ អត្ថិ, ឯវំ វិបាកាព្យាកតាភាវំ អាសេវនបច្ចយេ វិសេសំ ទស្សេតីតិ.

៧៤. ឯតស្មិំ អនុលោមេតិ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារេ បច្ចយានុលោមេ. សុទ្ធិកនយេតិ បឋមេ នយេ. ទស្សិតគណនតោតិ ‘‘នវ, តីណិ, ឯក’’ន្តិ ឯវំ សង្ខេបតោ ទស្សិតគណនតោ. តតោ បរេសុ នយេសូតិ តតោ បឋមនយតោ បរេសុ ទុតិយាទិនយេសុ. អញ្ញិស្សាតិ នវាទិភេទតោ អញ្ញិស្សា គណនាយ. អពហុគណនេន យុត្តស្ស ពហុគណនស្ស បច្ចយស្ស, តេន អពហុគណនេន. សមានគណនតា ចាតិ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ. តេន បច្ចនីយតោ អនុលោមេ យោ វិសេសោ វុច្ចតិ, តំ ជោតេតិ. តេនាហ ‘‘អនុលោមេយេវ ទដ្ឋព្ពា’’តិ. អនុលោមេយេវាតិ អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចនីយេ…បេ… វក្ខតី’’តិ វុត្តំ.

៧៦-៧៩. តេ បន តេរសមូលកាទិកេ នយេ សាសេវនសវិបាកេសុ ទ្វីសុ ទ្វាវីសតិមូលកេសុ សាសេវនមេវ គហេត្វា ឥតរំ បជហន្តោ អាហ ‘‘បច្ឆាជាតវិបាកានំ បរិហីនត្តា’’តិ. វិរោធាភាវេ សតីតិ ឥទំ ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទីសុ វិយ បរិកប្បវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បុច្ឆាយ ទស្សិតនយេនា’’តិ. តស្ស ច តេវីសតិមូលកស្ស. នាមន្តិ តេវីសតិមូលកន្តិ នាមំ. ទ្វាវីសតិ…បេ… វុត្តន្តិ ឯតេន ទ្វាវីសតិមូលកោវ បរមត្ថតោ លព្ភតិ, ន តេវីសតិមូលកោតិ ទស្សេតិ.

អញ្ញបទានីតិ ហេតុអធិបតិបទាទីនិ. សុទ្ធិកនយោតិ បឋមនយោ, យំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកមូល’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណមូលកាទីសុ ន លព្ភតីតិ ទុមូលកាទីសុ តំ ន យោជីយតិ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ សោធេត្វា ឯវ ហិ អភិធម្មបាឡិ បវត្តា, តស្មា ‘‘អារម្មណេ…បេ… បញ្ហា’’តិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘តីណិយេវ បញ្ហា’’តិ បាឋេ. ‘‘វត្តុ អធិប្បាយានុវិធាយី សទ្ទប្បយោគោ’’តិ កត្វា អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ គណនំ និវារេតិ, ន អធោ បដិក្ខិបតី’’តិ. គណនាយ ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិភាវតោ ហេដ្ឋាគណនំ អមុញ្ចិត្វាវ ឧបរិគណនា សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘តីសុ ឯកស្ស អន្តោគធតាយ ច ‘តីណិយេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ. អត្តនោ វចនន្តិ ‘‘តត្រិទំ លក្ខណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ អត្តនោ វចនំ.

៨០-៨៥. អវិគតា…បេ… វុត្តេបិ វិបល្លាសយោជនំ អកត្វាតិ អធិប្បាយោ. សា ទស្សិតា ហោតីតិ សា វិបល្លាសយោជនំ អកត្វា ទស្សិយមានា យទិបិ ទស្សិតា ហោតិ, ន ឯវំ អាវិករណវសេន ទស្សិតា ហោតិ តាទិសស្ស លិង្គនស្ស អភាវតោ យថា វិបល្លាសយោជនាយន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិបល្លាស…បេ… ហោតី’’តិ. ឯវមេវ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោតិ ‘‘យេ…បេ… តំ ទស្សេតុ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ អវិគតានន្តរ’’ន្តិអាទិនា យថា អធិប្បាយោ យោជិតោ, ឯវមេវ ‘‘តេនេតំ អាវិករោតី’’តិ ឯត្ថាបិ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា តត្ថ ‘‘ឩនតរគណនេហិ សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឩនតរា សមានា ច គណនា ហោតី’’តិ អយមត្ថោ ញាបនវសេន ទស្សិតោ, ឯវមិធាបីតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារម្មណបច្ចយោ យេន យេន ពហុតរគណនេន វា សមានគណនេន វា បច្ចយេន សទ្ធិំ តិកទុកាទិភេទំ គច្ឆតិ, សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានី’’តិ. ន កេវលមត្ថវិសេសាវិករណត្ថមេវេត្ថ តថា យោជនា កតា, អថ ខោ ទេសនាក្កមោយេវ សោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចនីយាទីសុបិ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មូលបទន្តិ អារម្មណបច្ចយាទិកំ តស្មិំ តស្មិំ នយេ មូលភូតំ បទំ. តត្ថាតិ បច្ចនីយាទីសុ. ឯតំ លក្ខណន្តិ ‘‘តត្រិទំ លក្ខណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តលក្ខណំ. តស្មាតិ យស្មា បុព្ពេនាបរំ បាឡិ ឯវមេវ បវត្តា, តស្មា ឯវ. តេន មូលបទំ អាទិម្ហិយេវ ឋបេត្វា ទេសនា ញាយាគតាតិ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ លិង្គនេន អត្ថវិសេសាវិករណំ កថន្តិ អាហ ‘‘ន ច វិញ្ញាតេ អត្ថេ វចនេន លិង្គេន ច បយោជនំ អត្ថី’’តិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចវារោ

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា

៨៦-៨៧. រូបសមុដ្ឋាបកវសេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាវចនំ អនន្តរំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ច រូប’’ន្តិ បាឡិយំ អាគតត្តា វុត្តំ, បញ្ចវិញ្ញាណានំ បន អហេតុកបដិសន្ធិចិត្តានញ្ច វសេន យោជនា សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សព្ពសង្គាហិកវសេន បនេតំ ន ន សក្កា យោជេតុ’’ន្តិ.

៩៣. សហជាតបុរេជាតបច្ចយាតិ ឥទំ បច្ចយេន បច្ចយធម្មោបលក្ខណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតា ច ហេតុអាទយោ…បេ… អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វត្វា ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ សមត្ថេតិ.

៩៤-៩៧. សោ បច្ចយោតិ សោ បដិច្ចដ្ឋផរណកោ បច្ចយោ.

៩៩-១០២. ចិត្តសមុដ្ឋានាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន ពាហិររូបអាហារសមុដ្ឋានាទយោ រូបកោដ្ឋាសា សង្គយ្ហន្តិ. តស្សាតិ មគ្គបច្ចយំ លភន្តស្ស រូបស្ស. ឯវមេវ បនាតិ ឥមិនា យថា នមគ្គបច្ចយេ វុត្តំ, ឯវមេវ នហេតុបច្ចយាទីសុ យំ ហេតុបច្ចយំ លភតិ, តស្ស បរិហីនត្តាតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. តេនាហ ‘‘ឯកច្ចរូបស្ស បច្ចយុប្បន្នតា ទដ្ឋព្ពា’’តិ.

១០៧-១៣០. សព្ពត្ថាតិ បន្នរសមូលកាទីសុ សព្ពេសុ នយេសុ. កាមំ សុទ្ធិកនយាទីសុ វិសទិសវិស្សជ្ជនា, ឥធាធិប្បេតត្ថំ បន ទស្សេតុំ ‘‘ឯកេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធាតិ ឯតេសុ នាហារមូលកាទិនយេសុ. គណនាយេវ ន សរូបទស្សនន្តិ សុទ្ធិកនយេ វិយ គណនាយ ឯវ ន សរូបទស្សនំ អធិប្បេតន្តិ អត្ថោ.

បច្ចយបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

១៣១-១៨៩. តិណ្ណន្តិ ហេតុ អធិបតិ មគ្គោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បច្ចយានំ. សាធារណានន្តិ យេ តេសំ តិណ្ណំ សាធារណា បច្ចយា បច្ចនីកតោ ន លព្ភន្តិ, យស្មា តេសំ សង្គណ្ហនវសេន វុត្តំ, តស្មា. មគ្គបច្ចយេតិ មគ្គបច្ចយេ អនុលោមតោ ឋិតេ. ឥតរេហីតិ ហេតុអធិបតិបច្ចយេហិ. សាធារណា សត្តេវាតិ មគ្គបច្ចយវជ្ជេ សត្តេវ. ហេតុបច្ចយោបិ បច្ចនីយតោ ន លព្ភតីតិ ហេតុរហិតេសុ អធិបតិនោ អភាវា. សោ បនាតិ ហេតុបច្ចយោ អសាធារណោតិ កត្វា ន វុត្តោ សាធារណានំ អលព្ភមានានំ វុច្ចមានត្តា. ន ហិ ហេតុបច្ចយោ មគ្គបច្ចយស្ស សាធារណោ. យេហីតិ យេហិ បច្ចយេហិ. តេតិ អនន្តរបច្ចយាទយោ. ឯកន្តិកត្តាតិ អវិនាភាវតោ. អរូបដ្ឋានិកាតិ អរូបបច្ចយា អរូបធម្មានំយេវ បច្ចយភូតា អនន្តរបច្ចយាទយោ. តេនាតិ ‘‘ឯកន្តិកានំ អរូបដ្ឋានិកា’’តិ ឥធាធិប្បេតត្តា. តេហីតិ បុរេជាតាសេវនបច្ចយេហិ. តេសំ វសេនាតិ តេសំ ឩនតរគណនានំ ឯកកាទីនំ វសេន. តស្ស តស្សាតិ បច្ចនីយតោ យោជិតស្ស តស្ស តស្ស ទុកាទិកស្ស ពហុគណនស្ស. គណនាតិ ឩនតរគណនា. អនុលោមតោ ឋិតស្សបីតិ បិ-សទ្ទេន អនុលោមតោ ឋិតោ វា ហោតុ បច្ចនីយតោ យោជិតោ វា, ឩនតរគណនាយ សមានន្តិ ទស្សេតិ. នយិទំ លក្ខណំ ឯកន្តិកន្តិ ឥមិនា យថាវុត្តលក្ខណំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

បច្ចយានុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

១៩០. សព្ពេសុបីតិ បច្ឆាជាតំ ឋបេត្វា សព្ពេសុបិ បច្ចយេសុ. សោ ហិ អនុលោមតោ អលព្ភមានភាវេន គហិតោ ‘‘សព្ពេសូ’’តិ ឯត្ថ សង្គហំ ន លភតិ. អរូបាវចរវិបាកស្ស អារុប្បេ ឧប្បន្នលោកុត្តរវិបាកស្ស ច បុរេជាតាសេវនានំ អលព្ភនតោតិ ‘‘កិញ្ចិ និទស្សនវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ អាហ.

អវសេសានំ លាភមត្តន្តិ អវសេសានំ ឯកច្ចានំ លាភំ. តេនាហ ‘‘ន សព្ពេសំ អវសេសានំ លាភ’’ន្តិ. បច្ឆាជាតេ បសង្គោ នត្ថីតិ បច្ឆាជាតោ អនុលោមតោ តិដ្ឋតីតិ អយំ បសង្គោ ឯវ នត្ថិ. បុរេជា…បេ… លព្ភតីតិ ឥមិនា វិប្បយុត្តេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ បុរេជាតោ លព្ភតីតិ អយម្បិ អត្ថតោ អាបន្នោ ហោតីតិ តំ និទ្ធារេត្វា តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុរេជាតោ បន វិប្បយុត្តេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ អនុលោមតោ លព្ភតីតិ ឥទម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អវសេសា សព្ពេបីតិ អត្ថេ គយ្ហមានេ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ ឥទំ តស្សា អត្ថាបត្តិយា សព្ភាវទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, អត្ថោ បន តាទិសោ ន ឧបលព្ភតីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យម្បិ កេចី’’តិអាទិ.

តត្ថ កេចីតិ បទការេ សន្ធាយាហ. តេ ហិ ‘‘អរូបធាតុយា ចវិត្វា កាមធាតុំ ឧបបជ្ជន្តស្ស គតិនិមិត្តំ អារម្មណបុរេជាតំ ហោតីតិ ញាបេតុំ ‘នវិប្បយុត្តបច្ចយា បុរេជាតេ’តិ អយមត្ថោ និទ្ធារិតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ អារុប្បេ រូបំ អារព្ភ ចិត្តុប្បាទស្ស អសម្ភវតោ. តថា ហេកេ អសញ្ញភវានន្តរស្ស វិយ អារុប្បានន្តរស្ស កាមាវចរបដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស បុរិមានុបដ្ឋិតារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ. តេនេវាហ ‘‘តម្បិ តេសំ រុចិមត្តមេវា’’តិអាទិ. យុជ្ជមានកបច្ចយុប្បន្នវសេន វាតិ យស្មិំ យស្មិំ បច្ចយេ អនុលោមតោ ឋិតេ យំ យំ បច្ចយុប្បន្នំ ភវិតុំ យុជ្ជតិ, តស្ស តស្ស វសេនាតិ អត្ថោ. ន វិចារិតំ សុវិញ្ញេយ្យត្តាតិ អធិប្បាយោ. នវាតិ អារម្មណអនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយបុរេជាតាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា. តម្បិ តេសំ នវន្នំ បច្ចយានំ អនុលោមតោ អលព្ភមានតំ.

១៩១-១៩៥. ន អញ្ញមញ្ញេន ឃដិតស្ស មូលស្សាតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេន បច្ចនីយតោ ឋិតេន យោជិតស្ស សត្តមស្ស មូលស្ស វិត្ថារិតត្តា. សព្ពំ សទិសន្តិ សព្ពបាឡិគមនំ សទិសំ.

ឥមស្មិំ…បេ… វេទិតព្ពោតិ ឯត្ថ ឥមស្មិំ ឯត្ថាតិ ទ្វេ ភុម្មនិទ្ទេសា. តេសុ បឋមស្ស វិសយោ បច្ចនីយានុលោមេតិ អដ្ឋកថាយមេវ ទស្សិតោតិ អទស្សិតស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. បិ-សទ្ទេនាតិ ‘‘ឥមេសម្បី’’តិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន. កិស្មិញ្ចិ បច្ចយេ. កម្មបច្ចយំ លភន្តានិបិ ចក្ខាទីនិ វិបាកវិញ្ញាណាទីនិ ច ឥន្ទ្រិយំ ន លភន្តីតិ កត្វា ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ, កតិបយំ ន លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. មគ្គបច្ចយន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យថាវុត្តានីតិ បញ្ចវោការបវត្តិអសញ្ញភវបរិយាបន្នានិ កដត្តារូបានេវ វទតិ, ន ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានីតិ អធិប្បាយោ. យេ រូបធម្មានំ បច្ចយា ហោន្តីតិ យេ ហេតុអធិបតិសហជាតាទិបច្ចយា រូបធម្មានំ បច្ចយា ហោន្តិ, ឯតេយេវ ហេតុអធិបតិអាទិកេ ឆ បច្ចយេ ន លភន្តិ. ឯតេយេវាតិ វចនេន អញ្ញេ កតិបយេ លភន្តីតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ឆាជាតា…បេ… លភតី’’តិ អាហ. អយញ្ច បច្ចយលាភោ ន ជនកវសេន វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘លព្ភមានា…បេ… ទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ធម្មវសេនាតិ បច្ចយុប្បន្នធម្មវសេន. ឥន្ទ្រិយន្តិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយំ. យទិ ឯវន្តិ កដត្តារូបំ យំ យំ ន លភតិ, តំ តំ យទិ វត្តព្ពំ, ឯវំ សន្តេ រូបធម្មេសុ ភូតរូបានិយេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយំ លភន្តីតិ អាហ ‘‘ឧបាទារូបានិ…បេ… វត្តព្ព’’ន្តិ. តំ បន ឧបាទារូបានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយាលាភវចនំ. អរូបិន្ទ្រិយាលាភន្តិ អរូបីនំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន ឥន្ទ្រិយបច្ចយាលាភំ.

១៩៦-១៩៧. ពហុគណនម្បិ ឩនតរគណនេន យោជិតំ ឩនតរគណមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘យទិបិ តិកាទីសុ ‘ហេតុយា បញ្ចា’តិ ឥទំ នត្ថី’’តិ. អនុត្តានំ ទុវិញ្ញេយ្យតាយ គម្ភីរំ. យថា ច ភូតរូបានិ នារម្មណបច្ចយា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុរូបន្តិ អាហ ‘‘វត្ថុបិ បន លភតី’’តិ. យថា ហេដ្ឋា ឯកមូលកំ ‘‘ទុមូលក’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ឥធាបិ ទុមូលកំ ‘‘តិមូលក’’ន្តិ វទន្តិ.

២០៣-២៣៣. ចេតនាមត្តសង្គាហកេតិ ចេតនាមត្តំយេវ បច្ចយុប្បន្នំ គហេត្វា ឋិតេ បញ្ហេ. តត្ថ ហិ ‘‘នកម្មបច្ចយា ហេតុបច្ចយា’’តិ វត្តុំ សក្កា. ឯវំបការេតិ ឥទំ ‘‘តីណីតិអាទីសូ’’តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទស្ស អត្ថវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាទិ-សទ្ទោ ហិ បការត្ថោវ ហោតី’’តិ អាហ. រូបម្បិ លព្ភតិ ចេតនាមត្តមេវ អសង្គណ្ហនតោ.

បច្ចយបច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិច្ចវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សហជាតវារវណ្ណនា

២៣៤-២៤២. សហជាតបច្ចយករណន្តិ សហជាតំ បច្ចយធម្មំ បច្ចយំ កត្វា បវត្តិ. សហជាតាយត្តភាវគមនន្តិ សហជាតេ បច្ចយធម្មេ អាយត្តភាវស្ស គមនំ បច្ចយុប្បន្នស្ស អត្តនា សហជាតបច្ចយាយត្តវុត្តិតា. ឯត្ថ ច សហជាតបច្ចយសង្ខាតំ សហជាតំ ករោតីតិ សហជាតោ, តថាបវត្តោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ. តត្ថ បវត្តមានោ សហជាតសទ្ទោ យស្មា តស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស អត្តនា សហជាតំ បច្ចយធម្មំ បច្ចយំ កត្វា បវត្តិំ តទាយត្តភាវូបគមនញ្ច វទតីតិ វុច្ចតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សហជាតសទ្ទេន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ. តស្ស ករណស្ស គមនស្ស វាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស សហជាតបច្ចយករណស្ស សហជាតាយត្តភាវូបគមនស្ស វា. ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោ’’តិ ឥមស្ស កុសលំ ធម្មំ សហជាតំ តំសហភាវិតញ្ច បច្ចយំ កត្វាតិ អយមត្ថោតិ អាហ ‘‘កុសលាទីនំ កម្មភាវតោ’’តិ. សហជាតបច្ចយសហភាវីនំ បច្ចយានំ សង្គណ្ហត្ថញ្ហេត្ថ ‘‘សហជាតាយត្តភាវគមនំ វា’’តិ វុត្តំ.

តំកម្មភាវតោតិ តេសំ យថាវុត្តបច្ចយករណតទាយត្តភាវគមនានំ កម្មភាវតោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតោតិ កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច តេន សហជាតោ ហុត្វា’’តិ បដិច្ចសទ្ទំ អាហរិត្វា អត្ថោ វុត្តោ, តំ ‘‘បដិច្ចត្ថោ សហជាតត្ថោ’’តិ កត្វា វុត្តំ. សហជាតសទ្ទយោគេ កុសលំ ធម្មន្តិ ឧបយោគវចនស្ស យុត្តិ ន វុត្តា, ‘‘តេន សហជាតោ ហុត្វា’’តិ បន វុត្តត្តា ករណត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សិតន្តិ កេចិ. និស្សយវារេ បន កុសលំ ធម្មំ និស្សយត្ថេន បច្ចយំ កត្វាតិ វទន្តេន ឥធាបិ ‘‘កុសលំ ធម្មំ សហជាតត្ថេន បច្ចយំ កត្វា’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោយេវ ហោតិ, បដិច្ចសទ្ទាហរណម្បិ ឥមមេវត្ថំ ញាបេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបាទារូបំ កិញ្ចិ ភូតរូបស្ស អនុបាលកំ ឧបត្ថម្ភកញ្ច ហោន្តម្បិ សហជាតលក្ខណេន ន ហោតិ, តស្មា បដិច្ចត្ថំ ន ផរតីតិ អាហ ‘‘បដិច្ចាតិ ឥមិនា វចនេន ទីបិតោ បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ. និទស្សនវសេន វុត្តន្តិ ឧទាហរណវសេន វុត្តំ, ន អនវសេសតោតិ អត្ថោ. យថាវុត្តោតិ បដិច្ចត្ថផរណវសេន វុត្តោ. យថា ច ឧបាទារូបំ ភូតរូបស្ស ឧបាទារូបស្ស ច បច្ចយោ ន ហោតិ, ឯវំ ឋបេត្វា ឆ វត្ថូនិ សេសរូបានិ អរូបធម្មានំ បច្ចយោ ន ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុវជ្ជានិ រូបានិ ច អរូបាន’’ន្តិ អាហ.

សហជាតវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បច្ចយវារវណ្ណនា

២៤៣. បតិ-សទ្ទោ បតិដ្ឋត្ថំ ទីបេតិ ‘‘សារេ បតិដ្ឋិតោ’’តិអាទីសុ, អយ-សទ្ទោ គតិំ ទីបេតិ ‘‘ឯតិ ឯត្ថាតិ អយោ’’តិ.

ភូតុបាទារូបានិ សហ សង្គណ្ហិត្វា វុត្តំ ឧបាទារូបានំ វិយ ភូតរូបានិ និស្សយោ ហោតីតិ កត្វា. យទិ ឯវំ កស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘មហាភូតេ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានំ ឧបាទារូប’’ន្តិ ឧបាទារូបំយេវ ទស្សិតន្តិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ.

២៥៥. បដិច្ចវារេ សហជាតេតិ បដិច្ចវារេ សហជាតបច្ចយវណ្ណនាយំ, កម្មឧតុជានន្តិ កម្មជានំ ឧតុជានញ្ច វសេន អត្ថោ វុត្តោតិ យោជនា. តថា ហិ តត្ថ វុត្តំ ‘‘ទ្វិសន្តតិសមុដ្ឋានភូតវសេន វុត្ត’’ន្តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១.៥៧). កម្មេ ចាតិ កម្មេ ជនកកម្មបច្ចយេ គហិតេ. ឯកន្តានេកន្តកម្មជានន្តិ ឯកន្តេន កម្មជានំ ន ឯកន្តកម្មជានញ្ច. តត្ថ អសញ្ញភវេ ឯកន្តកម្មជំ នាម ជីវិតិន្ទ្រិយំ, ឥតរំ ឧបាទារូបំ ភូតរូបញ្ច ន ឯកន្តកម្មជំ, តទុភយម្បិ តត្ថ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ, ‘‘មហាភូតេ បដិច្ច កដត្តារូប’’ន្តិ ឥទំ បន កម្មសមុដ្ឋានវសេនេវ វុត្តន្តិ. សោ នាធិប្បេតោតិ យោ យថាទស្សិតោ បដិច្ចវារេ សហជាតបច្ចយេ អត្ថោ វុត្តោ, សោ ឥធ ន អធិប្បេតោ. កស្មាតិ ចេ, អាហ ‘‘កដត្តា…បេ… គហិតត្តា’’តិ. តំ បហាយាតិ តំ បដិច្ចវារេ វុត្តមត្ថំ បហាយ អគ្គហេត្វា. យថាគហិតស្សាតិ ‘‘អសញ្ញ…បេ… កដត្តារូបំ ឧបាទារូប’’ន្តិ បាឡិយំ ឯវ គហិតស្ស. បដិច្ច បច្ចយាតិ ឥទំ ទ្វិន្នំ វារានំ ឧបលក្ខណំ. បដិច្ចវារេ អាគតនយេន មហាភូតេ បដិច្ច, បច្ចយវារេ អាគតនយេន មហាភូតេ បច្ចយា មហាភូតានំ ឧប្បត្តិ ន និវារេតព្ពា, តស្មា ‘‘ឧបាទារូបសង្ខាតំ កដត្តារូប’’ន្តិ ឯវំ ឧបាទារូបគ្គហណេន កដត្តារូបំ អវិសេសេត្វា ឧបាទារូបានំ និវត្តេតព្ពានំ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានានំ អត្ថិតាយ កដត្តា…បេ… វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

២៨៦-២៨៧. ឯកច្ចស្ស រូបស្សាតិ អហេតុកចិត្តសមុដ្ឋានស្ស. ឥតោ បរេសុបិ ឯកច្ចរូបគ្គហណេ ឯសេវ នយោ. ចក្ខាទិធម្មវសេនាតិ ចក្ខាយតនាទិរូបធម្មវសេន. ចិត្តសមុដ្ឋានាទិកោដ្ឋាសវសេនាតិ ចិត្តជាទិរូបធម្មភាគវសេន. សព្ពំ លព្ភតីតិ សតិបិ ឥមស្ស នយស្ស នហេតុមូលកត្តេ នោនត្ថិនោវិគតេសុ ឯកន្តិ គណនំ សព្ពំ រូបំ សព្ពស្ស រូបស្ស វសេន គណនា លព្ភតិ ចតុសន្តតិវសេន វត្តមានេសុ បញ្ចវីសតិយា រូបធម្មេសុ វជ្ជិតព្ពស្ស អភាវា.

បច្ចយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. និស្សយវារវណ្ណនា

៣២៩-៣៣៧. និស្សយបច្ចយភាវន្តិ និស្សយវារេ វុត្តស្ស សហជាតបុរេជាតស្ស ច និស្សយដ្ឋស្ស ធម្មស្ស បច្ចយភាវំ បច្ចយវារេន និយមេតុន្តិ យោជនា. តថា បច្ចយវារេ ‘‘បច្ចយា’’តិ វុត្តស្ស បច្ចយធម្មស្ស សហជាតបុរេជាតភាវំ និស្សយវារេន និយមេតុន្តិ យោជនា. និយមនញ្ចេត្ថ បច្ចយដ្ឋនិស្សយដ្ឋានំ បរិយាយន្តរេន បកាសិតត្តា អត្ថតោ ភេទាភាវទស្សនន្តិ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ចយត្តំ នាម និស្សយត្តំ, និស្សយត្តំ នាម បច្ចយត្ត’’ន្តិ.

និស្សយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សំសដ្ឋវារវណ្ណនា

៣៥១-៣៦៨. សាតិ សវត្ថុកា បដិសន្ធិ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ សំសដ្ឋវារេបិ. អធិបតិបុរេជាតាសេវនេសុ អនុលោមតោ នកម្មនវិបាកនឈាននវិប្បយុត្តេសុ បច្ចនីយតោ ឋិតេសុ ន លព្ភតិ, អញ្ញេសុ សហជាតាទីសុ អនុលោមតោ ហេតុអាទីសុ បច្ចនីយតោ ច អនុលោមតោ ច ឋិតេសុ លព្ភតីតិ. តេនាហ ‘‘លព្ភមានបច្ចយេសូ’’តិ. ឥមស្ស វិសេសស្សាតិ ឥមស្ស យថាវុត្តស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ឧទ្ធដា, តស្មា តាទិសស្ស វិសេសស្ស ទស្សេតព្ពស្ស អភាវតោ វត្ថុវិរហិតា បដិសន្ធិ អនុទ្ធដា, ន វិប្បយុត្តេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ អភាវតោតិ អត្ថោ. ហេតុបច្ចយវិរហិតមត្តទស្សនត្ថន្តិ ឥមិនា ភូតកថនំ អហេតុកគ្គហណំ ន ព្យភិចារនិវត្តនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អហេតុកវិបាកកិរិយវសេនា’’តិ ភវិតព្ពំ ហេតុបរិយន្តត្តា មគ្គស្ស.

៣៦៩-៣៩១. ‘‘ហេតុម្ហិ អនុលោមតោ ឋិតេ ឈានមគ្គា បច្ចនីយតោ ន លព្ភន្តី’’តិអាទិ យំ ឥធ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តំ ហេតុបច្ចយាទិវសេន ឧប្បជ្ជមានោ ធម្មោ ចត្តារោ សព្ពដ្ឋានិកា អាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គា ចាតិ ឥមេ អដ្ឋ បច្ចយេ អលភន្តោ នាម នត្ថីតិ ឥមិនា បដិច្ចវារេ អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនាយំ វុត្តេន នយេន វេទិតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘បដិច្ចវារេ…បេ… នយេនា’’តិ. សេសេសូតិ អហេតុកមោហវជ្ជាហេតុកេសុ បញ្ចវិញ្ញាណា…បេ… ឈានបច្ចយំ លភន្តិ, តស្មា ‘‘អហេតុកមោហោវ ឈានមគ្គបច្ចយំ លភតី’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, កិញ្ច បច្ចនីយានុលោមេ ទ្វិន្នំ បច្ចយានំ អនុលោមេន អនុលោមវសេន សហ យោជនា នត្ថិ ឯកេកស្សេវ យោជនាយ អាគតត្តា, តស្មា អហេតុកមោហោវ មគ្គបច្ចយំ លភតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

សំសដ្ឋវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សម្បយុត្តវារវណ្ណនា

៣៩២-៤០០. សទិសំ សម្បយុត្តន្តិ ‘‘យំ សទិសំ, តំ សំសដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចមានំ សម្បយុត្តំ ន ហោតិ ‘‘សំសដ្ឋា យោជិតា ហយា’’តិអាទីសុ. អសំសដ្ឋំ វោកិណ្ណន្តិ យំ ន សំសដ្ឋំ អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន វោកិណ្ណម្បិ វិមិស្សតាយ សម្បយុត្តន្តិ វុច្ចមានំ, តំ សំសដ្ឋំ ន ហោតិ ‘‘យា សា វីមំសា…បេ… កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិអាទីសុ. ឯវំ អសម្បយុត្តស្សបិ សំសដ្ឋបរិយាយោ អសំសដ្ឋស្ស ច សម្បយុត្តបរិយាយោ អត្ថីតិ តទុភយំ ឥតរេតរំ និយមេតីតិ ទស្សនត្ថំ វារទ្វយទេសនាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧភយំ…បេ… និយាមកំ ហោតី’’តិ, សំសដ្ឋសទ្ទោ ហិ វោកិណ្ណដ្ឋោ នត្ថិ, សម្បយុត្តសទ្ទោ ច សទិសត្ថោ, តស្មា យថា សំសដ្ឋសទ្ទោ សម្បយុត្តសទ្ទាបេក្ខោ សទិសត្ថតោ វិនិវត្តិត្វា ឯកុប្បាទាទិសភាវមេវ អត្ថំ ពោធេតិ, ឯវំ សម្បយុត្តសទ្ទោបិ សំសដ្ឋសទ្ទាបេក្ខោ វោកិណ្ណដ្ឋតោ វិនិវត្តិត្វាតិ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខស្ស សទ្ទទ្វយស្ស អញ្ញមញ្ញនិយាមកតា វេទិតព្ពា.

សម្បយុត្តវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា

៤០១-៤០៣. តេ បច្ចយេតិ តេ ហេតុអាទិកេ បច្ចយេ. បដិបាដិយាតិ ឯត្ថ បច្ចយបដិបាដិយា កុសលាទិបទបដិបាដិយា វាតិ អាសង្កាយំ ឧភយវសេនបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ បឋមំ តាវ សន្ធាយាហ ‘‘យថាក្កមេនា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – ‘‘ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន ទេសនាក្កមេន យាយ បដិបាដិយា បដិច្ចវារេ បច្ចយា អាគតា, តទនុរូបំ តេ ទស្សេតុន្តិ. ទុតិយំ បន ទស្សេតុំ ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សា បនាយំ បទបដិបាដិ យស្មា ន កុសលបទទស្សនមត្តេន ទស្សិតា ហោតិ, តស្មា តំ ឯកទេសេន សកលំ នយតោ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កុសលោ កុសលស្សាតិ…បេ… ហោតី’’តិ. តេនាតិ និទស្សនមត្តេន ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិ បទេន. សព្ពោ បភេទោតិ យំ តត្ថ តត្ថ បច្ចយេ ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិអាទិកោ យត្តកោ បភេទោ វិស្សជ្ជនំ លភតិ, សោ សព្ពោ បភេទោតិ អត្ថោ. តេ បច្ចយេ បដិបាដិយា ទស្សេតុន្តិ តេ ហេតុអាទិបច្ចយេ កុសលាទិបទបដិបាដិយា ទស្សេតុំ.

៤០៤. ផលវិសេសំ អាកង្ខន្តា បដិគ្គាហកតោ វិយ ទាយកតោបិ យថា ទក្ខិណា វិសុជ្ឈតិ, ឯវំ ទានំ ទេន្តីតិ អាហ ‘‘វិសុទ្ធំ កត្វា’’តិ. តេសន្តិ វត្តព្ពតារហន្តិ ឥមិនា វោទានស្ស សកទាគាមិអាទីនំ អាវេណិកតំ ទស្សេតិ. កាមំ អគ្គមគ្គបុរេចារិកម្បិ វោទានមេវ, អសេក្ខោ បន ហុត្វា តំ បច្ចវេក្ខតីតិ ន តំ ឥធ គហិតំ. តន្តិ វោទានំ. គោត្រភុចិត្តន្តិ អដ្ឋមកស្ស ឧប្បជ្ជនកាលេ ‘‘គោត្រភូ’’តិ វត្តព្ពតារហំ ចិត្តំ. គោត្រភុសទិសន្តិ វា សោតាបន្នាទិគោត្រាភិភាវីតិ វា គោត្រភុចិត្តន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចយុប្បន្នំ ភូមិតោ វវត្ថបេតិ, ‘‘តេភូមកកុសលមេវា’’តិ ឯត្ថ វិយ ន បច្ចយធម្មន្តិ អត្ថោ. ទេសនន្តរត្តាតិ ‘‘កុសលចិត្តសមង្គិស្សា’’តិអាទិនា បុគ្គលាមសនទេសនតោ អញ្ញត្តា, អញ្ញថា គហិតំ បុន ន គណ្ហេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៤០៥. រាគរហិតស្ស វិយ សោមនស្សរហិតស្ស ច រាគស្ស ន អារម្មណេ អស្សាទនវសេន បវត្តិ អជ្ឈុបេក្ខនតោតិ វុត្តំ ‘‘អស្សាទនំ…បេ… កិច្ច’’ន្តិ. សហសាការប្បវត្តាយ ឧប្បិលាវិតសភាវាយ បីតិយា អាហិតវិសេសាយ តណ្ហាយ តំ តណ្ហាភិនន្ទនន្តិ វុច្ចតីតិ តំ សន្ធាយាហ ‘‘បីតិកិច្ចសហិតាយ តណ្ហាយ កិច្ច’’ន្តិ. យថា ច យថាវុត្តកិច្ចវិសេសាយ បីតិយា អាហិតវិសេសា តណ្ហា តណ្ហាភិនន្ទនា, ឯវំ ទិដ្ឋាភិនន្ទនា វេទិតព្ពា. យស្មា បន សា អត្ថតោ បច្ចយវិសេសវិសិដ្ឋា ទិដ្ឋិយេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋាភិនន្ទនា ទិដ្ឋិយេវា’’តិ. ឯត្ថ បនាតិ ‘‘អភិនន្ទតី’’តិ បទស្ស តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន វុត្តេសុ ឯតេសុ បន ទ្វីសុ អត្ថេសុ. អភិនន្ទន្តស្សាតិ ឥទំ ទិដ្ឋាភិនន្ទនំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘បច្ឆិមត្ថមេវ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. អភិនន្ទន្តស្សាតិ បន អវិសេសតោ វុត្តត្តា តណ្ហាវសេន ទិដ្ឋិវសេន អភិនន្ទន្តស្សាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ អធិប្បេតោ, តស្មា ‘‘អភិនន្ទនា…បេ… ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ ឥទមិធ វចនមនោកាសំ. កស្មា? ទិដ្ឋិរហិតេបិ សន្តានេ អភិនន្ទនស្ស វុត្តត្តា. តណ្ហាវសេន នន្ទតីតិ តណ្ហាភិនន្ទនវសេនេវ វុត្តោ អត្ថោ បុរិមោ អត្ថោ. ទ្វីសុ បន សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទេសូតិ ទិដ្ឋិរហិតានិ សោមនស្សសហគតចិត្តានិ សន្ធាយាហ. យថាវុត្តេនាតិ ‘‘សរាគស្ស សោមនស្សស្សា’’តិអាទិនា វុត្តេន សោមនស្សេន អស្សាទេន្តស្ស, រាគេន ច តេសុយេវ យថាវុត្តេសុ ទ្វីសុ ចិត្តេសុ អស្សាទេន្តស្ស, ចតូសុបិ សោមនស្សសហគតចិត្តេសុ សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិនន្ទន្តស្ស, ចតូសុបិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ អភិនន្ទន្តស្ស ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិបិ សក្កា យោជេតុ’’ន្តិ. យថា ទិដ្ឋូបនិស្សយតោ ទិដ្ឋាភិនន្ទនា សម្ភវតិ, ឯវំ តណ្ហូបនិស្សយតោ តណ្ហាភិនន្ទនាបិ សម្ភវតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អភិនន្ទតិ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនតោ សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិនន្ទន្តស្ស រាគុប្បត្តិបិ វត្តព្ពា, ន វា វត្តព្ពា តណ្ហាភិនន្ទនាយ ឯវ រាគុប្បត្តិយា វុត្តត្តា.

៤០៦. ‘‘តទារម្មណតាយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តទារម្មណតា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិភត្តិលោបោ ហេត្ថ កតោ’’តិ. តទារម្មណតាតិ ឯត្ថ តា-សទ្ទាភិធេយ្យោ អត្ថោ ភាវោ នាម, សោ បន តទារម្មណសទ្ទាភិធេយ្យតោ អញ្ញោ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភាវវន្តតោ វា អញ្ញោ ភាវោ នាម នត្ថី’’តិ. ឯតេន សកត្ថេ អយំ តា-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘វិបាកោ តទារម្មណភាវភូតោតិ អត្ថោ’’តិ. ឯតស្មិញ្ចត្ថេ ‘‘តទារម្មណតា’’តិ បច្ចត្តេកវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតន…បេ… ន វុត្តន្តិ យទិបិ កាមាវចរវិបាកានម្បិ កម្មំ អារម្មណំ លព្ភតិ, តំ បន វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវិបាកានំ វិយ ន ឯកន្តេន ឥមស្ស វិបាកចិត្តស្ស ឥទំ កម្មំ អារម្មណន្តិ វវត្ថិតំ កាមាវចរវិបាកចិត្តានំ ពហុភេទត្តា, តស្មា តំ លព្ភមានម្បិ ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ កិំ តំ លព្ភមានម្បិ ន ទស្សិតមេវាតិ អាសង្កាយំ អាហ ‘‘តទារម្មណេន បនា’’តិអាទិ. អនុលោមតោ សមាបជ្ជនេ យេភុយ្យេន អាសន្នសមាបត្តិយា អារម្មណភាវោ ទស្សិតោ, អញ្ញថា ‘‘បដិលោមតោ វា ឯកន្តរិកវសេន វា’’តិ វចនំ និរត្ថកំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ភវេយ្យាតិ អនាសន្នាបិ សមាបត្តិ អារម្មណំ ភវេយ្យ, ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សតីតិ យទិ អាវជ្ជនាយ ឯវ អារម្មណភាវេន កុសលានំ ខន្ធានំ អព្យាកតារម្មណតា អធិប្បេតា, ឯវំ សន្តេ. វត្តព្ពំ សិយាតិ ‘‘ឥទ្ធិវិធញាណស្សា’’តិ ច បាឡិយំ វត្តព្ពំ សិយា តស្សាបិ អាវជ្ជនាយ អារម្មណភាវតោ. តំ ន វុត្តន្តិ តំ អព្យាកតំ ឥទ្ធិវិធញាណំ ‘‘កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្សា’’តិ ន វុត្តំ. ហោន្តីតិ អារម្មណំ ហោន្តិ. តានីតិ ចេតោបរិយញាណាទីនិ. យាយ កាយចីតិ ចេតោបរិយញាណាទីនំ អញ្ញេសញ្ច កុសលានំ អារម្មណករណវសេន អាវជ្ជន្តិយា.

៤០៧-៤០៩. អាទីនវទស្សនេន សភាវតោ ច អនិដ្ឋតាមត្តវសេន ច ទោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពាតិ យោជេតព្ពំ. អាឃាតវត្ថុអាទិភេទេន អក្ខន្តិភេទា វេទិតព្ពា.

៤១០. សព្ពស្សាតិ បករណបរិច្ឆិន្នេ គយ្ហមានេ សព្ពស្ស អព្យាកតស្ស, អត្ថន្តរវសេន បន គយ្ហមានេ សព្ពស្ស ញេយ្យស្សាតិ អត្ថោ. អសក្កុណេយ្យត្តាតិ ឥទំ វត្តព្ពស្ស អនន្តាបរិមេយ្យតាយ វុត្តំ, ន អញ្ញាណបដិឃាតតោ.

៤១៧. វោទានសង្ខាតំ វុដ្ឋានំ អបុព្ពតោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អបុព្ពតោ ចិត្តសន្តានតោ វុដ្ឋានំ ភវង្គមេវា’’តិ. តញ្ហិ យថាលទ្ធស្ស វិសេសស្ស វោទាបនំ បគុណភាវាបាទនំ អបុព្ពំ នាម ន ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា វោទានម្បិ វុដ្ឋានន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. អវជ្ជេតព្ពត្តា វត្តព្ពំ នត្ថីតិ កុសលភាវេន សមានត្តា វជ្ជេតព្ពតាយ អភាវតោ វិភជិត្វា វត្តព្ពំ នត្ថិ, តស្មា យទេត្ថ វិសេសនំ លព្ភតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ…បេ… សមាបត្តិយា’’តិ អាហ. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ វុត្តមេវាតិ បដ្ឋានេ បន ‘‘កុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ‘‘កិរិយានន្តរំ តទារម្មណភាវេ’’តិ យំ វត្តព្ពំ, តំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ.

តា ឧភោបីតិ យា ‘‘កុសលវិបាកាហេតុកសោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ចា’’តិ ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ វុត្តា, តា ឧភោបិ សោមនស្សសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុវសេន វុត្តា. កស្មា? ទសន្នំ កាមាវចរភវង្គានំ អត្តនោ តទារម្មណកាលេ សន្តីរណកាលេ ច វោដ្ឋព្ពនស្ស អនន្តរបច្ចយភាវតោ. ឧបេក្ខាសហគតា បន យថាវុត្តានំ ទសន្នំ វិបាកានំ មនោវិញ្ញាណធាតូនំ អត្តនោ តទារម្មណាទិកាលេ វោដ្ឋព្ពនកិរិយស្ស សន្តីរណកាលេ មនោធាតុកិរិយស្ស ភវង្គកាលេតិ យោជេតព្ពំ.

៤២៣. បដិវិជ្ឈិត្វាតិ ជានិត្វា. ទឡ្ហំ ន គហេតព្ពន្តិ ទឡ្ហគ្គាហំ ន គហេតព្ពំ. ពលវតោ…បេ… វិបច្ចនតោតិ ឯតេន ពលវតា ទុព្ពលតា ច អប្បមាណំ, កតោកាសតា បមាណន្តិ ទស្សេតិ. កតោកាសតា ច អវសេសបច្ចយសមវាយេ វិបាកាភិមុខតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ កិញ្ចីតិ ច ពលវំ ទុព្ពលំ វាតិ អត្ថោ. វិបាកជនកម្បិ កិញ្ចិ កម្មំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ. សតិ ហិ កម្មឧបនិស្សយបច្ចយានំ អវិនាភាវេ វិបាកត្តិកេ ឧបនិស្សយបច្ចយេ គហិតេ កម្មបច្ចយោ វិសុំ ន ឧទ្ធរិតព្ពោ សិយា, វេទនាត្តិកេ ច ឧបនិស្សយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ កម្មបច្ចយេន សទ្ធិំ អដ្ឋាតិ ន វត្តព្ពំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. បច្ចយទ្វយស្ស បន លព្ភមានតប្បរាយ ទេសនាយ ឧបនិស្សយេ គហិតេបិ កម្មបច្ចយោ ឧទ្ធរិតព្ពោយេវាតិ សក្កា វត្តុំ. លព្ភមានស្ស ហិ ឧទ្ធរណំ ញាយាគតំ, តថា ឧបនិស្សយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេបិ កម្មបច្ចយោ វត្តព្ពោវ ឧបនិស្សយស្ស អនេកភេទត្តា, វិបាកំ ជនេន្តំ កម្មំ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

បរស្ស បវត្តំ ឱមានន្តិ បរសន្តានេ អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ អវមានំ. តេសូតិ យោ អនេន បុព្ពេ ហតោ, តស្ស ញាតិមិត្តេសុ. មាតុឃាតនត្ថំ បវត្តិតតាយ បុរិមចេតនាយ មាតុឃាតកម្មេន សទិសតា, យថា ច អាណត្តិយំ បហារេបិ ឯសេវ នយោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯស នយោ ទ្វីហិ បការេហីតិ ឯត្ថាបី’’តិ.

វដ្ដនិស្សិតោ ទានាទិវសេន សទ្ធំ ឧប្បាទេន្តោ រាគំ ឧបនិស្សាយ ទានាទិវសេន សទ្ធំ ឧប្បាទេតិ នាម, ន វិវដ្ដនិស្សិតោ អវិសេសេន វុត្តត្តាតិ អាហ ‘‘ឥមិនា អធិប្បាយេន វទតី’’តិ. ឯតេសន្តិ កាយិកសុខទុក្ខានំ. ឯកតោបីតិ ឥទំ យទិបិ ឯកស្មិំ សន្តានេ សុខទុក្ខានំ ឯកស្មិំ ខណេ ឧប្បត្តិ នត្ថិ, បច្ចយសមាយោគោ បន តេសំ ឯកជ្ឈម្បិ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

៤២៥. បុរិមវារេសុ វិយាតិ បដិច្ចវារាទីសុ បុរិមេសុ វិយ. ឥមស្មិន្តិ បញ្ហាវារេ. បច្ចយេន ឧប្បត្តិ វុច្ចតីតិ ហេតុអាទិនា តេន តេន បច្ចយេន តំតំបច្ចយុប្បន្នស្ស ឧប្បត្តិ ន វុច្ចតិ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ ហេតុអាទីនំ តេសំ តេសំ បច្ចយធម្មានំ. តំតំបច្ចយភាវោតិ ហេតុអាទីនំ តំតំបច្ចយភាវោ វុច្ចតិ. តេនេវ បុរិមេសុ ឆសុ វារេសុ ‘‘កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ ឧប្បាទគ្គហណំ កតំ, ឥធ បន ‘‘កុសលស្ស ធម្មស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា បច្ចយភាវោ គហិតោ. តេនាតិ ឧបត្ថម្ភកត្តេន បច្ចយភាវេន. ឥធាតិ បញ្ហាវារេ.

៤២៧. បតិដ្ឋាភូតស្សាតិ និស្សយភូតស្ស. កម្មបច្ចយោតិ សហជាតកម្មបច្ចយោ. ទុកមូលកទុកាវសានាតិ ‘‘កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មា កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច ធម្មស្សា’’តិ ឯវំ ទុកមូលកទុកាវសានា កត្វា វុត្តបញ្ហា. តត្ថាតិ បច្ចយវារេ. កុសលោ ច អព្យាកតោ ច ធម្មាតិ កុសលាព្យាកតប្បភេទា បច្ចយុប្បន្នា ធម្មា. យតោ តតោ វាតិ បច្ចយធម្មនិយមំ អកត្វា យតោ តតោ វា កុសលាព្យាកតវសេន ឧភយបច្ចយតោ ឧប្បត្តិមត្តមេវ តត្ថ បច្ចយវារេ អធិប្បេតំ, ឧភយស្ស យថាវុត្តស្ស បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧភិន្នំ យថាវុត្តានំយេវ បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវោ ន អធិប្បេតោ ឧប្បាទបធានត្តា តស្សា ទេសនាយាតិ អធិប្បាយោ. និស្សយាទិភូតាតិ និស្សយអត្ថិអវិគតភូតា បច្ចយធម្មា ន លព្ភន្តិ, តស្មា កុសលោ ច…បេ… ន វុត្តន្តិ យោជនា.

បញ្ហាវារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា

៤៣៩. ឯត្ថាតិ អព្យាកតមូលកេ. យទិ ឯវន្តិ យទិ កុសលាកុសលមូលេហិ អលព្ភមានម្បិ លព្ភតិ, ឯវំ សន្តេ. គណនមត្តសាមញ្ញតោ, ន បច្ចយសាមញ្ញតោតិ អធិប្បាយោ.

៤៤០. និទស្សនវសេន ទដ្ឋព្ពោ យេភុយ្យេន ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយានញ្ច ហេតុបច្ចយស្ស វិសភាគត្តា. ឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយា ច វិសភាគាតិ វិសេសនេន យោ តត្ថ សភាគភាវោ, តំ និវត្តេតិ. តថា ភាវាភាវតោតិ តស្មិំ ហេតុបច្ចយាការេ សតិ ភាវតោ, ហេតុធម្មានំ ហេតុបច្ចយភាវេ សតិ សហជាតាទិបច្ចយភាវតោតិ អត្ថោ. អធិបតិបច្ចយាទីនន្តិ អធិបតិន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយានំ. វិសភាគតា ហេតុបច្ចយស្ស. កុសលាទិហេតូនន្តិ កុសលាកុសលកិរិយាព្យាកតហេតូនំ. ហេតុបច្ចយភាវេតិ ហេតុបច្ចយត្តេ ហេតុភាវេន ឧបការកត្តេ. វិបាកបច្ចយភាវាភាវតោតិ វិបាកបច្ចយភាវស្ស អភាវតោ. ន ហិ វិបាកានំ វិបាកបច្ចយតា អត្ថិ. វិបាកហេតូនំ ឥតរហេតូហិ ហេតុបច្ចយតាយ អត្ថិ សភាគតាតិ អាហ ‘‘ហេតុវជ្ជាន’’ន្តិ. វិបាកានំ វិសភាគតាយ ភវិតព្ពំ, ន ហិ វិបាកធម្មធម្មនេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មានំ វិបាកេហិ សភាគតា អត្ថិ រាសន្តរភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឧភយបច្ចយសហិតេតិ ហេតុវិបាកបច្ចយសហិតេ. ហេតុបច្ចយភាវេ វិបាកម្ហីតិ ហេតុបច្ចយភាវេន វត្តមានេ វិបាកធម្មេ. វិបាកបច្ចយត្តាភាវាភាវតោតិ វិបាកបច្ចយភាវាភាវស្ស អភាវតោ. ន ហិ វិបាកោ វិបាកស្ស វិបាកបច្ចយោ ន ហោតិ, តស្មា នត្ថិ ហេតុវិបាកបច្ចយានំ វិសភាគតាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ ឧទាហរណេន សមត្ថេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. ហេតុសហជាតបច្ចយសហិតេតិ ហេតុបច្ចយសហជាតបច្ចយសហិតេ, ឧភយបច្ចយយុត្តេតិ អត្ថោ. ហេតូនន្តិ ឥទំ ‘‘សហជាតបច្ចយត្តាភាវោ’’តិ ឥមិនាបិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ហេតូនញ្ហិ ហេតុបច្ចយសហិតេ រាសិម្ហិ ហេតុបច្ចយភាវោ វិយ សហជាតបច្ចយភាវោបិ អត្ថីតិ. តត្ថ ហេតុវជ្ជានំ សហជាតធម្មានំ ហេតុធម្មស្ស ច ន សភាគតា វុច្ចតិ សហជាតបច្ចយេន សភាគភាវតោ. ឯវមិធាបីតិ យថា ហេតុសហជាតបច្ចយេសុ វុត្តប្បការេន នត្ថិ វិសភាគតា, ឯវមិធាបិ ហេតុវិបាកបច្ចយេសុ នត្ថិ វិសភាគតាតិ អត្ថោ. ឯស នយោ វិប្បយុត្តបច្ចយេបីតិ យ្វាយំ នយោ ហេតុសហជាតបច្ចយេសុ វិសភាគតាភាវោ វុត្តោ, ឯស នយោ ហេតុសហិតេ វិប្បយុត្តបច្ចយេបីតិ អត្ថោ. តត្ថាបិ ហិ ‘‘ហេតុវិប្បយុត្តបច្ចយសហិតេ រាសិម្ហី’’តិអាទិ សក្កា យោជេតុន្តិ. បច្ចុប្បន្នោ ឯវ បច្ចយុប្បន្នោ, បច្ចយោ បន អតីតោបិ អនាគតោបិ កាលវិនិមុត្តោបិ ហោតីតិ បច្ចុប្បន្នក្ខណេ ហេតុបច្ចយភាវេ សហជាតាទិបច្ចយភាវំ សន្ធាយ តថាភាវាភាវវសេន សភាគតាយ វុច្ចមានាយ នានាក្ខណិកានំ កុសលាទីនំ ហេតូនំ វិបាកានញ្ច វសេន វិសភាគតា តស្សេវ ហេតុស្ស ន វត្តព្ពាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា.

អគ្គហិតវិសេសតោ សាមញ្ញតោ វិសេសោ ន សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘កុសលា វីមំសាធិបតីតិ ឯវំ វត្តព្ព’’ន្តិ.

៤៤១-៤៤៣. ‘‘ឥតរានិ ទ្វេ លភតី’’តិ ឯវំ វត្តុំ ន សក្កា, ហេតាធិបតិទុកេហិ ទស្សិតានិ យានិ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ច, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ចត្តារិ វិស្សជ្ជនានិ, តេសុ ហេតុសហជាតនិស្សយអត្ថិអវិគតឥន្ទ្រិយមគ្គបច្ចយេសុ សម្បយុត្តបច្ចយេ បវិដ្ឋេ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមានិ ទ្វេ លភតិ. យំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សចេ តេហិ សទ្ធិំ…បេ… តានេវ ទ្វេ លភតី’’តិ, តេហិ បន ឥតរានិ នាម ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ច អព្យាកតស្ស ចា’’តិ ឥមានិ ទ្វេបិ សិយុំ. ន ហិ កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតរានិ ទ្វេ លភតីតិ បុរិមបាឋោ’’តិអាទិ. ឥតរានិ ទ្វេតិ វា អញ្ញានិ ទ្វេ, យានិ សម្បយុត្តបច្ចយវសេន ទ្វេ វិស្សជ្ជនានិ, វិប្បយុត្តបវេសេ បន តតោ អញ្ញានិ អញ្ញថាភូតានិ ទ្វេ វិស្សជ្ជនានិ. យានិ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កុសលោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ អព្យាកតស្សាតិ ទ្វេ លភតីតិ បឋន្តី’’តិ. តេសូតិ ឩនតរគណនាហេតូសុ វិបាកអញ្ញមញ្ញាទីសុ.

អនាមដ្ឋវិបាកានីតិ អគ្គហិតវិបាកបច្ចយានិ, ឃដនំ អបេក្ខិត្វា អយំ នបុំសកនិទ្ទេសោ. ន វិបាកហេតុរហិតានិ សាធារណវសេន វុត្តត្តា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សាមញ្ញតោ នវន្នម្បិ ហេតូនំ វសេន វុត្តានី’’តិ, ‘‘វិបាកហេតុបិ លព្ភតី’’តិ ច.

តត្ថាតិ បញ្ចមឃដនតោ បដ្ឋាយ បញ្ចសុ ឃដនេសុ. តេន វិបាកេន សហ, សមំ វា ឧដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ សមុដ្ឋានន្តិ អយម្បិ អត្ថោ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិយំ កដត្តារូបម្បិ តំសមុដ្ឋានគ្គហណេនេវ សង្គណ្ហាតី’’តិ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា កដត្តារូបម្បិ តំសមុដ្ឋានគ្គហណេនេវ សង្គណ្ហាតីតិ ឥមមេវត្ថំ អតិទិសតិ.

ឯវម្បីតិ ‘‘ឯតេសុ បនា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តប្បការេបីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯតេសុ បន…បេ… វុត្តនយេនបី’’តិ. យោ យោ បច្ចយោតិ យោ យោ ហេតុអាទិបច្ចយោ មូលភាវេន ឋិតោ បរេសំ បច្ចយានំ. តប្បច្ចយធម្មានន្តិ តេហិ ហេតុអាទិបច្ចយេហិ បច្ចយភូតានំ ហេតុអាទិធម្មានំ. និរវសេសឩនឩនតរឩនតមលាភក្កមេនាតិ តេ ធម្មា យេសុ វិស្សជ្ជនេសុ យថារហំ និរវសេសា លព្ភន្តិ, យេសុ ឩនា ឩនតរា ឩនតមា ច លព្ភន្តិ, តេន កមេន ឃដនាវចនតោ បច្ចយុប្បន្នាបិ យថាក្កមំ និរវសេសាទិក្កមេនេវ លព្ភន្តិ. តេនាហ ‘‘និរវសេសលាភេ ច…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ.

ហេតុមូលកំ និដ្ឋិតំ.

៤៤៥. បញ្ចមេ ឯកន្តិ សនិស្សយតោ អព្យាកតមូលំ អកុសលន្តិ ឥទំ សន្ធាយាហ ‘‘វត្ថុវសេន សនិស្សយំ វក្ខតី’’តិ. ន ឥទន្តិ ឥទំ ចតុត្ថំ ឃដនំ លព្ភមានស្សបិ វត្ថុស្ស វសេន ឃដនំ ន ហោតិ តស្ស វក្ខមានត្តា, តស្មា ‘‘អារម្មណវសេនេវា’’តិ ឯកំសោ គហិតោតិ អត្ថយោជនា.

៤៤៦. សហជាតបុរេជាតា ឯកោ និស្សយបច្ចយោតិ ឥមិនា សតិបិ បច្ចយធម្មភេទេ បច្ចយភាវភេទោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ, តថា ‘‘អត្ថិបច្ចយោ’’តិ ឥមិនាបិ. អវិគតបច្ចយោបេត្ថ អត្ថិបច្ចយេនេវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អត្ថិអវិគតបច្ចយោ’’តិ បាឋោ. សហជាតារម្មណាធិបតិ បន ន កេវលំ បច្ចយធម្មប្បភេទោវ, អថ ខោ បច្ចយភាវភេទោបិ អត្ថេវាតិ អាហ ‘‘ឯវំ…បេ… អភាវតោ’’តិ. វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘និស្សយភាវោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សហជាតបុរេជាតនិស្សយាទីនន្តិ សហជាតនិស្សយបុរេជាតនិស្សយាទីនំ. អាទិ-សទ្ទេន សហជាតបុរេជាតអត្ថិអវិគតភាវេ សង្គណ្ហាតិ. ន បនេវន្តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សហជាតោ ហី’’តិអាទិមាហ. ភិន្នសភាវាតិ សមានេបិ អធិបតិសទ្ទវចនីយភាវេ បច្ចយភាវវិសិដ្ឋេន សភាវេន ភិន្នសភាវា, ន ហេតុបច្ចយាទយោ វិយ សភាវមត្តេន. តេនេវាតិ ភិន្នសភាវត្តា ឯវ. អញ្ញថា ‘‘កុសលោ កុសលស្ស សហជាតវសេន, អព្យាកតោ អារម្មណវសេន អធិបតិបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតី’’តិ តទុភយំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ហាវារវិភង្គេ…បេ… ន វុត្ត’’ន្តិ.

៤៤៧-៤៥២. សាធារណវសេនាតិ អធិបតិន្ទ្រិយភាវសាមញ្ញេន. តថា ចេវ ឆ ឃដនានិ យោជេត្វា ទស្សេតិ ‘‘អធិបតី’’តិអាទិនា. ទ្វេ បច្ចយធម្មាតិ វីរិយវីមំសានំ វសេន ទ្វេ បច្ចយធម្មា, ឯកោយេវ ចិត្តាធិបតិវសេន. សមគ្គកានិ បុព្ពេ វត្តព្ពានិ សិយុំ អធិបតិបដិបាដិយាតិ អធិប្បាយោ. បឋមញ្ហិ វីរិយាធិបតិ បច្ឆា ចិត្តាធិបតីតិ. តេសំ អាហារមគ្គបច្ចយានំ បច្ឆា វុត្តានិ សមគ្គកានិ. សទិសត្តាតិ ឥទំ បរតោ ‘‘ហេតុវសេន វុត្តឃដនេហិ សទិសត្តា’’តិអាទិវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៥៧-៤៦០. ទុមូលកន្តិ កុសលាព្យាកតមូលកំ. តំ កុសលមូលកេសុ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនាយំ អាហ ‘‘អព្យាកតសហិតស្ស កុសលស្ស បច្ចយភាវទស្សនវសេនា’’តិ. ឯត្ថាតិ អនុលោមគណនេ. យថាវុត្តេសូតិ ‘‘សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកសម្បយុត្តវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតមូលកេសូ’’តិ ឯវំ វុត្តេសុ សហជាតាទិមូលកេសុ. អត្ថិអវិគតមូលកវជ្ជេសូតិ អត្ថិអវិគតមូលកានិ ឋបេត្វា អវសេសេសុ អាហារេន អាហារបច្ចយេន ឃដនានិ ន យោជិតានីតិ សម្ពន្ធោ. អធិបតិន្ទ្រិយេហិ ច និស្សយាទិវជ្ជេសុ សហជាតាទីសុ ឃដនានិ ន យោជិតានីតិ យោជនា. តេសូតិ ហេតុកម្មឈានមគ្គេសុ អាហារេ អធិបតិន្ទ្រិយេសុ ច តំតំឃដនវសេន យថាវុត្តេសុ យោជិយមានេសុ. តេនាតិ ហេតុអាទិអរូបធម្មានំយេវ លព្ភនតោ. តេហិ ឃដនានីតិ ហេតុអាទីហិ យោជិយមានានិ ឃដនានិ. រូបមិស្សកត្តាភាវេនាតិ ឥទំ វុត្តសទិសតាយ ការណវចនំ. កស្មា បនេត្ថ អត្ថិអវិគតមូលកានិ និស្សយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានិ តេហិ វជ្ជិតានីតិ អាហ ‘‘អត្ថិអវិគតេហិ បនា’’តិអាទិ. និស្សយាទីហិ យោជិយមានានិ អធិបតិន្ទ្រិយានិ រូបមិស្សកានិ ហោន្តីតិ ន វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. យទិ ឯវំ កស្មា អត្ថិអវិគតមូលកេសុ អាហារេន, និស្សយាទិមូលកេសុ ច អធិបតិន្ទ្រិយេហិ យោជនា កតាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អធិបតាហារិន្ទ្រិយមូលកេសូ’’តិអាទិ.

៤៧៣-៤៧៧. ឯទិសេសុ ឋានេសុ ខន្ធ-សទ្ទោ អរូបេស្វេវ និរុឡ្ហោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ន បវត្តេ វិយ ខន្ធាយេវ បច្ចយុប្បន្នភាវេន គហេតព្ពា’’តិ. កដត្តារូបម្បិ បន លព្ភតីតិ ឥមិនា ‘‘ឯកក្ខណិកកម្មវសេន វុត្តានី’’តិ វចនំ បដិក្ខិបតិ. យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កស្មា ន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បាកដតរំ ករោន្តោ ‘‘ននូ’’តិអាទិំ វត្វា បុន តំ ឧទាហរណេន វិភាវេតុំ ‘‘យថាចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណនិស្សយបច្ចយភាវេនាតិ អារម្មណបច្ចយភាវេន និស្សយបច្ចយភាវេន ច. កម្មស្ស ច បច្ចយភាវោ បាកដោយេវាតិ អាហ ‘‘កម្មម្បិ អារម្មណបច្ចយភាវេន វត្តព្ព’’ន្តិ. ទ្វិន្នំ បច្ចយភាវានន្តិ កម្មារម្មណបច្ចយភាវានំ. អញ្ញមញ្ញបដិក្ខេបតោតិ ឥមិនា ទ្វិន្នំ បច្ចយភាវានំ ភិន្នត្តា បវត្តិអាការស្ស ឯកក្ខណេ ឯកស្មិំ បច្ចយធម្មេ អយុជ្ជមានតំ ទស្សេតិ. យថាទស្សិតស្ស និទស្សិតព្ពេន អសមានតំ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ហិ…បេ… យុត្តំ វត្តុ’’ន្តិ អាហ. កម្មំ បនាតិអាទិនា កម្មារម្មណបច្ចយានំ បវត្តិអាការស្ស ភិន្នត្តា ឯកជ្ឈំ ហុត្វា អប្បវត្តិមេវ វិភាវេតិ. យតោ តេ អញ្ញមញ្ញំ បដិក្ខេបកា វុត្តា, កស្មា បន តំយេវ វត្ថុ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ និស្សយបច្ចយោ ច, ន តំយេវ កម្មំ អារម្មណបច្ចយោ ច កម្មបច្ចយោ ចាតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ, ធម្មសភាវោ ឯសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯស ច សភាវោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វត្តមានានន្តិ បច្ចុប្បន្នានំ. យន្តិ ឥទំ ‘‘វត្តព្ពតា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិយមានំ ‘‘យា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន វិបរិណាមេតព្ពំ. យថាតិអាទិនា តមេវត្ថំ ឧទាហរណទស្សនេន វិភាវេតិ.

៤៧៨-៤៨៣. យំ វិញ្ញាណំ អធិបតិបច្ចយោ ន ហោតិ, តំ អនាមដ្ឋាធិបតិភាវំ ទដ្ឋព្ពំ. វត្ថុស្ស វសេនាតិ ហាបេតព្ពស្ស វត្ថុស្ស វសេន.

៤៨៤-៤៩៥. អរូបិន្ទ្រិយានិ រូបានំ បច្ចយត្តេន លព្ភន្តីតិ យោជនា. យទិបិ ឯវំ វុត្តំ រូបិន្ទ្រិយានំ អរូបានំ បច្ចយត្តញ្ច លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ចក្ខាទីនិ ច បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ លព្ភន្តី’’តិ. តំសមានគតិកាតិ វីរិយេន សមានគតិកា មគ្គបច្ចយតាយ.

៥១១-៥១៤. វិប្បយុត្តមូលកេ ‘‘ទសមេ កុសលាទយោ ចិត្តសមុដ្ឋានាន’’ន្តិ ឥទំ បវត្តិវសេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិសន្ធិយំ បន ‘ខន្ធា កដត្តារូបានំ វត្ថុ ច ខន្ធាន’ន្តិ ឥទម្បិ លព្ភតី’’តិ. តស្ស ទស្សនវសេនាតិ តស្ស វត្ថុស្ស ទស្សនវសេន, ន អនវសេសតោ បច្ចយធម្មស្ស ទស្សនវសេន. តេនាហ ‘‘ខន្ធា ច វត្ថុស្សាតិ ឥទម្បិ បន លព្ភតេវា’’តិ. ន វជ្ជេតព្ពានីតិ តេសម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវេន យោជេតព្ពត្តា.

៥១៥-៥១៨. អរូបវត្ថារម្មណមហាភូតឥន្ទ្រិយាហារានំ បច្ចយធម្មានន្តិ អត្ថោ. ‘‘អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយា ចា’’តិបិ បន វត្តព្ពំ. កស្មា? ន ហិ ឥន្ទ្រិយាហារានំ វសេន សហជាតាទយោ លព្ភន្តិ, ឥន្ទ្រិយាហារានំ បន វសេន ឥន្ទ្រិយាហារបច្ចយាវ លព្ភន្តិ. ‘‘សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ ហិ ឧទ្ទិសិត្វា អត្ថិបច្ចយោ វិភត្តោតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អាហារគ្គហណេន កពឡីការោ អាហារោវ គហិតោ, ឥន្ទ្រិយគ្គហណេន ច រូបជីវិតិន្ទ្រិយមេវ, សេសាហារិន្ទ្រិយានិ សហជាតាទីស្វេវ អន្តោគធានិ កតានិ. យានិ តទន្តោគធានិ, តេ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘អរូបវត្ថារម្មណមហាភូតឥន្ទ្រិយាហារានំ វសេនា’តិ ឯត្ថ ឥន្ទ្រិយាហារគ្គហណំ កតន្តិ ‘សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតបច្ចយា លព្ភន្តី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

តត្ថ អរូបានំ សហជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ យថារហំ វេទិតព្ពោ. វត្ថុ សហជាតំ បុរេជាតញ្ច, អារម្មណំ បុរេជាតមេវ, អភិញ្ញាញាណស្ស បន កទាចិ សហជាតម្បិ អារម្មណបច្ចយោ ហោតិយេវ. សហជាតគ្គហណេន បនេត្ថ សហជាតបច្ចយភូតោវ គយ្ហតិ, សោ ច ឯកុប្បាទាទិលក្ខណយុត្តោវាតិ យោ ធម្មោ សហជាតោ ហុត្វា អារម្មណំ ហោតិ, ន សោ ឥធ អធិប្បេតោ. យទិ សហជាតោបិ អារម្មណំ ហោតិ, កស្មា បាឡិយំ តថា ន វិភត្តន្តិ? ឯកកលាបបរិយាបន្នស្ស ឯកុប្បាទាទិលក្ខណយុត្តស្ស ភិន្នកលាបបរិយាបន្នតោ សង្ករមោចនត្ថំ. អបិច អប្បចុរភាវតោ អបាកដភាវតោ ច តំ ន គហិតំ. តតោតិ នវមតោតិ អត្ថោ, ន ទសមតោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ឯកាទសមេ អធិបតិ អត្ថីតិ. តថា ចុទ្ទសមេតិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទេន វត្ថុគ្គហណេន ចក្ខាទិវត្ថូនិបិ គហិតានីតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. តទេវាតិ អារម្មណមេវ.

៥១៩. សហជាតានិ វិយាតិ សហជាតបច្ចយសហិតានិ វិយ ឃដនានិ. សហជាតេនាតិ សហជាតបច្ចយេន. តានីតិ ‘‘បកិណ្ណកឃដនានី’’តិ វុត្តឃដនានិ. យានិ ហិ សហជាតបច្ចយេន ន យោជិតានិ, តានេត្ថ បកិណ្ណកឃដនានីតិ វុត្តានិ. បុរេជាត…បេ… វសេនាតិ ឯត្ថ អយំ យោជនា – បុរេជាតស្ស បច្ឆាជាតស្ស អាហារស្ស ឥន្ទ្រិយស្ស ច សហជាតេន អញ្ញមញ្ញញ្ច សាមញ្ញវសេន, តេសំយេវ សហជាតេន អញ្ញមញ្ញញ្ច អសាមញ្ញវសេន ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថា បុរេជាតស្ស បច្ឆាជាតស្ស ច សហជាតេន អសាមញ្ញំ ភិន្នសភាវត្តា, តតោ ឯវ អាហារិន្ទ្រិយានម្បិ តេន អសាមញ្ញំ, ឯវំ បុរេជាតាទីនំ ចតុន្នម្បិ អញ្ញមញ្ញំ អសាមញ្ញំ ភិន្នសភាវត្តា. ឯវំ អសាមញ្ញវសេន អសមានតាវសេន យថាវុត្តានិ ឃដនានិ វិប្បកិណ្ណានិ. យថា បន សហជាតបច្ចយធម្មា អរូបក្ខន្ធាទយោ តេនេវ សហជាតបច្ចយតាសង្ខាតេន មិថូនំ សមានភាវេន អញ្ញេហិ អសំកិណ្ណា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយោ ហោន្តីតិ អសាមញ្ញវសេន តេសំ បវត្តិ, ឯវំ បុរេជាតាទិបច្ចយធម្មាបីតិ តេសំ សហជាតេន អញ្ញមញ្ញញ្ច យថាវុត្តស្ស សាមញ្ញស្ស អសាមញ្ញស្ស ច វសេន តានិ ឃដនានិ វិប្បកិណ្ណានីតិ បកិណ្ណកានិ វុត្តានិ. ឯវំ សន្តេ សហជាតានម្បិ ឃដនានំ បកិណ្ណកភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, តេសំ សហជាតតាយ ឯវ អវិប្បកិណ្ណភាវសិទ្ធិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សហជាតំ អគ្គហេត្វា វុត្តានិ បកិណ្ណកានិ នាមា’’តិ.

តានីតិ បកិណ្ណកឃដនានិ. កុសលវិបាកាតិ កុសលា ច វិបាកា ច, យេ អភិន្នលក្ខណា ហុត្វា កុសលសភាវា វិបាកសភាវា ចាតិ អត្ថោ. ឯវំសភាវញ្ច ឯកំ អញ្ញិន្ទ្រិយមេវាតិ អាហ ‘‘ឥទំ…បេ… លព្ភតី’’តិ. ននុ ច សទ្ធិន្ទ្រិយាទិវសេនបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ? តេសំ កិរិយសភាវតាបិ អត្ថេវាតិ. ទុក្ខន្តិ ចេតសិកទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘អកុសលមេវា’’តិ. វិបាកស្ស ទុក្ខស្សាតិ យោជនា. តេន វុត្តំ ‘‘អឈានង្គត្តា’’តិ. អកុសលវិបាកកិរិយាតិ វិចិកិច្ឆាចិត្តបញ្ចវិញ្ញាណកិរិយាមនោធាតូសុ បវត្តនតោ អកុសលវិបាកកិរិយាវ ហោតិ ចិត្តដ្ឋិតីតិ អត្ថោ. យស្មា អកុសលវិបាកាតិ ឯវមត្ថេ គយ្ហមានេ ទុក្ខស្ស ចិត្តដ្ឋិតិយា ច វសេន យថា ឈានេសុ, ឯវំ អញ្ញេសំ វសេន អញ្ញេសុ ច ន លព្ភតិ, តស្មា អកុសលស្ស វិបាកាតិ ឯវមត្ថេ គយ្ហមានេ ទុក្ខិន្ទ្រិយស្ស វសេន ឥន្ទ្រិយេសុ លព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អកុសលស្ស…បេ… លព្ភេយ្យា’’តិ. ឥមស្មិំ កុសលត្តិកេ វិបាកោ វិបាកាព្យាកតមិច្ចេវ គយ្ហតិ, ន អកុសលាទិបទេហិ វិសេសេត្វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កុសលវិបាកា…បេ… នត្ថី’’តិ អាហ.

បញ្ហាវារស្ស ឃដនេ អនុលោមគណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយុទ្ធារវណ្ណនា

៥២៧. នហេតុបច្ចយេនាតិ ឯត្ថ ន-ការោ អញ្ញត្ថោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ហេតុបច្ចយតោ អញ្ញេន បច្ចយេនា’’តិ អាហ. អគ្គហិតគ្គហណេនាហិ សហជាតាទិសង្គហវសេន អគ្គហិតានំ គហណេន. អដ្ឋ ហោន្តីតិ ឥមិស្សា បាឡិយា អាគតា អារម្មណាទយោ អដ្ឋ បច្ចយា ហោន្តិ. តេសូតិ អដ្ឋសុ បច្ចយេសុ. តីហីតិ អារម្មណសហជាតឧបនិស្សយបច្ចយេហិ. ទ្វីហីតិ អារម្មណបច្ចយឧបនិស្សយបច្ចយេហិ. តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយេតិ តស្មិំ តស្មិំ ហេតុអាទិកេ បច្ចយេ. តតោ ហេតុអាទិបច្ចយតោ. យថាយោគំ យោជេតព្ពាតិ យស្មិំ បច្ចយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ យេ បច្ចយា អនុលោមតោ យោជនំ លភន្តិ, តេ យោជេតព្ពាតិ អត្ថោ.

ទ្វិន្នន្តិ អនន្តរូបនិស្សយស្ស បកតូបនិស្សយស្សាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ. វត្ថុបុរេជាតស្ស វសេន បុរេជាតំ អារម្មណបុរេជាតស្ស អារម្មណេន សង្គហិតត្តា. អញ្ញិស្សា ចេតនាយាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវេនេវ បវត្តាយ ចេតនាយ. អរូបាហារា អបរិច្ចត្តសហជាតភាវា ឯវ អាហារបច្ចយោ ហោន្តិ, រូបាហារោ ឋិតិប្បត្តោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘សហជាតតោ អញ្ញស្ស កពឡីការាហារស្ស វសេន អាហារោ’’តិ. សហជាតតោ អញ្ញស្សាតិ ច ឥទំ អរូបាហារនិវត្តនត្ថំ វុត្តំ, ន កពឡីការាហារវិសេសនិវត្តនត្ថំ តាទិសស្សេវ តស្ស អភាវតោ. ន ហិ រូបាហារោ សហជាតបច្ចយោ ហោតិ, នាបិ បុរេជាតបច្ចយោ ហោតិ. យថា សហជាតានំ សហជាតបច្ចយោ ន ហោតិ, ឯវំ បុរេជាតានំ បច្ឆាជាតបច្ចយោ ន ហោតិ, បច្ឆាជាតានញ្ច បុរេជាតបច្ចយោ ន ហោតិ. កស្មា? តាទិសស្ស បច្ចយលក្ខណស្ស អភាវតោ. យេសញ្ហិ យោ ជនកោ, ន តេហិ តស្ស សហជាតតា អត្ថិ, នាបិ បុរេជាតតា បុរេជាតបច្ចយលក្ខណយុត្តា, បច្ឆាជាតបច្ចយតាយ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ រូបធម្មត្តា. ឧបត្ថម្ភកត្តេបិ ឯសេវ នយោ, តស្មា សហជាតាទិវិធុរោ ឯវ តស្ស បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ. តេនេវ ហិ ‘‘សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាតំ អាហារំ ឥន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឯត្ថ រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ វិយ រូបាហារោ វិសុំ គហិតោ. តថា ចាហ ‘‘រូបាហារោ…បេ… អាហារបច្ចយោវ ហោតី’’តិ. សហជាតតោ បុរេជាតតោ ច អញ្ញស្ស រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្សាតិ ឯត្ថ រូបាហារេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវញ្ច កត្វាតិ បុរិមបុរិមេហិ អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេន បច្ឆិមបច្ឆិមានំ គហិតត្តា តថា រូបាហារស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ច វសេន ឥធ អាហារិន្ទ្រិយបច្ចយានំ គហិតត្តាតិ អត្ថោ, អញ្ញថា ‘‘អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ, ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘អារម្មណ…បេ… ឥច្ចេវ វុត្ត’’ន្តិ. តទញ្ញាភាវាតិ តតោ អារម្មណាទិបច្ចយតោ អញ្ញស្ស ឥធាធិប្បេតកម្មាទិបច្ចយស្ស កុសលេ អភាវា. តស្មាតិ យស្មា អារម្មណតោ អញ្ញេសំ ទ្វិន្នំ វសេន ឧបនិស្សយោ វុត្តោ, តស្មា ‘‘អារម្មណាធិបតិ អារម្មណបច្ចយេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ វត្តព្ពំ, ន អារម្មណូបនិស្សយេតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ កស្មា បរិត្តត្តិកបញ្ហាវារបច្ចនីយេ អារម្មណំ ន វុត្តំ. ឧបនិស្សយេន ហិ អសង្គហិតត្តេ តំ វត្តព្ពមេវ សិយាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ បុរិមេហិ អសង្គហិតវសេន វុត្តានន្តិ បុរិមេហិ បច្ចយេហិ អសង្គហិតវសេន វុត្តានំ បច្ឆិមានំ បច្ចយានំ. សង្គហិតវិវជ្ជនាភាវតោតិ អត្តនា សមានលក្ខណតាយ សង្គហិតស្ស បច្ចយស្ស វិវជ្ជនាភាវតោ, វិវជ្ជនេ ការណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឧបនិស្សយតោ អញ្ញារម្មណាភាវតោតិ អប្បមាណោ ធម្មោ អប្បមាណស្ស ធម្មស្ស អារម្មណំ ហោន្តោ អារម្មណូបនិស្សយោវ ហោតិ អារម្មណាធិបតិភាវតោតិ អត្ថោ. យថា អារម្មណេ គហិតេ អារម្មណូបនិស្សយោ គហិតោវ ហោតិ ពលវារម្មណភាវតោ, ឯវំ អារម្មណូបនិស្សយេ គហិតេ អារម្មណំ គហិតមេវ ហោតិ តំសភាវត្តាតិ តត្ថ តំ វិសុំ ន ឧទ្ធដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ន បន អារម្មណូបនិស្សយស្ស អារម្មណេ អសង្គហិតត្តា’’តិ.

បច្ឆាជាតអាហារានន្តិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នតោ បុរេជាតកាយតោ បច្ឆាជាតានំ អរូបាហារានំ. តេ ហិ អត្តនា សហជាតអរូបធម្មានំ តំសមុដ្ឋានរូបធម្មានម្បិ សហជាតអត្ថិបច្ចយា ហោន្តិ, បុរេជាតានំ បន វត្ថូនំ បច្ឆាជាតអត្ថិបច្ចយោ. បច្ឆាជាតិន្ទ្រិយានន្តិ បច្ឆាជាតានំ អរូបិន្ទ្រិយានំ. សេសំ អាហារេ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. យស្មា ឯតេ អាហារិន្ទ្រិយា យស្មិំ ខណេ បុរេជាតអត្ថិបច្ចយំ លភន្តិ, តស្មិំយេវ ខណេ តំតំបច្ចយុប្បន្នានំ សហជាតអត្ថិបច្ចយោ បច្ឆាជាតអត្ថិបច្ចយោ ច ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សហាបិ អត្ថិអវិគតបច្ចយភាវោ ហោតី’’តិ. តិណ្ណន្តិ សហជាតាទីនំ តិណ្ណំ. ឆហិ ភេទេហីតិ វិសុំ គហិតេហិ សហជាតាទីហិ បញ្ចហិ យថារហំ ឯកជ្ឈំ គហិតភេទេន ចាតិ ឆហិ អត្ថិបច្ចយភេទេហិ. ឯកេកំ សង្គហេត្វាតិ អត្ថិបច្ចយលក្ខណំ អវិគតបច្ចយលក្ខណញ្ច វិសុំ វិសុំ ឆហិ ភេទេហិ សង្គហេត្វា វុត្តំ.

អជ្ឈត្តិកពាហិរភេទតោតិ វត្តព្ពំ ចក្ខាទីនំ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ច អធិប្បេតត្តា, សបរសន្តានិកានញ្ច ឥន្ទ្រិយានំ អនធិប្បេតត្តា. និស្សយបុរេជាតវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតានំ បុរេជាតភូតានន្តិ អធិប្បាយោ. តេសញ្ហិ បុរេជាតេ សង្គហោ. តទេកទេសស្សាតិ អារម្មណេកទេសស្ស, អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយានន្តិ អត្ថោ. តេសន្តិ និស្សយាទីនំ. ឧបនិស្សយាទីសូតិ ឧបនិស្សយបុរេជាតបច្ចយាទីសុ. តំ បន បុរេជាតភូតំ អារម្មណំ. តត្ថាតិ ឧបនិស្សយបច្ចយសង្គហេ. យថាវុត្តនយោ ចេត្ថ ឯកន្តេន គហេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯវ-សទ្ទោ អានេត្វា យោជេតព្ពោ, អញ្ញថា តេសុ បញ្ហេសុ ឯកសភាវតោវ បច្ចយស្ស អាគមនំ វុត្តំ សិយា. តេនាតិ ‘‘ឯកោវា’’តិ អវធារណេន អគ្គហិតេន. តេសូតិ សហជាតបុរេជាតបច្ចយេសុ. ឧក្កដ្ឋវសេនាតិ ‘‘ឯកោ ទ្វេ’’តិអាទិនា វុត្តឧក្កំសវសេន. តេ តេ បច្ចយេ សង្គហេត្វាតិ តេ ហេតុអាទិបច្ចយេ សហជាតាទិបច្ចយេហិ សង្គហេត្វា. ទស្សិតបច្ចយបរិច្ឆេទោតិ សោឡសាទិភេទេន សង្គហេត្វា ទស្សិតបច្ចយបរិច្ឆេទោ.

បភេទបរិហានីសូតិ សហជាតបច្ចយាទីហិ សង្គហិតបច្ចយប្បភេទេ តំតំបច្ចយបដិក្ខេបេ បញ្ហាបរិហានិយញ្ចាតិ អត្ថោ. នហេតុបច្ចយាតិ ឥមិនា ហេតុបច្ចយតោ អញ្ញេ បច្ចយា គហិតាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘នហេតុបច្ចយាតិ ឯត្ថ លព្ភមានបច្ចយេ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ សព្ពបច្ចនីយសាធារណលក្ខណវសេន វុត្តត្តា ឯវ ន វត្តព្ពំ សិយា, ន ហិ ហេតុបច្ចយេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ ហេតុធម្មោ ហេតុស្ស ធម្មស្ស សហជាតបច្ចយេន បច្ចយោតិ សក្កា វត្តុំ. វីសតិ បច្ចយាតិ ហេតុបច្ចយេន សទ្ធិំ វីសតិ បច្ចយា. បរិហានីយំ វិត្ថារកថំ ទស្សេន្តោតិ យោជនា.

៥២៨. តេហិ តេហិ បច្ចយេហីតិ សហជាតបច្ចយាទីហិ តេហិ តេហិ សង្គាហកភូតេហិ បច្ចយេហិ. តេ តេ បច្ចយាតិ សង្គហេតព្ពា អញ្ញមញ្ញបច្ចយាទយោ ហេតុបច្ចយាទយោ វា តេ តេ បច្ចយា. អញ្ញេសំ អភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន តេសំ សព្ពេសំ សម្ភវន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ទ្វេយេវាតិ អារម្មណាធិបតិំ អបនេត្វា អាហ. អព្យាកតស្សបីតិ បិ-សទ្ទេន ន កេវលំ កុសលស្សេវ, អថ ខោ អព្យាកតស្សបីតិ កុសលំ សម្បិណ្ឌេតិ.

៥៣០. តេន សទ្ធិន្តិ វត្ថុនា សទ្ធិំ. សុទ្ធានន្តិ កេវលានំ វត្ថុនា វិនា ច គហិតានំ កុសលក្ខន្ធានំ. យទិបិ វត្ថុនា សទ្ធិំ សហជាតដ្ឋោ នត្ថិ, និស្សយាទិភាវោ បន អត្ថេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុនា បនា’’តិអាទិមាហ.

សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតអាហារិន្ទ្រិយានំ អត្ថិបច្ចយេន សង្គហេតព្ពត្តា សហជាតាទីហិ សង្គហេតព្ពានំ តំសង្គហោ សុករោតិ ទស្សេតុំ ឧបនិស្សយេន សង្គហេតព្ពានំ សង្គហោ វុត្តនយោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘ចតូសុ សព្ពបច្ចយេ សង្គណ្ហិត្វា’’តិ. កម្មំ បន សហជាតូបនិស្សយេហិ អសង្គហេតព្ពតាបិ អត្ថីតិ សរូបតោ គហិតំ, អញ្ញថា ‘‘តីសុ បច្ចយេសូ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. មិស្សកាមិស្សកស្សាតិ សហជាតបុរេជាតាទិភាវេហិ មិស្សកស្ស តថា អមិស្សកស្ស ច. វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាតិ អត្ថិបច្ចយវិភាគសង្គាហកានំ សហជាតាទីនំ គហណេន. សព្ពបច្ចយានំ…បេ… ហោតីតិ ឥមិនា ‘‘ឥមស្មិំ បន បច្ចយុទ្ធារេ’’តិអាទិនា វុត្តោបិ បច្ចយសង្គហោ ឥធ អត្ថតោ ទស្សិតោយេវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

និស្សយោ កស្មា ន វុត្តោ? សហជាតនិស្សយោ បុរេជាតនិស្សយោតិ ហិ សក្កា វិភជិតុន្តិ អធិប្បាយោ. វិប្បយុត្តោ វា កស្មា ន វុត្តោ? បុរេជាតវិប្បយុត្តោ បច្ឆាជាតវិប្បយុត្តោតិ វិភជិតុំ សក្កាតិ អត្ថោ. យំ មិស្សកាមិស្សកភាវំ មនសិ កត្វា ‘‘អវត្តព្ពត្តា’’តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘និស្សយោ តាវា’’តិអាទិមាហ. វិសេសិតព្ពោ ‘‘វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អវិសេសេន បាឡិយំ វុត្តត្តា. សោ វិយាតិ អត្ថិបច្ចយោ វិយ, និស្សយបច្ចយោ វិយ វា អត្ថិបច្ចយវិសេសាភាវេន វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន វត្តព្ពោវ. ទ្វិន្នំ បច្ចយានំ វិយ បភេទសព្ភាវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សហជាតបុរេជាតានញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តថាតិអាទិនា វុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘វក្ខតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ មគ្គផលធម្មានំ មគ្គផលតំសមុដ្ឋានរូបវសេន សហជាតអត្ថិបច្ចយោ តេសំយេវ បុរេជាតចតុសន្តតិរូបវសេន បច្ឆាជាតអត្ថិបច្ចយោ វុត្តោ, ន បន វិប្បយុត្តបច្ចយភាវោ វក្ខតីតិ យោជនា. សោតិ វិប្បយុត្តបច្ចយោ.

ហេតុអាទីនំ សហជាតន្តោគធត្តា ហេតុអាទយោ តព្ពិសេសា ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សហជាតបច្ចយោ ច ហេតុអាទីហិ វិសេសេតព្ពោ’’តិ. សោតិ សហជាតបច្ចយោ. វិរុទ្ធបច្ចយេហីតិ សហជាតបុរេជាតស្ស សហជាតាទិភាវេន វិរុទ្ធេហិ បច្ចយេហិ. តេនាហ ‘‘ឧប្បត្តិកាលវិរុទ្ធេហិ បច្ចយេហី’’តិ.

បច្ចនីយុទ្ធារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយគណនវណ្ណនា

នហេតុមូលកវណ្ណនា

៥៣២. អធិបតិបច្ចយាទិភូតោ អារម្មណបច្ចយោតិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយេ វទតិ. តេ ច យស្មា អារម្មណសភាវា ឯវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បរិហាយតិយេវា’’តិ. បន្នរសសូតិ ទុតិយេ សហជាតបច្ចយេ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’តិអាទិនា វុត្តេសុ បន្នរសសុ. ឯកាទសន្នំ វសេនាតិ សហជាតបច្ចយោ, សហជាតតាវិសិដ្ឋា អធិបតិនិស្សយកម្មាហារិន្ទ្រិយត្ថិអវិគតហេតុឈានមគ្គា ចាតិ ឥមេសំ ឯកាទសន្នំ វសេន. សហជាតេ អន្តោគធា ហេតុអាទយោ. តស្មិំ បដិក្ខិត្តេតិ តស្មិំ សហជាតេ បដិក្ខិត្តេ បច្ចនីយតោ ឋិតេ. អនន្តោគធា សហជាតេ, កេ បន តេតិ អាហ ‘‘អារម្មណាធិបតិបុរេជាតនិស្សយាទយោ’’តិ. អារម្មណាទិអាការេនាតិ អារម្មណបុរេជាតនិស្សយនានាក្ខណិកកម្មាទិអាការេន.

តស្មិំ បដិក្ខិត្តេតិ តស្មិំ សហជាតបច្ចយេ បដិក្ខិត្តេ. ឥមេ វារាតិ សហជាតំ បុរេជាតន្តិ វិស្សជ្ជិតវារា. ឯតេ និស្សយាទយោតិ សហជាតតាវិសិដ្ឋេ និស្សយាទិកេ វទតិ, ន ឥតរេ. តេនាហ ‘‘យស្មា ច…បេ… បដិក្ខេបេន បដិក្ខិត្តា’’តិ.

និស្សយាទិភូតញ្ច សហជាតបច្ចយំ ឋបេត្វាតិ ឯតេន ‘‘ឋបេត្វា សហជាតបច្ចយ’’ន្តិ ឯត្ថ អន្តោគធនិស្សយាទិភាវោយេវ សហជាតបច្ចយោ គហិតោតិ ទស្សេតិ. និស្សយាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ហេតុអាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មវសេន បវត្តិសព្ភាវតោតិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយធម្មវសេន សហជាតាទីហិ បវត្តិសព្ភាវតោ អញ្ញមញ្ញេ បដិក្ខិត្តេ ‘‘កុសលោ កុសលាព្យាកតស្សា’’តិ វារោ បរិហាយតិ. តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នានន្តិ ឥទំ សាមញ្ញវចនម្បិ ‘‘អញ្ញមញ្ញបច្ចយសង្គហំ គតា’’តិ វចនតោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយលាភីនំយេវ គហណំ សិយាតិ អាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘កុសលោ ច កុសលស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមុទាយភូតោតិ ចតុក្ខន្ធសមុទាយភូតោ. ឯកទេសភូតេហីតិ តស្សេវ ឯកទេសភូតេហិ. ‘‘កុសលោ បនា’’តិអាទិ ‘‘នអញ្ញមញ្ញបច្ចយេន…បេ… បរិហាយតី’’តិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាវចនស្ស សមាធានវចនំ.

រូបក្ខន្ធេកទេសោវ ហោន្តិ រូបាហាររូបិន្ទ្រិយវសេន, ‘‘ឯកន្តេន វិប្បយុត្តបច្ចយធម្មេហី’’តិ វុត្តធម្មា ‘‘តេ’’តិ បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ ‘‘តេតិ តេ វិប្បយុត្តបច្ចយធម្មា’’តិ.

៥៣៣. បច្ចនីយគណនំ ទស្សេតុន្តិ វុត្តេបិ ននុ បច្ចយគណនមេវ ទស្សិតំ ហោតីតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ តំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘បច្ចនីយវារគណនា ហិ ទស្សិតា’’តិ. ពលវកម្មំ វិបាកស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ, ឥតរំ កម្មបច្ចយោ ឯវាតិ អាហ ‘‘វិបាកស្សបិ បន…បេ… កម្មបច្ចយោ ហោតី’’តិ.

នហេតុមូលកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៣៤. បរិច្ឆិន្នគណនានីតិ ឥទំ ន គណនាបេក្ខំ, អថ ខោ វិស្សជ្ជនាបេក្ខន្តិ អាហ ‘‘បរិច្ឆិន្នគណនានិ វិស្សជ្ជនានី’’តិ. បច្ចនីយតោ ឋិតោបិ ហេតុ នយានំ មូលភាវេនេវ ឋិតោតិ អាហ ‘‘ហេតុមូលកេ’’តិ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘នហេតុមូលក’’មិច្ចេវ វុត្តំ.

៥៣៨. មូលំ សង្ខិបិត្វាតិ សត្តមូលកំ អដ្ឋមូលកំ នវមូលកញ្ច សង្ខិបិត្វា. ទ្វីសូតិ ‘‘តីណី’’តិ វុត្តេសុ តីសុ វិស្សជ្ជនេសុ បុរិមេសុ ទ្វីសុ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមេសុ. តេនាហ ‘‘វិបាកោ បច្ចយុប្បន្នោ ហោតី’’តិ. តតិយេតិ ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមស្មិំ. តេសមុដ្ឋានិកកាយោតិ ឧតុចិត្តាហារានំ វសេន តេសមុដ្ឋានិកកាយោ.

៥៤៥. ឯតំ ទ្វយំ សន្ធាយ វុត្តំ, យថា អរូបំ អរូបស្ស, ឯវំ រូបម្បិ រូបស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតីតិ. រូបាព្យាកតោ អរូបាព្យាកតស្សាតិ ឥទំ វត្ថុខន្ធេ សន្ធាយ វុត្តំ. អរូបាព្យាកតោ រូបាព្យាកតស្សាតិ ឥទំ បន ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ចាតិ តេសំ ឯកន្តិកោ វិប្បយុត្តបច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘សហជាត…បេ… ហោតិយេវា’’តិ. សហជាតាហារិន្ទ្រិយវសេនាតិ សហជាតអរូបាហារិន្ទ្រិយវសេន.

៥៤៦. ឯកមូលកេកាវសានា អនន្តរបកតូបនិស្សយវសេន លព្ភន្តីតិ ឥទំ យថារហវសេន វុត្តន្តិ តំ យថារហំ បដិក្ខេបាបដិក្ខេបវសេនបិ ទស្សេតព្ពន្តិ ‘‘អត្ថិបច្ចយេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុរិមេសូតិ នារម្មណាទីសុ. នវាតិ ឯកមូលកាវសានា នវ. ទ្វេយេវាតិ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមេ ទ្វេយេវ.

បច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា

៥៥០. ឥមេហេវាតិ ‘‘កុសលោ កុសលស្ស, អកុសលោ អកុសលស្សា’’តិ ឥមេហិ ឯវ សមានា ហោន្តិ កុសលាទិតាសាមញ្ញេន. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថាភាវតោ បន ន អនុរូបា’’តិ. ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិអាទិនា សតិបិ ឧទ្ទេសតោ សាមញ្ញេ យេភុយ្យេន សិយា វិភង្គេ វិសេសោតិ អាហ ‘‘យថាយោគំ និទ្ទេសតោ ចា’’តិ.

៥៥១. ហេតុនាមន្តិ ហេតុ ច តំ នាមញ្ចាតិ ហេតុនាមំ. បច្ចយន្តិ តមេវ បច្ចយភូតំ សន្ធាយាតិ យោជនា.

៥៥២. ទ្វិន្នម្បិ អធិបតីនន្តិ សហជាតារម្មណាធិបតីនំ វសេន, តំ ‘‘កុសលំ កុសលស្ស សហជាតតោ ចេវ អារម្មណតោ ចា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. នារម្មណេ សត្តាតិ សហជាតាធិបតិស្ស វសេន វុត្តំ, ន សហជាតេ សត្តាតិ អារម្មណាធិបតិស្ស វសេន វុត្តន្តិ យោជនា. ឯវន្តិ យថា អធិបតិម្ហិ វុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថ សព្ពបច្ចយេសុ. ‘‘តស្មិំ តស្មិំ…បេ… ឧទ្ធរិតព្ពា’’តិ វត្វា តស្ស គណនុទ្ធារស្ស សុករតំ ឧបាយញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘អនុលោមេ…បេ… វិញ្ញាតុ’’ន្តិ អាហ.

អនុលោមបច្ចនីយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បច្ចនីយានុលោមវណ្ណនា

៦៣១. បរិហាបនគណនាយាតិ បរិហាបេតព្ពគណនាយ សមានត្តញ្ច ន ឯកន្តិកំ ឩនតមភាវស្សបិ សម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘នហេតុនារម្មណទុកស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ សទ្ធិំ យោជិយមានេន ឩនតរគណនេន អធិបតិបច្ចយេន បរិហីនាបីតិ យោជនា. សទ្ធិំ បរិហីនាបីតិ វា ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘អធិបតិបច្ចយេនា’’តិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. ឯតន្តិ លក្ខណំ.

អដ្ឋានន្តិ អនុលោមតោ អដ្ឋានំ អតិដ្ឋនំ. តិដ្ឋន្តីតិ អនុលោមតោតិ យោជនា. តេសន្តិ ហេតុអាទីនំ. ឥតរេសូតិ យាទិសា អធិប្បេតា, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អធិបតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមានិ ទ្វេតិ ‘‘កុសលាព្យាកតា អព្យាកតស្ស, អកុសលាអព្យាកតា អព្យាកតស្សា’’តិ ឥមានិ ច ទ្វេ.

នហេតុមូលកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.