(២) សង្ខ្យាវារវណ្ណនា

៧៣. យថា អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ វិសេសោ វិភង្គេ អត្ថីតិ ឥទំ ហេតុបច្ចយាទិវិភង្គតោ វិសេសភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. ន ហិ យាទិសោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយវិភង្គេ វិសេសោ, តាទិសោ បុរេជាតបច្ចយវិភង្គេ. តថា ហិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ បដិសន្ធិ លព្ភតិ, ន បុរេជាតបច្ចយេ. ‘‘វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិកេ វិភង្គេតិ ឥមិនា យស្មិំ បច្ចយេ វិបាកាព្យាកតំ ឧទ្ធដំ, តំ និទស្សនវសេន ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ហេតុបច្ចយាទីសុ ‘‘វិបាកាព្យាកតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា វិភង្គេ វិបាកាព្យាកតំ ឧទ្ធដំ អត្ថិ, ឯវំ វិបាកាព្យាកតាភាវំ អាសេវនបច្ចយេ វិសេសំ ទស្សេតីតិ.

៧៤. ឯតស្មិំ អនុលោមេតិ ឥមស្មិំ បដិច្ចវារេ បច្ចយានុលោមេ. សុទ្ធិកនយេតិ បឋមេ នយេ. ទស្សិតគណនតោតិ ‘‘នវ, តីណិ, ឯក’’ន្តិ ឯវំ សង្ខេបតោ ទស្សិតគណនតោ. តតោ បរេសុ នយេសូតិ តតោ បឋមនយតោ បរេសុ ទុតិយាទិនយេសុ. អញ្ញិស្សាតិ នវាទិភេទតោ អញ្ញិស្សា គណនាយ. អពហុគណនេន យុត្តស្ស ពហុគណនស្ស បច្ចយស្ស, តេន អពហុគណនេន. សមានគណនតា ចាតិ ច-សទ្ទោ ព្យតិរេកោ. តេន បច្ចនីយតោ អនុលោមេ យោ វិសេសោ វុច្ចតិ, តំ ជោតេតិ. តេនាហ ‘‘អនុលោមេយេវ ទដ្ឋព្ពា’’តិ. អនុលោមេយេវាតិ អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចនីយេ…បេ… វក្ខតី’’តិ វុត្តំ.

៧៦-៧៩. តេ បន តេរសមូលកាទិកេ នយេ សាសេវនសវិបាកេសុ ទ្វីសុ ទ្វាវីសតិមូលកេសុ សាសេវនមេវ គហេត្វា ឥតរំ បជហន្តោ អាហ ‘‘បច្ឆាជាតវិបាកានំ បរិហីនត្តា’’តិ. វិរោធាភាវេ សតីតិ ឥទំ ‘‘សិយា កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច អកុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទីសុ វិយ បរិកប្បវចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បុច្ឆាយ ទស្សិតនយេនា’’តិ. តស្ស ច តេវីសតិមូលកស្ស. នាមន្តិ តេវីសតិមូលកន្តិ នាមំ. ទ្វាវីសតិ…បេ… វុត្តន្តិ ឯតេន ទ្វាវីសតិមូលកោវ បរមត្ថតោ លព្ភតិ, ន តេវីសតិមូលកោតិ ទស្សេតិ.

អញ្ញបទានីតិ ហេតុអធិបតិបទាទីនិ. សុទ្ធិកនយោតិ បឋមនយោ, យំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកមូល’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណមូលកាទីសុ ន លព្ភតីតិ ទុមូលកាទីសុ តំ ន យោជីយតិ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ សោធេត្វា ឯវ ហិ អភិធម្មបាឡិ បវត្តា, តស្មា ‘‘អារម្មណេ…បេ… បញ្ហា’’តិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘តីណិយេវ បញ្ហា’’តិ បាឋេ. ‘‘វត្តុ អធិប្បាយានុវិធាយី សទ្ទប្បយោគោ’’តិ កត្វា អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘តតោ ឧទ្ធំ គណនំ និវារេតិ, ន អធោ បដិក្ខិបតី’’តិ. គណនាយ ឧបនិក្ខិត្តបញ្ញត្តិភាវតោ ហេដ្ឋាគណនំ អមុញ្ចិត្វាវ ឧបរិគណនា សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘តីសុ ឯកស្ស អន្តោគធតាយ ច ‘តីណិយេវា’តិ វុត្ត’’ន្តិ. អត្តនោ វចនន្តិ ‘‘តត្រិទំ លក្ខណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តំ អត្តនោ វចនំ.

៨០-៨៥. អវិគតា…បេ… វុត្តេបិ វិបល្លាសយោជនំ អកត្វាតិ អធិប្បាយោ. សា ទស្សិតា ហោតីតិ សា វិបល្លាសយោជនំ អកត្វា ទស្សិយមានា យទិបិ ទស្សិតា ហោតិ, ន ឯវំ អាវិករណវសេន ទស្សិតា ហោតិ តាទិសស្ស លិង្គនស្ស អភាវតោ យថា វិបល្លាសយោជនាយន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘វិបល្លាស…បេ… ហោតី’’តិ. ឯវមេវ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោតិ ‘‘យេ…បេ… តំ ទស្សេតុ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ អវិគតានន្តរ’’ន្តិអាទិនា យថា អធិប្បាយោ យោជិតោ, ឯវមេវ ‘‘តេនេតំ អាវិករោតី’’តិ ឯត្ថាបិ អធិប្បាយោ យោជេតព្ពោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា តត្ថ ‘‘ឩនតរគណនេហិ សមានគណនេហិ ច សទ្ធិំ សំសន្ទនេ ឩនតរា សមានា ច គណនា ហោតី’’តិ អយមត្ថោ ញាបនវសេន ទស្សិតោ, ឯវមិធាបីតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អារម្មណបច្ចយោ យេន យេន ពហុតរគណនេន វា សមានគណនេន វា បច្ចយេន សទ្ធិំ តិកទុកាទិភេទំ គច្ឆតិ, សព្ពត្ថ តីណេវ បញ្ហវិស្សជ្ជនានិ វេទិតព្ពានី’’តិ. ន កេវលមត្ថវិសេសាវិករណត្ថមេវេត្ថ តថា យោជនា កតា, អថ ខោ ទេសនាក្កមោយេវ សោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចនីយាទីសុបិ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មូលបទន្តិ អារម្មណបច្ចយាទិកំ តស្មិំ តស្មិំ នយេ មូលភូតំ បទំ. តត្ថាតិ បច្ចនីយាទីសុ. ឯតំ លក្ខណន្តិ ‘‘តត្រិទំ លក្ខណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តលក្ខណំ. តស្មាតិ យស្មា បុព្ពេនាបរំ បាឡិ ឯវមេវ បវត្តា, តស្មា ឯវ. តេន មូលបទំ អាទិម្ហិយេវ ឋបេត្វា ទេសនា ញាយាគតាតិ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ លិង្គនេន អត្ថវិសេសាវិករណំ កថន្តិ អាហ ‘‘ន ច វិញ្ញាតេ អត្ថេ វចនេន លិង្គេន ច បយោជនំ អត្ថី’’តិ.

បច្ចយានុលោមវណ្ណនា និដ្ឋិតា.