១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១០-២៦. សោតិ ទុក្ខសទ្ទោ. អញ្ញត្ថាតិ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខទុក្ខាធិដ្ឋានេសុ. អញ្ញនិរបេក្ខោតិ សង្ខារាទិបទន្តរានបេក្ខោ. តេនាតិ អញ្ញនិរបេក្ខទុក្ខបទគ្គហណតោ. តស្មិំ ទុក្ខទុក្ខេ វិសយភូតេ. ឯស ទុក្ខសទ្ទោ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ បឋមោ ទុក្ខសទ្ទោ. តញ្ច ទុក្ខទុក្ខំ. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខមេវ ទុក្ខសច្ចន្តិ នយិទំ អវធារណំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ទុក្ខំ ទុក្ខសច្ចមេវាតិ បន ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯកន្តេន ទុក្ខសច្ចមេវា’’តិ. សច្ចវិភង្គេ វុត្តេសុ សមុទយេសុ កោចិ ផលធម្មេសុ នត្ថីតិ សច្ចវិភង្គេ បញ្ចធា វុត្តេសុ សមុទយេសុ ឯកោបិ ផលសភាវេសុ នត្ថិ, ផលសភាវោ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ផលធម្មោ នត្ថី’’តិ ច បាឋោ. មគ្គសទ្ទោ ច ផលង្គេសូតិ សាមញ្ញផលង្គេសុ សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ‘‘មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៩២, ៤៩៥) អាគតោ មគ្គសទ្ទោ មគ្គផលត្តា បវត្តតិ ការណូបចារេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន មគ្គកិច្ចសព្ភាវា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា សច្ចទេសនាយ បភវាទិសភាវា ឯវ ធម្មា សមុទយាទិបរិយាយេន វុត្តា, ន អប្បភវាទិសភាវា, តស្មា. ឯត្ថ ច តេភូមកធម្មានំ យថារហំ ទុក្ខសមុទយសច្ចន្តោគធត្តា អសច្ចសភាវេ សភាវធម្មេ ច ឧទ្ធរន្តោ ផលធម្មេ ឯវ ឧទ្ធរិ. ននុ ច មគ្គសម្បយុត្តាបិ ធម្មា អសច្ចសភាវាតិ តេបិ ឧទ្ធរិតព្ពាតិ? ន, តេសំ មគ្គគតិកត្តា. ‘‘ផលធម្មេសូ’’តិ ឯត្ថ ធម្មគ្គហណេន វា ផលសម្បយុត្តធម្មានំ វិយ តេសម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បទសោធនេន…បេ… ឥធ គហិតាតិ ឯតេន អសច្ចសភាវានំ ធម្មានំ បករណេន និវត្តិតតំ អាហ. តេសន្តិ ទុក្ខាទីនំ. តព្ពិសេសនយោគវិសេសន្តិ តេន ទុក្ខាទិវិសេសនយោគេន វិសិដ្ឋតំ. សច្ចវិសេសនភាវេនេវ ទុក្ខាទីនំ បរិញ្ញេយ្យតាទិភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘ឯកន្តសច្ចត្តា’’តិ. យថា ចេត្ថាតិ យថា ឯតស្មិំ សច្ចយមកេ សុទ្ធសច្ចវារេ សច្ចវិសេសនភូតា ឯវ ទុក្ខាទយោ គហិតា. ឯវំ ខន្ធយមកាទីសុបីតិ ន សុទ្ធសច្ចវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោតិ អត្ថោ. បទសោធនវារេ តំមូលចក្កវារេ ច ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សមុទាយបទានំយេវ វុត្តត្តា វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ‘‘សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសូ’’តិ វុត្តំ. តថា ចេត្ថាបិ សុទ្ធវារេ ឯវ អយំ នយោ ទស្សិតោ. យទិ សុទ្ធក្ខន្ធាទិវារេសុ ខន្ធាទិវិសេសនភូតានមេវ រូបាទីនំ គហណេន ភវិតព្ពំ, អថ កស្មា ខន្ធាទិវិសេសនតោ អញ្ញេសម្បិ រូបាទីនំ វសេន អត្ថោ ទស្សិតោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ. បុរិមោ ឯវ អត្ថោ យុត្តោ, យុត្តិតោ បាឋោវ ពលវាតិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.