២. បវត្តិវារវណ្ណនា

២៧-១៦៤. ទុក្ខបរិញ្ញា យាវ ទុក្ខសមតិក្កមនត្ថាតិ សប្បទេសំ បវត្តាបិ សា តទត្ថាវហា ភវេយ្យាតិ កស្សចិ អាសង្កា សិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិយត្តា…បេ… កត្វា វុត្ត’’ន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អន្តិមភវេ ឋិតត្តា’’តិ ការណំ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបបត្តិយា ទុក្ខវិចារត្តា, ន ច សព្ពេ សុទ្ធាវាសា អន្តិមភវិកា ឧទ្ធំសោតវចនតោ. ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧប្បាទាវត្ថា. អវិសេសេន ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នា ធម្មា សម្ពន្ធីភាវេនេវ តំសមង្គី ច បុគ្គលោ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពេ ឧបបជ្ជន្តា’’តិអាទិំ វត្វា ស្វាយមត្ថោ យស្មា និច្ឆយរូបេន គហិតោ, និច្ឆិតស្សេវ ច អត្ថស្ស វិភាគទស្សនេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ‘‘តេស្វេវ…បេ… ឧបបន្នមេវា’’តិ អាហ. តត្ថ តេស្វេវ កេចិ ទស្សីយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោតិ ទុក្ខកោដ្ឋាសុប្បត្តិសមង្គិនោ. តេសូតិ សន្និដ្ឋានេន គហិតេសុ. មគ្គផលុប្បាទសមង្គីសូតិ មគ្គផលុប្បាទសមង្គីនំ, អយមេវ វា បាឋោ.

ឯត្ថ ចាតិអាទិនា ‘‘សព្ពេស’’ន្តិអាទិបាឡិយា បិណ្ឌត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្សាតិ ឥទំ អនាទរេ សាមិវចនំ. កត្ថចិ សមុទយសច្ចុប្បាទវោមិស្សេបិ ទុក្ខសច្ចេ តំរហិតស្ស សមុទយសច្ចុប្បាទរហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. កេចិ បន ‘‘សមុទយសច្ចាវោមិស្សស្សា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ ‘‘តំរហិតស្សា’’តិ ឥទំ បុរិមបទស្ស អត្ថវិវរណំ វេទិតព្ពំ. តំសហិតស្សាតិ សមុទយសច្ចុប្បាទសហិតស្ស ទុក្ខសច្ចុប្បាទស្ស ទស្សនវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. តេសន្តិ អសញ្ញសត្តានំ, បវត្តិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ ‘‘បវត្តេ’’តិអាទិនា វុត្តេសុ ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសុ ន គហិតោតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិយំ បន តេសំ ឧប្បាទស្ស បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតតា ទស្សិតា ឯវ. តថា និរោធោ ចាតិ យថា អសញ្ញសត្តានំ បដិសន្ធិយំ ទុក្ខសច្ចស្ស ឧប្បាទោ បឋមកោដ្ឋាសេន គហិតោ, បវត្តិយំ បន សោ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ ន គហិតោ, តថា តេសំ ទុក្ខសច្ចស្ស និរោធោបីតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ តណ្ហាវិប្បយុត្តចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិនា (យម. ១.សច្ចយមក.៨៨) និរោធវារេ បាឡិ បវត្តា. ឯសេវ នយោតិ យ្វាយំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា សមុទយសច្ចយមកេ បាឡិយា អត្ថនយោ វុត្តោ, មគ្គសច្ចយមកេបិ ឯសេវ នយោ, ឯវមេវ តត្ថាបិ អត្ថោ នេតព្ពោតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា តត្ថ បាឡិ បវត្តា.

ឯវញ្ច សតីតិ ឯវំ ខណវសេន ឱកាសគ្គហណេ សតីតិ យថាវុត្តមត្ថំ អននុជាននវសេន បច្ចាមសតិ. ឯតស្ស វិស្សជ្ជនេតិ ឯតស្ស យមកបទស្ស វិស្សជ្ជនេ. ‘‘អគ្គមគ្គស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អរហន្តានំ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា អគ្គមគ្គំ បដិលភិស្សន្តិ, តស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ, អសញ្ញសត្តំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ តត្ថ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, នោ ច តេសំ តត្ថ សមុទយសច្ចំ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ (យម. ១.សច្ចយមក.៧១) បុរិមកោដ្ឋាសស្ស អាគតត្តា វិរោធោ នត្ថីតិ ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ន ឧបបត្តិចិត្តុប្បាទក្ខណោ ភាវិនោ សមុទយបច្ចុប្បាទស្ស អាធារោ, អថ ខោ កាមាវចរាទិឱកាសោ, តស្មា. បុគ្គលោកាសវារោ ហេសាតិ យស្មា បុគ្គលោកាសវារោ ឯស, តស្មា ‘‘តេសំ តត្ថា’’តិ ឯត្ថ ឱកាសវសេន តត្ថ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យទិ បុគ្គលោកាសវារេ កាមាវចរាទិឱកាសវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ន ខណវសេន, អថ កស្មា ‘‘សព្ពេសំ ឧបបជ្ជន្តាន’’ន្តិអាទិនា ឱកាសំ អនាមសិត្វា តត្ថ វិស្សជ្ជនំ បវត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ…បេ… សោ ឯវា’’តិ. តត្ថ តត្ថាតិ ឱកាសវារេ. បុគ្គលវិសេសទស្សនត្ថន្តិ បុគ្គលសង្ខាតវិសេសទស្សនត្ថំ. យត្ថ តេតិ យស្មិំ កាមាវចរាទិឱកាសេ តេ បុគ្គលា.

កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ចិត្តជរូបមេវ អធិប្បេតំ ចិត្តបដិពទ្ធវុត្តិត្តាតិ ការណំ វទតិ. អបរេ ‘‘អរូបេតិ ឥមំ បុរិមាបេក្ខម្បិ ហោតីតិ តេន បវត្តំ វិសេសេត្វា អរូបភវវសេន អយមត្ថោ វុត្តោ, តស្មា ‘យស្ស វា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’តិអាទីសុបិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. បុគ្គលោ ន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វាវ គហិតោតិ ឥទំ ចិត្តស្ស អនធិកតត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន សមុទយសច្ចស្ស ឧប្បាទនិច្ឆយោ, តត្ថេវ តស្ស អនុប្បាទនិច្ឆយេនបិ ភវិតព្ពំ ចិត្តេន ច វិនា បុគ្គលស្សេវ អនុបលព្ភនតោតិ ‘‘យស្ស សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ សមុទយសច្ចាធារំ ចិត្តំ អត្ថតោ គហិតមេវាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អបិច ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ ន សព្ពោ រូបុប្បាទោ ឯកន្តេន ចិត្តុប្បាទាធីនោតិ សក្កា វត្តុំ ចិត្តុប្បត្តិយា វិនាបិ តត្ថ រូបុប្បត្តិទស្សនតោ, តស្មា ចិត្តជរូបមេវ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ, ន ឥតរំ, ឥតរំ បន តស្ស តីសុបិ ខណេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. វិភជិតព្ពា អវិភត្តា នាម នត្ថីតិ សិយាយំ បសង្គោ បឋមវារេ, ទុតិយវារេ បន វិភជនា ឯវ សាតិ នាយំ បសង្គោ លព្ភតិ, បឋមវារេបិ វា នាយំ បសង្គោ. កស្មា? ឯសា ហិ យមកស្ស បកតិ, យទិទំ យថាលាភវសេន យោជនា.

ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមំ ភវង្គំ, ទុតិយំ ចិត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. ភវនិកន្តិយា អាវជ្ជនម្បិ វិបាកប្បវត្តិតោ វិសទិសត្តា ‘‘ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ សក្កា, តតោ បដ្ឋាយ បុព្ពេ តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថាតិ វត្តព្ពាតិ អបរេ. ភវនិកន្តិយា បន សហជាតំ បឋមំ ចិត្តំ ឥធ ទុតិយំ ចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ. តតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ អព្យាកតភាវេន សមានជាតិកត្តា ឯកន្តិ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា តស្ស តត្ថ សមុទយសច្ចំ នុប្បជ្ជិត្ថេវាតិ. តេនាហ ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ. តស្មិន្តិ ទុតិយេ ចិត្តេ. តេន សមានគតិកត្តាតិ តេន យថាវុត្តទុតិយចិត្តេន ច តំសមង្គិនោ វា ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច សមុទយសច្ចន្តិ វត្តព្ពភាវេន សមានគតិកត្តា. ឯវញ្ច កត្វាតិ តេន សមានគតិកតាយ ទស្សិតត្តា ឯវ. យថាវុត្តាតិ ទុតិយាកុសលចិត្តតោ បុរិមសព្ពចិត្តសមង្គិនោ អគ្គហិតា ហោន្តិ ឥតរភាវាភាវតោ. វុត្តមេវត្ថំ បាឋន្តរេន សមត្ថេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេតិ ចតុវោការា. វជ្ជេតព្ពាតិ ‘‘ឥតរេស’’ន្តិ វិសេសនេន និវត្តេតព្ពា. បញ្ចវោការា វិយ យថាវុត្តា សុទ្ធាវាសាតិ ទុតិយចិត្តក្ខណសមង្គិភាវេន វុត្តប្បការា យថា សុទ្ធាវាសសង្ខាតា បញ្ចវោការា បុព្ពេ វុត្តា សន្តិ, ឯវំ ចតុវោការា បុព្ពេ វុត្តា ន ហិ សន្តីតិ យោជនា.

‘‘យស្ស យត្ថា’’តិ បុគ្គលោកាសា អាធេយ្យាធារភាវេន អបេក្ខិតាតិ អាហ ‘‘បុគ្គលោកាសា អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នា គហិតា’’តិ. កាមាវចរេ…បេ… ឧបបន្នាតិ ឯត្ថ កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ រូបាវចរំ ឧបបន្នា, រូបាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នា, វា-សទ្ទេន កាមាវចរេ អភិសមេតាវិនោ អរូបាវចរំ ឧបបន្នាតិ ច យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ ឧបបន្នោកាសេ. អភិសមយោតិ ឧបរិមគ្គាភិសមយោ យាវ ឧបបន្នោ ន ភវិស្សតិ, តាវ តេ តត្ថ ឧបបន្នបុគ្គលា ឯត្ថ ឯតស្មិំ ‘‘អភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិនា វុត្តេ ទុតិយកោដ្ឋាសេ ន គយ្ហន្តិ បុគ្គលោកាសានំ អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ឆិន្នត្តា. យទិ ឯវំ កិំ តេ ឥមស្មិំ យមកេ អសង្គហិតាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘សមានគតិកាតិ វិសុំ ន ទស្សិតា’’តិ, តំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ‘‘អនភិសមេតាវីន’’ន្តិ ឥមិនា បឋមបទេន គហិតា សព្ពត្ថ មគ្គុប្បត្តិរហេ សម្បត្តិភវេ តត្ថ សុទ្ធាវាសេ យេ អនភិសមេតាវិនោ, តេសុ ទ្វិប្បការេសុ សុទ្ធាវាសា យស្មិំ កាលេ តត្ថ អនភិសមេតាវិនោតិ គហេតព្ពា, តត្ថ នេសំ តថា គហេតព្ពកាលស្ស វិសេសនត្ថំ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ ទុតិយេ ចិត្តេ វត្តមានេ’’តិ វុត្តន្តិ.

ឯតេនាតិ ឯតេន វចនេន. វោទានចិត្តំ នាម មគ្គចិត្តានំ អនន្តរបច្ចយភូតំ ចិត្តំ, ឥធ បន អគ្គមគ្គចិត្តស្ស. តតោតិ យថាវុត្តវោទានចិត្តតោ បុរិមតរចិត្តសមង្គិនោ, អនុលោមញាណសម្បយុត្តចិត្តសមង្គិនោ, អវសិដ្ឋវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាចិត្តាទិសមង្គិនោបិ. តេនាហ ‘‘យាវ សព្ពន្តិមតណ្ហាសម្បយុត្តចិត្តសមង្គី, តាវ ទស្សិតា’’តិ.

បដិសន្ធិចុតិចិត្តានំ ភង្គុប្បាទក្ខណា បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គុប្បាទក្ខណេហិ ទុក្ខសច្ចាទីនំ នុប្បាទាទីសុ សមានគតិកាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បវត្តេ ចិត្តស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ ចុតិចិត្តស្សបិ ឧប្បាទក្ខណស្ស គហណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ទ្វីសុបិ កោដ្ឋាសេសូតិ សមុទយសច្ចស្ស ភាវិនោ និរោធស្ស អប្បដិក្ខេបបដិក្ខេបវសេន បវត្តេសុ បុរិមបច្ឆិមកោដ្ឋាសេសុ. ន វិសេសិតន្តិ យថាវុត្តេ អប្បដិក្ខេបេ ច សតិបិ វិសេសេត្វា ន វុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស តាទិសស្ស មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណសមង្គិនោ បុរិមកោដ្ឋាសស្សេវ អភជនតោ កោដ្ឋាសទ្វយសម្ភវាភាវតោតិ អត្ថោ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យស្ស ទុក្ខសច្ច’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ‘‘មគ្គស្ស ច ផលស្ស ចា’’តិ វុត្តមគ្គផលានិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិណ្ណំ ផលានំ ទ្វិន្នញ្ច មគ្គាន’’ន្តិ អាហ. តានិ បន ហេដ្ឋិមានិ តីណិ ផលានិ មជ្ឈេ ច ទ្វេ មគ្គា វេទិតព្ពា. និរន្តរំ អនុប្បាទេត្វាតិ បដិបក្ខធម្មេហិ អវោកិណ្ណំ កត្វា សហ វិបស្សនាយ មគ្គំ ឧប្បាទេន្តេន យា សាតច្ចកិរិយា កាតព្ពា, តំ អកត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អន្តរន្តរា…បេ… ឧប្បាទេត្វា’’តិ. ‘‘អរូបេ មគ្គស្ស ច ផលស្ស ច ភង្គក្ខណេ’’តិ អវិសេសតោ វុត្តេ កថមយំ វិសេសោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញវចនេនបី’’តិអាទិ. តេន អបវាទវិសយបរិយាយេន ឧបសគ្គា អភិនិវិសន្តីតិ លោកសិទ្ធោយំ ញាយោតិ ទស្សេតិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.