៨. ចិត្តយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១-៦២. សរាគាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស សរាគំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស អវិមុត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ. កុសលាទីតិ បន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘យស្ស កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘យស្ស សរណំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតី’’តិ វារោ, តាវ សង្គណ្ហាតិ, តស្មា សរាគាទិកុសលាទីហីតិ សរាគាទីហិ អវិមុត្តន្តេហិ, កុសលាទីហិ អរណន្តេហិ បទេហិ មិស្សកា វារា. សុទ្ធិកាតិ កេវលា យថាវុត្តសរាគាទីហិ កុសលាទីហិ ច អមិស្សកា. តយោ តយោតិ បុគ្គលធម្មវសេន តយោ តយោ មហាវារា. យទិ ឯវំ កថំ សោឡស បុគ្គលវារាតិ អាហ ‘‘តត្ថ តត្ថ បន វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា’’តិ. តត្ថ តត្ថ សោឡសវិធេ សរាគាទិមិស្សកចិត្តេ វុត្តេ បុគ្គលេ ឯវ ឯកជ្ឈំ សម្បិណ្ឌេត្វា សង្គហេត្វា ‘‘សោឡស បុគ្គលវារា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ធម្មបុគ្គលធម្មវារា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ន និរន្តរំ វុត្តេតិ ធម្មេ បុគ្គលធម្មេ ច អនាមសិត្វា សោឡសសុបិ ឋានេសុ និរន្តរំ បុគ្គលេ ឯវ វុត្តេ សម្បិណ្ឌេត្វា សោឡស បុគ្គលវារា ន វុត្តាតិ អត្ថោ.

សំសគ្គវសេនាតិ សំសជ្ជនវសេន ទេសនាយ វិមិស្សនវសេន. អញ្ញថា ហិ ឧប្បាទនិរោធា បច្ចុប្បន្នានាគតកាលា ច កថំ សំសជ្ជីយន្តិ. សេសានម្បិ វារានន្តិ ឧប្បាទុប្បន្នវារាទីនំ. តំតំនាមតាតិ យថា ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ចិត្តំ ឧប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា ឧប្បាទឧប្បន្នភាវាមសនតោ ឧប្បាទឧប្បន្នវារោតិ នាមំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ សេសវារានម្បីតិ អាហ ‘‘តំតំនាមតា បាឡិអនុសារេន វេទិតព្ពា’’តិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៦៣. តថារូបស្សេវាតិ បច្ឆិមចិត្តសមង្គិនោ ឯវ. តញ្ច ចិត្តន្តិ តញ្ច យថាវុត្តក្ខណំ បច្ឆិមចិត្តំ. ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ ឥមស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ភង្គក្ខណសមង្គិមេវា’’តិ វុត្តំ និរុជ្ឈមានាការស្ស ‘‘ឯវំបការ’’ន្តិ វុត្តត្តា.

៦៥-៨២. ទ្វយមេតន្តិ យំ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នមេវ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណាបគមេន ឧប្បជ្ជិត្ថ នាម, តទេវ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បាទំ បត្តត្តា ឧប្បជ្ជិត្ថ, អនតីតត្តា ឧប្បជ្ជតិ នាមា’’តិ វុត្តំ, ឯតំ ឧភយម្បិ. ឯវំ ន សក្កា វត្តុន្តិ ឥមិនា វុត្តប្បការេន ន សក្កា វត្តុំ, បការន្តរេន បន សក្កា វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា បឋមបក្ខំ វិភាវេតិ. វិភជិតព្ពំ សិយាតិ ‘‘ភង្គក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ, នោ ច ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បាទក្ខណេ តំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្ថ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ចា’’តិ វិភជិតព្ពំ សិយា, ន ច វិភត្តំ. ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា ខណបច្ចុប្បន្នេ ចិត្តេ វុត្តនយេន ឧភយស្សបិ លព្ភមានត្តា, ន ច វុត្តំ. ឥទានិ យេន បការេន សក្កា វត្តុំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ’’តិអាទិមាហ. បុគ្គលោ វុត្តោ, បុគ្គលវារោ ហេសោតិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ បុគ្គលស្ស. ន ច កិញ្ចិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណសមង្គិភាវតោ. តំ បន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យំ ចិត្តសមង្គី សោ បុគ្គលោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិ អនេកចិត្តវសេនាយំ យមកទេសនា បវត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ចិត្តន្តិ ហិ…បេ… តិដ្ឋតី’’តិ. សន្និដ្ឋានវសេន និយមោ វេទិតព្ពោ, អញ្ញថា ‘‘នោ ច តេសំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បដិសេធោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. តាទិសន្តិ តថារូបំ, យទវត្ថោ ឧប្បន្នឧប្បជ្ជមានតាទិបរិយាយេហិ វត្តព្ពោ ហោតិ, តទវត្ថន្តិ អត្ថោ.

៨៣-១១៣. ឥមស្ស បុគ្គលវារត្តាតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តស្ស ឥមស្ស អតិក្កន្តកាលវារស្ស បុគ្គលវារត្តា. បុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ ‘‘យស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ…បេ… តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ ចិត្តសមង្គិបុគ្គលោ បុច្ឆិតោតិ បុគ្គលស្សេវ វិស្សជ្ជនេន ភវិតព្ពំ, ឥតរថា អញ្ញំ បុច្ឆិតំ អញ្ញំ វិស្សជ្ជិតំ សិយា. ន កោចិ បុគ្គលោ ន គហិតោ សព្ពសត្តានំ អនិព្ពត្តចិត្តតាភាវតោ. តេ ច បន សព្ពេ បុគ្គលា. និរុជ្ឈមានក្ខណាតីតចិត្តាតិ និរុជ្ឈមានក្ខណា ហុត្វា អតីតចិត្តា. តថា ទុតិយតតិយាតិ យថា បឋមបញ្ហោ អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា បដិវចនេន វិស្សជ្ជេតព្ពោ សិយា, តថា តតោ ឯវ ទុតិយតតិយបញ្ហា ‘‘អាមន្តា’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជេតព្ពា សិយុន្តិ អត្ថោ. ចតុត្ថោ បន បញ្ហោ ឯវំ វិភជិត្វា បុគ្គលវសេនេវ វិស្សជ្ជេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ឆិមចិត្តស្សា’’តិអាទិំ វត្វា តថា អវចនេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តវសេន បុគ្គលវវត្ថានតោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘ភង្គក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា វត្តមានស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ, ‘‘អតីតំ ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណញ្ច វីតិក្កន្តន្តិ ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ឥមិនា បន អតីតស្ស ចិត្តស្ស វសេន បុគ្គលោ ឧប្បាទក្ខណាតីតចិត្តោ វុត្តោ.

តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ បុគ្គលេសុ. បុរិមស្សាតិ បឋមំ វុត្តស្ស សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតស្ស ចិត្តំ ន ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្តំ. ‘‘នោ ច ភង្គក្ខណំ វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. បច្ឆិមស្ស វីតិក្កន្តំ ចិត្តំ ភង្គក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភង្គក្ខណញ្ច វីតិក្កន្ត’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ឯវមាទិកោ បុគ្គលវិភាគោតិ ទុតិយបញ្ហាទីសុ វុត្តំ សន្ធាយាហ. តស្ស ចិត្តស្ស តំតំខណវីតិក្កមាវីតិក្កមទស្សនវសេនាតិ តស្ស តស្ស ឧប្បាទក្ខណស្ស ភង្គក្ខណស្ស ច យថារហំ វីតិក្កមស្ស អវីតិក្កមស្ស ច ទស្សនវសេន ទស្សិតោ ហោតិ បុគ្គលវិភាគោតិ យោជនា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អតិក្កន្តកាលវារេ. បុគ្គលវិសិដ្ឋំ ចិត្តំ បុច្ឆិតំ ‘‘យស្ស ចិត្តំ តស្ស ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា. យទិបិ បុគ្គលប្បធានា បុច្ឆា បុគ្គលវារត្តា. អថាបិ ចិត្តប្បធានា បុគ្គលំ វិសេសនភាវេន គហេត្វា ចិត្តស្ស វិសេសិតត្តា. ឧភយថាបិ ទុតិយបុច្ឆាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា អនវសេសបុគ្គលវិសយត្តា. តថា បន អវត្វា ‘‘អតីតំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា និរោធក្ខណ…បេ… ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ យោជនា. ឯស នយោ ‘‘ន និរុជ្ឈមាន’’ន្តិ ឯត្ថាបីតិ និរុជ្ឈមានំ ខណំ និរោធក្ខណំ ខណំ វីតិក្កន្តកាលំ កិំ តស្ស ចិត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

១១៤-១១៦. សរាគបច្ឆិមចិត្តស្សាតិ សរាគចិត្តេសុ បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស, ឯកស្ស បុគ្គលស្ស រាគសម្បយុត្តចិត្តេសុ យំ សព្ពបច្ឆិមំ ចិត្តំ, តស្ស. សោ បន បុគ្គលោ អនាគាមី វេទិតព្ពោ. ន និរុជ្ឈតិ និរោធាសមង្គិតាយ. និរុជ្ឈិស្សតិ ឥទានិ និរោធំ បាបុណិស្សតិ. អប្បដិសន្ធិកត្តា បន តតោ អញ្ញំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. ឥតរេសន្តិ យថាវុត្តសរាគបច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ វីតរាគចិត្តសមង្គិញ្ច ឋបេត្វា អវសេសានំ ឥតរសេក្ខានញ្ចេវ បុថុជ្ជនានញ្ច.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.