៧. អនុសយយមកំ

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ, តណ្ហាសមុទយា រូបសមុទយោ, កម្មសមុទយា រូបសមុទយោ. លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ ច ឯវមាទិនា កុសលមូលកុសលាទីនំ បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បច្ចយទីបកេន មូលយមកេនា’’តិ. ‘‘សោ ‘អនិច្ចំ រូបំ, អនិច្ចំ រូប’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ចក្ខុ អនិច្ចំ, រូបា អនិច្ចា’’តិ ច អាទិនា ពហុលខន្ធាទិមុខេន អនិច្ចានុបស្សនាទយោ វិហិតាតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធាទីសុ តីរណពាហុល្លតោ’’តិ. កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនតោ បរំ បហានកិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនុសយបហានន្តា បហានបរិញ្ញា’’តិ. យទិបិ អនុសយេហិ សម្បយោគតោ អារម្មណតោ វា បហានបរិញ្ញា នប្បវត្តតិ, អនុសយាភាវេ បន តទារម្ភោ ឯវ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អនុសយេហិ បហានបរិញ្ញំ វិភាវេតុ’’ន្តិ. អនុសយភាវេន លព្ភមានានន្តិ អនុសយភាវេន វិជ្ជមានានំ, អនុសយសភាវានន្តិ អត្ថោ. តីហាការេហីតិ បរិច្ឆេទាទីហិ តីហិ បការេហិ. អនុសយេសុ គណនសរូបប្បវត្តិដ្ឋានតោ អពោធិតេសុ បុគ្គលោកាសាទិវសេន បវត្តិយមានា តព្ពិសយា ទេសនា ន សុវិញ្ញេយ្យា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសុ តថា…បេ… ទុរវពោធត្តា’’តិ.

ឯត្ថ បុរិមេសូតិ បទុទ្ធារោ អនន្តរស្ស វិធិ បដិសេធោ វាតិ កត្វា សានុសយវារាទិអបេក្ខោ, ន អនុសយវារាទិអបេក្ខោ អនុសយវារេ បាឡិវវត្ថានស្ស បគេវ កតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតេសុ សានុសយវារាទីសុ បុរិមេសូតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. សានុសយវារាទីសុ ហិ តីសុ បុរិមេសុ ឱកាសវារេ យតោ តតោតិ ទេសនា បវត្តា, ន អនុសយវារាទីសុ. អត្ថវិសេសាភាវតោតិ ‘‘កាមធាតុយា ចុតស្សា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០២) បាឡិអាគតបទស្ស, ‘‘កាមធាតុំ វា បន ឧបបជ្ជន្តស្សា’’តិអាទិនា យមកភាវេន អដ្ឋកថាអាទិគតបទស្ស ច អត្ថវិសេសាភាវតោ. កថមយំ យមកទេសនា សិយា ទុតិយស្ស បទស្ស អភាវតោតិ អត្ថោ. យទិ នាយំ យមកទេសនា, អថ កស្មា ឥធាគតាតិ អាហ ‘‘បុរិមវារេ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អនុសយដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនន្តិ អនុសយដ្ឋានតាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ. ឯវម្បិ កថមិទំ អនុសយយមកំ យមកទេសនាសព្ភាវតោតិ អាហ ‘‘យមកទេសនា…បេ… នាមំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. អត្ថវសេនាតិ បដិលោមត្ថវសេន. បឋមបទេន ហិ វុត្តស្ស វិបរិវត្តនវសេនបិ យមកទេសនា ហោតិ ‘‘រូបំ រូបក្ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធោ រូប’’ន្តិអាទីសុ (យម. ១.ខន្ធយមក.២), តត្ថ បន អត្ថវិសេសោ អត្ថិ, ឥធ នត្ថិ, តស្មា ន តថា ទេសនា កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថវិសេសាភាវតោ បន ន វុត្តា’’តិ. លព្ភមានតាវសេនាតិ បុច្ឆាយ លព្ភមានតាវសេន.

ឧប្បត្តិអរហតំ ទស្សេតីតិ ឥមិនា និប្បរិយាយេន អនុសយា អនាគតាតិ ទស្សិតំ ហោតិ យតោ តេ មគ្គវជ្ឈា, ន ច អតីតបច្ចុប្បន្នា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ ឧប្បន្នត្តា. យំសភាវា បន ធម្មា អនាគតា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ, តំសភាវា ឯវ តេ អតីតបច្ចុប្បន្នា វុត្តា. ន ហិ ធម្មានំ អទ្ធាភេទេន សភាវភេទោ អត្ថិ, តស្មា អនុសយានំ អតីតបច្ចុប្បន្នភាវា បរិយាយតោ លព្ភន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ (យម. អដ្ឋ. អនុសយយមក ១) ‘‘អតីតោបិ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំបការាតិ អនុសយប្បការា, ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហាឥច្ចេវ អត្ថោ. សោ ឯវំបការោ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិច្ឆិន្នភាវទីបនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ន ខន្ធយមកាទីសុ វិយ ឧប្បជ្ជមានតា’’តិ, បច្ចុប្បន្នតាតិ អត្ថោ. តេនេវាតិអាទិនា យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ និន្នានាករណោតិ និព្ពិសេសោ. ឧប្បជ្ជនានុសយានំ និន្នានាករណត្តា ឯវ ហិ ‘‘ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ២០៣) អាគតំ. អនុសយនញ្ហិ ឯត្ថ និវិសនន្តិ អធិប្បេតំ.

ឥទានិ យេន បរិយាយេន អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ អនុសយវោហារោ, តំ ទស្សេតុកាមោ អនាគតម្បិ តេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អនុរូបំ ការណំ បន…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ អាហ. ឯតេន ភូតបុព្ពគតិយា អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ ឧប្បត្តិរហតា វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឧប្បត្តិអរហតា នាម កិលេសានំ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ វេទិតព្ពា. សា ច អតីតបច្ចុប្បន្នេសុបិ អត្ថេវាតិ បការន្តរេនបិ តេសំ បរិយាយតោវ អនុសយភាវំ បកាសេតិ. តេនេវាហ ‘‘មគ្គស្ស បនា’’តិអាទិ. តាទិសានន្តិ យេ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បត្តិរហា, តាទិសានំ. ធម្មោ ឯវ ច ឧប្បជ្ជតិ, ន ធម្មាការោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ ធម្មាការា អនិច្ចតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចន្តិ. យទិ បន តេ ឧប្បាទាទិសមង្គិនោ សិយុំ, ធម្មា ឯវ សិយុំ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បហីនាការោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វត្តុំ ន យុជ្ជតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ថាមគមនំ អគ្គហេត្វា អប្បហីនដ្ឋមត្តមេវ គហេត្វា ចោទកោ ចោទេតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តានុសយ…បេ… អាបជ្ជតីតិ ចេ’’តិ. ន ហិ ថាមគមនេ គហិតេ ចោទនាយ ឱកាសោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិ. វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, ន កេវលមដ្ឋកថាយមេវ បាឋគតោវាយមត្ថោ, តស្មា ឯវមេវ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោ…បេ… យុត្ត’’ន្តិ វត្វា កិំ បន តំ ថាមគមនន្តិ បរាសង្កំ និវត្តេន្តោ ‘‘ថាមគតន្តិ ច…បេ… វុត្តា’’តិ អាហ. តត្ថ អញ្ញេហិ អសាធារណោតិ កិលេសវត្ថុអាទីនំ កិលេសតាទិសភាវោ វិយ កាមរាគាទិតោ អញ្ញត្ថ អលព្ភមានោ តេសំយេវ អាវេណិកោ សភាវោ, យតោ តេ ភវពីជំ ភវមូលន្តិ ច វុច្ចន្តិ. យស្មា ច ថាមគមនំ តេសំ អនញ្ញសាធារណោ សភាវោ, តស្មា អនុសយនន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមគតោតិ អនុសយសមង្គីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ.

‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ អនុសេតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ អនុសេតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣) អនុសយវារេ វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិនា (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០) វុត្តោតិ អនុសយនាការោ ឯវ ឧប្បជ្ជនវារេ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន គហិតោតិ ‘‘ឧប្បជ្ជនវារោ អនុសយវារេន និន្នានាករណោ វិភត្តោ’’តិ យំ វុត្តំ, តត្ថ វិចារំ អារភតិ ‘‘អនុសយឧប្បជ្ជនវារានំ សមានគតិកត្តា’’តិអាទិនា. ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ សិយាតិ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អប្បហីនាការទីបកំ សិយា. តថា ច សតិ យថា ‘‘ឥមស្ស ឧប្បាទា’’តិ ឯត្ថ ឥមស្ស អនិរោធាតិ អយមត្ថោបិ ញាយតិ, ឯវំ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តេ អត្ថតោ ‘‘ន ឧប្បជ្ជតី’’តិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ អប្បហីនាការស្ស ឧប្បត្តិរហភាវស្ស អនុប្បជ្ជមានសភាវត្តាតិ ចោទនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧប្បជ្ជតីតិ វចនស្ស អវុត្តតា ន សក្កា វត្តុន្តិ ចេ’’តិ អាហ. វចនត្ថវិសេសេន តំទ្វយស្ស វុត្តត្តាតិ ឯតេន ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្ថេន វារន្តរទេសនា ហោតិ យថា សហជាតសំសដ្ឋវារេសូតិ ទស្សេតិ. អនុរូបំ ការណំ លភិត្វាតិអាទិ តមេវ វចនត្ថវិសេសំ វិភាវេតុំ អារទ្ធំ. ឧប្បត្តិយោគ្គន្តិ ឧប្បត្តិយា យោគ្គំ, ឧប្បជ្ជនសភាគតន្តិ អត្ថោ. យតោ អនុសយា ឧប្បត្តិរហាតិ វុច្ចន្តិ, ឯកន្តេន ចេតទេវ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ? អាមន្តា’’តិអាទិវចនតោ (យម. ២.អនុសយយមក.៣០០). ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុសយា’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ សទា វិជ្ជមានា នុ ខោ តេ អបរិនិប្ផន្នានុសយនដ្ឋេន ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ តំនិសេធនត្ថំ ‘‘អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បត្តិអរហភាវេន ថាមគតតា អនុសយដ្ឋោតិ យំ តេសំ ឧប្បត្តិយោគវចនំ វុត្តំ, តំ សម្មទេវ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អនុសយសទ្ទស្សា’’តិអាទិនា. តេន វារទ្វយទេសនុប្បាទិកា អនុសយសទ្ទត្ថនិទ្ធារណាតិ ទស្សេតិ. តម្បិ សុវុត្តមេវ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេនាតិ ឥទម្បិ ‘‘អភិធម្មេ តាវា’’តិអាទិនា អាគតំ តិវិធមេវ តន្តិំ សន្ធាយាហាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តន្តិត្តយេនបិ ហិ ចិត្តសម្បយុត្តតា ទីបិតា ហោតី’’តិ.

បរិច្ឆេទបរិច្ឆិន្នុទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា

២. ឯវំ សតីតិ វេទនានំ វិសេសិតព្ពភាវេ កាមធាតុយា ច វិសេសនភាវេ សតិ. កាមាធាតុយា អនុសយនដ្ឋានតា ន វុត្តា ហោតិ អប្បធានភាវតោ, បធានាប្បធានេសុ បធានេ កិច្ចទស្សនតោ, វិសេសនភាវេន ចរិតព្ពតាយ ចាតិ អធិប្បាយោ. ហោតុ កោ ទោសោតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កមានោ អាហ ‘‘ទ្វីសុ បនា’’តិអាទិ. ទ្វីសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, តថា ‘‘តីសុ ធាតូសូ’’តិ ឯត្ថាបិ. តស្មាតិ យស្មា ធាតុអាទិភេទេន តិវិធំ អនុសយដ្ឋានំ, តត្ថ ច រូបារូបធាតូនំ ភវរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា វុត្តាតិ កាមធាតុយា កាមរាគស្ស អនុសយដ្ឋានតា ឯកន្តេន វត្តព្ពា, តស្មា. តីសុ ធាតូសុ តីសុ វេទនាសូតិ ច និទ្ធារណេ ភុម្មំ, កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសូតិ ច អាធារេ.

ទ្វីស្វេវាតិ ទ្វីសុ សុខោបេក្ខាសុ ឯវ. សព្ពាសុ ទ្វីសូតិ យាសុ កាសុចិ ទ្វីសុ. តេនាតិ ‘‘កាមរាគោ ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វចនសាមត្ថិយលទ្ធេន វិសេសនិច្ឆយេនេវ. ភវរាគានុសយដ្ឋានំ រូបារូបធាតុយោ តទនុរូបា ច វេទនា. ន ហិ ទ្វីសុ វេទនាសុ កាមរាគានុសយោវ អនុសេតីតិ អវធារណំ ឥច្ឆិតំ, ទ្វីសុ ឯវ បន វេទនាសូតិ ឥច្ឆិតំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វីស្វេវ អនុសេតិ, ន តីសូ’’តិ. អដ្ឋានញ្ច អនុសយានំ, កិំ តំ អបរិយាបន្នំ សក្កាយេ? សព្ពោ លោកុត្តរោ ធម្មោ. ច-សទ្ទេន បដិឃានុសយដ្ឋានំ សង្គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ. អញ្ញាតិ កាមរាគានុសយដ្ឋានភូតា ទ្វេ វេទនា.

អញ្ញេសុ ទ្វីហិ វេទនាហិ វិប្បយុត្តេសុ. បិយរូបសាតរូបេសូតិ បិយាយិតព្ពមធុរសភាវេសុ. វិសេសនញ្ចេតំ រូបាទីនំ សព្ពទ្វារសព្ពបុរិសេសុ ឥដ្ឋភាវស្ស អនិយតតាយ កតំ. សាតសន្តសុខគិទ្ធិយាតិ សាតសុខេ សន្តសុខេ ច គិជ្ឈនាការេន អភិកង្ខនាការេន. តត្ថ សាតសុខំ កាយិកំ, សន្តសុខំ ចេតសិកំ. សាតសុខំ វា កាយិកសុខំ, សន្តសុខំ ឧបេក្ខាសុខំ. តថា ចាហុ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៤៤; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧). បរិត្តំ វា ឱឡារិកំ សុខំ សាតសុខំ, អនោឡារិកំ សន្តសុខំ. បរិត្តគ្គហណញ្ចេត្ថ កាមរាគានុសយស្ស អធិប្បេតត្តា. អញ្ញត្ថាតិ វេទនាហិ អញ្ញត្ថ. សោតិ កាមរាគានុសយោ. វេទនាសុ អនុគតោ ហុត្វា សេតីតិ វេទនាបេក្ខោ ឯវ ហុត្វា បវត្តតិ យថា បុត្តាបេក្ខាយ ធាតិយា អនុគ្គណ្ហនប្បវត្តិ, សយនសង្ខាតា បវត្តិ ច កាមរាគស្ស និកាមនមេវ. តេនាហ ‘‘សុខមិច្ចេវ អភិលបតី’’តិ. យថា តស្ស, ឯវំ បដិឃានុសយាទីនម្បិ វុត្តនិយាមេន យថាសកំ កិច្ចករណមេវ ទុក្ខវេទនាទីសុ អនុសយនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ បដិឃានុសយោ ចា’’តិអាទិ. តីសុ វេទនាសុ អនុសយនវចនេនាតិ តីសុ វេទនាសុ យថារហំ អនុសយនវចនេន. ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ ឥដ្ឋាទីសុ អារម្មណបកតិយា វសេន ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសុ វិបរីតសញ្ញាយ វសេន អនិដ្ឋាទីសុ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហិតេសូតិ យោជនា. ន ហិ ឥដ្ឋាទិភាវេន គហណំ វិបរីតសញ្ញា.

តត្ថាតិ ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ. ឯត្ថាតិ អនុសយនេ. កាមស្សាទាទិវត្ថុភូតានំ កាមភវាទីនន្តិ កាមស្សាទភវស្សាទវត្ថុភូតានំ កាមរូបារូបភវានំ គហណំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា. តត្ថាតិ វេទនាត្តយធាតុត្តយេសុ. និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មំ. ទុក្ខបដិឃាតោ ទុក្ខេ អនភិរតិ. យត្ថ តត្ថាតិ ទុក្ខវេទនាយ តំសម្បយុត្តេសុ អនិដ្ឋរូបាទីសុ វាតិ យត្ថ តត្ថ. មហគ្គតា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបភវា, អនុបាទិន្នក្ខន្ធា រូបារូបាវចរធម្មា. តត្ថាតិ យថាវុត្តេសុ មហគ្គតធម្មេសុ ភវរាគោឥច្ចេវ វេទិតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតី’’តិ. ទិដ្ឋានុសយាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វិចិកិច្ឆានុសយអវិជ្ជានុសយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ ន វុត្តន្តិ សុវុត្តមេតំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានបុច្ឆាយំ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសុ’’ឥច្ចេវ វិស្សជ្ជិតត្តា. កាមរាគោ បន យត្ថ នានុសេតិ, តំ ទុក្ខវេទនារូបារូបធាតុវិនិមុត្តំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តទនុសយនដ្ឋានតោតិ តស្ស កាមរាគានុសយស្ស អនុសយនដ្ឋានតោ. អញ្ញា នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសង្ខាតា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – នេក្ខម្មស្សិតទោមនស្សេ វិយ បដិឃានុសយោ នេក្ខម្មស្សិតសោមនស្សុបេក្ខាសុ កាមរាគានុសយោ នានុសេតីតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគានុសយោ នានុសេតិ, តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ នានុសេតី’’តិ សក្កា វត្តុន្តិ តស្មា តំ ឧទ្ធរិត្វា ន វុត្តន្តិ. ហោន្តូតិ តាសំ វេទនានំ អត្ថិតំ បដិជានិត្វា ឧទ្ធរិត្វា អវចនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បន…បេ… តំ ន វុត្ត’’ន្តិ. តទនុសយនដ្ឋានន្តិ តេសំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានំ. តស្មាតិ យស្មា សតិបិ កាមរាគានុសយនដ្ឋានតោ អញ្ញស្មិំ ទិដ្ឋានុសយាទីនំ អនុសយនដ្ឋានេ តំ បន ធាតុត្តយវេទនាត្តយវិនិមុត្តំ នត្ថិ វេទនាទ្វយភាវតោ, តស្មា. តំ វេទនាទ្វយំ ន វុត្តំ វិសុំ ន ឧទ្ធដន្តិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ នានុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា នានុសេន្តី’’តិ អយមត្ថោ ‘‘អាមន្តា’’តិ ឥមិនា បដិវចនវិស្សជ្ជនេន អវិភាគតោ វុត្តោតិ ‘‘យត្ថ កាមរាគាទយោ អនុសេន្តិ, តត្ថ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា អនុសេន្តី’’តិ អយម្បិ អត្ថោ អវិភាគតោវ លព្ភតិ, តស្មា. អវិភាគតោ ច ទុក្ខំ បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អវិសេសេន…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ អវិសេសេនាតិ គេហស្សិតំ នេក្ខម្មស្សិតន្តិ វិសេសំ អកត្វា. សមុទាយវសេន គហេត្វាតិ យថាវុត្តអវយវានំ សមូហវសេន ទុក្ខន្ត្វេវ គហេត្វា. ‘‘អវិសេសេន សមុទាយវសេន គហេត្វា’’តិ ឥមមត្ថំ តថា-សទ្ទេន អនុកឌ្ឍតិ ‘‘ទ្វីសុ វេទនាសូ’’តិ ឯត្ថាបិ គេហស្សិតាទិវិភាគស្ស អនិច្ឆិតត្តា.

យទិ ឯវំ ‘‘បដិឃំ តេន បជហតិ, ន តត្ថ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទោមនស្សេ, តំសម្បយុត្តេ វា បដិឃេ. នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សន្តិអាទិនា នេយ្យត្ថមិទំ សុត្តំ, ន នីតត្ថន្តិ ទស្សេតិ. យថា បន សុត្តំ ឧទាហដំ, តថា ឥធ កស្មា ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បដិឃុប្បត្តិរហដ្ឋានតាយា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ សុត្តាភិធម្មបាឋានំ កថមវិរោធោតិ អាហ និប្បរិយាយទេសនា ហេសា, សា បន បរិយាយទេសនាតិ. ឯវញ្ច កត្វាតិ បរិយាយទេសនត្តា ឯវ. រាគានុសយោតិ កាមរាគានុសយោ អធិប្បេតោ. យតោ ‘‘អនាគាមិមគ្គេន សមុគ្ឃាតនំ សន្ធាយា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស ន មហគ្គតធម្មា អនុសយនដ្ឋានន្តិ តំ បឋមជ្ឈានញ្ច អនាមសិត្វា ‘‘ន ហិ លោកិយា…បេ… នានុសេតីតិ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ. អវត្ថុភាវតោតិ សភាវេនេវ អនុប្បត្តិដ្ឋានត្តា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ អនុសយយមកេ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តេន នយេន. តំបដិបក្ខភាវតោតិ តេសំ បដិឃាទីនំ បដិបក្ខស្ស មគ្គស្ស សព្ភាវតោ. ន កេវលំ មគ្គសព្ភាវតោ, អថ ខោ ពលវវិបស្សនាសព្ភាវតោបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តំសមុគ្ឃា…បេ… ភាវតោ ចា’’តិ.

ឥទានិ យទេតំ តត្ថ តត្ថ ‘‘អនុសយនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គហេតព្ពធម្មវសេន វា សិយា គហណវិសេសេន វាតិ ទ្វេ វិកប្បា, តេសុ បឋមំ សន្ធាយាហ ‘‘អារម្មណេ អនុសយនដ្ឋានេ សតី’’តិ. រូបាទិអារម្មណេ អនុសយានំ អនុសយនដ្ឋានន្តិ គយ្ហមានេ យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្ខាយ ហី’’តិអាទិមាហ. យទិ សិយាតិ យទិ កាមរាគានុសយោ សិយា. ឯតស្សបីតិ ទិដ្ឋានុសយសម្បយុត្តលោភស្សបិ ‘‘សព្ពសក្កាយបរិយាបន្នេសុ ធម្មេសូ’’តិ កាមរាគស្ស ឋានំ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តំ. អថ បនាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ឈាសយវសេន តំនិន្នតាយាតិ អសតិបិ អារម្មណករណេ យត្ថ កាមរាគាទយោ អជ្ឈាសយតោ និន្នា, តំ តេសំ អនុសយនដ្ឋានំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុគតោ ហុត្វា សេតី’’តិ. អថ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យថាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឧទាហរណវសេន និរូបនំ. ទុក្ខេ បដិហញ្ញនវសេនេវ បវត្តតិ, នារម្មណករណវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ទុក្ខមេវ តស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តន្តិ អជ្ឈាសយស្ស តត្ថ និន្នត្តា ទុក្ខមេវ តស្ស បដិឃស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, នាលម្ពិតំ រូបាទិ សុខវេទនា ចាតិ អធិប្បាយោ. ឯវន្តិ យថា អញ្ញារម្មណស្សបិ បដិឃស្ស អជ្ឈាសយតោ ទុក្ខនិន្នតាយ ទុក្ខមេវ អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ, ឯវំ. ទុក្ខាទីសុ…បេ… វុត្តន្តិ ‘‘ទុក្ខេន សុខំ អធិគន្តព្ពំ. នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិ ច អាទិនា កាយកិលមនទុក្ខេ ទានានុភាវាទិកេ ច មិច្ឆាភិនិវេសនវសេន ឧប្បជ្ជមានេន ទិដ្ឋានុសយេន សម្បយុត្តោ អញ្ញារម្មណោបិ លោភោ ‘‘ឯវំ សុខំ ភវិស្សតី’’តិ អជ្ឈាសយតោ សុខាភិសង្គវសេនេវ បវត្តតីតិ សុខុបេក្ខាភេទំ សាតសន្តសុខទ្វយមេវ អស្ស លោភស្ស អនុសយនដ្ឋានំ វុត្តំ បាឡិយំ, ន យថាវុត្តំ ទុក្ខាទិ, តស្មា ភវរាគ…បេ… ន វិរុជ្ឈតិ. ឯកស្មិំយេវ ចាតិអាទិ ទុតិយវិកប្បំយេវ ឧបព្រូហនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ រាគស្ស សុខជ្ឈាសយតា តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស វសេន វេទិតព្ពា, តន្និន្នភាវេន វា ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយតា វិយ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តេសំ រាគបដិឃានំ នានានុសយដ្ឋានតា ហោតិ ឯកស្មិម្បិ អារម្មណេតិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច កត្វាតិ អសតិបិ គហេតព្ពភេទេ គហណវិសេសេន អនុសយនដ្ឋានស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. ‘‘យត្ថ…បេ… នោ’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា វិរុជ្ឈេយ្យ. គហេតព្ពភេទេន ហិ រាគបដិឃានំ អនុសយនដ្ឋានភេទេ គយ្ហមានេ វិបាកមត្តេ ឋាតព្ពំ សិយា, ន ច តំ យុត្តំ, នបិ សព្ពេសំ បុរិសទ្វារានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ និយតន្តិ. យទិបិ យថាវុត្តលោភស្ស វុត្តនយេន កាមរាគានុសយតា សម្ភវតិ, យថា បន សុខុបេក្ខាសុ ឥដ្ឋារម្មណេ ច ឧប្បជ្ជន្តេន ទោមនស្សេន សហ បវត្តោ ទោសោ ទុព្ពលភាវេន បដិឃានុសយោ ន ហោតិ, ឯវំ យថាវុត្តលោភោបិ កាមរាគានុសយោ ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន បដិឃានុសយោតិ ឯត្ថ ន-ការោ បដិសេធនត្ថោ, ន អញ្ញត្ថោ, ឥតរត្ថ បន សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ន ហិ ទោមនស្សស្ស បដិឃានុសយភាវាសង្កា អត្ថី’’តិ ឥមិនា ន-ការស្ស អញ្ញត្ថតាភាវទស្សនមុខេន អភាវត្ថតំ សមត្ថេតិ.

ទេសនា សំកិណ្ណា វិយ ភវេយ្យាតិ ឯត្ថ ទេសនាសង្ករំ ទស្សេតុំ ‘‘ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យថា កាមរាគស្ស កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អារម្មណករណវសេន ឧប្បត្តិ វុត្តា ‘‘កាមរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ, ឯវំ យទិ ‘‘ភវរាគោ កាមធាតុយា ទ្វីសុ វេទនាសុ អនុសេតី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ភវរាគស្សបិ…បេ… ភវេយ្យ. តតោ ច កាមរាគេន សទ្ធិំ ភវរាគស្ស ទេសនា សំកិណ្ណា ភវេយ្យ, កាមរាគតោ ច ភវរាគស្ស វិសេសោ ទស្សេតព្ពោ. សោ ច សហជាតានុសយវសេន ន សក្កា ទស្សេតុន្តិ អារម្មណករណវសេន ទស្សេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា អារម្មណ…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ. តត្ថ អារម្មណវិសេសេនាតិ រូបារូបធាតុសង្ខាតអារម្មណវិសេសេន. វិសេសទស្សនត្ថន្តិ កាមរាគតោ ភវរាគស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ. ឯវំ ទេសនា កតាតិ ‘‘រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ឯត្ថ ភវរាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ ឯវំ វិសយេ ភុម្មំ កត្វា ទេសនា កតា. តេនាហ ‘‘សហជាតវេទនាវិសេសាភាវតោ’’តិ.

ឧប្បត្តិដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.