២. បវត្តិវារវណ្ណនា

១៩. សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ច ឱកាសត្តាតិ សម្បយុត្តានំ និស្សយបច្ចយតាយ, សង្ខារានំ សមាបជ្ជិតព្ពតាយ បុគ្គលានំ ឈានស្ស ឱកាសតា វេទិតព្ពា, ភូមិ បន យទគ្គេន បុគ្គលានំ ឱកាសោ, តទគ្គេន សង្ខារានម្បិ ឱកាសោ. ‘‘ទុតិយេ ឈានេ តតិយេ ឈានេ’’តិអាទិនា ឈានំ, ‘‘កាមាវចរេ រូបាវចរេ’’តិអាទិនា ភូមិ ច វិសុំ ឱកាសភាវេន គហិតា. ឥតីតិ ហេតុអត្ថោ, យស្មា ឈានម្បិ ឱកាសភាវេន គហិតំ, តស្មាតិ អត្ថោ. បុគ្គលវារេ ច ឱកាសវសេន បុគ្គលគ្គហណេតិ បុគ្គលវារេ ច យទា បុគ្គលោកាសសង្ខារាទីនំ ឱកាសភាវេន គយ្ហតិ, តទា តេសំ ទ្វិន្នំ ឱកាសានំ វសេន គយ្ហនំ ហោតីតិ យត្ថ សោ បុគ្គលោ, យញ្ច តស្មិំ បុគ្គលេ ឈានំ ឧបលព្ភតិ, តេសំ ទ្វិន្នំ ភូមិឈានសង្ខាតានំ ឱកាសានំ វសេន យថារហំ កាយសង្ខារាទីនំ គហណំ កថនំ ហោតីតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯតទេវ, តស្មា. ទុតិយតតិយជ្ឈានោកាសវសេនាតិ ទុតិយតតិយជ្ឈានសង្ខាតឱកាសវសេន គហិតា. កថំ? ‘‘វិនា វិតក្កវិចារេហិ អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឯវំ គហិតា បុគ្គលា វិសេសេត្វា ទស្សិតា. កេន? តេនេវ វិតក្កវិចាររហិតអស្សាសបស្សាសុប្បាទក្ខណេនាតិ យោជេតព្ពំ.

បឋមកោដ្ឋាសេ ឈានោកាសវសេន បុគ្គលទស្សនំ កតន្តិ វុត្តំ ‘‘បុន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. ភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលំ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វិប្បការានន្តិ ឈានភូមិឱកាសភេទេន ទុវិធានំ. តេសន្តិ បុគ្គលានំ. ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបន្នានំ កាមាវចរាន’’ន្តិ ច ឥទំ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពសាធារណវចនំ, តស្ស ច អវច្ឆេទកំ ‘‘អស្សាសបស្សាសានំ ឧប្បាទក្ខណេ’’តិ ឥទន្តិ វុត្តំ ‘‘វិសេស…បេ… ខណេ’’តិ. តេន វិសេសនេន. កាមាវចរានម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ រូបារូបាវចរេសុ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នានំ, អថ ខោ កាមាវចរានម្បីតិ វុត្តមេវត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. កីទិសានំ កាមាវចរានន្តិ អាហ ‘‘គព្ភគតាទីន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ឧទកនិមុគ្គវិសញ្ញិភូតា សង្គហិតា, ន មតចតុត្ថជ្ឈានសមាបន្ននិរោធសមាបន្នា. តេ ហិ អកាមាវចរតាយ វិយ រូបារូបភវសមង្គិនោ វិតក្កវិចារុប្បត្តិយាវ និវត្តិតា. ឯកន្តិកត្តាតិ អស្សាសបស្សាសាភាវស្ស ឯកន្តិកត្តា. និទស្សិតាតិ រូបារូបាវចរា និទស្សនភាវេន វុត្តា, ន តព្ពិរហិតានំ អញ្ញេសំ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. បឋមជ្ឈានោកាសា អស្សាសបស្សាសវិរហវិសិដ្ឋាតិ យោជនា. បឋមញ្ចេត្ថ បឋមជ្ឈានសមង្គីនំ រូបារូបាវចរានំ គហណំ, ទុតិយំ យថាវុត្តគព្ភគតាទីនំ. ឥមិនា នយេនាតិ យ្វាយំ ‘‘សង្ខារានំ បុគ្គលានញ្ចា’’តិអាទិនា ឈានោកាសភូមិឱកាសវសេន បុគ្គលវិភាគនយោ វុត្តោ, ឥមិនា នយេន ឧបាយេន. សព្ពត្ថ សព្ពបុច្ឆាសុ.

២១. ឯតស្មិំ បន អត្ថេ សតីតិ យ្វាយំ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសេត្វា អត្ថោ វុត្តោ, ឯតស្មិំ អត្ថេ គយ្ហមានេ អញ្ញត្ថបិ ឧប្បត្តិភូមិយា ឈានំ វិសេសិតព្ពំ ភវេយ្យ, តថា ច អនិដ្ឋំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ’’តិអាទិមាហ. កិំ បន តំ អនិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘ភូមីនំ ឱកាសភាវស្សេវ អគ្គហិតតាបត្តិតោ’’តិ. យត្ថ យត្ថ ហិ ឈានំ គយ្ហតិ, តត្ថ តត្ថ តំ ឧប្បត្តិភូមិយា វិសេសិតព្ពំ ហោតិ. តថា សតិ ឈានោកាសោវ គហិតោ សិយា, ន ភូមិឱកាសោ គុណភូតត្តា. កិញ្ច ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានេ រូបាវចរេ អរូបាវចរេ’’តិ ឯត្ថ រូបារូបភូមិយា ចតុត្ថជ្ឈានេ វិសេសិយមានេ តទេកទេសោវ ឱកាសវសេន គហិតោ សិយា, ន សព្ពំ ចតុត្ថជ្ឈានំ. តេនាហ ‘‘សព្ពចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឱកាសវសេន អគ្គហិតតាបត្តិតោ ចា’’តិ. ឈានភូមោកាសានន្តិ ឈានោកាសភូមិឱកាសានំ.

ននុ ច ឈានភូមិឱកាសេ អសង្ករតោ យោជិយមានេ ន សព្ពស្មិំ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ច អត្ថិ, តថា សព្ពស្មិំ កាមាវចរោកាសេតិ ចោទនុប្បត្តិំ សន្ធាយ តស្ស បរិហារំ វត្តុំ ‘‘យទិបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ បឋមជ្ឈានោកាសេ កាមាវចរោកាសេ ច. តំទ្វយុប្បត្តីតិ តស្ស កាយវចីសង្ខារទ្វយស្ស ឧប្បត្តិ. ឱកាសទ្វយស្ស អសង្ករតោ គហណេ អយញ្ច គុណោ លទ្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសុំ…បេ… ន វត្តព្ពំ ហោតី’’តិ. តត្ថ អង្គមត្តវសេនាតិ វិតក្កាទិឈានង្គមត្តវសេន. តត្ថ វត្តព្ពំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ. វិតក្ករហិតោបិ វិចារោ វចីសង្ខារោយេវាតិ អាហ ‘‘អវិតក្ក…បេ… គច្ឆតី’’តិ. មុទ្ធភូតំ ទុតិយជ្ឈានន្តិ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានមាហ. តញ្ហិ សកលក្ខោភករធម្មវិគមេន វិតក្កេកង្គប្បហាយិកតោ សាតិសយត្តា ‘‘មុទ្ធភូត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. អសញ្ញសត្តា វិយាតិ ឥទំ វិសទិសុទាហរណំ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៧. អាវជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តំ សព្ពំ ចិត្តំ បដិសន្ធិចិត្តេន សមានគតិកត្តា ឯកំ កត្វា វុត្តំ ‘‘បឋមតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘អវិតក្កអវិចារតោ’’តិអាទិ. ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថន្តិ សុទ្ធាវាសេ ចិត្តសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថំ. តថា ‘‘វចីសង្ខារស្ស អាទិទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សង្ខារយមកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.