១. បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា

១. សតិបិ កុសលមូលាទីនម្បិ វិភត្តភាវេ ខន្ធាទិវិភាគោ តតោ សាតិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ខន្ធាទយោ វិយ បុព្ពេ អវិភត្តា’’តិ អាហ. បការត្ថោ វា ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ ‘‘ភូវាទយោ’’តិអាទីសុ វិយាតិ កុសលមូលាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវិញ្ញាតត្តា និសាមេន្តេហិ. ហេតុអត្ថោ វា ឯត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ អវិញ្ញាបិតត្តាតិ អត្ថោ. យទិបិ កាយសង្ខារានំ វិកប្បទ្វយេបិ ហេតុផលភាវោយេវ ឥច្ឆិតោ, សាមិវចនរូបាវិភូតោ បន អត្ថេវ អត្ថភេទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយស្ស…បេ… កត្តុអត្ថេ’’តិ អាហ. សោ បនាតិ កត្តុអត្ថោ.

២-៧. សុទ្ធិកឯកេកបទវសេនាតិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទីសុ ទ្វីសុ ទ្វីសុ បទេសុ អញ្ញមញ្ញំ អសម្មិស្សឯកេកបទវសេន. អត្ថាភាវតោតិ យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ. អញ្ញថា ករជកាយាទិកោ អត្ថោ អត្ថេវ. តេនេវាហ ‘‘បទសោធន…បេ… អវចនីយត្តា’’តិ. ឥទានិ តមេវ អត្ថាភាវំ ព្យតិរេកវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. កស្មា បន ឧភយត្ថ សមានេ សមាសបទភាវេ តត្ថ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ ន លព្ភតីតិ? ភិន្នលក្ខណត្តា. តត្ថ ហិ រូបក្ខន្ធាទិបទានិ សមានាធិករណានីតិ បទទ្វយាធិដ្ឋានោ ឯកោ អត្ថោ លព្ភតិ, ឥធ បន កាយសង្ខារាទិបទានិ ភិន្នាធិករណានីតិ តថារូបោ អត្ថោ ន លព្ភតីតិ. តេនាហ ‘‘យថាធិប្បេតត្ថាភាវតោ’’តិ.

វិសុំ អទីបេត្វាតិ ‘‘កាយសង្ខារោ’’តិអាទិនា សហ វុច្ចមានោបិ កាយសង្ខារសទ្ទោ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ អត្ថំ អជោតេត្វា ឯកំ អត្ថំ យទិ ទីបេតីតិ បរិកប្បវសេន វទតិ. តេន កាយសង្ខារសទ្ទានំ សមានាធិករណតំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ‘‘សង្ខារសទ្ទោ សង្ខារត្ថេវ វត្តមានោ’’តិ បន វត្តព្ពំ សិយា. ឯវញ្ហិ សតិ ខន្ធត្ថេ វត្តមានោ ខន្ធសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទេន កាយសទ្ទេន វិសេសិតព្ពោតិ ឥទំ វចនំ យុជ្ជេយ្យ, កាយសង្ខារសទ្ទានំ បន សមានាធិករណត្តេ ន កេវលំ សង្ខារសទ្ទោយេវ សង្ខារត្ថេ វត្តតិ, អថ ខោ កាយសទ្ទោបីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយសង្ខារសទ្ទោ កាយសង្ខារត្ថេ វត្តមានោ’’តិ វុត្តំ សិយា, កាយសទ្ទេន សមានាធិករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ព្យធិករណេន បន សង្ខារស្ស វិសេសិតព្ពតា អត្ថេវាតិ.

ឥមស្ស វារស្សាតិ សុទ្ធសង្ខារវារស្ស. បទសោធនេន ទស្សិតានន្តិ ឯត្តកេវ វុច្ចមានេ តត្ថ ទស្សិតភាវសាមញ្ញេន សុទ្ធកាយាទីនម្បិ គហណំ អាបជ្ជេយ្យាតិ តំនិវារណត្ថំ ‘‘យថាធិប្បេតានមេវា’’តិ អាហ. កាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តាតិ សុទ្ធកាយាទិបទេហិ អគ្គហិតត្តា. ឥធ បនាតិ អដ្ឋកថាយំ. សុទ្ធសង្ខារវារំ សន្ធាយ វុត្តម្បិ សុទ្ធសង្ខារវារមេវេត្ថ អននុជានន្តោ សកលសង្ខារយមកវិសយន្តិ អាហ ‘‘ឥធ បន សង្ខារយមកេ’’តិ. អធិប្បេតត្ថបរិច្ចាគោតិ អស្សាសបស្សាសាទិកស្ស អធិប្បេតត្ថស្ស អគ្គហណំ ចេតនាកាយអភិសង្ខរណសង្ខារាទិ អនធិប្បេតត្ថបរិគ្គហោ. យទិ ‘‘កាយោ សង្ខារោ’’តិអាទិនា សុទ្ធសង្ខារតំមូលចក្កវារា អត្ថាភាវតោ ឥធ ន គហេតព្ពា, អថ កស្មា បវត្តិវារមេវ អនារភិត្វា អញ្ញថា ទេសនា អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘បទសោធនវារតំមូលចក្កវារេហី’’តិអាទិ. សំសយោ ហោតិ សង្ខារសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញតោ កាយសង្ខារាទិបទានំ ព្យធិករណភាវតោ ច. តេនេវាហ ‘‘អសមានាធិករណេហិ…បេ… ទស្សិតាយា’’តិ.

បណ្ណត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.