២. បវត្តិវារវណ្ណនា

៥០-២០៥. មិស្សកកាលភេទេសុ យមកេសុ បទានំ ភិន្នកាលត្តា សិយា អត្ថវិសេសោតិ អាហ ‘‘អមិស្សកកាលភេទេសុ វារេសុ អត្ថវិសេសាភាវតោ’’តិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ ‘‘បុរិមស្ស ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តេនាតិ អត្ថវិសេសាភាវេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បវត្តិវារបាឋេ, ឯតិស្សំ វា បវត្តិវារវណ្ណនាយំ. ឆ ឯវ វុត្តា, ន នវាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អតីតេនា’’តិអាទិ. ឯតេ បន តយោតិ អត្តនា វិសុំ អនន្តរំ ទស្សិតេ សន្ធាយាហ. យថាទស្សិតាតិ អដ្ឋកថាយំ និទ្ធារេត្វា ទស្សិតព្ពាការា បច្ចុប្បន្នេនាតីតាទយោ យេ បាឡិយំ ឧជុកមេវ អាគតា. ‘‘ន វិសុំ វិជ្ជន្តី’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ‘‘តត្ថ តត្ថ ហី’’តិអាទិនា បាកដតរំ ករោតិ. តត្ថ បដិលោមបុច្ឆាហីតិ ‘‘យស្ស វា បន វេទនាក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវមាទិកាហិ បឋមបទេ វុត្តស្ស បដិលោមវសេន បវត្តាហិ. តេនេវាតិ នយតោ យោជេតុំ សក្កុណេយ្យត្តា ឯវ. មិស្សកកាលភេទេសុ ចាតិ ន កេវលំ អមិស្សកកាលភេទេសុយេវ, អថ ខោ មិស្សកកាលភេទេសុ ចាតិ អត្ថោ. ន យោជនាសុករតាយ ឯវ បុរិមេ អយោជនា, អថ ខោ សុខគ្គហណត្ថម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អមិស្សក…បេ… វុត្តានី’’តិ.

យេន ការណេនាតិ យេន ឯកបទទ្វយសង្គហិតានំ ខន្ធានំ ឧប្បាទស្ស និរោធស្ស លាភសង្ខាតេន ការណេន. យថាក្កមំ បុរេបញ្ហោ បច្ឆាបញ្ហោតិ ច នាមំ វុត្តំ. ច-សទ្ទេន បុរេបច្ឆាបញ្ហោតិ ច នាមំ វុត្តន្តិ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពំ. តត្ថ បន ‘‘ឯកបទទ្វយសង្គហិតាន’’ន្តិ ឥទំ ឯកជ្ឈំ កត្វា គហេតព្ពំ. តមេវត្ថម្បិ វិវរតិ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិនា. តត្ថ យស្សាតិ យស្ស បញ្ហស្ស. ‘‘បញ្ហោ’’តិ ចេត្ថ បុច្ឆនវសេន បវត្តំ វចនំ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘បរិបូរេត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពត្ថសង្គណ្ហនតោ’’តិ. តំ សរូបទស្សនេន វិស្សជ្ជនំ តំវិស្សជ្ជនំ, តំ វា យថាវុត្តំ វិស្សជ្ជនំ ឯតស្សាតិ តំវិស្សជ្ជនោ, តស្ស តំវិស្សជ្ជនស្ស. បុរិមកោដ្ឋាសេនាតិ បុរិមេន ឧទ្ទេសបទេន. តេន ហិ វិស្សជ្ជនបទស្ស សមានត្ថតា ឥធ សទិសត្ថតា. ឯកេន បទេនាតិ ឯកេន បធានាប្បធានេន យមកបទេន, ន បឋមបទេនេវាតិ អត្ថោ. ឧប្បាទនិរោធលាភសាមញ្ញមត្តេនាតិ ឧប្បាទស្ស វា និរោធស្ស វា លព្ភមានតាយ សមានតាមត្តេន. សន្និដ្ឋានបទ…បេ… យុត្តន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា បុរេបញ្ហស្ស ទស្សិតត្តា វុត្តំ. យទិបិ តត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិស្សជ្ជិតត្តា វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទោ លព្ភតីតិ វុត្តំ, យោ បន សន្និដ្ឋានបទសង្គហិតោ រូបក្ខន្ធស្ស អនុប្បាទោ បាឡិយំ អនុញ្ញាតរូបេន ឋិតោ, តស្ស វសេន បុរេបញ្ហោ យុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ បុរិមកោដ្ឋាសេន សទិសត្ថតា ហោតិ.

‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឯត្ថ រូបក្ខន្ធស្ស អនុប្បន្នបុព្ពតាបដិក្ខេបមុខេន ឥតរស្ស បដិក្ខិបីយតីតិ រូបក្ខន្ធស្សេវ យថាវុត្តបដិក្ខេបោ បធានភាវេន វុត្តោ. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសូតិ អាហ ‘‘សន្និដ្ឋានត្ថស្សេវ បដិក្ខិបនំ បដិក្ខេបោ’’តិ. ‘‘យស្ស រូបក្ខន្ធោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស វេទនាក្ខន្ធោ និរុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ បន រូបក្ខន្ធស្ស ឧប្បាទលក្ខណំ កត្វា វេទនាក្ខន្ធស្ស និរោធោ បុច្ឆីយតីតិ សោ ឯវ ‘‘នោ’’តិ បដិសេធីយតិ. ឯស នយោ អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសូតិ វុត្តំ ‘‘សំសយត្ថនិវារណំ បដិសេធោ’’តិ. ‘‘ន-ការវិរហិត’’ន្តិ ឯតេន បដិសេធស្ស បដិសេធិតមាហ. យទិ ឯវំ បាឡិគតិបដិសេធវិស្សជ្ជនានំ កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘តត្ថ ឧប្បត្តី’’តិអាទិ.

តទេកទេសបក្ខេបវសេនាតិ តេសំ ចតុន្នំ បញ្ហានំ បញ្ចន្នញ្ច វិស្សជ្ជនានំ ឯកទេសស្ស បក្ខិបនវសេន. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បឋមេ ឋានេ បរិបុណ្ណបញ្ហស្ស បុរិមកោដ្ឋាសេ សរូបទស្សនេនា’’តិអាទិ. យោ បនេត្ថ បញ្ហេសុ វិស្សជ្ជនេសុ ច សត្តវីសតិយា ឋានេសុ បក្ខេបំ លភតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណបញ្ហោ ឯវា’’តិអាទិ វុត្តំ. បាឡិវវត្ថានទស្សនាទិតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បុច្ឆាវិភង្គោ វិស្សជ្ជនាឋានានិ ឯកស្មិំ បញ្ហេ យោជនានយោតិ ឥមេសំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

សុទ្ធាវាសានន្តិអាទិ បាឡិយា បទំ ឧទ្ធរិត្វា អត្ថទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. ‘‘យស្ស យត្ថ រូបក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថ, តស្ស តត្ថ វេទនាក្ខន្ធោ នុប្បជ្ជិត្ថា’’តិ ឥមស្ស វិស្សជ្ជនំ ហោតិ ‘‘សុទ្ធាវាសានំ តេសំ តត្ថា’’តិ. តត្ថ ឯកភូមិយំ ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ឯកិស្សា ភូមិយា ឯកស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ទុតិយវារំ បដិសន្ធិគ្គហណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តតិយវារាទីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ស្វាយមត្ថោ យថា ញាបិតោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធិតោ បភុតិ ហិ…បេ… បវត្តា’’តិ វុត្តំ. តេន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេនាយំ ទេសនា បវត្តាតិ ទស្សេតិ. អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នំ កម្មជសន្តានំ ឯកត្តេន គហេត្វា តស្ស វសេន ឧប្បាទនិរោធេសុ វុច្ចមានេសុ អកម្មជេសុ កុសលាទីសុ កថន្តិ ចោទនាយំ តេបិ ឥធ តំនិស្សិតា ឯវ កតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្មិញ្ហិ…បេ… ទស្សិតា’’តិ. តេនេវាតិ កម្មជសន្តានេនេវ. តស្មាតិ ឯកកម្មនិព្ពត្តស្ស វិបាកសន្តានស្ស ឯកត្តេន គហិតត្តា. តស្សាតិ កម្មជសន្តានស្ស. បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ យថា បច្ចេកំ ‘‘ឯកិស្សា ភូមិយា ទុតិយា ឧបបត្តិ នត្ថី’’តិ យថាវុត្តបាឡិយា វិញ្ញាយតិ, ឯវំ ‘‘សុទ្ធាវាសាន’’ន្តិ អវិសេសវចនតោ សកលេបិ សុទ្ធាវាសេ សា នត្ថីតិ តាយ កស្មា ន វិញ្ញាយតីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា សយមេវ បរិហរិតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុទ្ធាវាសេសុ ហេដ្ឋាភូមិកស្ស អសតិ ឥន្ទ្រិយបរិបាកេ ឧបរិភូមិសមុប្បត្តិ ន សក្កា បដិសេធេតុំ ឧទ្ធំសោតវចនតោ. ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតញ្ចាតិ ហិ ឧទ្ធំសោតោ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធំសោតបាឡិសព្ភាវា’’តិ. សំសន្ទេតព្ពាតិ យថា ន វិរុជ្ឈន្តិ, ឯវំ នេតព្ពា. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ.

ឯតេន សន្និដ្ឋានេនាតិ អង្កិតោកាសភាវិរូបុប្បាទសន្និស្សយេន និច្ឆយេន. វិសេសិតា តថាភាវិរូបភាវិនោ. អសញ្ញសត្តាបីតិ ន កេវលំ បញ្ចវោការា ឯវ, អថ ខោ អសញ្ញសត្តាបិ. តេ ឯវ អសញ្ញសត្តេ ឯវ គហេត្វា បុរិមកោដ្ឋាសេតិ អធិប្បាយោ. តេន យេ សន្និដ្ឋានេន វជ្ជិតាតិ តេន យថាវុត្តសន្និដ្ឋានេន យេ វិរហិតា, តេ តថា ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ឥទានិ ‘‘តេ តតោ’’តិអាទិនា ទស្សេតិ. តតោតិ អសញ្ញាភវតោ. បច្ឆិមភវិកានន្តិ ឯត្ថ បច្ឆិមភវំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ បញ្ចវោការាទី’’តិអាទិ វុត្តំ. អបច្ឆិមភវិកានម្បិ អរូបានំ អរូបភវេ យថា រូបក្ខន្ធោ នុប្បាទិ, ឯវំ តត្ថ បច្ឆិមភវិកានំ វេទនាក្ខន្ធោបីតិ អាហ ‘‘ឯតេន សន្និដ្ឋានេន សង្គហិតត្តា’’តិ. តេនាហ ‘‘តេសំ…បេ… អាហា’’តិ. តត្ថ តេសន្តិ បច្ឆិមភវិកានំ. តត្ថាតិ អរូបភវេ. ឥតរានុប្បត្តិភាវញ្ចាតិ ឥតរស្ស វេទនាក្ខន្ធស្ស អនុប្បជ្ជនសព្ភាវម្បិ. សប្បដិសន្ធិកានម្បិ សុទ្ធាវាសានំ ខន្ធភេទស្ស បរិនិព្ពានបរិយាយោ ឱឡារិកទោសប្បហានតោ កិលេសូបសមសាមញ្ញេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពេសញ្ហិ តេសន្តិ តំតំភូមិយំ ឋិតានំ សព្ពេសំ សុទ្ធាវាសានំ. យថា បនាតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ. អនន្តា លោកធាតុយោតិ ឥទំ ឱកាសស្ស បរិច្ឆេទាភាវំយេវ ទស្សេតុំ វុត្តំ. បុគ្គលវសេន សមានាធារតាយ សមានកាលត្តេន អសម្ភវន្តោ ឱកាសវសេន បន សម្ភវន្តោ សំកិណ្ណា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘សំកិណ្ណតា ហោតី’’តិ.

បវត្តិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.