ធម្មុទ្ទេសវារោ

បឋមចិត្តវណ្ណនា

៣៦៥. ខណត្តយស្ស អកុសលេសុ អសម្ភវតោ សមវាយកាលហេតុសមូហត្ថោ សមយ-សទ្ទោ. លោភាភិភូតាយ ឯវ ឥដ្ឋារម្មណស្មិំ ឥតរត្រ ច ឥដ្ឋាការគ្គហណវសេន សោមនស្សសហគតភាវោតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយ ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘កិលេសាតុរតាយ អនារោគ្យដ្ឋេន កិលេសវជ្ជសព្ភាវតោ សាវជ្ជដ្ឋេន អវិជ្ជាសម្ភូតតាយ អកោសល្យសម្ភូតដ្ឋេន អកុសល’’ន្តិ ច ‘‘សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណំ, អនត្ថជននរសំ, សំកិលេសបច្ចុបដ្ឋានំ, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ, គារយ្ហភាវតោ វា សាវជ្ជលក្ខណំ, សំកិលេសភាវរសំ, អនិដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ, យថាវុត្តបទដ្ឋានមេវា’’តិ ច ឯវមាទិនា វុត្តនយេន អនុគន្តព្ពតាយ វុត្តំ ‘‘វុត្តនយំ អនុគន្ត្វា’’តិ.

គតំ គមនំ បវត្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘គតមត្តំ គតិមត្តំ គហណមត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋិយា ហិ គតិ បវត្តិ ឯវាតិ. អាសន្នការណត្តាតិ បទដ្ឋានតាយ, យោនិសោមនសិការោ វិយ ហិ កុសលស្ស អយោនិសោមនសិការោ អកុសលស្ស អច្ចាសន្នហេតុ. តថា ហិ សតិបិ អសទ្ធម្មសវនាទិការណេ អយោនិសោ អនាវជ្ជិតេ អវវត្ថាបិតេ ច នត្ថិ អកុសលប្បវត្តិ. តថា ច វក្ខតិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយោនិសោ អកុសល’’ន្តិ. ឯតេន ឯកន្តការណតា ច វុត្តត្ថា ហោតិ. បដិសង្ខា សីតាទិខមនំ អប្បមាទវិហារោតិ វុត្តំ ‘‘អប្បមជ្ជនំ ខមន’’ន្តិ. តេន សតិសំវរោតិ ឥធ ខន្តិសំវរោ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ ឥន្ទ្រិយសំវរស្ស វុត្តត្តា. បហានសំវរោតិ វីរិយសំវរោ. សោ ហិ ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ បជហតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១៤; ៦.៥៨) វុត្តោតិ.

សម្មាបដិបត្តិយា បដិបក្ខភាវេន គហេតព្ពតាការោ មោហោ សម្មាបដិបត្តិបដិបក្ខភាវគ្គហណាការោ. តេន ហិ និវុតា ន សម្មា បដិបជ្ជន្តិ. អភិជ្ឈាយ វិសេសយោគោ កម្មបថប្បត្តិ.

អនុបបរិក្ខា មោហោ. សោ ចេត្ថ ទិដ្ឋិរហិតោ វេទិតព្ពោ. ទិដ្ឋិសហិតស្ស បន ទិដ្ឋិយា អនុវិធាយកត្តា តគ្គហណេនេវ គហណន្តិ. អវត្ថុស្មិន្តិ អសទ្ទហនីយេ វត្ថុស្មិំ. សានុនយោ អធិមោក្ខោតិ មោហទិដ្ឋីនំ សទ្ធាបតិរូបតមាហ. អហិរិកានោត្តប្បមោហាទីហិ បមជ្ជនតោ អហិរិកាទីហិ ការណេហិ. អារក្ខរហិតចិត្តេតិ ចិត្តស្ស សតិវិរហតំយេវ ទស្សេតិ. អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា ហិ សតីតិ. ឯតេន ‘‘អស្សទ្ធិយចិត្តេ អន្ធពាលចិត្តេ’’តិ បទទ្វយំ វុត្តត្ថំ ហោតិ. ឧបនាហាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន រាគាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. រាគាទីនំ បរិយុដ្ឋានាទិសភាវតាយ ‘‘អវិសេសេនា’’តិ វុត្តំ វិសេសស្ស ឯកច្ចស្ស អសម្ភវតោ. ឥធាតិ, ឥមស្មិំ ចិត្តេ. និប្ផាទេតព្ពេ បយោជនេ ភុម្មំ ‘‘ចម្មស្មិំ ទីបិនំ ហន្តី’’តិ (វជិរ. ដី. ១៧-១៨ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) វិយ អារម្មណំ វា អវូបសមោ ផលូបចារេន ‘‘សេម្ហោ គុឡោ’’តិ វិយ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

៣៩០. សភាវបដិច្ឆាទវសេន បកតិអត្តាទិអសន្តគ្គហណស្ស និស្សយត្តា និមិត្តត្តា អសន្តំ ពុជ្ឈតិ, និច្ចាទិវិសមគ្គហណស្ស សញ្ញាទិវិបរិយេសស្ស និស្សយត្តា អសមំ ពុជ្ឈតីតិ មោហោ វុត្តោ និមិត្តស្ស កត្តុភាវេន ឧបចារិតត្តា, អយញ្ច អត្ថោ ទិដ្ឋិសហិតមោហវសេន ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច បកតីតិ កាបិលានំ បធានំ.

តតិយចិត្តវណ្ណនា

៤០០. អបណ្ណកបទំ វិយ អវិរជ្ឈនកបទម្បិ កទាចិ និយតភាវំ ទីបេយ្យាតិ អនិយតតំ ទីបេតុំ ‘‘ឧប្បត្តិអរហង្គានី’’តិ វុត្តំ មានស្ស អនិយតត្តា. យទិ ហិ មានោ និយតោ សិយា, កាមរាគស្ស មានរហិតា បវត្តិ ន សិយា, តថា ភវរាគស្ស. ឯវំ សតិ បដ្ឋានេ ចតុក្ខត្តុំ កាមរាគេន យោជនា ន សិយា, តិក្ខត្តុំយេវ សិយា, ភវរាគមូលិកា ច ន សិយា, ឯវញ្ច សំយោជនានំ សំយោជនេហិ អដ្ឋវិធេន យោជនា សិយា, ន ទសវិធា ទស្សិតាតិ យថាវុត្តាហិ យោជនាហិ មានស្ស អនិយតភាវោ បកាសិតោ. អថ វា មានេន សទ្ធិំ បញ្ច ហោន្តិ យថាវុត្តានិ អបណ្ណកង្គានិ, កិំ បន ហោន្តីតិ អបេក្ខាយំ យេវាបនកាតិ វិទិតោវាយមត្ថោ. យេវាបនកានញ្ហិ បញ្ចភាវោ ឥធ វិធីយតិ, ន អបណ្ណកង្គានន្តិ សោ យថា ហោតិ, តថា យោជេតព្ពំ. កិលេសទុកេ បដិច្ចវារាទីសុ ‘‘កិលេសំ ធម្មំ បដិច្ច កិលេសោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិអាទីសុ ‘‘លោភំ បដិច្ច មោហោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បំ. លោភំ បដិច្ច មោហោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បំ. លោភំ បដិច្ច មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បំ. លោភំ បដិច្ច មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្ប’’ន្តិ វិភត្តត្តា ‘‘តថា កិលេសទុកេបី’’តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តសសង្ខារិកាសង្ខារិកចិត្តវសេន ហិ អយំ បាឋភេទោតិ.

‘‘កាមរាគោ ចតុធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ, បដិឃោ តិធា, មានោ ឯកធា, តថា វិចិកិច្ឆា ភវរាគោតិ ឧទ្ទិសិត្វា កាមរាគោ មានសំយោជនអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ចេវ អវិជ្ជាសំយោជនមត្តេនេវ ច សទ្ធិំ មានោ ភវរាគាវិជ្ជាសំយោជនេហិ សទ្ធិំ ភវរាគោ អវិជ្ជាសំយោជនេន សទ្ធិ’’ន្តិ អដ្ឋកថាកណ្ឌវណ្ណនាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤៨៥) វក្ខមានត្តា ‘‘ឥធ ច វក្ខតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថេវ ‘‘លោភោ ឆធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ, បដិឃោ ទ្វេធា, តថា មោហោ’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘លោភោ អសង្ខារិកោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តោ មោហឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកោ មោហថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, អសង្ខារិកោ ឯវ មោហមានឧទ្ធច្ចអហិរិកអនោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកោ ឯវ ច មោហមានថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកអនោត្តប្បេហី’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘តថាទសវិធា កិលេសាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អហ’’ន្តិ គហណតាយ អវំកត្វា គហណម្បិ ‘‘សម្បគ្គហោ’’តិ វុត្តំ.

ចតុត្ថចិត្តវណ្ណនា

៤០២. ឧស្សាហំ ជនេន្តាតិ ឯត្ថ ចិត្តបយោគសង្ខាតោ សង្ខារោ ឯវ ឧស្សាហោ, ន វីរិយុស្សាហោតិ.

នវមចិត្តវណ្ណនា

៤១៣. វិសប្បនានិដ្ឋរូបសមុដ្ឋានំ យេន កុបិតស្ស សកលសរីរំ កម្បតិ, កុបិតាការោ បញ្ញាយតិ. ឯតេន សម្បត្តិអត្ថោ រសោ ទស្សិតោ ហោតិ, បវត្តិអាការវសេន វា វិសប្បនរសោ. តថា ហិ យស្ស កុប្បតិ, តស្ស អមិត្តស្ស សម្បត្តិ យេភុយ្យេន បដិឃុប្បត្តិហេតុ ហោតីតិ. ឯតេន កិច្ចត្ថោ រសោ វុត្តោ ហោតីតិ.

៤១៨. វចនត្ថមេវ វចនបរិយាយមេវ.

ឯកាទសមចិត្តវណ្ណនា

៤២៤. និច្ឆយាភាវាតិ អធិមោក្ខាភាវា. អសណ្ឋហនតោតិ សន្តានវសេន ឯកស្មិំ អារម្មណេ អនវដ្ឋានតោ.

ទ្វាទសមចិត្តវណ្ណនា

៤២៩. សហជាតាធិបតិ នត្ថិ ‘‘ឆន្ទវតោ ចេ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, សា មយ្ហំ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិអាទិប្បវត្តិយា អភាវា. អនុទ្ធដត្តា បដិសិទ្ធតា, យថាធម្មសាសនេ អវចនម្បិ អភាវំ ទីបេតិ.

អវចនតោតិ អ-ការស្ស តទញ្ញវចនតំ ទស្សេតិ. ឯតេន ច ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ អភាវវចនេន ការណសិទ្ធិយា ផលសិទ្ធីតិ តត្ថ អភាវស្ស ការណមេវ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនតោ’’តិ វុត្តំ. តេន តំសភាវតា តស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស វុត្តា ហោតិ. តតោ ច ‘‘ពលវំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, ទុព្ពលំ នាកឌ្ឍតី’’តិ ឥទំ បដិសន្ធិទានសភាវេសុ. យស្ស បន បដិសន្ធិទានសភាវោ ឯវ នត្ថិ, ន តស្ស ពលវភាវោ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនេ ការណន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. អនាកឌ្ឍនំ សាធេតិ ‘‘យទិ ហិ អាកឌ្ឍេយ្យា’’តិអាទិនា. យស្មា ច នាគតំ, តស្មា នាកឌ្ឍតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យស្មា បន តំ បដិសន្ធិទានំ នត្ថិ, តស្មា នាគត’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘អនាកឌ្ឍនតោ អនាគមនំ សាធេតុ’’ន្តិ វុត្តំ.

អបាយគមនីយស្សាតិ អបាយំ គមេតីតិ អបាយគមនីយំ, តំសភាវន្តិ អត្ថោ. បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនេ សតិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ឯកន្តេន អបាយគមនីយំ សិយា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤២៩) ‘‘ឥតរស្សាបិ ឯត្ថេវ បដិសន្ធិទានំ ភវេយ្យា’’តិ. ន ហិ អកុសលបដិសន្ធិ សុគតិយំ សម្ភវតីតិ. ‘‘ចតូហិ អបាយេហិ ច វិប្បមុត្តោ (ខុ. បា. ៦.១១; សុ. និ. ២៣៤) អវិនិបាតធម្មោ’’តិ (ស. និ. ២.៤១; ៥.៩៩៨, ១០០៤) វចនតោ អបាយគមនីយញ្ច ទស្សនេន បហាតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អបាយគមនីយស្ស ទស្សនេន បហាតព្ពត្តា’’តិ. ន ចេតំ ទស្សនេន បហាតព្ពំ, ន សោ តស្ស អបាយគមនីយោ រាគោ ទោសោ មោហោ តទេកដ្ឋា ច កិលេសាតិ ឯតេន សង្គហោតិ សក្កា វត្តុំ និយោគតោ ភាវនាយ បហាតព្ពភាវេន វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា, ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៦).

‘‘កុសលាកុសលំ កម្មំ វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៧) វុត្តកម្មបច្ចយភាវោ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ. សោ ច យទិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍេយ្យ, តស្សាបិ សិយា. តថា ច សតិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ទស្សនេន បហាតព្ពំ សិយា ទស្សនេន បហាតព្ពានំយេវ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ន ចេតំ ទស្សេនេន បហាតព្ពន្តិ សព្ពំ បុព្ពេ វិយ អាវត្តតិ.

សហជាតមេវ វិភត្តន្តិ យថា ទស្សនេន បហាតព្ពវិភង្គេ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពោ ធម្មោ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៦) សហជាតំ នានាក្ខណិកន្តិ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘សហជាតា ទស្សនេន បហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ, នានាក្ខណិកា ទស្សនេន បហាតព្ពា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វិភត្តំ, ឯវំ អវិភជិត្វា ‘‘ភាវនាយ បហាតព្ពា ចេតនា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៨៩) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘នានាក្ខណិកា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ. តេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោតិ វិញ្ញាយតិ. បច្ចនីយេបិ យថាសម្ភវំ សង្គាហកបច្ចយានំ វសេន បច្ចយុទ្ធារេ ករិយមានេ. ឥតរត្ថ ចាតិ ទស្សនេនបហាតព្ពបទេ. តត្ថ ហិ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពោ ធម្មោ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតឧបនិស្សយបច្ឆាជាតកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៨.៧១) កម្មបច្ចយោបិ វុត្តោតិ.

តទភាវាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយត្តាភាវា. ន ច នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វិនា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនំ អត្ថីតិ ‘‘បដិសន្ធិអនាកឌ្ឍនតោ តត្ថ អនាគតា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឋបេត្វា ឧទ្ធច្ចសហគតំ សេសានិ ឯកាទសេវ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍន្តី’’តិ ឯត្ថ. បវត្តិវិបាកស្សាតិ បវត្តិយំ វិបាកោ បវត្តិឯកទេសតាយ បវត្តិភូតោ វា វិបាកោ ឯតស្សាតិ បវត្តិវិបាកំ, កម្មំ, តស្ស. អថ វា បវត្តិយំ វិបាកោ បវត្តិវិបាកោ. ឥមស្មិំ បន អត្ថេ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោ ឯតស្សាតិ នានា…បេ… យោ, តព្ភាវោ…បេ… តាតិ ឯវំ បទច្ឆេទោ ទដ្ឋព្ពោ. ន សក្កា និវារេតុំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយំ វិនា វិបាកស្ស អនុប្បជ្ជនតោ.

ឥទានិ បវត្តិវិបាកានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយលាភិតាយ អាហច្ចភាសិតតំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ចា’’តិអាទិមាហ. វិបាកទានំ បដិសន្ធិវិបាកធម្មតាតិ មញ្ញមានោ ‘‘យទិ ភាវនា’’តិអាទិមាហ. ឥតរោ វិបាកទានាភាវេបិ សិទ្ធោ វិបាកធម្មភាវោ តាទិសានំ អញ្ញេសម្បិ លព្ភមានត្តាតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាចិត្តាទីន’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន អត្តនោ កាលមតិក្កន្តំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច សង្គណ្ហាតិ. វុត្តំ សិយាតិ ឥទំ សហាយបច្ចយលាភតោ បុថុជ្ជនសន្តានវុត្តិនោ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិបាកុប្បាទនំ, តទភាវា សេក្ខសន្តតិយំ តស្ស វិបាកានុប្បាទនញ្ច យុត្តំ សិយាតិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ បន ឋានំ សុដ្ឋុ វិចារេតព្ព’’ន្តិអាទិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិក្ខិបិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោ’’តិ. តស្ស តាទិសស្សេវ សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ វិបាកានុប្បាទនវចនំ វិរុជ្ឈតីតិ ច បវត្តិវិបាកទាយិកំ វា ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស មនសិ កត្វា ‘‘វុត្តំ សិយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បវត្តិវិបាកញ្ហិ សន្ធាយ ‘តេសំ វិបាកេ ញាណ’ន្តិ បដិសម្ភិទាវិភង្គេ (វិភ. ៧២៥-៧២៦) វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ វណ្ណយន្តិ. ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតិ, សាបិ វិញ្ញាណបច្ចយភាវេ អបនេតព្ពាតិ ឥទម្បិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ.

អកុសលបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.