នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

ធម្មសង្គណី-អនុដីកា

វីសតិគាថាវណ្ណនា

១. អភិធម្មសំវណ្ណនាយ អត្ថំ សំវណ្ណេតុកាមោ តស្សា អាទិគាថាយ តាវ បយោជនសម្ពន្ធាភិធានបុព្ពង្គមំ អត្ថំ និទ្ធារេន្តោ ឧឡារជ្ឈាសយានំ និសម្មការីនំ បដិបត្តិ បរេសំ វិវិធហិតសុខនិប្ផាទនប្បយោជនាតិ អាចរិយស្សាបិ ធម្មសំវណ្ណនាយ អាទិម្ហិ សត្ថរិ និបច្ចការស្ស អន្តរាយវិសោសនត្ថតា វិយ សត្ថរិ ធម្មេ ច បរេសំ អច្ចន្តសុខប្បដិលាភសំវត្តនិយសទ្ធារតនុប្បាទនត្ថតាបិ សិយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ធម្មសំវណ្ណនាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោតិ សាមញ្ញវចនោបិ ធម្ម-សទ្ទោ សទ្ទន្តរសន្និធានេន ឥធ បរិយត្តិវិសេសវិសយោ. សំវណ្ណីយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនា, អដ្ឋកថា.

តិវិធយានមុខេន វិមុត្តិធម្មំ យថារហមនុសាសតីតិ សត្ថា. បណមនំ បណាមោ, កាយវាចាចិត្តេហិ សត្ថុ គុណនិន្នតា. កិរិយា ករណំ, បណាមស្ស ករណំ បណាមករណំ, វន្ទនាបយោគោ. សោ ច កិញ្ចាបិ ‘‘ឥទានិ អធិប្បេតំ បណាមំ ករោន្តោ’’តិអាទិនា ‘‘តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា’’តិអាទិកស្ស អធិប្បេតបណាមភាវំ ទស្សេស្សតិ, ‘‘ករុណា វិយា’’តិអាទិកស្ស បន សព្ពស្ស ថោមនាវសេន វុត្តស្សបិ វសេន វេទិតព្ពោ. សោ ហិ សត្ថុ មហាករុណាទិគុណវិសេសកិត្តនវសេន បវត្តោ មហាករុណាទិគុណវិសេសាវិនាភាវិនា សំវណ្ណិយមានសំវណ្ណនាធម្មវិភាវិតេន ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតភាវេន ស្វាក្ខាតធម្មេ សត្ថរិ អនុប្បន្នសទ្ធានំ សទ្ធាជននាយ, ឧប្បន្នសទ្ធានញ្ច ភិយ្យោភាវាយ ហោតិ. សត្ថុនោ ច អវិបរីតធម្មទេសនភាវេន អវិតថទេសនាភូតេ ធម្មេតិ ឯតេន សត្ថុនោ មហាករុណាទិគុណានំយេវ ច ផលវិសេសនិប្ផាទនសមត្ថតាយ បសាទាវហតំ អាហ. ធម្មេន ហិ សត្ថុសិទ្ធិ, សត្ថារា ច ធម្មសិទ្ធិ, ធម្មសម្បត្តិយាបិ សត្ថុគុណតាយ សត្ថុគុណវិភាវនេន សម្បជ្ជតីតិ.

ឯវំ សត្ថរិ បណាមករណស្ស ឯកំ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្ពន្ធំ វិភាវេតិ ‘‘តទុភយប្បសាទា ហី’’តិអាទិនា. ន ហិ សត្ថរិ ធម្មេ វា អប្បសន្នោ សំវណ្ណិយមានេ តទធិគន្តព្ពេ ច ធម្មេ សម្មា បដិបជ្ជតិ, នាបិ សីលាទិអនុបាទាបរិនិព្ពានន្តំ មហន្តំ អត្ថំ សាធេតិ, តស្មា ធម្មសំវណ្ណនាសុ បរេសំ សម្មាបដិបត្តិអាកង្ខាយ តថារូបធម្មបដិគ្គាហកេហិ ច វិនិយោជិតេន សត្ថរិ ធម្មេ ច បសាទុប្បាទនំ សត្ថរិ បណាមករណំ វិហិតន្តិ អធិប្បាយោ.

ភគវតោ គុណសំកិត្តនំ តស្ស ធម្មសង្ឃានម្បិ ថោមនា ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ‘‘រតនត្តយបណាមវចន’’ន្តិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘ភគវតោ ថោមនេនេវា’’តិអាទិ (ធ. ស. មូលដី. ៦). វក្ខមានំ វា ‘‘សទ្ធម្មញ្ចស្ស បូជេត្វា’’តិអាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិញ្ញាបនត្ថំ បរេសំ វិញ្ញូនន្តិ វា សម្ពន្ធនីយំ. អវិញ្ញូនំ អប្បមាណតាយ អភាជនតាយ ច វិញ្ញូនំ គហណំ. តេ ហិ ពុទ្ធាទីសុ សគារវស្ស បមាណភូតតំ ជានន្តា តស្ស វចនំ សោតព្ពំ សទ្ធាតព្ពំ មញ្ញន្តិ, សម្មទេវ ច នំ អនុតិដ្ឋន្តា តទធិប្បាយំ បូរេន្តិ. ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ បសាទវិញ្ញាបនាទិមុខេនបិ សម្មាបដិបត្តិអាកង្ខាយ បវេទិតត្តា.

ឯត្ថ ច បឋមោ អត្ថវិកប្បោ សទ្ធានុសារីនំ បុគ្គលានំ វសេន វុត្តោ, ទុតិយោ ធម្មានុសារីនំ. បឋមោ វា អសំសិទ្ធសត្ថុធម្មានំ វសេន វុត្តោ, ទុតិយោ សំសិទ្ធសត្ថុធម្មានំ. តថា បឋមោ បឋមេ រតនេ បណាមកិរិយាទស្សនបរោ, ទុតិយោ ឥតរេសុបីតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

បណាមោ ករីយតិ ឯតាយាតិ បណាមករណំ, បណាមកិរិយាភិនិប្ផាទិកា ចេតនា. សា ហិ ខេត្តសម្បត្តិយា អាចរិយស្ស ច អជ្ឈាសយសម្បត្តិយា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស កម្មស្ស ពលានុប្បទានវសេន បុរិមកម្មនិប្ផន្នស្ស វិបាកសន្តានស្ស អន្តរា វេមជ្ឈេ អាយន្តិ អាបតន្តីតិ អន្តរាយាតិ លទ្ធនាមានំ រោគាទិអនត្ថានំ វិធាយកស្ស ឧបបីឡកស្ស ឧបច្ឆេទកស្ស វា កម្មស្ស វិទ្ធំសនសមត្ថោ បុញ្ញាតិសយោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘រតនត្តយបណាម…បេ… វិសេសភាវតោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា រាគាទិបរិយុដ្ឋានាភាវវចនេន អន្តរាយស្ស ការណភូតាយ បយោគវិបត្តិយា អភាវស្ស, អត្ថលាភាទិវចនេន អនន្តរាយតាហេតុភូតាយ បយោគសម្បត្តិយា សព្ភាវស្ស, ‘‘សព្យាបជ្ឈាយ បជាយ អព្យាបជ្ឈោ វិហរតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១) វចនេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខវិហារិតាយ ច បកាសនំ មហានាមសុត្តំយេវ ឧទាហដំ.

គុណវិសេសទស្សនត្ថន្តិ ឯតេន សតិបិ កាយមនោបណាមានំ អន្តរាយវិសោសនសមត្ថភាវេ តេហិ បណាមវិសយស្ស បណាមារហភាវវិភាវនេន សាតិសយោ វចីបណាមោ វិហិតោតិ ទស្សេតិ. គុណវិសេសវា ហីតិអាទិនា អាចរិយស្ស យុត្តបត្តការិតំ ទស្សេតិ. ទេសនា វិនយបិដកេតិ ឯត្ថ ននុ វិនយបិដកស្សបិ ទេសនាភាវតោ ទេសនាវិនយបិដកានំ ភេទវចនំ ន យុត្តន្តិ? នោ ន យុត្តំ ‘‘តីសុបិ ចេតេសុ ឯតេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា) ឯត្ថ វិយ សមុទាយទេសនាយ អវយវទេសនានំ អាធារភាវតោ. ទេសនាកាលេ វា មនសា វវត្ថាបិតាយ វិនយតន្តិយា វិនយបិដកភាវតោ តទត្ថបញ្ញាបនស្ស ច ទេសនាភាវតោ ភេទវចនំ. អថ វា ទេសីយតិ ឯតេនាតិ ទេសនា, ទេសនាសមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោ, តស្ស ច វិនយបិដកវិសយោ ករុណាបុព្ពង្គមោ ច សោតិ ឯវមេត្ថ ភេទវចនោបបត្តិ ទដ្ឋព្ពា. សុត្តន្តបិដកេតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

កថំ បន ភគវតោ ទេសនា វិនយបិដកេ ករុណាប្បធានា, សុត្តាភិធម្មបិដកេសុ ច បញ្ញាករុណាបញ្ញាប្បធានាតិ វិញ្ញាយតីតិ? យតោ ឧក្កំសបរិយន្តគតហិរោត្តប្បោបិ ភគវា លោកិយសាធុជនេហិបិ បរិហរិតព្ពានិ ‘‘សិខរណី’’តិអាទីនិ វចនានិ យថាបរាធញ្ច គរហវចនានិ វិនយបិដកទេសនាយំ មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ មហាបរិសមជ្ឈេ អភាសិ, តំតំសិក្ខាបទបញ្ញត្តិការណាបេក្ខាយ វេរញ្ជាទីសុ សារីរិកញ្ច ខេទមនុភោសិ, តស្មា កិញ្ចាបិ ភូមន្តរបច្ចយាការសមយន្តរកថានំ វិយ វិនយបញ្ញត្តិយាបិ សមុដ្ឋាបិកា បញ្ញា អនញ្ញសាធារណតាយ អតិសយកិច្ចវតី, តតោបិ ករុណាយ កិច្ចំ អធិកន្តិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘វិនយបិដកេ ករុណាប្បធានា’’តិ. ករុណាព្យាបារាធិកតាយ ហិ ទេសនាយ ករុណាប្បធានតា, សុត្តន្តទេសនាយ មហាករុណាសមាបត្តិពហុលោ វេនេយ្យសន្តានេសុ តទជ្ឈាសយានុលោមេន គម្ភីរមត្ថបទំ បតិដ្ឋបេសីតិ ករុណាបញ្ញាប្បធានតា, អភិធម្មទេសនាយ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិសយភាវប្បហោនកោ រូបារូបបរិច្ឆេទោ ធម្មសភាវានុរោធេន បវត្តិតោតិ បញ្ញាប្បធានតា. តេនេវ ច ការណេនាតិអាទិនា ទេសនានុរូបតំតំសំវណ្ណនាយ ថោមនា អាចរិយស្ស បកតីតិ ទស្សេតិ.

កុសលា រូបំ ចក្ខុមា ទស ទាឡិមាទិ សមូហវសេន អត្ថានវពោធនត្ថោ វិយ អត្ថាវពោធនត្ថោ ហិ សទ្ទប្បយោគោ អត្តបរាធីនោ កេវលោ អត្ថបទត្ថកោ, សោ បទត្ថវិបរិយេសការិនា ឥតិ-សទ្ទេន សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតីតិ អាហ ‘‘ករុណា វិយាតិ និទស្សនវចន’’ន្តិ. និទស្សនញ្ហិ នាម និទស្សិតព្ពធម្មេ តេន ច សម្ពន្ធេ សតិ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ តស្ស និទស្សនភាវំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស យថា…បេ… បវត្តិត្ថាតិ អត្ថោ’’តិ.

‘‘តត្ថ ករុណា វិយាតិ និទស្សនវចន’’ន្តិអាទិនា និទស្សននិទស្សិតព្ពធម្មានំ អាធារវិសយព្យាបារេហិ សវិសេសនេហិ សហ បកាសនវសេន គាថាយ អត្ថតត្វំ ទស្សេត្វា អវយវភេទវសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កិរតីតិ ករុណា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និច្ឆន្ទរាគានំ ភូតបុព្ពគតិយា វា សត្តតា វេទិតព្ពា. ឯកស្សបិ ធម្មស្ស អនេកសាមញ្ញាការវន្តតាយ ‘‘យថាសភាវំ បការេហី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេនា’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) ធម្មានំ អញ្ញេយ្យត្តំ បដិក្ខិបតិ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តាភាវតោ. ឯតេន តស្សា បញ្ញាយ អកិច្ឆវុត្តិតំ អាហ. យថេវ ហិ ‘‘ញេយ្យេសុ សព្ពេសុ បវត្តិត្ថា’’តិ ឯត្តាវតា អធិប្បេតត្ថេ សិទ្ធេ តេសំ អត្តត្តនិយតាវិរហសំសូចនត្ថំ បរេសំ សត្តាទិមិច្ឆាគាហបដិសេធនេន ធម្ម-សទ្ទេន ញេយ្យា វិសេសិតព្ពា, ឯវំ ‘‘ធម្មេសុ សព្ពេសុ បវត្តិត្ថា’’តិ ឯត្តាវតា ច អធិប្បេតត្ថេ សិទ្ធេ ធម្មេសុ តស្សា បញ្ញាយ អាកង្ខប្បដិពទ្ធតាយ អកិច្ឆវុត្តិតំ ទស្សេតុំ អញ្ញេយ្យត្តបដិសេធនេន ញេយ្យ-សទ្ទេន ធម្មា វិសេសិតាតិ. ញេយ្យធម្ម-សទ្ទា នីលុប្បលសទ្ទា វិយ អញ្ញមញ្ញំ ភេទាភេទយុត្តាតិ ‘‘ញេយ្យា ច តេ ធម្មា ចា’’តិ វុត្តំ. យា យាតិ យថា-សទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ព្យាបនិច្ឆាយញ្ហិ អយំ យថា-សទ្ទោ, តប្បភេទា បញ្ញា បវត្តិត្ថាតិ សម្ពន្ធោតិ.

ភគវតិ បវត្តាវាតិ ឥទំ យេភុយ្យេន ឧបមានោបមេយ្យត្ថានំ ភិន្នាធារតាយ ភិន្នាធារស្ស ច ឧបមានត្ថស្ស ឥធ អសម្ភវតោ វុត្តំ. ភគវតោ ករុណាយ អញ្ញេហិ អសាធារណភាវោ សត្តេ សំសារទុក្ខតោ ឧទ្ធរិត្វា អច្ចន្តសុខេ និព្ពានេ បតិដ្ឋបេតុំ អត្តនោ សរីរជីវិតបរិច្ចាគេនបិ ឯកន្តហិតជ្ឈាសយតាវសេន វេទិតព្ពោ, យតោ វិនេយ្យានំ កោសោហិតវត្ថគុយ្ហបហូតជិវ្ហាវិទំសនម្បិ កតំ, យញ្ច យទិមេ សត្តា ជានេយ្យុំ, ភគវតោ សាសនេន រហទមិវ សីតលំ សម្បជ្ជលិតំ អគ្គិក្ខន្ធម្បិ សមោគាហេយ្យ. អញ្ញេសំ បស្សន្តានន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧទ្ធដាតិ បទំ អបេក្ខិត្វា មហោឃបក្ខន្ទានំ សត្តានន្តិ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – កាមាទិមហោឃបក្ខន្ទេ សត្តេ តតោ ឧទ្ធដា នត្ថញ្ញោ កោចិ មំ ឋបេត្វាតិ បស្សតោ យថា ភគវតោ ករុណាយ អាវិសនំ ហោតិ, ន ឯវំ អញ្ញេសំ តថាទស្សនស្សេវ អភាវតោ. អថ វា អញ្ញេសំ បស្សន្តានន្តិ យទិបិ បរេ បស្សេយ្យុំ, តថាបិ ន តេសំ ភគវតោ វិយ ករុណោក្កមនំ អត្ថិ អប្បដិបត្តិតោ អត្តហិតមត្តបដិបត្តិតោ ចាតិ អត្ថោ.

អនាវរណា តីសុ កាលេសុ សព្ពត្ថ អប្បដិហតវុត្តិតាយ, អសាធារណា សព្ពធម្មានំ និរវសេសហេតុបច្ចយបរិគ្គហវសេន តេសញ្ច សភាវកិច្ចាទិអវត្ថាវិសេសាទិបរិជាននេន អាយូហនវេលាយមេវ តំតំកម្មានំ តំតំផលវិសេសហីនមជ្ឈិមបណីតាទិវិភាគស្ស ឥន្ទ្រិយពទ្ធេសុ អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ ច អតិសុខុមតិរោហិតវិទូរវុត្តិអតីតានាគតាទិភេទភិន្នានំ រូបធម្មានំ តំតំការណសមវាយវិភាវនេនេវ តំតំផលេសុ វណ្ណសណ្ឋានគន្ធរសផស្សាទិវិសេសស្ស និរវសេសតោ បដិវិជ្ឈនេន វេទិតព្ពា. អយញ្ច អត្ថោ ភគវតោ អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ យថាភូតំ ញាណាទិវសេន វេទិតព្ពោ. យថា ច បស្សន្តស្សាតិ ឥទំ រាគគ្គិអាទីហិ លោកសន្និវាសស្ស អាទិត្តតាទិអាការទស្សនំ ភគវតោ មហាករុណោក្កមនុបាយំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំ បន ពហុកេហិ អាការេហិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតិ. ‘‘អាទិត្តោ លោកសន្និវាសោ…បេ… ឧយ្យុត្តោ…បេ… បយាតោ…បេ… កុម្មគ្គប្បដិបន្នោ…បេ… ឧបនីយតិ លោកោ អធុវោ…បេ… អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ…បេ… អស្សកោ លោកោ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ…បេ… ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១១៧) បដិសម្ភិទាមគ្គេ បរោសតំ អាការេហិ ទស្សិតន្តិ គន្ថវិត្ថារំ បរិហរិតុំ សំវណ្ណយិតុញ្ច ឧបាយំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘តំ សព្ពំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ មហាករុណាញាណវិភង្គវសេន ជានិតព្ព’’ន្តិ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តអាសយានុសយ យមកបាដិហារិយ សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានិ សេសាសាធារណញាណានិ. តេសម្បិ ហិ វិភង្គោ ‘‘ឥធ តថាគតោ សត្តេ បស្សតិ អប្បរជក្ខេ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.១១១) បដិសម្ភិទាមគ្គេ នានប្បការេន ទស្សិតោតិ បុរិមនយេនេវ អតិទិសតិ. អាទិ-សទ្ទេន តត្ថ វិភត្តានំ បដិសម្ភិទាសច្ចញាណាទីនំ សង្គហោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

និប្បទេសសប្បទេសវិសយា ករុណា វិយ ភគវតោ បញ្ញាបិ ឥធ និប្បទេសសប្បទេសវិសយា និរវសេសា អធិប្បេតាតិ តស្សា កតិបយភេទទស្សនេន នយតោ តទវសិដ្ឋភេទា គហេតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បញ្ញាគ្គហណេន ចា’’តិអាទិមាហ. តេ បន សីលសមាធិ បញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សន, ទ្វាចត្តាលីសសតទុកធម្ម, ពាវីសតិតិកធម្ម, ចតុសតិបដ្ឋាន សម្មប្បធាន ឥទ្ធិបាទ សាមញ្ញផល អរិយវំសាទិ, បញ្ចគតិ បញ្ចបធានិយង្គបញ្ចង្គិកសមាធិ ឥន្ទ្រិយ ពល និស្សារណីយធាតុ វិមុត្តាយតន វិមុត្តិបរិបាចនីយធម្មសញ្ញាទិ, ឆសារណីយធម្ម អនុស្សតិដ្ឋាន អគារវគារវ និស្សារណិយធាតុ សតតវិហារ អនុត្តរិយ និព្ពេធភាគិយបញ្ញាទិ, សត្តអបរិហានិយធម្ម អរិយធន ពោជ្ឈង្គ សប្បុរិសធម្មនិជ្ជរវត្ថុ សញ្ញា ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលខីណាសវពលាទិ, អដ្ឋបញ្ញាបដិលាភហេតុ មិច្ឆត្ត សម្មត្ត លោកធម្ម អរិយានរិយវោហារ អារម្ភវត្ថុ កុសីតវត្ថុ អក្ខណ មហាបុរិសវិតក្ក អភិភាយតន វិមោក្ខាទិ, នវយោនិសោមនសិការមូលធម្មបារិសុទ្ធិបធានិយង្គ សត្តាវាស អាឃាតវត្ថុ អាឃាតបដិវិនយ សញ្ញានានត្ត អនុបុព្ពវិហារាទិ, ទសនាថករធម្ម កសិណាយតន អកុសលកម្មបថ កុសលកម្មបថ មិច្ឆត្ត សម្មត្ត អរិយវាស ទសពលញាណ អសេក្ខធម្មាទិ, ឯកាទសមេត្តានិសំស សីលានិសំស ធម្មតា ពុទ្ធិហេតុ, ទ្វាទសាយតនបដិច្ចសមុប្បាទ ធម្មចក្កាការ, តេរសធុតគុណ, ចុទ្ទសពុទ្ធញាណ, បញ្ចទសចរណវិមុត្តិបរិបាចនីយធម្ម, សោឡសអានាបានស្សតិ សច្ចាការ សុត្តន្តបដ្ឋាន, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មធាតុ ភេទករវត្ថុ, ឯកូនវីសតិបច្ចវេក្ខណ, ចតុវីសតិបច្ចយ, អដ្ឋវីសតិសុត្តន្តបដ្ឋាន, បណ្ណាសឧទយព្ពយទស្សន, បរោបណ្ណាសកុសលធម្ម, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគត, អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតាទិភេទានំ ធម្មានំ បដិវិជ្ឈនទេសនាការប្បវត្តា, យេ ច ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណប្បភេទា, យេ ច អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយទេសនាការប្បវត្តា, យេ ច អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយានុសយចរិតាទិវិភាវនាការប្បវត្តាតិ ឯវំបការា ភគវតោ បញ្ញាបភេទា, សព្ពេបិ ឥធ អាទិ-សទ្ទេន នយតោ សង្គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពំ. កោ ហិ សមត្ថោ ភគវតោ បញ្ញាយ បភេទេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ. តេនេវ ភគវន្តំ ឋបេត្វា បញ្ញវន្តានំ អគ្គភូតោ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិអនុយុត្តោ ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) អាហាតិ.

សំសារមហោឃបក្ខន្ទានំ សត្តានំ តតោ សន្តារណត្ថំ បដិបន្នោ តេហិ បយោជិតោ នាម ហោតិ អសតិបិ តេសំ តថាវិធេ អភិសន្ធិយន្តិ វុត្តំ ‘‘សត្តា ហិ មហាពោធិំ បយោជេន្តី’’តិ. ឯតេន សព្ពេនាតិ មហាពោធិមូលាទិទស្សនេន. អបគមនំ និរុបក្កិលេសន្តិ យោជេតព្ពំ. ជាតសំវទ្ធភាវទស្សនេន ‘‘អនាទិ អនិធនោ ច សត្តោ’’តិ ឯវំបការា មិច្ឆាវាទា បដិសេធិតា ហោន្តិ. សមញ្ញា…បេ… ទស្សេតិ សត្តេ បរមត្ថតោ អសតិបិ សត្តបញ្ញត្តិវោហារសូចនតោ. ករុណា អាទិបញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឥទំ សម្ភរណនិប្ផត្តិកាលាបេក្ខាយ វុត្តំ, ន បរិច្ឆេទវន្តតាយ. តេនេវាហ ‘‘តន្និទានភាវតោ តតោ ឧត្តរិករណីយាភាវតោ’’តិ. សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ នយតោ ទស្សិតត្តា. ឯសោ ឯវ ហិ អនវសេសតោ ពុទ្ធគុណទស្សនុបាយោ យទិទំ នយគ្គាហណំ. បរធនហរណាទិតោបិ វិរតិ បរេសំ អនត្ថបរិហរណវសប្បវត្តិយា សិយា ករុណូបនិស្សយាតិ ករុណានិទានំ សីលំ. តតោ ឯវ ‘‘តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ’’តិ វុត្តំ.

២. យស្សា សំវណ្ណនន្តិអាទិនា ‘‘ទយាយា’’តិអាទិថោមនាយ សម្ពន្ធំ ទស្សេតិ. បយោជនំ បន វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អព្ភន្តរំ និយកជ្ឈត្តំ, តតោ ពហិភូតំ ពាហិរំ. ទយាតិ ករុណា អធិប្បេតាតិ ទយា-សទ្ទស្ស មេត្តាករុណានំ វាចកត្តា វក្ខមានញ្ច អនុយោគំ មនសិ កត្វា វុត្តំ. តាយ ហិ សមុស្សាហិតោ, ន មេត្តាយាតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពេ វុត្តស្ស បដិនិទ្ទេសោ ហោតីតិ ត-សទ្ទស្ស អត្ថំ អាហ. តន្តិ បញ្ញំ វិសេសេត្វា ឧបមាភាវេន វិនិវត្តា ចរិតត្ថតាយ. បដិនិទ្ទេសំ នារហតិ បធានាបធានេសុ បធានេ កិច្ចទស្សនតោ. ទ្វិន្នំ បទានំ…បេ… វតោតិ ករុណាវាចិនា ទយា-សទ្ទេន ឯកាធិករណភាវេន វុច្ចមានោ ត-សទ្ទោ តតោ អញ្ញធម្មវិសយោ ភវិតុំ ន យុត្តោតិ អធិប្បាយោ. អបរិយាយសទ្ទានំ សមានាធិករណភាវោ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេ សតិ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ អាហ ‘‘សមានា…បេ… ហោតី’’តិ. សមានាធិករណភាវេន ហេត្ថ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ សាធីយតិ, សា ច សមានាធិករណតា វិសិដ្ឋវិភត្តិកានំ ន ហោតីតិ សមានវិភត្តិតាយបិ តមេវ សាធីយតីតិ ‘‘ទយា…បេ… ចិទ’’ន្តិ ឥទំ ទយាយ វិសេសិតព្ពភាវេ ការណវចនំ. បធានតាយ ហិ សាមញ្ញតាយ ច សា វិសេសិតព្ពា ជាតា. តត្ថ ភគវតោ តទញ្ញេសញ្ច ករុណានំ វាចកត្តា សាមញ្ញតា វេទិតព្ពា. តស្ស ចាតិ ទយា-សទ្ទស្ស. ‘‘បធានញ្ច បញ្ញ’’ន្តិអាទិនា កិញ្ចាបិ បុរិមគាថាយ បញ្ញាប្បធានា, ‘‘តាយា’’តិ បន កេវលំ អវត្វា ទយាវិសេសនភាវេន វុត្តត្តា អប្បធានាយបិ ករុណាយ បដិនិទ្ទេសោ យុត្តោតិ ទស្សេតិ. អប្បធានតា ច ករុណាយ បុរិមគាថាយ វសេន វុត្តា, ឥធ បន បធានា ឯវ. តថា ច វុត្តំ ‘‘ទយាសមុស្សាហិនីតិ បធានា’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ២).

កថំ បន…បេ… ញាតព្ពាតិ វក្ខមានញ្ញេវ អត្ថំ ហទយេ ឋបេត្វា ចោទេតិ. យទិ ឯវន្តិ យទិ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយំ អគ្គហេត្វា វចនមត្តមេវ គណ្ហសិ. មេត្តាតិ ច ន យុជ្ជេយ្យាតិ យថា ‘‘មេត្តចិត្តតំ អាបន្នោ’’តិ ឯតិស្សា អដ្ឋកថាយ វសេន ន ទយា ករុណា, ឯវំ ‘‘និក្ករុណតំ អាបន្នោ’’តិ ឯតិស្សា អដ្ឋកថាយ វសេន ន ទយា មេត្តាតិ វចនមត្តគ្គហណេ អដ្ឋកថានម្បិ វិរោធំ ទស្សេតិ. ‘‘អធិប្បាយវសេន យោជេតព្ពោ’’តិ វត្វា តមេវ អធិប្បាយំ ទយា-សទ្ទោ ហីតិអាទិនា វិវរតិ. អក្ខរចិន្តកា ហិ ទយា-សទ្ទំ ទានគតិរក្ខណេសុ បឋន្តិ. អនុរក្ខណញ្ច មេត្តាករុណានំ ហិតូបសំហារទុក្ខាបនយនាការវុត្តីនំ សមានកិច្ចំ, តស្មា ឧភយត្ថ ទយា-សទ្ទោ បវត្តតីតិ វុត្តំ. អន្តោនីតន្តិ អន្តោគធំ, រុក្ខត្ថោ វិយ ធវខទិរាទីនំ អនុរក្ខណត្ថោ មេត្តាករុណានំ សាមញ្ញន្តិ អត្ថោ, អធិប្បាយោ បន ‘‘ទយាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បីតិ អនន្តរំ ករុណាយ វុត្តត្តា ទយា-សទ្ទោ មេត្តាបរិយាយោតិ វិញ្ញាយតិ. មេត្តាបិ ហិ ករុណា វិយ បាណាតិបាតវិរតិយា ការណន្តិ. ‘‘អទយាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ បន ការុណិកោ អវិហិំ សជ្ឈាសយត្តា បរេសំ វិហេសាមត្តម្បិ ន ករោតិ, កោ បន វាទោ បាណាតិបាតនេតិ និក្ករុណតាយ បាណាតិបាតិតា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯតមេវត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ឯវញ្ហិ អដ្ឋកថានំ អវិរោធោ ហោតី’’តិ អាហ. យទិ ទយា-សទ្ទោ មេត្តាករុណានំ វាចកោ, ឯវម្បិកថំ បន ករុណា ‘‘ទយា’’តិ ជានិតព្ពាតិ អនុយោគោ តទវត្ថោ ឯវាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ករុណា ច ទេសនាយាតិអាទិនា ករុណាយ ឯវ គហណេ ការណមាហ.

ននុ តាយាតិអាទិនា សាមត្ថិយតោបិ បករណំ ពលវន្តិ បករណវសេនេវ ករុណាវិសយស្ស ញាតតំ ទស្សេតិ. យថារុចិ បវត្តិត្ថាតិ ឯតំ បុរិមគាថាយ សប្បទេសនិប្បទេសសត្តវិសយាយ ករុណាយ គហិតភាវស្ស ការណវចនំ. យថារុចិបវត្តិ ហិ ឯកស្មិំ អនេកេសុ ច ឥច្ឆានុរូបប្បវត្តីតិ. ‘‘ឥធ បន និប្បទេសសត្តវិសយតំ គហេតុ’’ន្តិ ឯតេន សិទ្ធេ សតិ អារម្ភោ ញាបកត្ថោ ហោតីតិ បុន ‘‘សត្តេសូ’’តិ វចនំ ឥមមត្ថវិសេសំ ពោធេតីតិ ទស្សេតិ. ន ទេវេសុយេវាតិអាទិនាបិ ទយាសាធនស្ស សមុស្សាហនស្ស សត្តវិសយភាវេ សាមត្ថិយលទ្ធេបិ ‘‘សត្តេសូ’’តិ វចនំ តស្ស និប្បទេសសត្តវិសយភាវោ អធិប្បេតោតិ ឥមំ វិសេសំ ញាបេតីតិ ទស្សេតិ.

កាលទេសទេសកបរិសាទិបរិទីបនំ ពាហិរនិទានន្តិ កាលាទីនិ និទ្ធារេន្តោ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិអាទិមាហ. អវសានម្ហិ វសន្តោ តិទសាលយេតិ វចនតោតិ ឯតេន តស្ស បាដិហារិយស្ស សទ្ទន្តរសន្និធានេន អវច្ឆិន្នតំ ទស្សេតិ. តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កាតិ បុថុជ្ជនសន្តានេបិ រាគាទិបដិបក្ខហរណស្ស អភាវតោ និច្ឆន្ទរាគេសុ សត្តវោហារោ វិយ បុថុជ្ជនសន្តានេ រាគាទិបដិបក្ខហរណវសេន បវត្តំ តទភាវេបិ ភគវតោ សន្តានេ រុឡ្ហីវសេន បាដិហារិយន្ត្វេវ វុច្ចតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋិហរណវសេន យេ សម្មាទិដ្ឋិកា ជាតា អចេលកកស្សបាទយោ វិយ, ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន អប្បដិភានភាវាទិប្បត្តិយា សច្ចកាទយោ វិយ.

៣. សីតបព្ពតា នាម ‘‘សិនេរុំ បរិវារេត្វា ឋិតា យុគន្ធរោ…បេ… គិរិ ព្រហា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៣៧; បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា) ឯវំ វុត្តបព្ពតា.

៤-៥. សព្ពសោ ចក្កវាឡសហស្សេហិ សព្ពសោ អាគម្ម សព្ពសោ សន្និសិន្នេនាតិ សម្ពន្ធវសេន តយោ វិកប្បា យុត្តា, សព្ពសោ ចក្កវាឡសហស្សេហិ ទសហិ ទសហីតិ បន អនិដ្ឋសាធនតោ បដិសេធិតោ. វជ្ជិតព្ពេតិ យេ វជ្ជេតុំ សក្កា ‘‘អតិសម្មុខា អតិសមីបំ ឧន្នតប្បទេសោ’’តិ, ឯតេ. ឥតរេ បន តស្សា បរិសាយ មហន្តភាវេន ន សក្កា បរិហរិតុំ.

‘‘សព្ពញេយ្យ…បេ… សមត្ថា’’តិ វត្វា តេសំ ទេសេតព្ពប្បការជាននសមត្ថាតិ វចនំ អត្តនា បដិវិទ្ធាការស្ស ធម្មសាមិនាបិ បរេសំ ទេសេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ. អញ្ញថា សព្ពេបិ សត្តា ទិដ្ឋសច្ចា ឯវ ភវេយ្យុំ. សព្ពញេយ្យធម្មានំ យថាសភាវជាននសមត្ថតាទិយេវ យថាវុត្តពលំ. តេសំ គហណសមត្ថតំ ទីបេតិ, អធិកវចនមញ្ញមត្ថំ ពោធេតីតិ អធិប្បាយោ.

៦. តថាគតោ វន្ទនីយោតិអាទិនា ‘‘នមស្សិត្វា’’តិអាទិកិរិយាវិសេសានំ តំតំសុត្តានុរោធេន បវត្តិតមាហ. សរីរសោភគ្គាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កល្យាណវាក្ករណតាអាធិបច្ចបរិវារសម្បត្តិអាទិ សង្គយ្ហតិ.

៧. អន្តរធាបេត្វាតិ និរោធេត្វា. និរោធនញ្ចេត្ថ ឧប្បាទកហេតុបរិហរណវសេន តេសំ អនុប្បត្តិករណន្តិ វេទិតព្ពំ. អត្ថំ បកាសយិស្សាមីតិ សម្ពន្ធោតិ ‘‘សោសេត្វា’’តិ បុព្ពកាលកិរិយាយ អបរកាលកិរិយាបេក្ខតាយ វុត្តំ.

៨. ទុក្ករភាវំ ទីបេតុន្តិ អទុក្ករស្ស តថាអភិយាចេតព្ពតាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ សីលវិបត្តិភាវតោ ថុល្លច្ចយាទីនញ្ច យេភុយ្យេន អាចារវិបត្តិភាវតោ អាចារសីលានំ តថា យោជនា កតា, តថា ចារិត្តសីលស្ស អាចារសភាវត្តា ឥតរំ សភាវេនេវ គហេត្វា ទុតិយា. អសក្កុណេយ្យន្តិ វិសុទ្ធាចារាទិគុណសមន្នាគតេន សព្រហ្មចារិនា សទ្ធម្មចិរដ្ឋិតត្ថំ សាទរំ អភិយាចិតេន តេន ច អភិធម្មត្ថប្បកាសនេ សមត្ថោតិ យាថាវតោ បមាណិតេន តព្ពិមុខភាវោ ន សុករោតិ អធិប្បាយោ.

៩. ទេវទេវ-សទ្ទស្ស អត្ថោ បដ្ឋានសំវណ្ណនាដីកាយំ វិបញ្ចិតោតិ ន វិត្ថារយិម្ហ.

១៣. បឋមសង្គីតិយំ យា អដ្ឋកថា សង្គីតាតិ វចនេន សា ភគវតោ ធរមានកាលេបិ អដ្ឋកថា សំវិជ្ជតិ, តេន បាឋោ វិយ ភគវំមូលិកាវាតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អភិធម្មស្សា’’តិ បទំ ‘‘អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ ឯតទបេក្ខន្តិ ‘‘កស្ស បន សា អដ្ឋកថា’’តិ បុច្ឆិត្វា អធិការវសេន តមេវ អភិធម្មបទំ អាកឌ្ឍតិ. អាវុត្តិអាទិវសេន វា អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ.

១៦. អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គវិសេសំ បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតីតិអាទិនយប្បវត្តោ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរវាទោ អាទិ-សទ្ទេន វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តិ, បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ ឯវមាទយោ មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរតិបិដកចូឡាភយត្ថេរវាទាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. តប្បកាសនេនេវាតិ អភិធម្មស្ស អត្ថប្បកាសនេនេវ. សោតិ មហាវិហារវាសីនំ វិនិច្ឆយោ. តថាតិ អសម្មិស្សានាកុលភាវេន. អសម្មិស្សានាកុលភូតោ វា វិនិច្ឆយោ មហាវិហារវាសីនំ សន្តកភាវេន, ឯតេន អភិធម្មស្ស អត្ថប្បកាសនេនេវ មហាវិហារវាសីនំ វិនិច្ឆយោ ឥធ អភិនិប្ផាទីយតីតិ ទស្សេតិ. អថ វា តប្បកាសនេនេវាតិ អសម្មិស្សានាកុលភាវប្បកាសនេនេវ. សោតិ បកាសិយមានោ អភិធម្មត្ថោ. តថាតិ មហាវិហារវាសីនំ វិនិច្ឆយភាវេន. ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ‘‘អសម្មិស្សំ អនាកុលំ អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ សម្ពន្ធនីយំ.

១៧. អញ្ញញ្ច សព្ពំ អត្ថប្បកាសនំ ហោតីតិ តោសនំ ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពេន តេន តោសនំ កតំ ហោតី’’តិ. យុត្តរូបា យោជនា.

វីសតិគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទានកថាវណ្ណនា

បរិច្ឆេទោ សត្តប្បករណភាវោ. សន្និវេសោ សត្តន្នំ បករណានំ តទវយវានញ្ច វវត្ថានំ. សាគរេហិ តថា ចិន្តាតិ ‘‘ឥមស្ស អភិធម្មស្ស គម្ភីរភាវវិជាននត្ថំ ចត្តារោ សាគរា វេទិតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន ជលសាគរាទីហិ សហ នយសាគរវិចារោ. ‘‘សតភាគេន សហស្សភាគេន ធម្មន្តរា ធម្មន្តរំ សង្កមិត្វា សង្កមិត្វា ទេសេសី’’តិអាទិនា ទេសនាភេទេហិ អភិធម្មស្ស គម្ភីរភាវកថា ទេសនាហិ គម្ភីរតា.

‘‘ឯវំ តេមាសំ និរន្តរំ ទេសេន្តស្សា’’តិអាទិនា ទេសនាកាលេ ភគវតោ សរីរស្ស យាបិតាការវិចារោ ទេសនា…បេ… គហណំ. តថា ថេរស្ស…បេ…បិ ចាតិ ‘‘អភិធម្មេ វាចនាមគ្គោ នាមា’’តិអាទិនា អភិធម្មេ វាចនាមគ្គស្ស សារិបុត្តត្ថេរសម្ពន្ធិតតា តស្ស ច តេនេវ ឧប្បាទិតតា. យោ ហិ ភគវតា ទេវតានំ ទេសិតាការោ, សោ អបរិច្ឆិន្នវារនយតន្តិតាយ អនន្តោ អបរិមាណោ ន ភិក្ខូនំ វាចនាយោគ្គោ, យោ ច ថេរស្ស ទេសិតាការោ, សោ អតិសំខិត្តតាយ. នាតិសង្ខេបនាតិវិត្ថារភូតោ បន បាឋនយោ ថេរប្បភាវិតោ វាចនាមគ្គោតិ.

វចនត្ថវិជាននេនាតិអាទិនា កុសលា ធម្មាតិអាទិបទានញ្ញេវ អត្ថវណ្ណនំ អកត្វា អភិធម្ម-សទ្ទវិចារស្ស សម្ពន្ធមាហ. ‘‘យេ តេ មយា ធម្មា អភិញ្ញា ទេសិតា. សេយ្យថិទំ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា…បេ… សិក្ខិតំ សិក្ខិំសុ ទ្វេ ភិក្ខូ អភិធម្មេ នានាវាទា’’តិអាទិសុត្តវសេន កិញ្ចាបិ ពោធិបក្ខិយធម្មា ‘‘អភិធម្មោ’’តិ វុច្ចន្តិ, ធម្ម-សទ្ទោ ច សមាធិអាទីសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ, បរិយត្តិធម្មោ ឯវ បន ឥធ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុត្តន្តាធិកា បាឡីតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. តត្ថ ធម្មព្យភិចារភាវេន វិសេសតោ អភិធម្មោ វិយ សុត្តន្តោបិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២១៦) អញ្ញត្ថ ច សម្ភវតោ អភិ-សទ្ទេន និវត្តេតព្ពត្ថំ ទីបេតុំ ‘‘សុត្តន្តា’’តិ វុត្តំ. ននុ ច អតិរេកវិសេសដ្ឋា ភិន្នសភាវា យតោ តេ យថាក្កមំ អធិកវិចិត្តបរិយាយេហិ ពោធិតា, តស្មា ‘‘ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេហី’’តិ ពហុវចនេន ភវិតព្ពំ, ន ឯកវចនេនាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ទ្វិន្នម្បិ…បេ… ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ’’តិ.

បយោគមេវ នារហតិ ឧបសគ្គ-សទ្ទានំ ធាតុ-សទ្ទស្សេវ បុរតោ បយោជនីយត្តា. អថាបិ បយុជ្ជេយ្យ អតិមាលាទីសុ អតិ-សទ្ទាទយោ វិយ. ឯវម្បិ យថា ‘‘អតិមាលា’’តិ ឯត្ថ សមាសវសេន អនាវិភូតាយ កមនកិរិយាយ វិសេសកោ អតិ-សទ្ទោ, ន មាលាយ, ឯវមិធាបិ អភិ-សទ្ទោ ន ធម្មវិសេសកោ យុត្តោតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញស្សបិ ហិ ឧបសគ្គស្សាតិ ឥទំ រុឡ្ហីវសេន, អត្ថេ ឧបសជ្ជតីតិ វា ឧបសគ្គស្ស អន្វត្ថសញ្ញតំ គហេត្វា វុត្តំ. អតិឆត្តាទីសុ ហិ អតិ-សទ្ទោ ឥធ ឧបសគ្គោតិ អធិប្បេតោ. តត្ថ យថា កល្យាណោ បូជិតោ វា បុរិសោ អតិបុរិសោតិ ភវតិ, ឯវំ អតិរេកវិសេសដ្ឋានម្បិ កល្យាណបូជិតត្ថភាវសម្ភវតោ កល្យាណំ វា បូជិតំ វា ឆត្តំ អតិឆត្តន្តិ សទ្ទនយោ វេទិតព្ពោ. កល្យាណបូជិតភាវា ហិ គុណវិសេសយោគេន ឥច្ឆិតព្ពា. គុណវិសេសោ ចេស យទិទំ បមាណាតិរេកោ ច វិចិត្តរូបតា ច. ឯវញ្ច បន កត្វា ‘‘អកិរិយាយបី’’តិ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ. យថា ច អតិឆត្តាទីសុ, ឯវំ អភិធម្ម-សទ្ទេបិ ទដ្ឋព្ពំ. អនេកត្ថា ហិ និបាតាតិ. តព្ភាវទីបកត្តាតិ អតិរេកវិសេសភាវទីបកត្តា.

ឯកតោ អនាគតត្តាតិ ឥទំ សុត្តន្តេ ឯកតោ អាគតានំ ខន្ធាយតនាទីនំ សុត្តន្តភាជនីយស្ស ទិដ្ឋត្តា ‘‘ឆ ឥមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.៤៩៥-៤៩៦) ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទីនំ តិណ្ណំ សុខិន្ទ្រិយាទីនំ បញ្ចន្នំ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ បញ្ចន្នំ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយាទីនញ្ច តិណ្ណំ វសេន វិសុំ វិសុំ សុត្តន្តភាវេន អាគតត្តា ឯកសុត្តភាវេន អនាគតានំ ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ សុត្តន្តភាជនីយស្ស អទិដ្ឋត្តា ច វុត្តំ, ន សុត្តន្តេ ឯកតោ អាគមនស្ស សុត្តន្តភាជនីយស្ស ការណត្តា. សុត្តន្តេ ឯកតោ សព្ពេន សព្ពញ្ច អនាគតា ហិ ភូមន្តរបរិច្ឆេទបដិសម្ភិទា សុត្តន្តភាជនីយវសេន វិភត្តា ទិស្សន្តិ, ឯកតោ អាគតានិ ច សិក្ខាបទានិ តថា ន វិភត្តានិ. វេរមណីនំ វិយ បន សភាវកិច្ចាទិវិភាគវិនិមុត្តោ ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ សមានោ វិភជនប្បការោ នត្ថិ, យោ សុត្តន្តភាជនីយំ សិយាតិ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថីតិ យុត្តំ សិយា.

យទិបិ បច្ចយធម្មវិនិមុត្តោ បច្ចយភាវោ នាម នត្ថិ, យថា បន បវត្តោ បច្ចយធម្មោ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយោ ហោតិ, សោ តស្ស បវត្តិអាការវិសេសោ ហេតុអាទិភាវោ តតោ អញ្ញោ វិយ បច្ចយធម្មស្ស បច្ចយភាវោតិ វុត្តោ, សោ ច ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិអាទីសុ បធានភាវេន វុត្តោ. តត្ថ ច គុណីភូតា ហេតុហេតុផលភូតា អវិជ្ជាសង្ខារាទយោតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចយភាវោ ឧទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មានន្តិអាទិ ឧទ្ទេសេន បរិច្ឆិន្នានំយេវ ខន្ធាទីនំ ខន្ធវិភង្គាទីសុ បញ្ហបុច្ឆកនយោ ទស្សិតោ, ន ឥតោ អញ្ញថាតិ កត្វា វុត្តំ.

សុត្តន្តេ សង្គីតិសុត្តន្តាទិកេ. បញ្ច សិក្ខាបទានិ បាណាតិបាតា…បេ… បមាទដ្ឋានា វេរមណីតិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. អញ្ញោ បន វេរមណីនំ វិភជិតព្ពប្បការោ នត្ថីតិ ឥទំ អតីតានិច្ចាទិវិភាគោ វេរមណីនំ ខន្ធាយតនាទីសុ អន្តោគធត្តា តព្ពសេនេវ វិជានិតព្ពោ, តតោ បន អញ្ញោ អភិធម្មនយវិធុរោ វេរមណីនំ វិភជិតព្ពប្បការោ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. តថា ច បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘ចក្ខុំ អនិច្ចំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ច’’ន្តិ អនុបទធម្មសម្មសនកថាយំ ន វេរមណិយោ ឧទ្ធដា.

ននុ ធម្មសង្គណីធាតុកថាទីនម្បិ វសេន អភិធម្មបាឡិយា អតិរេកវិសេសភាវោ ទស្សេតព្ពោតិ? សច្ចមេតំ, សោ បន ឯកន្តអភិធម្មនយនិស្សិតោ អវុត្តោបិ សិទ្ធោតិ កត្វា ន ទស្សិតោ. ឯតេន វា និទស្សនេន សោបិ សព្ពោ នេតព្ពោ. អភិធម្មនយសាមញ្ញេន វា អភិធម្មភាជនីយបញ្ហបុច្ឆកេហិ សោ វុត្តោ ឯវាតិ ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

បញ្ហវារាតិ បុច្ឆនវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តា បាឡិនយា. ឯត្ថេវាតិ ធម្មហទយវិភង្គេ ឯវ. អបេក្ខាវសិកត្តា អប្បមហន្តភាវស្ស យតោ អប្បមត្តិកា មហាធាតុកថាតន្តិ ធម្មហទយវិភង្គវចនវសេន អវសេសា, តំ ទស្សនត្ថំ ‘‘ធម្មហទយវិភង្គេ អនាគន្ត្វា មហាធម្មហទយេ អាគតតន្តិតោ’’តិ វុត្តំ. ធម្មហទយ…បេ… អាគតតន្តិតោ រូបកណ្ឌធាតុវិភង្គាទីសុ អនាគន្ត្វា មហាធាតុកថាយំ អាគតតន្តិ អប្បមត្តិកាវាតិ សម្ពន្ធោ. អថ ធាតុកថាយ វិត្ថារកថា មហាធាតុកថា ធម្មហទយវិភង្គេ អនាគន្ត្វា មហាធម្មហទយេ អាគតតន្តិតោ ធាតុកថាយំ អនាគន្ត្វា មហាធាតុកថាយ អាគតតន្តិ អប្បមត្តិកាវាតិ យោជេតព្ពំ.

ឧបលព្ភតីតិ អនុលោមបច្ចនីយបញ្ចកស្ស, នុបលព្ភតីតិ បច្ចនីយានុលោមបញ្ចកស្ស ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ. សច្ចិកដ្ឋំ និស្សយន្តិ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិអាទិនា ទេសាទិអនាមសនេន រូបាទិសត្តបញ្ញាសធម្មប្បភេទំ សច្ចិកដ្ឋមេវ និស្សយភូតំ. សព្ពត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឧបលព្ភតិ នុបលព្ភតីតិ បដិញ្ញាយ គហិតាយ បដិក្ខេបគ្គហណត្ថ’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធនីយំ, តថា សព្ពទា សព្ពេសូតិ ឯត្ថាបិ. យទិ ខន្ធាយតនាទយោ គហិតា អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន, អថ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យោ សច្ចិកដ្ឋោតិ សច្ចិកដ្ឋនិស្សយំ ឧបលក្ខេតិ. ឯតេហីតិ ឯតេហិ វចនេហិ. សច្ចិកដ្ឋទេសកាលប្បទេសេហិ កថំ សច្ចិកដ្ឋាទីនំ បទេសោ ឯកទេសភូតោ សព្ពោតិ វុច្ចតិ? បទេសានំ បុថុត្តា. ‘‘សព្ពេសុ បទេសេសូ’’តិ បច្ចេកំ ភេទាមសនវសេន ចាយំ បញ្ហោ បវត្តោតិ ន បុរិមេហិ អវសេសោ.

ឧបលព្ភតិ…បេ… មិច្ឆាតិ ឯកន្តិ ឧបលព្ភតីតិ បដិញ្ញាគ្គហណបដិក្ខេបគ្គហណនិគ្គណ្ហនានំ អនុលោមបដិលោមតោ បដិញ្ញាឋបននិគ្គហបាបនារោបនានញ្ច វសេន បវត្តា តន្តិ បឋមបញ្ចកស្ស ឯកំ អង្គំ ឯកោ អវយវោតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ នេតព្ពំ. និគ្គហស្ស សុនិគ្គហភាវំ ឥច្ឆតោ សកវាទិនោ ‘‘ត្វំ ចេ បន មញ្ញសិ វត្តព្ពេ ខោ បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិនា (កថា. ៣) បដិញ្ញាឋបនេន, តេន ‘‘តវ តត្ថ ហេតាយ បដិញ្ញាយ ហេវំ បដិជានន្តោ ហេវំ និគ្គហេតព្ពេ អថ តំ និគ្គណ្ហាម សុនិគ្គហិតោ ច ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ហញ្ចិ បុគ្គលោ នុបលព្ភតី’’តិអាទិនា (កថា. ២) បរវាទិនោ អត្តនោ បដិកម្មំ យថា សកវាទី ន និព្ពេឋេតិ, ឯវំ ករណំ បដិកម្មវេឋនំ. បរវាទិនោ បដិកម្មស្ស ទុប្បដិកម្មភាវំ ឥច្ឆតោ សកវាទិនោ តំនិទស្សនេន ‘‘ឯសោ ចេ ទុន្និគ្គហិតោ ហេវ’’ន្តិ បដិកម្មនិទស្សនេន, ‘‘វត្តព្ពេ ខោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ…បេ… បរមត្ថេនាតិ (កថា. ១). នោ ច មយំ តយា តត្ថ ហេតាយ បដិញ្ញាយ ហេវំ បដិជានន្តោ ហេវំ និគ្គហេតព្ពា. អថ អម្ហេ និគ្គណ្ហាសិ ទុន្និគ្គហិតា ច ហោមា’’តិ វត្វា ‘‘ហញ្ចិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិនា (កថា. ៥) និគ្គហស្ស ទុន្និគ្គហិតភាវទស្សនេន អនិគ្គហិតភាវករណំ និគ្គហនិព្ពេឋនំ. ‘‘តេន ហិ យំ និគ្គណ្ហាសិ ហញ្ចិ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘តេន ហិ យេ កតេ និគ្គហេ សេ និគ្គហេ ទុក្កដេ សុកតេ បដិកម្មេ សុកតា បដិបាទនា’’តិ សកវាទិនោ និគ្គហស្ស, អនិគ្គហភាវារោបនេន អត្តនោ បដិកម្មស្ស សុបដិកម្មភាវករណេន ច សកវាទិនោ និគ្គហស្ស ឆេទោ វិនាសនំ បុគ្គលវាទនិសេធនវសេន សមុដ្ឋិតត្តា. ធម្មតាយ អនុលោមនវសេន ឧដ្ឋហិត្វា តព្ពិលោមនវសេន បវត្តោ អនុលោមបច្ចនីកបញ្ចកោ វុត្តវិបរិយាយេន ទុតិយបញ្ចកោ វេទិតព្ពោ.

តទាធារោតិ តេ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថា រូបាទយោ អាធារា ឯតស្សាតិ តទាធារោ. ឯតេន ‘‘រូបស្មិំ អត្តា’’តិ ឯវំបការោ បុគ្គលវាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. តេសំ វា អាធារភូតោតិ ឯតេន ‘‘អត្តនិ រូប’’ន្តិ ឯវំបការោ. អញ្ញត្រ វា តេហីតិ តេហិ រូបាទីហិ វិនា. អាធារាធេយ្យាទិភាវេន អសំសដ្ឋោ វិសុំយេវ វិនា. តេន សត្តាទិគុណេហិ អវោកិណ្ណោ បុរិសោតិ ឯវមាទិកោ. តំសាមិភូតតាយ វា តទធីនភាវេន ‘‘អញ្ញត្រ វា តេហី’’តិ វុត្តន្តិ ‘‘រូបវា អត្តា’’តិ ឯវំបការោ បុគ្គលវាទោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. អនញ្ញោតិ ឯតេន ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ ឯវំបការោ. រុប្បនាទិសភាវោ រូបក្ខន្ធាទីនំ វិសេសលក្ខណំ, សប្បច្ចយាទិសភាវោ សាមញ្ញលក្ខណំ. រូបាទិតោ អញ្ញោ អនញ្ញោ វា អញ្ញត្តេ ច តទាធារាទិភូតោ ឧបលព្ភមានោ អាបជ្ជតីតិ អនុយុញ្ជតិ សកវាទី បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ. បុគ្គលវាទី បុគ្គលស្ស រូបាទីហិ ន អញ្ញត្តំ ឥច្ឆតិ រូបាទិ វិយ បច្ចក្ខតោ អនុមានតោ វា គាហយិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តស្ស ច ការកវេទកភាវស្ស អយុជ្ជមានកត្តា. នាបិ អនញ្ញត្តំ រុប្បនសប្បច្ចយាទិសភាវប្បសង្គតោ បុគ្គលស្សេវ អភាវប្បសង្គតោ ច. យថេវ ហិ ន វិនា ឥន្ធនេន អគ្គិ បញ្ញាបិយតិ, ន ច អញ្ញំ ឥន្ធនតោ អគ្គិំ សក្កា បដិជានិតុំ, នាបិ អនញ្ញំ. យទិ ហិ អញ្ញោ សិយា, ន ឧណ្ហំ ឥន្ធនំ សិយា. អថ អនញ្ញោ, និទ្ទហិតព្ពំយេវ ទាហកំ សិយា. ឯវមេវ ន វិនា រូបាទីហិ បុគ្គលោ បញ្ញាបិយតិ, ន ច តេហិ អញ្ញោ, នាបិ អនញ្ញោ សស្សតុច្ឆេទភាវប្បសង្គតោតិ លទ្ធិយំ ឋត្វា បុគ្គលវាទី ‘‘ន ហេវា’’តិ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ អគ្គិន្ធនោបមា តាវ យទិ លោកវោហារេន វុត្តា, អបឡិត្តំ កដ្ឋាទិឥន្ធនំ និទ្ទហិតព្ពញ្ច, បឡិត្តំ ភាសុរុណ្ហំ អគ្គិ ទាហកញ្ច, តញ្ច ឱជដ្ឋមករូបំ បុរិមបច្ឆិមកាលិកំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, យទិ ឯវំ បុគ្គលោ រូបាទីហិ អញ្ញោ អនិច្ចោ ច អាបន្នោ. អថ បរមត្ថតោ, តស្មិំយេវ កដ្ឋាទិកេ បឡិត្តេ យំ ឧសុមំ សោ អគ្គិ, តំសហជាតានិ តីណិ ភូតានិ ឥន្ធនំ, ឯវម្បិ សិទ្ធំ លក្ខណភេទតោ អគ្គិន្ធនានំ អញ្ញត្តន្តិ អគ្គិ វិយ ឥន្ធនតោ រូបាទីហិ អញ្ញោ បុគ្គលោ អនិច្ចោ ច អាបន្នោតិ ព្យាហតាតិ វេទិតព្ពំ.

បុគ្គលោ ឧបលព្ភតីតិ បដិជានន្តស្ស បការន្តរស្ស អសម្ភវតោ វុត្តេសុ បការេសុ ឯកេន បការេន ឧបលព្ភមានោ ឧបលព្ភតីតិ ‘‘អាបន្ន’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘បដិញ្ញាយ ឯកត្តាបន្ន’’ន្តិ. ឯកត្តាបន្នត្តា ឯវ អប្បដិក្ខិបិតព្ពំ, បុគ្គលេ បដិសិទ្ធេ តទភិនិវេសោបិ អយាថាវតោ បុគ្គលវាទិនោ គហិតាការសុញ្ញតាវិភាវនេន សកដ្ឋានតោ ចាវិតោ បដិសេធិតោ ឯវ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បុគ្គលទិដ្ឋិំ បដិសេធេន្តោ’’តិ. បុគ្គលោយេវ វា តថា បស្សិតព្ពត្តា ទិដ្ឋិ. ‘‘សាមី និវាសី ការកោ វេទកោ និច្ចោ ធុវោ’’តិ អភិនិវេសវិសយភូតោ ហិ បរិកប្បមត្តសិទ្ធោ បុគ្គលោ ឥធ បដិក្ខិបីយតិ, ‘‘ន ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា’’តិអាទិនា វុត្តវោហារបុគ្គលោតិ អននុយោគោ អាកាសកុសុមស្ស រត្តនីលាទិភាវវិចារណា វិយាតិ អត្ថោ. បុព្ពេ ‘‘នុបលព្ភតី’’តិ បដិជានិត្វា វិសេសចោទនាយ អនាបជ្ជនតោ បុន ‘‘ន ហេវា’’តិ បដិក្ខេបោ បដិញ្ញាយ អាបជ្ជនលេសោ. វញ្ឈាបុត្តកស្ស ទីឃរស្សតានុយោគស្ស វិយ សព្ពេន សព្ពំ បរមត្ថតោ អនុបលព្ភមានស្ស បុគ្គលស្ស រូបាទីហិ អញ្ញានញ្ញតានុយោគស្ស អននុយោគភាវោ ឯវ ឥធ អវិបរីតត្ថោ.

យំការណាតិ ឯតេន ‘‘យតោនិទាន’’ន្តិ ឯត្ថ វិភត្តិអលោបោ ទដ្ឋព្ពោតិ ទស្សេតិ. អជ្ឈាចរន្តីតិ អភិភវន្តិ. អភិនន្ទនាទយោ តណ្ហាទីហិ យថាសង្ខ្យំ យោជេតព្ពា, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ វា អភិនន្ទនជ្ឈោសានានិ, តីហិបិ អភិវទនំ អវិសេសេន វា តីហិបិ តយោ យោជេតព្ពា. ឯត្ថ ចេ នត្ថិ អភិនន្ទិតព្ពន្តិអាទិនា អភិនន្ទនាទីនំ អភាវសូចនេន ផលូបចារតោ អភិនន្ទនាទីនំ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិភូតំ មគ្គផលំ វុច្ចតិ, តំ បច្ចាមសនញ្ច ឯសេវាតិ ឥទន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អភិ…បេ… ផលំ វា’’តិ.

‘‘ញាយតីតិ ជាន’’ន្តិ ឧក្កំសគតិវិជាននេន និរវសេសំ ញេយ្យជាតំ បរិគ្គយ្ហតីតិ តព្ពិសយាយ ជានាតិកិរិយាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ករណំ ភវិតុមរហតីតិ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិតព្ពំ ជានាតី’’តិ វុត្តំ. អថ វា បករណវសេន, ‘‘ភគវា’’តិ សទ្ទន្តរសន្និធានេន វា អយំ អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. បស្សំ បស្សតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ជានន្តាបិ វិបល្លាសវសេន ជានន្តិ តិត្ថិយា បឋមជ្ឈានអរូបជ្ឈានេហិ កាមរូបបរិញ្ញាវាទិនោ. ជានន្តោ ជានាតិយេវ ភគវា អនាគាមិអរហត្តមគ្គេហិ តំបរិញ្ញាវាទិតាយ. អយញ្ច អត្ថោ ទុក្ខក្ខន្ធសុត្តវសេន (ម. និ. ១.១៦៣, ១៧៥ អាទយោ) វិភាវេតព្ពោ. បញ្ញាចក្ខុនា ឧប្បន្នត្តា វា ចក្ខុភូតោ. ញាណភូតោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អថ វា ទិព្ពចក្ខុអាទិកំ បញ្ចវិធម្បិ ចក្ខុំ ភូតោ បត្តោតិ ចក្ខុភូតោ. ឯវំ ញាណភូតោតិអាទីសុបិ ទដ្ឋព្ពំ. សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ សាតិសយោ ភគវតោ វត្តុអាទិភាវោតិ វុត្តំ ‘‘ចតុសច្ចធម្មេ វទតីតិ វត្តា’’តិអាទិ. ‘‘បវត្តា’’តិ ឯត្ថ ប-ការស្ស បកដ្ឋត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិរំ…បេ… បវត្តា’’តិ អាហ. និទ្ធារេត្វា នេតា និន្នេតា.

‘‘ឯកូននវុតិ ចិត្តានី’’តិ វុត្តា ចិត្តសហចរិយាយ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ. តេសញ្ច បាឡិបទេសានំ ឯកេកំ បទំ ឧទ្ធរិត្វាបិ កិញ្ចាបិ កុសលត្តិកបទានិយេវ ឧទ្ធរិត្វា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ចិត្តានិ វិភត្តានិ, កុសលត្តិកេន បន សភាវធម្មសង្គហិតានំ សេសត្តិកទុកបទានំ អសង្គហិតានំ អភាវតោ កុសលត្តិកបទុទ្ធារេន នយទស្សនភូតេន ឥតរត្តិកទុកបទានិបិ ឧទ្ធដានេវាតិ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា មាតិកាគ្គហណំ សមត្ថិតំ ភវតិ.

សោ ច ធម្មោតិ ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៦០) បុរិមាយ បុរិមាយ បាឡិយា បច្ឆិមា បច្ឆិមា អត្ថនិទ្ទេសោតិ វុត្តំ. ‘‘សមានេន្តី’’តិសទ្ទស្ស បដបដាយតិ-សទ្ទស្ស វិយ សទ្ទនយោ ទដ្ឋព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សមានំ ករោន្តី’’តិ វុត្តំ. សមានករណញ្ច ឩនបក្ខិបនេន អធិកាបនយនេន វា ហោតិ, ឥធ ឩនបក្ខិបនេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘បូរេន្តី’’តិ វុត្តំ. សមានេតព្ពន្តិ ឯត្ថាបីតិ ‘‘បដ្ឋានំ សមានេតព្ព’’ន្តិ ឯត្ថ.

ពលវតា ញាណវេគេន អភិធម្មបច្ចវេក្ខណវសប្បវត្តេន. ពលវតោ ញាណវេគស្ស សព្ពកិលេសក្ខេបនវសប្បវត្តស្ស. គម្ភីរមេវ គម្ភីរគតំ ទិដ្ឋិគតន្តិអាទីសុ វិយ. និរវសេសេនាតិ ន កញ្ចិ អវសេសេត្វា. បញ្ចខីលរហិតេនាតិ បញ្ចចេតោខីលរហិតេន.

ឯកាធិកេសុ អដ្ឋសុ កិលេសសតេសូតិ ‘‘ជាតិមទោ’’តិអាទិនា ឯកកវសេន អាគតា តេសត្តតិ, ‘‘កោធោ ច ឧបនាហោ ចា’’តិអាទិនា ទុកវសេន ឆត្តិំស, ‘‘តីណិ អកុសលមូលានី’’តិអាទិនា តិកវសេន បញ្ចាធិកំ សតំ, ‘‘ចត្តារោ អាសវា’’តិអាទិនា ចតុក្កវសេន ឆប្បញ្ញាស, ‘‘បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានី’’តិអាទិនា បញ្ចកវសេន បញ្ចសត្តតិ, ‘‘ឆ វិវាទមូលានី’’តិអាទិនា ឆក្កវសេន ចតុរាសីតិ, ‘‘សត្ត អនុសយា’’តិអាទិនា សត្តកវសេន ឯកូនបញ្ញាស, ‘‘អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនី’’តិអាទិនា អដ្ឋកវសេន ចតុសដ្ឋិ, ‘‘នវ អាឃាតវត្ថូនី’’តិអាទិនា នវកវសេន ឯកាសីតិ, ‘‘ទស កិលេសវត្ថូនី’’តិអាទិនា ទសកវសេន សត្តតិ, ‘‘អជ្ឈត្តិកស្សុប្បាទាយ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានី’’តិអាទិនា អដ្ឋារសកវសេន អដ្ឋសតន្តិ ឯវំ ឯកាធិកេសុ អដ្ឋសុ កិលេសសតេសុ. សេសា តេនវុតាធិកំ ឆសតំ កិលេសា. តេ ព្រហ្មជាលសុត្តាគតាហិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីហិ សហ បញ្ចបញ្ញាសាធិកំ សត្តសតំ ហោន្តិ.

អថ វា ចុទ្ទសេកន្តាកុសលា, បញ្ចវីសតិ កុសលាព្យាកតសាធារណា, ចុទ្ទស កុសលត្តិកសាធារណា, ឧបចយាទិទ្វយំ ឯកំ កត្វា សត្តវីសតិ រូបានិ ចាតិ ឥមេ អសីតិ ធម្មា, ឥមេសុ ភាវទ្វយេ ឯកំ ឋបេត្វា អជ្ឈត្តិកា ឯកូនាសីតិ, ពាហិរា ឯកូនាសីតីតិ សព្ពេបិ អដ្ឋបញ្ញាសាធិកំ សតំ ហោន្តិ. ឥមេសុ ឯកេកស្មិំ ទសន្នំ ទសន្នំ កិលេសានំ ឧប្បជ្ជនតោ អសីតិអធិកំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ហោន្តិ.

អថ វា តេបញ្ញាស អរូបធម្មា, អដ្ឋារស រូបរូបានិ, អាកាសធាតុ, លក្ខណរូបានិ ចាតិ បញ្ចសត្តតិ ធម្មា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ បញ្ញាសសតំ ហោន្តិ. តត្ថ ឯកេកស្មិំ ទស ទស កិលេសាតិបិ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ. តថា ឯត្ថ វេទនំ សុខិន្ទ្រិយាទិវសេន បញ្ចវិធំ កត្វា សត្តបញ្ញាស អរូបធម្មា, អដ្ឋារស រូបរូបានិ ចាតិ បញ្ចសត្តតិ វិបស្សនូបគធម្មា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ បញ្ញាសសតំ ហោន្តិ. ឯតេសុ ឯកេកស្មិំ ទស ទស កិលេសាតិបិ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ.

អបរោ នយោ – ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទេសុ បឋមេ ឆ កិលេសា, ទុតិយេ សត្ត, តតិយេ ឆ, ចតុត្ថេ សត្ត, បញ្ចមេ ឆ, ឆដ្ឋេ សត្ត, សត្តមេ ឆ, អដ្ឋមេ សត្ត, នវមេ បញ្ច, ទសមេ ឆ, ឯកាទសមេ បញ្ច, ទ្វាទសមេ ចត្តារោតិ សព្ពេ ទ្វាសត្តតិ, ឥមេ បញ្ចទ្វារិកា បញ្ចសុ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ឯកេកស្មិំ ទ្វាសត្តតីតិ សដ្ឋិអធិកានិ តីណិ សតានិ, មនោទ្វារិកា បន ឆសុ អារម្មណេសុ ឯកេកស្មិំ ទ្វាសត្តតិ ទ្វាសត្តតីតិ កត្វា ទ្វត្តិំសាធិកានិ ចត្តារិ សតានិ, សព្ពានិបិ ទ្វានវុតិអធិកានិ សត្តសតានិ, តានិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវិសយតាយ ចតុរាសីតិអធិកំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

អថ វា រូបារម្មណាទីនិ បញ្ច, អវសេសរូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណវសេន បញ្ច ធម្មារម្មណកា សេសា ចាតិ ទស, តេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភេទតោ វីសតិ, បញ្ញត្តិ ចាតិ ឯកវីសតិយា អារម្មណេសុ ទ្វាសត្តតិ ទ្វាសត្តតិ កិលេសាតិ ទ្វាទសាធិកំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ហោន្តិ.

អថ វា ទ្វាទសសុ អកុសលចិត្តុប្បាទេសុ បឋមេ វីសតិ ធម្មា, ទុតិយេ ទ្វាវីសតិ, តតិយេ វីសតិ, ចតុត្ថេ ទ្វាវីសតិ, បញ្ចមេ ឯកូនវីសតិ, ឆដ្ឋេ ឯកូនវីសតិ, សត្តមេ ឯកូនវីសតិ, អដ្ឋមេ ឯកវីសតិ, នវមេ ឯកូនវីសតិ, ទសមេ ឯកវីសតិ, ឯកាទសមេ សោឡស, ទ្វាទសមេ សោឡសាតិ សព្ពេ អកុសលធម្មា ឆត្តិំសាធិកានិ ទ្វេ សតានិ, ឥមេ ឆសុ អារម្មណេសុ បច្ចេកំ ឆត្តិំ សាធិកានិ ទ្វេ សតានិ, សព្ពេ សោឡសាធិកានិ ចត្តារិ សតានិ ច សហស្សំ ហោន្តីតិ ឯវម្បិ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ វេទិតព្ពំ.

ឥតរេសន្តិ តណ្ហាវិចរិតានំ ‘‘អតីតានិ ឆត្តិំសា’’តិអាទិនា អតីតាទិភាវាមសនតោ. ខេបនេតិ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទនេ. ‘‘ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ខេបេត្វា’’តិ ហិ វុត្តំ. បរមត្ថតោ អតីតាទីនំ មគ្គេន អប្បហាតព្ពត្តា ‘‘អតីតាទិភាវាមសនា អគ្គហណំ ខេបនេ’’តិ វុត្តំ. យំ បន បដ្ឋានេ ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពោ ធម្មោ ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា តិកេ, តថា ទស្សនេន បហាតព្ពាតីតតិកតិកេ ‘‘អតីតា ទស្សនេន បហាតព្ពា’’តិអាទិនា ច តីសុ កាលេសុ ទស្សនាទិបហាតព្ពវចនំ កតំ, តំ អតីតាទីនំ សំកិលិដ្ឋតាយ អបាយគមនីយតាយ ច ទស្សនបហាតព្ពេហិ និរតិសយត្តា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ន ភាសិតត្ថវចនន្តិ ឥទំ ‘‘ហិតបរិយាយវចន’’ន្តិ ឯតេន និវត្តិតស្ស ឯកទេសកថនំ. យថា ហិ អយំ អត្ថ-សទ្ទោ ន ភាសិតត្ថវចនំ, ឯវំ វិសយប្បយោជនាទិវចនម្បិ ន ហោតីតិ. យថាវុត្តស្សាតិ ហិតបរិយាយស្ស. ‘‘ន ហញ្ញទត្ថត្ថិបសំសលាភា’’តិ បទស្ស និទ្ទេសេ ‘‘អត្តត្ថោ វា បរត្ថោ វា’’តិអាទិនា (មហានិ. ៦៩) កិញ្ចាបិ សុត្តនិរបេក្ខំ អត្តត្ថាទយោ វុត្តា សុត្តត្ថភាវេន អនិទ្ទិដ្ឋត្តា, តេសុ បន ឯកោបិ អត្ថប្បភេទោ សុត្តេន ទីបេតព្ពតំ នាតិក្កមតីតិ អាហ ‘‘តេ សុត្តំ សូចេតី’’តិ. ឥមស្មិំ វិកប្បេ អត្ថ-សទ្ទោ ភាសិតត្ថវចនម្បិ ហោតិ. បុរិមកា ហិ បញ្ច អត្ថប្បភេទា ហិតបរិយាយា, តតោ បរេ ឆ ភាសិតត្ថប្បភេទា, បច្ឆិមកា បន ឧភយសភាវា. តត្ថ ទុរធិគមតាយ វិភាវនេ អលទ្ធគាធោ គម្ភីរោ, ន វិវដោ គុឡ្ហោ, មូលុទកាទយោ វិយ បំសុនា អក្ខរសន្និវេសាទិនា តិរោហិតោ បដិច្ឆន្នោ, និទ្ធារេត្វា ញាបេតព្ពោ នេយ្យោ, យថារុតវសេនេវ វេទិតព្ពោ នីតោ. អនវជ្ជនិក្កិលេសវោទានា បរិយាយវសេន វុត្តា, កុសលវិបាកកិរិយធម្មវសេន វា. បរមត្ថោ និព្ពានំ, អវិបរីតសភាវោ ឯវ វា. សាតិសយំ បកាសិតានិ តប្បរភាវេន បកាសិតត្តា. ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្ន’’ន្តិ (បាចិ. ១២៤២), ‘‘សកវាទេ បញ្ចសុត្តសតានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ច ឯវមាទីសុ សុត្ត-សទ្ទោ ឧបចរិតោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥទមេវ អត្ថានំ សូចនតោ សុត្តន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. ឯកន្តហិតបដិលាភសំវត្តនិកា សុត្តន្តទេសនាតិ ឥទម្បិ វិនេយ្យានំ ហិតសម្បាបនេ សុត្តន្តទេសនាយ តប្បរភាវំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តប្បរភាវោ ច វិនេយ្យជ្ឈាសយានុលោមតោ ទដ្ឋព្ពោ, តថា អត្តត្ថាទិប្បកាសនបធានតាបិ. ឥតរេហីតិ វិនយាភិធម្មេហិ.

រត្តិអាទីសូតិ រត្តិរាជវិនយេសុ វិសយភូតេសុ. ននុ ច ‘‘អភិរត្តី’’តិ អវុត្តត្តា រត្តិគ្គហណំ ន កត្តព្ពំ, ‘‘អភិញ្ញាតា អភិលក្ខិតា’’តិ ច ញាណលក្ខណកិរិយាវិសេសកោ អភិ-សទ្ទោតិ? ន, ‘‘អភិញ្ញាតា អភិលក្ខិតា’’តិ អភិ-សទ្ទវិសិដ្ឋានំ ញាតលក្ខិតសទ្ទានំ រត្តិសទ្ទេន សមានាធិករណតាយ រត្តិវិសយត្តា. ឯត្ថ ច វាចកសទ្ទសន្និធានេ និបាតានំ តទត្ថជោតកមត្តត្តា លក្ខិតសទ្ទត្ថជោតកោ អភិ-សទ្ទោ លក្ខណេ វត្តតីតិ វុត្តោ. អភិលក្ខិតសទ្ទបរិយាយោ ច អភិញ្ញាតសទ្ទោតិ ទដ្ឋព្ពោ, អភិវិនយសទ្ទស្ស បន អភិបុរិសស្ស វិយ សមាសសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា. អនេកត្ថា ហិ និបាតា, អនេកត្ថភេទោ ច សទ្ទានំ បយោគវិសយោតិ.

កិញ្ចាបិ ទេសនាទយោ ទេសេតព្ពាទិនិរបេក្ខា ន សន្តិ, អាណាទយោ បន វិសេសតោ ទេសកាទិអធីនាតិ តំតំវិសេសយោគវសេន តេសំ ភេទោ វុត្តោ. យថា ហិ អាណាវិធានំ វិសេសតោ អាណារហាធីនំ តត្ថ កោសល្លយោគតោ, ឯវំ វោហារបរមត្ថវិធានានិ ច វិធាយកាធីនានីតិ អាណាទិវិធិនោ ទេសកាយត្តតា វុត្តា. អបរាធជ្ឈាសយានុរូបំ វិយ ធម្មានុរូបម្បិ សាសនំ វិសេសតោ តថាវិនេតព្ពបុគ្គលាបេក្ខន្តិ វុត្តំ ‘‘សាសិតព្ព…បេ… តព្ពភាវេនា’’តិ. សំវរាសំវរនាមរូបានំ វិយ វិនិវេឋេតព្ពាយ ទិដ្ឋិយាបិ កថនំ សតិ វាចាវត្ថុស្មិំ, នាសតីតិ វិសេសតោ តទធីនន្តិ អាហ ‘‘កថេតព្ពស្ស…បេ… កថា’’តិ. ឧបារម្ភាទីតិ ឧបារម្ភនិស្សរណធម្មកោសរក្ខណានិ. បរិយាបុណនាទីតិ បរិយាបុណនសុប្បដិបត្តិទុប្បដិបត្តិយោ.

តន្តិសមុទាយោ អវយវតន្តិយា អាធារោ យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា’’តិ. ន ចោទេតព្ពមេតំ សមុខេន, វិសយវិសយិមុខេន វា វិនយាទីនំយេវ គម្ភីរភាវស្ស វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មោ ហិ វិនយាទយោ, តេសញ្ច វិសយោ អត្ថោ, ធម្មត្ថវិសយា ច ទេសនាបដិវេធាតិ. ‘‘បដិវេធស្សា’’តិអាទិនា ធម្មត្ថានំ ទុប្បដិវិទ្ធត្តា ទេសនាយ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា បដិវេធស្ស ឧប្បាទេតុញ្ច បដិវិជ្ឈិតុញ្ច អសក្កុណេយ្យត្តា ទុក្ខោគាហតំ ទស្សេតិ.

ធម្មានុរូបំ យថាធម្មន្តិ ច អត្ថោ យុជ្ជតិ. ទេសនាបិ ហិ បដិវេធោ វិយ អវិបរីតំ សវិសយវិភាវនតោ ធម្មានុរូបំ បវត្តតិ យតោ ‘‘អវិបរីតាភិលាបោ’’តិ វុច្ចតិ. ធម្មនិរុត្តិំ ទស្សេតីតិ ឯតេន ទេសនាសទ្ទសភាវាតិ ទីបេតិ. តថា ហិ និរុត្តិបដិសម្ភិទាយ បរិត្តារម្មណាទិភាវោ បាឡិយំ វុត្តោ, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តំតំសភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា’’តិអាទិនា សទ្ទារម្មណតា. ឥមស្ស អត្ថស្ស អយំ សទ្ទោ វាចកោតិ វចនវចនីយំ វវត្ថបេត្វា តំតំវចនីយវិភាវនវសេន បវត្តិតោ ហិ សទ្ទោ ទេសនាតិ. ននុ ច ‘‘ធម្មោ តន្តី’’តិ ឥមស្មិំ បក្ខេ ធម្មស្សបិ សទ្ទសភាវត្តា ធម្មទេសនានំ វិសេសោ ន សិយាតិ? ន, តេសំ តេសំ អត្ថានំ ពោធកភាវេន ញាតោ ឧគ្គហិតាទិវសេន ច បុព្ពេ បវត្តិតោ សទ្ទប្បពន្ធោ ធម្មោ, បច្ឆា បរេសំ អវពោធនត្ថំ បវត្តិតោ តទត្ថប្បកាសនកោ សទ្ទោ ទេសនាតិ. អថ វា យថាវុត្តសទ្ទសមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោ ទេសនា មុសាវាទាទយោ វិយ. វចនស្ស បវត្តនន្តិ ច យថាវុត្តចិត្តុប្បាទមាហ. សោ ហិ វចនំ បវត្តេតិ, តំ វា ឯតេន បវត្តីយតីតិ បវត្តនំ. ទេសីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ ទេសនា. បការេហិ ញាបីយតិ ឯតេន, បការតោ ញាបេតីតិ វា បញ្ញត្តីតិ វុច្ចតីតិ. តេនេវាហ ‘‘អធិប្បាយោ’’តិអាទិ. អភិសមេតិ, អភិសមីយតិ វា ឯតេនាតិ អភិសមយោតិ ឯវម្បិ អភិសមយត្ថោ សម្ភវតិ. អភិសមេតព្ពតោ បន អភិសមយោតិ ទុតិយវិកប្បេ បដិវេធោយេវាតិ.

វុត្តនយេន វេទិតព្ពាតិ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ ធម្មត្ថានំ ទុប្បដិវិជ្ឈតាយ ទុក្ខោគាហតា, តេសំ បញ្ញាបនស្ស ទុក្ករភាវតោ តំទេសនាយ បដិវេធនសង្ខាតស្ស បដិវេធស្ស ឧប្បាទនវិសយិករណានំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុក្ខោគាហតា វេទិតព្ពា.

ការណេ ផលវោហារេន តេ ធម្មា ទុក្ខាយ សំវត្តន្តីតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបារម្ភ…បេ… ហេតុភាវេនា’’តិ. អញ្ញំ អត្ថន្តិ ឧបារម្ភំ និស្សរណញ្ច. និដ្ឋាបេត្វាតិ កថនវសេន បរិយោសាបេត្វា. តស្ស ‘‘អារទ្ធ’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. ឧទ្ទានសង្គហាទិភេទោ សង្គីតោតិ បាឋោ យុត្តោ, ‘‘សង្គីតិយា’’តិ បន លិខន្តិ. បុរិមំ វា សង្គីតិយាតិ ភាវេន ភាវលក្ខណេ ភុម្មំ, បច្ឆិមំ អធិករណេ. បិដកាទីតិ បិដកនិកាយង្គធម្មក្ខន្ធានិ.

តត្ថ អង្គេសុ សុត្តង្គមេវ ន សម្ភវតិ ‘‘សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) វុត្តត្តា, មង្គលសុត្តាទីនញ្ច សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ, គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ, តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកបទេសានន្តិ? វុច្ចតេ –

សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរុឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នាញ្ញតោ. (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា);

សព្ពស្សបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តេនេវាហ អាយស្មា មហាកច្ចាយនោ នេត្តិយំ ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ (នេត្តិ. សង្គហវារ). ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ១២៤២) សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) ឯវមាទិ ច ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ, តទេកទេសេសុ បន គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតត្តា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ វា ចុណ្ណិយគន្ថំ ‘‘គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆំ កត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ព្យាករណន្តិ វុច្ចតិ. ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណន្តិ.

ឯវំ សន្តេ សគាថកានម្បិ បញ្ហវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ វេយ្យាករណាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ ‘‘គាថាវិរហេ បន សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាបដិសំយុត្តេសុ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិវចនសម្ពន្ធេសុ អព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថាឧទានឥតិវុត្តកអព្ភុតធម្មសញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា. សតិបិ បញ្ហវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យង្គាទយោ. យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោតិ.

ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថាតិ? ន, សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណភាវស្ស និមិត្តន្តិ. យញ្ច វុត្តំ ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ, តំ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីសុ សុត្តភាវោ. ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, កិន្តុ សុត្តភាវេនេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ សុត្តនាមកន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ. យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ សគាថកំ, សហភាវោ ច នាម អត្តតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តប្បទេសោ អត្ថិ, យោ ‘‘សហ គាថាហី’’តិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន, អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា. អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ.

ជិនសាសនំ អភិធម្មោ. បដិវិទ្ធដ្ឋានំ បដិវេធភូមិ បដិវេធាវត្ថា, បដិវេធហេតុ វា. ‘‘សោ ឯវំ បជានាមិ សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១-១២) វុត្តំ. បាឡិយំ បន ‘‘សោ ឯវំ បជានាមិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិតំ. សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិ អាគតំ (សំ. និ. ៥.១១-១២). បច្ចយាទីហីតិ បច្ចយសភាវវូបសមតទុបាយាទីហិ. បរវាទិចោទនំ បត្វាតិ អដ្ឋកថាយំ អាគតំ បរវាទិចោទនំ បត្វា. អធិគ…បេ… រូបេនាតិ អធិគន្តព្ពោ ច សោ ទេសេតព្ពោ ចាតិ អធិគន្តព្ពទេសេតព្ពោ, សោ ឯវ ធម្មោ, តទនុរូបេន. ឯត្ថ ច យថាធម្មសាសនត្តា យថាធិគតធម្មទេសនាភាវតោ អភិធម្មស្ស អភិសម្ពោធិ អធិគមនិទានំ. ទេសកាលាទិយេវ ទេសនានិទានំ. យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទេសនានិទានំ យាវ ធម្មចក្កប្បវត្តនា’’តិ វុត្តំ, តំ អភិធម្មទេសនាវិសេសេន ធម្មចក្កប្បវត្តនន្តិ កត្វា វុត្តំ. ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តេ វា ទេសិតេហិ អរិយសច្ចេហិ សកលាភិធម្មបទត្ថសង្គហតោ, បរមត្ថតោ អភិធម្មភូតានំ វា សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ តត្ថ ទេសិតត្តា វុត្តំ. តត្តកានំយេវ ទេសនារុឡ្ហតាយ អឌ្ឍឆក្កេសុ ជាតកសតេសុ បរិបាចនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ឯត្តកាសុ ឯវ ជាតីសុ បុញ្ញាទិសម្ភារសម្ភរណំ, កិំ បន ការណំ ឯត្តកា ឯវ ជាតិយោ ទេសិតាតិ? តទញ្ញេសំ អដ្ឋុប្បត្តិយា អភាវតោ.

សុមេធកថាវណ្ណនា

ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តតោ អត្តានំ សេយ្យតោ វា សទិសតោ វា ទហន្តោ ឈានាភិញ្ញាហិ បរិហាយតិ, ន តថា សុមេធបណ្ឌិតោ អដ្ឋាសីតិ តស្ស ឈានាភិញ្ញាហិ អបរិហានិ ទដ្ឋព្ពា. តេនេវាហ ‘‘តាបសេហិ អសមោ’’តិ. យថា និព្ពានំ, អញ្ញំ វា និច្ចាភិមតំ អវិបរីតវុត្តិតាយ សព្ពកាលំ តថាភាវេន ‘‘សស្សត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធានំ វចនន្តិ តស្ស សស្សតតា វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘អវិបរីតមេវា’’តិ. ឧបបារមីអាទិវិភាគេន អនេកប្បការតា. សមាទានាធិដ្ឋានន្តិ សមាទានស្ស អធិដ្ឋានំ បវត្តនំ ករណន្តិ អត្ថោ. ញាណតេជេនាតិ បារមីបវិចយញាណប្បភាវេន. មហានុភាវញ្ហិ តំ ញាណំ ពោធិសម្ភារេសុ អនាវរណំ អនាចរិយកំ មហាពោធិសមុប្បត្តិយា អនុរូបបុព្ពនិមិត្តភូតំ. តថា ហិ តំ មនុស្សបុរិសភាវាទិអាធារមេវ ជាតំ. កាយាទីសុ អសុភសញ្ញាទិភាវេន សុទ្ធគោចរា. ‘‘អញ្ញថា’’តិ បទស្ស បករណបរិច្ឆិន្នំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘លីនតា’’តិ អាហ. លីនតាតិ ច សង្កោចោ វីរិយហានិ វីរិយារម្ភស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘ឯសា មេ វីរិយបារមី’’តិ.

និទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

១. តេនាតិ វេទនាសទ្ទេន. សព្ពបទេហីតិ តីហិ បទេហិ លទ្ធនាមោ ហោតិ អវយវធម្មេនាបិ សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ. ចោទកោ យថាធិប្បេតមត្ថំ អប្បដិបជ្ជមានោ វិភត្តិអន្តស្សេវ បទភាវំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ននុ សុខាយា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘អធិប្បេតប្បការត្ថគមកស្សា’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. តេន ‘‘វាក្យំ ឥធ បទន្តិ វុត្ត’’ន្តិ ទស្សេតិ. ហេតុបទសហេតុកបទាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន នហេតុបទអហេតុកបទហេតុសម្បយុត្តបទានិ ហេតុវិប្បយុត្តបទម្បិ វា សង្គណ្ហាតិ.

ឧភយេកបទវសេនាតិ ឧភយបទវសេន ហេតុទុកសម្ពន្ធោ, ឯកបទវសេន សហេតុកទុកសម្ពន្ធោ. តថាតិ ឧភយេកបទវសេន. ឯត្ថ ច សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកាតិអាទិនា យថា ហេតុគោច្ឆកេ បឋមទុកសម្ពន្ធា ទុតិយតតិយទុកា, បឋមទុកទុតិយទុកសម្ពន្ធា ចតុត្ថឆដ្ឋទុកា, បឋមទុកតតិយទុកសម្ពន្ធោ បញ្ចមោ ទុកោ, ឯវំ អាសវគោច្ឆកាទីសុបីតិ នយំ ទស្សេតិ. សក្កា ហិ ឥមិនាវ នយេន តេសុបិ ទុកន្តរសម្ពន្ធោ វិញ្ញាតុំ, កេវលំ បន អាសវគោច្ឆកាទីសុ ទុតិយទុកតតិយទុកសម្ពន្ធោ ឱសានទុកោ, កិលេសគោច្ឆកេ ច ទុតិយចតុត្ថទុកសម្ពន្ធោតិ. ធម្មានំ សាវសេសនិរវសេសភាវេន តិកទុកានំ សប្បទេសនិប្បទេសតា វុត្តាតិ យេហិ តិកទុកា សាវសេសាតិ បទិស្សន្តិ អបទិស្សន្តិ, តេ អសង្គហិតធម្មាបទេសោ. ឯវំ សតិ ‘‘អសង្គហិតោ’’តិ វិសេសនំ កិមត្ថិយន្តិ? ឯតស្សេវត្ថស្ស បាកដករណត្ថំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បទិស្សតិ ឯតេន សមុទាយោតិ បទេសោ, អវយវោ. ‘‘សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតី’’តិ យថាធិប្បេតំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសង្គហិតោ’’តិ អាហ.

អនវជ្ជត្ថោ អវជ្ជវិរហត្ថោ. នាមំ សញ្ញា, កិរិយា ករណំ, បយោជនំ រថរថង្គវិភាវនេន តេសំ បការតោ យោជនំ. កុសេន ញាណេន លាតព្ពាតិ កុសលាតិ អយមត្ថោ ញាណសម្បយុត្តានំ តាវ ហោតុ, ញាណវិប្បយុត្តានំ កថន្តិ អាហ ‘‘ញាណវិប្បយុត្តានម្បី’’តិអាទិ. ញាណវិប្បយុត្តាបិ ហិ ញាណេនេវ បវត្តិយន្តិ ហិតសុខហេតុភូតាយ បវត្តិយា បញ្ញវន្តានំ បដិបត្តិភាវតោ. ន ហិ អន្តរេន យោនិសោមនសិការំ កុសលុប្បត្តិ អត្ថីតិ. ‘‘យទិ កុសលស្ស ឧភយភាគគតំ សំកិលេសលវនំ បាកដំ សិយា, កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលាតិ អយមត្ថោ យុត្តោ សិយា’’តិ កោចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កាយ អាហ ‘‘សម្មប្បធានទ្វយំ វិយា’’តិ.

ន ចាតិអាទិនា ‘‘សភាវំ ធារេន្តី’’តិ ឯត្ថ បរមត្ថតោ កត្តុកម្មស្ស ច ភេទោ នត្ថិ, កប្បនាសិទ្ធោ ឯវ បន ភេទោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ នាមវសេន វិញ្ញាតាវិញ្ញាតេតិ យេសំ ‘‘ធម្មា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន អវិញ្ញាតា សភាវា, ‘‘សភាវំ ធារេន្តី’’តិ ឥមិនា ច បរិយាយេន វិញ្ញាតា, តេសំ វសេន ឯវំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បឋមោ អត្ថោ សង្ខតាសង្ខតធម្មវសេន វុត្តោ, ទុតិយោ សង្ខតវសេន, តតិយោ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កុសលបដិសេធនំ កុសលាភាវោ ឯវ. អភាវោ ហិ សត្តាបដិសេធោតិ. ធម្មោតិ សភាវធម្មោ. អកុសលវចនេន ន កោចិ អត្ថោ សភាវធម្មស្ស អពោធកត្តាតិ អធិប្បាយោ. អថ សិយា អកុសលវចនេន កោចិ អត្ថោ អសភាវធម្មពោធកត្តេបិ ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ, ឯវំ សតិ ‘‘អនព្យាកតា’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, តតោ ចាយំ ចតុក្កោ អាបជ្ជតិ, ន តិកោ. តស្មាតិ យស្មា ទុកចតុក្កភាវោ អនព្យាកតវោហារោ ច នត្ថិ, សោ ច វុត្តនយេន អភាវមត្តវចនេ អាបជ្ជតិ, តស្មា. សភាវធារណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ធារីយន្តិ បច្ចយេហី’’តិ អយមត្ថោ សង្គហិតោ. ញេយ្យបរិយាយេន បន ធម្ម-សទ្ទេនាយំ ទោសោតិ ននុ អញេយ្យបរិយាយេបិ ធម្ម-សទ្ទេ ន កោចិ ទោសោតិ? ន, វុត្តទោសានតិវត្តនតោ.

បារិសេសេនាតិ ឯត្ថ ននុ អយមការោ ន-អត្ថត្តយស្សេវ ជោតកោ, អថ ខោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា, អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិ តំយោគនិវត្តិយា, ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិ តំសម្ពន្ធិភាវនិវត្តិយា. បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តា អសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតីយតិ. ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ តំសភាវនិវត្តិយា. និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា. អថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ និទស្សនំ, តគ្គយ្ហភាវនិវត្តិយា, តថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ. ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា អនារម្មណា ធម្មា’’តិ តំកិច្ចនិវត្តិយា. ‘‘អរូបិនោ ធម្មា អចេតសិកា ធម្មា’’តិ តព្ភាវនិវត្តិយា. តទញ្ញតា ហិ ឯត្ថ បកាសីយតិ. ‘‘អមនុស្សោ’’តិ តព្ភាវមត្តនិវត្តិយា. មនុស្សត្តមត្តំ នត្ថិ អញ្ញំ សមានន្តិ សទិសតា ហេត្ថ សូចិយតិ. ‘‘អសមណោ សមណបដិញ្ញោ អបុត្តោ’’តិ តំសម្ភាវនគុណនិវត្តិយា. គរហា ហិ ឯត្ថ ញាយតិ. ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ អនាមយា, អនុទរា កញ្ញា’’តិ តទប្បភាវនិវត្តិយា. ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ តំសទិសភាវនិវត្តិយា. អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា ឧបាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិប្ផត្តិយា អារទ្ធុប្បាទភាវតោ កាលវិនិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា, បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិធុរភាវោ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ តទបរិយោសាននិវត្តិយា. តំនិដ្ឋានញ្ហេត្ថ បកាសីយតីតិ ឯវមនេកេសំ អត្ថានំ ជោតកោ, តត្ថ កិំ វុច្ចតេ អត្ថទ្វយមេវ វត្វា បារិសេសេនាតិ? ឥតរេសំ ឯត្ថ សុវិទូរភាវតោ. ន ហិ កុសលវិប្បយុត្តាទីនំ ធម្មានំ អកុសលភាវោ យុជ្ជតិ.

អកុសលសទ្ទស្ស ឧច្ចារណានន្តរំ វិនេយ្យានំ កុសលបដិបក្ខភូតេ អត្ថេ បដិបត្តិភាវតោ តត្ថ និរុឡ្ហតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘វិរុទ្ធសភាវត្តា’’តិ វុត្តំ កិច្ចវិរោធាទីនម្បិ តទន្តោគធត្តា, វិរុទ្ធសភាវត្តេបិ វិនាសកវិនាសិតព្ពភាវោ កុសលាកុសលេសុ និយតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តប្បហេយ្យភាវតោ’’តិ អាហ. ឥតរថា កុសលានម្បិ អកុសលេហិ បហាតព្ពភាវេ អច្ចន្តំ សមុច្ឆិន្នកុសលមូលត្តា អបាយបូរកា ឯវ សត្តា សិយុំ. យំ បន ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០) វុត្តំ, តំ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៣៣) វិយ តទារម្មណសំកិលេសប្បហានវសេន បរិយាយេន វុត្តំ. យថាហ ‘‘ន ហិ កុសលា អកុសលេហិ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. មូលដី ១).

ផស្សាទិវចនេហិ តំនិទ្ទេសភូតេហិ. តព្ពចនីយភាវេនាតិ តេហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិអាទិវចនេហិ អភិធេយ្យភាវេន. យថា អនវជ្ជសុខវិបាកាទិអត្ថា កុសលាទិវចនេហិ, ឯវំ អវិបាកត្ថា អព្យាកតវចនេន ពោធិតា ឯវាតិ អាហ ‘‘អព្យាកតវចនេនេវ ចា’’តិ. ការណំ អវត្វាតិ ឥធ វុត្តភាវេន អនុវត្តមានត្តាតិ ការណំ អវត្វា. អញ្ញា…បេ… និវារេតព្ពោតិ ឯតេន កុសលាកុសលសទ្ទា វិយ កុសលាកុសលសភាវានំ តទុភយវិបរីតសភាវានំ ធម្មានំ អព្យាកតសទ្ទោ ពោធកោតិ ទស្សេតិ. ន ហិ អវិបាកវចនំ វុត្តំ, អកុសលវចនញ្ច អវុត្តំ. យតោ អវិបាកវចនស្ស អធិកតភាវោ អកុសលស្ស ច តព្ពចនីយភាវេន អកថិតភាវោ សិយា, តស្មា ន អកុសលានំ អព្យាកតតាតិ អយំ អកុសលានំ អនព្យាកតភាវេ យោជនា.

តំ បរិហរិតុន្តិ អព្យាកតនិវត្តនមាហ. យទិ ឯវំ ‘‘សុខវិបាកានវជ្ជា’’តិ វត្តព្ពំ. អនវជ្ជា ហិ ព្យភិចារិតាយ វិសេសិតព្ពាតិ? ន, សុខវិបាកវចនស្ស វិសេសនភាវេន អគ្គហិតត្តា. សុខវិបាកវចនេន ហិ កុសលភាវេ សមត្តោ វិញ្ញាយតិ, អនវជ្ជវចនំ បនេត្ថ កុសលានំ អគរហិតព្ពតាសង្ខាតំ កញ្ចិ វិសេសមាហ. តេនេវ ច តស្ស វិសេសនភាវេន វុត្តស្ស បវត្តិសុខតាទិទស្សនភាវំ សយមេវ វក្ខតីតិ. មនោសមាចារវិសេសភូតា ផលធម្មា វិសេសេន បដិប្បស្សទ្ធាវជ្ជា នាម ហោន្តីតិ សមាចារត្តយវសេន តស្មិំ សុត្តេ អនវជ្ជធម្មានំ វុត្តត្តា ច តេ អនវសេសតោ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វិរហិតាវជ្ជមត្តា’’តិ វុត្តំ. អវជ្ជវិនាសនភាវោ ទស្សិតោ កណ្ហសុក្កធម្មានំ វជ្ឈឃាតកភាវស្ស និយតត្តា. សវិបាកតា វិបាកធម្មតា. សុខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ សុខវិបាកាតិ ឥមិនា សមាសេន កុសលានំ សុខវិបាកវន្តតា វុត្តា. សា ច នេសំ ន តំសមង្គិតាយ អសហវត្តនតោតិ តទុប្បាទនសមត្ថតាតិ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘សុខវិបាកវិបច្ចនសភាវំ ទស្សេតី’’តិ. យុត្តមេតន្តិ បរមត្ថតោ ភេទាភាវេបិ យថាវុត្តវចនវចនីយភាវសង្ខាតោ ភេទោ តស្មិំ អភិធេយ្យត្ថភូតេ វត្ថុស្មិំ ឧបចារេន ហោតីតិ យុត្តមេត្ថ លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវេន ភេទវចនំ. ភវតិ ហិ សទ្ទត្ថវិសេសមត្តេនបិ អភិន្នេ វត្ថុស្មិំ ភេទវចនំ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ.

វិនាបិ ភាវាភិធាយិនា សទ្ទេន ភាវប្បធានោ និទ្ទេសោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនវជ្ជវចនេន អនវជ្ជត្តំ អាហា’’តិ. ឯវញ្ចេត្ថ បទវិគ្គហោ គហេតព្ពោ – ន អវជ្ជំ អនវជ្ជំ, អវជ្ជបដិបក្ខតាយ អគរហិតព្ពសភាវោ. សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកំ, សុខវិបាកវិបច្ចនសមត្ថតា. អនវជ្ជញ្ច តំ សុខវិបាកញ្ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកំ, តំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. អថ វា បុព្ពេ វិយ អនវជ្ជំ, វិបច្ចនំ វិបាកោ, សុខស្ស វិបាកោ សុខវិបាកោ, អនវជ្ជញ្ច សុខវិបាកោ ច អនវជ្ជសុខវិបាកំ ឯកត្តវសេន. តំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. កិំ បនេត្ថ ការណំ បទទ្វយបរិគ្គហេ, ននុ ឯកេនេវ បទេន ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ. យទិបិ ‘‘អវជ្ជរហិតំ អនវជ្ជ’’ន្តិ ឥមស្មិំ បន បក្ខេ អព្យាកតនិវត្តនត្ថំ សុខវិបាកគ្គហណំ កត្តព្ពំ សិយា, សុខវិបាកគ្គហណេ បន កតេ អនវជ្ជគ្គហណំ ន កត្តព្ពមេវ. ‘‘អវជ្ជបដិបក្ខា អនវជ្ជា’’តិ ឯតស្មិំ បន បក្ខេ សុខវិបាកគ្គហណញ្ចាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តត្ថ អនវជ្ជវចនេនា’’តិអាទិ. តេន បវត្តិសុខសុខវិបាកតាអត្តសុទ្ធិវិសុទ្ធវិបាកតាអកុសលអព្យាកតសភាវនិវត្តិរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវិសេសទីបនតោ ឯវំ វិបុលប្បយោជនត្ថោ បទទ្វយបរិគ្គហោតិ ទស្សេតិ. សុខ-សទ្ទស្ស ឥដ្ឋបរិយាយតា វិយ ‘‘និព្ពានបរមំ សុខំ (ធ. ប. ២០៣-២០៤), សុខា វិរាគតា លោកេ (ឧទា. ១១), តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២) សង្ខារទុក្ខូបសមបរិយាយតាបិ វិជ្ជតិ, តំអវិបាកតាយ បន ឥធ សុខវិបាកភាវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ខា…បេ… នត្ថី’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេភូមកកុសលានម្បិ វិវដ្ដសន្និស្សយភាវេន បវត្តិសភាវត្តា កិញ្ចាបិ សព្ពេ កុសលា សង្ខារទុក្ខូបសមសុខនិប្ផាទកា សម្ភវន្តិ, យថាវុត្តសុខស្ស បន អវិបាកភាវតោ ន ឯតេន បទេន កុសលានំ សុខវិបាកតា សម្ភវតីតិ. វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ និរុឡ្ហត្តា វិបាក-សទ្ទស្ស ‘‘យទិ បនា’’តិ សាសង្កំ វទតិ.

យថាសម្ភវន្តិ សហ អវជ្ជេនាតិ សាវជ្ជា, គរហិតព្ពភាវយុត្តា. តេន នេសំ គរហិតព្ពសភាវំ ទស្សេតិ. អញ្ញេបិ អត្ថិ ទុក្ខភាវេន គរហិតព្ពសភាវា អកុសលវិបាកាតិ សាវជ្ជវចនមត្តេន តេសម្បិ អកុសលតាបត្តិទោសំ ទិស្វា តំ បរិហរិតុំ ទុក្ខវិបាកវចនមាហ. អវជ្ជ-សទ្ទោ វា រាគាទីសុ ឯកន្តាកុសលេសុ និរុឡ្ហោតិ តំសហវត្តិធម្មានំ ឯវ សាវជ្ជភាវេ កុសលាព្យាកតេហិ អកុសលានំ វិសេសោ សាវជ្ជវចនេនេវ ទស្សិតោ. អព្យាកតេហិ បន វិសិដ្ឋំ កុសលាកុសលានំ សាធារណំ សវិបាកតាលក្ខណន្តិ តស្មិំ លក្ខណេ វិសេសទស្សនត្ថំ ទុក្ខវិបាកលក្ខណំ វុត្តំ. ឥតោ បរំ ‘‘ទុក្ខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ ទុក្ខវិបាកា’’តិអាទិនា សុខវិបាកអនវជ្ជកុសលបទានំ ឋានេ ទុក្ខវិបាកសាវជ្ជអកុសលបទានិ ឋបេត្វា យថាវុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យោជនា ច សាវជ្ជវចនេន អកុសលានំ បវត្តិទុក្ខតំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកវចនេន វិបាកទុក្ខតំ. បុរិមញ្ហិ អត្តនោ បវត្តិសភាវវសេន លក្ខណវចនំ, បច្ឆិមំ កាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយាតិ. តថា បុរិមេន អកុសលានំ អវិសុទ្ធសភាវតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន អវិសុទ្ធវិបាកតំ. បុរិមេន ច អកុសលេ កុសលសភាវតោ និវត្តេតិ, បច្ឆិមេន អព្យាកតសភាវតោ សវិបាកត្តទីបកត្តា បច្ឆិមស្ស. បុរិមេន វា អវជ្ជវន្តតាទស្សនតោ កិច្ចដ្ឋេន រសេន អនត្ថជននរសតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន សម្បត្តិអត្ថេន អនិដ្ឋវិបាករសតំ. បុរិមេន ច ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន សំកិលេសបច្ចុបដ្ឋានតំ, បច្ឆិមេន ផលដ្ឋេន ទុក្ខវិបាកបច្ចុបដ្ឋានតំ. បុរិមេន ច អយោនិសោមនសិការំ អកុសលានំ បទដ្ឋានំ បកាសេតិ. តតោ ហិ តេ សាវជ្ជា ជាតាតិ. បច្ឆិមេន អកុសលានំ អញ្ញេសំ បទដ្ឋានភាវំ វិភាវេតិ. តេ ហិ ទុក្ខវិបាកស្ស ការណំ ហោតីតិ. ឯត្ថ ច ទុក្ខ-សទ្ទោ អនិដ្ឋបរិយាយវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អនិដ្ឋចតុក្ខន្ធវិបាកា ហិ អកុសលា, ន ទុក្ខវេទនាវិបាកាវ. វិបាក-សទ្ទស្ស ផលបរិយាយភាវេ បន និស្សន្ទវិបាកេន អនិដ្ឋរូបេនបិ ទុក្ខវិបាកតា យោជេតព្ពា. វិបាកធម្មតាបដិសេធវសេន អព្យាកតានំ អវិបាកលក្ខណាតិ លក្ខណំ វុត្តន្តិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិបាការហសភាវា’’តិ អាហ. ឯវំបការានន្តិ អភិញ្ញាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

ឆហិ បទេហិ តិកេសុ, ចតូហិ ទុកេសុ យថាក្កមំ ឆ ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា. ឆក្កភាវោ ន ភវិស្សតីតិ ឯតេន ចតុក្កភាវាភាវោ ទស្សិតនយត្តា ចោទិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថភេទោ ឧបបជ្ជតីតិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ តីហិ ធម្មសទ្ទេហិ វុច្ចមានោ សភាវធារណាទិអត្ថេន អភិន្នោ ឯវ សោ អត្ថោតិ? ន, ជាតិអាទិភេទេន ភេទសព្ភាវតោ. ភេទកា ហិ ជាតិអាទយោ. មាសបទត្ថតាយាតិ មាស-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន. តព្ពចនីយភិន្នត្ថានន្តិ តេហិ កាលសទ្ទាទីហិ វត្តព្ពានំ វិសិដ្ឋត្ថានំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យថា កាលសទ្ទាទិអភិធេយ្យានំ កាលាទិអត្ថានំ ភិន្នសភាវានម្បិ មាស-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន អភេទោ, ឯវំ ជាតិអាទិភេទេន ភិន្នានម្បិ តេសំ តិណ្ណំ ទ្វិន្នញ្ច អត្ថានំ ធម្ម-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន នត្ថិ ភេទោ’’តិ. វិនិ…បេ… មានាតិ ធម្ម-សទ្ទស្ស រូបាភេទេបិ ភេទការណមាហ. ភិន្នជាតិយត្ថវចនីយតាយ ហិ តស្សេវត្ថភេទោតិ.

សាធេតុន្តិ ពោធេតុំ. ហោតុ អសម្ពន្ធោ, កា នោ ហានីតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កាយ អាហ ‘‘បុព្ពា…បេ… នាម ហោន្តី’’តិ. សោ ចាតិ សភាវធារណបច្ចយធរិយមានតាសង្ខាតោ អត្ថោ ន សក្កា វត្តុន្តិ យថាវុត្តស្ស អភាវស្ស អបេក្ខាវុត្តិតាយ វុត្តំ. ន ហិ អបេក្ខាវុត្តិនោ អន្តរេន អបេក្ខិតព្ពំ លភន្តិ. សតិបិ សភាវធារណាទិអត្ថសាមញ្ញេ កុសលជាតិអាទិវិសិដ្ឋស្សេវ តស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា ឯកត្ថតា ន អនុញ្ញាតាតិ វុត្តំ, វចនសិលេសវសេន វា. អថ វាតិអាទិនា តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ អភាវត្តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ នានត្ថតាភាវទោសំ បរិហរតិ.

ញាបកហេតុភាវតោ ឧបបត្តិ ឥធ ការណន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ការណំ នាម យុត្តី’’តិ. បុនរុត្តីតិអាទិនា ននុ ‘‘កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ឯកត្តាបត្តិបិ វត្តព្ពាតិ? សច្ចំ វត្តព្ពា, សា បន អភាវាបត្តិយំ ឯវ អន្តោគធា នានត្តាភាវចោទនាសាមញ្ញេន. ភេទាភេទនិពន្ធនត្តា វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវស្ស សោ អច្ចន្តមភិន្នេសុ និយមេន នត្ថីតិ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវេន អច្ចន្តាភេទំ ទស្សេតិ, ន បន អច្ចន្តំ អភិន្នេសុយេវ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវំ. អថ វា អច្ចន្តំ អភិន្នេសុ អវិវដសទ្ទត្ថវិវរណត្ថំ បវត្តា. កស្មា? វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវតោតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. អមិត្តំ អភិភវិតុំ សក្កុណាតីតិ សក្កោ, ឥន្ទតីតិ ឥន្ទោ, បុរិមេ ទទាតីតិ បុរិន្ទទោតិ ឯវំ កិរិយាគុណាទិបរិគ្គហវិសេសេន.

ភេទាភេទវន្តេសូតិ វិសេសសាមញ្ញវន្តេសុ. នីល-សទ្ទោ ហិ ឧប្បលសទ្ទសមាយោគោ រត្តុប្បលសេតុប្បលាទិឧប្បលជាតិសាមញ្ញតោ វិនិវត្តេត្វា នីលគុណយុត្តមេវ ឧប្បលជាតិវិសេសំ ជោតេតិ. ឧប្បល-សទ្ទោបិ នីល-សទ្ទសមាយុត្តោ ភមរង្គារកោកិលាទិគតនីលគុណសាមញ្ញតោ អវច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បលវត្ថុគតមេវ នីលគុណំ បកាសេតីតិ វិសេសត្ថសាមញ្ញត្ថយុត្តតា បទទ្វយស្ស ទដ្ឋព្ពា. ឥមិនា នយេន ឥតរត្រាបិ ភេទាភេទវន្តតា យោជេតព្ពា. តាយ តាយ អនុមតិយាតិ តេន តេន សង្កេតេន. តេ តេ វោហារាតិ អច្ចន្តំ អភិន្នេ អត្ថេ បរិយាយភាវេន អច្ចន្តំ ភិន្នេ យថាសកំ អត្ថវិវរណភាវេន ភេទាភេទវន្តេ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន តា តា សមញ្ញា បញ្ញត្តិយោ សិទ្ធាតិ អត្ថោ. សមានេតិ ឯកស្មិំ. កុសលាទិភាវន្តិ កុច្ឆិតសលនាទិភាវំ. អភិធានត្ថោបិ ហិ អនវជ្ជសុខវិបាកាទិអភិធេយ្យត្ថោ វិយ សភាវធារណាទិសាមញ្ញត្ថំ វិសេសេតីតិ.

ឯត្ថាហ ‘‘កិំ បន ការណំ តិកា ឯវ បឋមំ វុត្តា, ន ទុកា, តិកេសុបិ កុសលត្តិកោវ, ន អញ្ញោ’’តិ? វុច្ចតេ – សុខគ្គហណតោ អប្បភេទតោ ច តិកា ឯវ បឋមំ វុត្តា. យស្មា តិកេហិ ពោធិតេ កុសលាទិភេទេ តព្ពិភាគភិន្នា ហេតុអាទយោ វុច្ចមានា សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិអាទិនា កុសលាទិមុខេន ហេតុអាទយោ វិភត្តា, កតិបយភេទា ច តិកា ទ្វាវីសតិបរិមាណត្តា.

តេសុ បន សព្ពសង្គហអសង្ករអាទិកល្យាណភាវេន បឋមំ កុសលត្តិកំ វុត្តំ. និរវសេសា ហិ រូបារូបធម្មា កុសលត្តិកេន សង្គហិតា, ន តថា វេទនាត្តិកាទីហិ. ននុ វិបាកត្តិកាទីហិបិ និរវសេសា ធម្មា សង្គហិតាតិ? សច្ចមេតំ, តេសុ បន អនវជ្ជសាវជ្ជធម្មា ន អសង្ករតោ វុត្តា យថា កុសលត្តិកេ. ននុ ច សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកត្តិកាទីសុបិ តេ អសង្ករតោ វុត្តាតិ? ឯវមេតំ, តេ បន អកល្យាណភូតេ បាបធម្មេ អាទិំ កត្វា វុត្តា, ន ឯវមយំ. អយំ បន កល្យាណភូតេ បុជ្ជភវបរិនិព្ពុតិនិប្ផាទកេ បុញ្ញធម្មេ អាទិំ កត្វា វុត្តោ. ឥតិ ភគវា សណ្ហសុខុមំ រូបារូបទេសនំ អារភន្តោ សព្ពសង្គហអសង្ករអាទិកល្យាណគុណយោគតោ បឋមំ កុសលត្តិកំ ទេសេតិ, កិញ្ច តទញ្ញត្តិកានំ សុខគ្គហណតោ. តថា ហិ កុសលត្តិកមុខេន ‘‘កាមាវចរកុសលតោ ចត្តារោ សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា វេទនាត្តិកាទយោ វិភត្តាតិ.

កុសលត្តិកេបិ ច បធានបាសំសឧភយហិតភាវតោ កុសលា ធម្មា បឋមំ វុត្តា. កុសលា ហិ ធម្មា សុខវិបាកត្តា សព្ពសង្ខតធម្មានំ ឧត្តមា អវជ្ជវិធមនតោ វិញ្ញុប្បសត្ថា ឥធលោកបរលោកេសុ អត្ថាវហា និស្សរណាវហា ច, តស្មា បធានាទិភាវេន បឋមំ វុត្តា, តប្បដិបក្ខត្តា តទនន្តរំ អកុសលា, តទុភយវិបរីតសភាវា តទនន្តរំ អព្យាកតា វុត្តា. កុសលវសេន វា អស្សាទោ, អកុសលវសេន អាទីនវោ, អព្យាកតធម្មេសុ និព្ពានវសេន និស្សរណន្តិ ឥមិនា អស្សាទាទិក្កមេន, កុសលេសុ បតិដ្ឋាយ បណ្ឌិតា អកុសលេ បជហន្តា អព្យាកតធម្មភូតមគ្គផលំ និព្ពានញ្ច សច្ឆិករោន្តីតិ ឥមិនា វា បដិបត្តិក្កមេន អយមនុបុព្ពី ឋបិតាតិ វេទិតព្ពា.

កស្មា បនេត្ថ សេក្ខត្តិកាទីសុ វិយ សរូបតោ បុរិមបទទ្វយបដិក្ខេបវសេន តតិយបទំ ន វុត្តំ ‘‘នេវកុសលា នាកុសលា’’តិ? វិសេសទីបនត្ថំ. យថា ហិ សេក្ខាសេក្ខសភាវេសុ ធម្មេសុ កោចិបិ ធម្មោ តទុភយសភាវេន កេនចិបិ បរិយាយេន កទាចិ អព្យាករណីយោ នាម នត្ថីតិ សេក្ខត្តិកេ បទទ្វយបដិក្ខេបវសេន ‘‘នេវសេក្ខា នាសេក្ខា’’ត្វេវ វុត្តំ, ន ឯវំ ឥធ. ឥធ បន កុសលសភាវា ឯវ ធម្មា អគ្គផលុប្បត្តិយា តថា ន ព្យាករណីយា ហោន្តីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទីបនត្ថំ ‘‘អព្យាកតា’’តិ វុត្តំ. វចនមត្តេ ឯវ វា ឥទំ នានាករណំ ‘‘អព្យាកតា នេវកុសលា នាកុសលា’’តិ ព្យាកត-សទ្ទេន កុសលាកុសលានំ ពោធិតត្តាតិ.

ឯត្ថ ច អកុសលេសុ តណ្ហាយ សព្ពាកុសលេហិ, តេភូមកកុសលាកុសលេហិ វា សមុទយសច្ចំ, តំតំអវសិដ្ឋតេភូមកធម្មេហិ ទុក្ខសច្ចំ, លោកុត្តរកុសលេន មគ្គសច្ចំ, អវសិដ្ឋអព្យាកតវិសេសេន និរោធសច្ចំ ទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ. កិញ្ចាបិ នាមរូបបរិច្ឆេទភាវតោ សភាវធម្មនិទ្ធារណបធានា អភិធម្មកថា, តេសំ បន កុសលាទិវិសេសេ និទ្ធារិតេ តស្ស ឧបសម្បាទេតព្ពតាទិបិ អត្ថតោ វុត្តមេវ ហោតិ. អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០) ឯវមាទិវចនតោ ហិ កុសលាទីនំ ឧបសម្បាទនាទិទស្សនបរំ ភគវតោ សាសនំ, តស្មា កុសលានំ ឧបសម្បាទនំ អកុសលានំ បហានញ្ច ឧបាយោ, អព្យាកតវិសេសស្ស សច្ឆិកិរិយា ផលំ, កុសលាទីនំ ឧបសម្បាទនាទិអត្ថា ទេសនា អាណត្តីតិ អយំ ទេសនាហារោ.

អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្យសម្ភូតដ្ឋេន ច កុសលា, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលា, តទុភយវិបរីតតោ អព្យាកតា, សភាវធារណាទិអត្ថេន ធម្មាតិ អនុបទវិចិននំ វិចយោ ហារោ.

បុជ្ជភវផលបរិនិព្ពុតិនិប្ផត្តិ កុសលេហីតិ យុជ្ជតិ សុខវិបាកត្តា, អបាយទុក្ខសំសារទុក្ខុប្បត្តិ អកុសលេហីតិ យុជ្ជតិ អនិដ្ឋផលត្តា, តទុភយផលានំ អនុប្បត្តិ អព្យាកតេហីតិ យុជ្ជតិ អវិបាកធម្មត្តាតិ អយំ យុត្តិ ហារោ.

កុសលា ធម្មា សុខវិបាកស្ស បទដ្ឋានំ, អកុសលា ទុក្ខវិបាកស្ស, អព្យាកតា កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានន្តិ អយំ បទដ្ឋានោ ហារោ.

កុសលគ្គហណេន យេ អនវជ្ជសុខវិបាកា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកធម្មធម្មា អនុបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នអនុបាទានិយា…បេ… អរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ កុសលលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា អកុសលគ្គហណេន យេ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកធម្មធម្មា អនុបាទិន្នុបាទានិយា សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកា…បេ… សរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ អកុសលលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា អព្យាកតគ្គហណេន យេ អវិបាការហា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកា ធម្មា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា ឧបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នអនុបាទានិយា…បេ… អរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ អព្យាកតលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អយំ លក្ខណោ ហារោ.

‘‘កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តី’’តិអាទិនា និរុត្តិ វេទិតព្ពា, កុសលាទិមុខេន រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា វិសុទ្ធិបរម្បរាយ ‘‘កថំ នុ ខោ សត្តា អនុបាទិសេសនិព្ពានភាគិនោ ភវេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ, និទានំ អសាធារណតោ កុសលាទិភេទេន ពុជ្ឈនកសត្តា. សាធារណតោ បន បាកដមេវ. បឋមំ កុសលត្តិកស្ស ទេសនា វិចារិតាយេវាតិ អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

កុសលគ្គហណេន កល្យាណមិត្តបរិគ្គហោ យោនិសោមនសិការបរិគ្គហោ ច. តត្ថ បឋមេន សកលំ ព្រហ្មចរិយមាវត្តតិ, ទុតិយេន ច យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា. អកុសលគ្គហណេន វុត្តវិបរិយាយេន យោជេតព្ពំ. អព្យាកតគ្គហណេន បន សកលសំកិលេសវោទានបក្ខោ យថារហមាវត្តតីតិ អយំ អាវត្តោ ហារោ.

តត្ថ កុសលា ភូមិតោ ចតុធា វិភត្តា, សម្បយុត្តបវត្តិអាការាទិតោ បន អនេកធា. អកុសលា ភូមិតោ ឯកធា វិភត្តា, សម្បយុត្តាទិតោ អនេកធា. អព្យាកតា បន វិបាកកិរិយរូបនិព្ពានវសេន ចតុធា ភូមិសម្បយុត្តាទិតោ អនេកធា ច វិភត្តាតិ អយំ វិភត្តិ ហារោ.

កុសលា ធម្មា អកុសលានំ តទង្គាទិប្បហានាយ វីតិក្កមាទិប្បហានាយ ច សំវត្តន្តិ, អកុសលា ធម្មា កុសលានំ អនុបសម្បជ្ជនាយ, អព្យាកតេសុ អសង្ខតធាតុ សព្ពសង្ខតនិស្សរណាយាតិ អយំ បរិវត្តោ ហារោ.

កុសលា អនវជ្ជា បុញ្ញានីតិ បរិយាយវចនំ, អកុសលា សាវជ្ជា អបុញ្ញានីតិ បរិយាយ វចនំ, អព្យាកតា អវិបាការហា នេវអាចយគាមី នអបចយគាមីនោតិ បរិយាយវចនន្តិ អយំ វេវចនោ ហារោ.

កុសលាទយោ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិអាទិនា បភវភូមិវេវចនបញ្ញត្តិវសេន យថាសម្ភវំ បរិញ្ញាទិបញ្ញត្តិវសេន ច បញ្ញត្តាតិ អយំ បញ្ញត្តិ ហារោ.

អកុសលានំ កុច្ឆិតានំ បាបធម្មានំ សលនំ កុសានំ វិយ កុសានំ វា រាគាទីនំ លវនំ ឯវំធម្មតាតិ អយំ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន អវតរណំ, តថា កុសេន លាតព្ពា កោសល្លសម្ភូតា ចាតិ បច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ បដិច្ចសមុប្បាទ…បេ… អវតរណំ, បច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ វា អាទិអន្តវន្តា អនិច្ចន្តិកា ចាតិ អនិច្ចតាមុខេន អវតរណំ, អនិច្ចតា ឯវ ឧទយព្ពយបដិបីឡិតតាយ ទុក្ខាតិ ទុក្ខតាមុខេន អវតរណំ, និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធម្មាតិ អព្យាបារតោ សុញ្ញតាមុខេន អវតរណំ, ឯវំ កុសលាតិ ចត្តារោ ខន្ធា ទ្វាយតនានិ ទ្វេ ធាតុយោតិអាទិនា ខន្ធាយតនធាតាទិមុខេនបិ អវតរណំ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន អកុសលាព្យាកតេសុបិ អវតរណំ ទស្សេតព្ពន្តិ អយំ អវតរណោ ហារោ.

កុសលាតិ អារម្ភោ, ធម្មាតិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ. តថា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតាតិ, ធម្មាតិ បន បទសុទ្ធិ អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ អយំ សោធនោ ហារោ.

ធម្មាតិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ កុសលាកុសលាព្យាកតាតិ. តថា កុសលា ធម្មាតិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា កាមាវចរំ សោមនស្សសហគតន្តិអាទិ វិសេសវចនំ. អកុសលា ធម្មាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

កុសលានំ ធម្មានំ នវមោ ខណោ ចត្តារិ ច សម្បត្តិចក្កានិ យោនិសោមនសិការោ ឯវ វា ហេតុ, វុត្តវិបរិយាយេន អកុសលានំ ធម្មានំ ហេតុ, កុសលាកុសលា ធម្មា យថាសម្ភវំ អព្យាកតានំ ធម្មានំ ហេតូតិ អយំ បរិក្ខារោ ហារោ.

កុសលាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ ភាវេតព្ពគ្គហណញ្ច. អកុសលាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ បហាតព្ពគ្គហណញ្ច. អព្យាកតាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ សច្ឆិកាតព្ពគ្គហណញ្ច. ធម្មាតិ បរិញ្ញាទីនំ បវត្តនាការគ្គហណំ. តេន បរិញ្ញេយ្យប្បហានភាវនាសច្ឆិករណានិ ទីបិតានីតិ តទង្គាទិវីតិក្កមាទិប្បហានានិ លោកិយលោកុត្តរា ច ភាវនា ទស្សិតាតិ អយំ សមារោបនោ ហារោ.

កាមញ្ចេតំ អវិសេសតោ សភាវធម្មកថនំ, វិសេសវន្តោ បន ធម្មា វិសេសតោ និទ្ធារិតា. តថា ហិ ចិត្តេនេវ សមយោ និយមិតោ, តស្មា កុសលគ្គហណេន វិសេសតោ សាធិដ្ឋានោ សមថោ វិបស្សនា ច ទស្សិតាតិ. តថា តប្បដិបក្ខតោ អកុសលគ្គហណេន សាធិដ្ឋានា តណ្ហា អវិជ្ជា ច, អព្យាកតគ្គហណេន សបរិវារា ចេតោវិមុត្តិ បញ្ញាវិមុត្តិ ចាតិ អយំ នន្ទិយាវត្តស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា កុសលគ្គហណេន មូលភាវវិសេសតោ តីណិ កុសលមូលានិ, តេសុ ច អទោសេន សីលក្ខន្ធោ, អលោភេន សមាធិក្ខន្ធោ, អមោហេន បញ្ញាក្ខន្ធោ នីយតិ. តថា អកុសលគ្គហណេន តីណិ អកុសលមូលានិ, តេសុ ច លោភេន តទេកដ្ឋា អកុសលា ធម្មា. តថា ទោសមោហេហិ តំតទេកដ្ឋា. អព្យាកតគ្គហណេន អប្បណិហិតានិមិត្តសុញ្ញតា នីយន្តីតិ អយំ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា កុសលគ្គហណេន យតោ កោសល្លតោ សម្ភូតា កុសលា, តំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. តំសហជាតា តទុបនិស្សយា ច សទ្ទហនុស្សហនាបិលាបាវិក្ខេបា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ. តេហិ ច សព្ពេ សទ្ធម្មា ពោធិតា ភវន្តិ. អកុសលគ្គហណេន អកោសល្លបដិច្ឆាទិតាទីនវេសុ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តាភិនិវេសភូតា ចត្តារោ វិបល្លាសា. អព្យាកតគ្គហណេន យថាវុត្តឥន្ទ្រិយបច្ចយានិ យថាវុត្តវិបល្លាសប្បហានភូតានិ ច ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ ពោធិតានីតិ អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមីតិ ឥមេ តយោ អត្ថនយា.

តេហិ ច សិទ្ធេហិ ទ្វេ កម្មនយាបិ សិទ្ធា ហោន្តីតិ. អយំ តិកោ សព្ពធម្មសង្គហិតសព្ពភាគិយោ វេទិតព្ពោតិ ឥទំ សាសនបដ្ឋានំ.

អយំ តាវ នេត្តិនយេន កុសលត្តិកវណ្ណនា.

ឯវំ វេទនាត្តិកាទីសុបិ យថាសម្ភវំ ចតុសច្ចនិទ្ធារណាទិវិធិនា សោឡស ហារា បញ្ច នយា និទ្ទិសិតព្ពា, អតិវិត្ថារភយេន បន ន វិត្ថារយាម. សក្កា ហិ ឥមិនា នយេន តេសុ តេសុ តិកទុកេសុ តំតំហារនយយោជនានុរូបធម្មនិទ្ធារណវសេន តេ តេ ហារនយា វិញ្ញុនា និទ្ទិសិតុន្តិ.

២. តញ្ច សុខិន្ទ្រិយំ សុខវេទនា ឯវ ហោតិ សាមញ្ញស្ស ភេទបរិយាទានតោ, ភេទស្ស ច សាមញ្ញបរិច្ចាគតោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា បន វិសេសសាមញ្ញានិ អវយវសមុទាយា វិយ អញ្ញមញ្ញតោ ភិន្នានិ, តស្មា ‘‘ន បន…បេ… សមានត្ថត្តា’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមេវ នេសំ ភិន្នតត្វំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តន្តិ សុខហេតូនំ ការណំ. តេន សុខស្ស ការណំ សុខហេតុ, សុខស្ស ការណការណំ សុខមូលន្តិ ទស្សេតិ. សុខហេតូនន្តិ ឯត្ថ ហេតុ-សទ្ទេន ការណភាវសាមញ្ញតោ ហេតុបច្ចយា សង្គហិតាតិ អាហ ‘‘បុញ្ញបស្សទ្ធិអាទីន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច សុខមូលសុខហេតូសុ ផលូបចារេន, សុខារម្មណសុខបច្ចយដ្ឋានេសុ សុខសហចរិយាយ, អព្យាបជ្ជនិព្ពានេសុ ទុក្ខាបគមភាវេន សុខបរិយាយោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋាសូតិ សុខុបេក្ខានំ វិបរិណាមាញ្ញាណសង្ខារទុក្ខតាយ អនិដ្ឋភាវោបិ អត្ថីតិ វិសេសេតិ. ឧបេក្ខមេវ វា អបេក្ខិត្វា វិសេសនំ កតំ. សា ហិ អកុសលវិបាកភូតា អនិដ្ឋាបិ អត្ថីតិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សោវគ្គិកំ សុខវិបាក’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៣) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឥដ្ឋបរិយាយោ ហិ ឯត្ថ សុខ-សទ្ទោតិ.

សង្ខារទុក្ខាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឋិតិសុខំ វិបរិណាមទុក្ខំ, អកុសលំ កាយកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាក’’ន្តិអាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. យថាក្កមំ សុខវេទនា ទុក្ខអនិដ្ឋបរិយាយោ ហិ ឯត្ថ ទុក្ខ-សទ្ទោតិ. ទុក្ខវេទនាទុក្ខវត្ថុអាទីសុ ទុក្ខសទ្ទប្បវត្តិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពា. វិបាកាវិបាកភេទាយ សព្ពាយបិ សុខវេទនាយ វសេន លក្ខណស្ស វុត្តត្តា តទុភយានុកូលមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សភាវតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិបាកា សភាវតោ ឥដ្ឋស្ស អនុភវនលក្ខណា. ឥតរា សភាវតោ សង្កប្បតោ ច ឥដ្ឋស្ស ឥដ្ឋាការស្ស វា អនុភវនលក្ខណាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានបច្ចយេហិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិតោ សមានបច្ចយេហិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិ សាតិសយាតិ ឧក្កំសគតិវិជាននវសេន ‘‘សមានបច្ចយេហិ សហុប្បត្តិកាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បាទោ, ឧប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ ឧប្បាទោតិ ទុវិធោបិ ឧប្បាទោ ឯកុប្បាទាតិ ឯត្ថ ឯកសេសនយេន សង្គហិតោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘សមា…បេ… អត្ថោ’’តិ វុត្តំ សិយា. តេន តានិ ឯកវត្ថុកានីតិ ឯតស្ស ច ‘‘កប្បេន្តស្សា’’តិអាទិនា សម្ពន្ធោ. តត្ថ បុរិមវិកប្បេ ឯកំ វត្ថុ និស្សយោ ឯតេសន្តិ យោជនា, ន ឯកំយេវ វត្ថូតិ. ឯកេកភូតស្ស ភូតត្តយនិស្សិតត្តា ចតុភូតនិស្សិតត្តា ច ឧបាទារូបានំ. ទុតិយវិកប្បេ បន ឯកំយេវ វត្ថុ ឯតេសុ និស្សិតន្តិ យោជនា. និស្សយនិស្សិតតាសង្ខាតឧបការោបកត្តព្ពភាវទីបនំ ឯកវត្ថុកវចនន្តិ ទុតិយវិកប្បេ មហាភូតវសេន យោជនា កតា. ឥតរថា ឯកំ វត្ថុ ឯតេសូតិ សមាសត្ថភាវេន ឧបាទារូបានម្បិ បរិគ្គហោ វត្តព្ពោ សិយា. បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានន្តិ ឥទំ និទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិរិយមនោធាតុចក្ខុវិញ្ញាណាទយោបិ ហិ ឯការម្មណាភិន្នវត្ថុកា ចាតិ បាកដោយមត្ថោតិ. សន្តីរណាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណានិ សង្គយ្ហន្តិ, ឯតានិ ច សម្បដិច្ឆនាទីនិ ចុតិអាសន្នានិ ឥធាធិប្បេតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តានិ ហិ តទុទ្ធំ កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ ឯកស្មិំយេវ ហទយវត្ថុស្មិំ វត្តន្តិ, ឥតរានិ បន បុរិមបុរិមចិត្តក្ខណុប្បន្នេ ហទយវត្ថុស្មិំ ឧត្តរុត្តរានិ បវត្តន្តីតិ. ឆសុ វា វត្ថូសុ ឯកំ ហទយវត្ថុយេវ វត្ថុ ឯតេសន្តិ ឯវំ បន អត្ថេ សតិ ចុតិអាសន្នតោ ឥតរេសំ សម្បដិច្ឆនាទីនំ គហណំ សិយាតិ ញាតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កស្មា បនេត្ថ កុសលត្តិកានន្តរំ វេទនាត្តិកោវ វុត្តោ’’តិ? កិស្មិំ បន វុច្ចមានេ អយមនុយោគោ ន សិយា, អបិច អវយវានំ អនេកភេទតាទស្សនត្ថា តិកន្តរទេសនា. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ កុសលត្តិកេន សព្ពធម្មានំ តិធា វិភាគំ ទស្សេត្វា បុន តទវយវានំ កុសលាទីនម្បិ អនេកភេទភិន្នតំ ទស្សេន្តេន តេសំ វេទនាសម្បយោគវិភាគវិភាវនត្ថំ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ. កុសលា ហិ ធម្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា. អកុសលា ធម្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, តថា អព្យាកតា សម្បយោគារហាតិ. ឯវំ កុសលាទិធម្មានំ បច្ចេកំ វេទនាភេទេន វិភាគទស្សនត្ថំ កុសលត្តិកានន្តរំ វេទនាត្តិកំ វត្វា ឥទានិ សុខសម្បយុត្តាទីនំ បច្ចេកំ វិបាកាទិភេទភិន្នតំ ទស្សេតុំ វេទនាត្តិកានន្តរំ វិបាកត្តិកោ វុត្តោ. សុខសម្បយុត្តា ហិ ធម្មា សិយា វិបាកា, សិយា វិបាកធម្មធម្មា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា. តថា អទុក្ខមសុខសម្បយុត្តា, ទុក្ខសម្បយុត្តា បន សិយា វិបាកា, សិយា វិបាកធម្មធម្មាតិ ឥមិនា នយេន អវសេសត្តិកានំ ទុកានញ្ច តស្ស តស្ស អនន្តរវចនេ បយោជនំ វិភាវេតព្ពំ.

៣. វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តីតិ តេសុ វិបាកសទ្ទស្ស និរុឡ្ហតំ ទស្សេតិ. សុក្កកណ្ហាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អកណ្ហអសុក្កផស្សាទិភាវោ បរិគ្គហិតោ. សតិ បន បាក-សទ្ទស្ស ផលបរិយាយភាវេ រូបំ វិយ ន និហីនោ បក្កំ វិយ វិសិដ្ឋោ បាកោតិ វិបាកោតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្យាបារតាតិ សឧស្សាហតា. សន្តានេ សព្យាបារតាតិ ឯតេន ចិត្តប្បយោគសង្ខាតេន កិរិយាភាវេន វិបាកធម្មានំ សន្តានវិសេសមាហ ‘‘យតោ យស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ កុសលាកុសលា ចេតនា, តំសន្តានេ ឯវ តស្សា វិបាកុប្បត្តី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្យាបារតា’’តិ ឯតេន អាវជ្ជនទ្វយំ វិបាកញ្ច និវត្តេតិ, ‘‘អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានេ’’តិ ឥមិនា អវសិដ្ឋំ កិរិយំ និវត្តេតិ. ឧភយេនបិ អនុសយសហាយសឧស្សាហតាលក្ខណា វិបាកធម្មធម្មាតិ ទស្សេតិ. លោកុត្តរកុសលានម្បិ ហិ អនុសយា ឧបនិស្សយា ហោន្តិ, យតោ ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ…បេ… តស្មិំ សមយេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (វិភ. ៣៤២) អរិយមគ្គចេតនាយ អវិជ្ជាឧបនិស្សយតា បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ បកាសិតា. និរុស្សាហសន្តភាវលក្ខណា វិបាកា, ឧភយវិបរីតលក្ខណា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មាតិ.

អភិញ្ញាទិកុសលានន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឥមិនា តិកេន សង្គហិតំ គតិឧបធិកាលបយោគាភាវេន អវិបាកំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច សង្គណ្ហាតិ. អបរាបរិយវេទនីយំ បន សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មាទិភាវំ ន ភជតិ. ភាវនាយ បហាតព្ពាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទស្សនេន បហាតព្ពំ សង្គណ្ហាតិ. ឧភយម្បិ ‘‘វិបាកានុប្បាទនេ’’តិ វចនតោ គតិឧបធិកាលបយោគាភាវេន អនុប្បន្នវិបាកមេវ អធិប្បេតំ ភាវនាយ បហាតព្ពស្សបិ បវត្តិវិបាកស្ស អនុជាននតោ. យេសំ បន ភាវនាយ បហាតព្ពា អវិបាកា, តេសំ មតេន អាទិ-សទ្ទេន ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស អហោសិកម្មន្តិ ឯវំបការស្សេវ បរិគ្គហោតិ វេទិតព្ពំ.

៤. ‘‘កថមាទិន្នា’’តិ អយម្បិ បញ្ហោ លព្ភតិ. ‘‘ផលភាវេនា’’តិ ហិ អាទានប្បការវចនំ. កេសញ្ចិ គោត្រភុបច្ចវេក្ខណាទីនំ ឧបេតកិរិយភូតានំ តំកត្តុភូតានញ្ច អត្ថានំ ឧបេតព្ពសម្ពន្ធភាវតោ តទភិធាយិនោបិ សទ្ទា សម្ពន្ធា ឯវាតិ ‘‘ឧបេតសទ្ទសម្ពន្ធិនា’’តិ វុត្តំ. ឧបេតន្តិ ហិ ឧបេតព្ពត្ថេ វុច្ចមានេ អវស្សំ ឧបេតកិរិយា ឧបេតា ច ញាយតីតិ. ‘‘រូបធាតុយា ខោ បន, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា, ចេតសោ អធិដ្ឋានា អភិនិវេសា អនុសយា’’តិអាទីសុ ‘‘ឧបយោ’’តិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឧបយ…បេ… ទិដ្ឋីហី’’តិ. យថាសម្ភវន្តិ ‘‘អារម្មណករណវសេនា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តអត្ថេសុ យោ យោ សម្ភវតិ យោជេតុំ, សោ សោតិ អត្ថោ. ន វចនានុបុព្ពេនាតិ ‘‘កិំ បន តំ ឧបេត’’ន្តិអាទិនា វុត្តវចនានុបុព្ពេន ន យោជេតព្ពោ. សព្ពបច្ចយុប្បន្នានន្តិ សព្ពតេភូមកបច្ចយុប្បន្នានំ. នាបជ្ជតិ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ វិសេសត្ថិនា ច វិសេសោ អនុបយុជ្ជតីតិ តំ បន វិសេសំ វុត្តប្បការំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ពោធនេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឧបេតំ ទីបេតីតិ យថា ‘‘បាចរិយោ’’តិ ឯត្ថ បគតោ អាចរិយោ បាចរិយោតិ ប-សទ្ទោ បគតំ ទីបេតិ, ឯវំ ឧប-សទ្ទោ ឧបេតំ ទីបេតិ ឯវ, ន ចេត្ថ គតាទិអត្ថានំ ឯកន្តេន បច្ចត្តវចនយោគោ ឥច្ឆិតោតិ. អតិសទ្ទោ វិយាតិ ច ឥទំ សសាធនកិរិយាទីបនសាមញ្ញេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយភាវេនាតិ ឯតេន បុរិមនិព្ពត្តិំ វិសេសេតិ. តេន សហជាតស្សបិ ឧបាទានស្ស សង្គហោ កតោ ហោតិ. សហជាតោបិ ហិ ធម្មោ បច្ចយភូតោ បុរិមនិប្ផន្នោ វិយ វោហរីយតិ យថា ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ មហាភូតា’’តិ, ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ច. ធាតុកថាយំ បកាសិតន្តិ ‘‘ឧបបត្តិភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ. កតិហិ អសង្គហិតោ. ន កេហិចិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា អសង្គហិតោ’’តិ (ធាតុ. ៦៧) ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ. តស្មា ឯវាតិ ឧបាទិន្នសទ្ទានបេក្ខត្តា ឯវ. អវិសេសេត្វាតិ ឧបាទិន្នានុបាទិន្នវិសេសំ អកត្វា. ឧបាទានានំ អារម្មណភាវានតិវត្តនតោ ឧបាទានេហិ ឧបាទាតព្ពាតិ វា ឧបាទានិយា, ឧបាទាតុំ វា អរហន្តីតិ ឧបាទានិយា, ឧបាទានេ និយុត្តាតិ វា ឧបាទានិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

៥. វិពាធនំ បីឡនំ កិលមនំ ឧបតាបោ បរិឡាហោ អប្បស្សទ្ធិភាវោ. វិទូសិតា មលីនា ច យតោ កេចិ អកិលេសសភាវាបិ អនិដ្ឋផលា គារយ្ហា ច ជាតា.

៦. ‘‘សីលមត្តកំ, បរំ វិយ មត្តាយា’’តិអាទីសុ មត្តា-សទ្ទស្ស បមាណវាចកតា ទដ្ឋព្ពា. មរិយាទវាចកោ វា មត្តា-សទ្ទោ. វិចារោ ហេត្ថ ឈានង្គេសុ ហេដ្ឋិមមរិយាទោ, ន បឋមជ្ឈានឧបចារជ្ឈានេសុ វិយ វិតក្កោ. សា បន វិចារមរិយាទតា វិតក្កាភាវេន ឯតេសំ ជាតាតិ អវិតក្កគ្គហណំ កតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អវិតក្កា ហុត្វា វិចារមរិយាទឈានង្គេសុ វិចារហេដ្ឋិមកោដិកាតិ. អថ វា ឦសទត្ថោ មត្តា-សទ្ទោ ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – វិតក្ករហិតា ភាវនាយ អតិសុខុមភូតវិចារត្តា ឦសំ វិចារា ច អវិតក្កវិចារមត្តាតិ. ន ហិ ឥតោ បរំ វិចារោ អត្ថីតិ. យទិ វិតក្កវិសេសរហិតា វិចារមត្តា, ឯវំ សន្តេ អវិតក្កវចនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘វិចារមត្តវចនេនា’’តិអាទិ. យទិ វិចារមត្តតោ អញ្ញេសម្បិ អវិតក្កានំ អត្ថិភាវជោតនត្ថំ អវិតក្កវចនំ, អវិតក្កា ច វិចារមត្តា អវិចារាតិ និវត្តេតព្ពា គហេតព្ពា ច, ឯវំ សតិ វិចារមត្តា វិសេសនំ, អវិតក្កា វិសេសិតព្ពាតិ វិចារមត្តាវិតក្កាតិ វត្តព្ពន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ’’តិអាទិ. យថាកាមន្តិ វត្តុឥច្ឆានុរូបំ. យេន យេន ហិ បការេន ធម្មេសុ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពភាវា លព្ភន្តិ, តេន តេន បការេន វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ សម្ភវតីតិ. បទានំ អនុក្កមោ បទានុក្កមោ.

អវិតក្កា សវិតក្កា ច សវិចារា អវិចារា ចាតិ អវិតក្កាសវិចារា សវិតក្កា អវិចារាតិ យោជេតព្ពំ. ឧភយេកទេសទស្សនម្បិ ឧភយទស្សនន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘យទិ សវិតក្កសវិចារា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតរម្បិ បកាសេតុន្តិ ឥទំ យថា សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កោ អវិតក្កសវិចារតាយ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តោ’’តិ វុត្តោ, ឯវំ យថាវុត្តចិត្តុប្បាទេសុ វិចារោ ‘‘សវិតក្កអវិចារោ’’តិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិតក្កាភាវេន ឯតេ វិចារមត្តាតិ អយម្បិ អត្ថោ វិសេសនិវត្តិអត្ថំយេវ មត្តា-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តោ. វិចារមត្តាតិ ហិ វិចារមត្តវន្តោតិ វិញ្ញាយមានត្តា តទញ្ញវិសេសវិរហសាមញ្ញតោ និវត្តេត្វា វិតក្កវិសេសវិរហសង្ខាតេ អវិតក្ក-សទ្ទោ សន្និធាបិតោ វិសេសេតិ ទុតិយជ្ឈានធម្មេតិ. យថាហ ‘‘ន វិចារតោ’’តិអាទិ.

៧. វេទយមានាតិ អនុភវមានា. សុខាការេតិ ឥដ្ឋាការេ, ឥដ្ឋានុភវនាការេ វា. ឧទាសិនាតិ នតិអបនតិរហិតា. សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា តេសំ ព្យវធាយិកាភាវតោ. សុខទុក្ខានិ វិយ ហិ សុខទុក្ខានំ អនន្តរំ បវត្តនតោ ព្យវធាយិកាភូតា ន តេហិ វិរុជ្ឈតិ, ន បន សុខទុក្ខានិ អនន្តរាបវត្តិតោ. ‘‘ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ ឧបេក្ខា’’តិ អយំ បនត្ថោ ឥធ ឧបេក្ខា-សទ្ទស្ស សព្ពុបេក្ខាបរិយាទានតោ ន វុត្តោ. ន ហិ លោភសម្បយុត្តាទិឧបេក្ខា ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ. តស្មាតិ យស្មា បីតិសហគតាយេវ ន សុខសហគតា, សុខសហគតាបិ ន បីតិសហគតា ឯវាតិ បីតិសហគតា សុខសហគតា ច អញ្ញមញ្ញំ ភិន្នា, តស្មា. សតិបិ សុខសហគតានំ យេភុយ្យេន បីតិសហគតភាវេ យេន សុខេន សមន្នាគតា សុខសហគតា ឯវ ហោន្តិ, ន បីតិសហគតា, តំ សុខំ និប្បីតិកសុខន្តិ អយំ វិសេសោ ឥមិនា តិកេន ទស្សិតោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘បីតិសហគតាតិ វត្វា’’តិអាទិមាហ.

សិទ្ធោតិ សាវសេសំ និរវសេសញ្ច សុខបីតិយោ សង្គហេត្វា បវត្តេហិ បឋមទុតិយបទេហិ យោ បីតិសហគតោ ធម្មវិសេសោ, តំ សុខំ, យោ ច សុខសហគតោ ធម្មវិសេសោ, សា បីតីតិ សតិបិ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋភាវេ បទន្តរសង្គហិតភាវទីបនតោសិទ្ធោ ញាតោ វិទិតោតិ អត្ថោ. ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ អតិបណីតសុខន្តិ ឱឡារិកង្គតោ នីហរិត្វា តស្ស បណីតភាវំ ទស្សេតុំ អយំ តិកោ វុត្តោ’’តិ កេចិ វទន្តិ, តទេតំ សព្ពេសំ សុខវេទនាសម្បយុត្តធម្មានំ ឥធ ‘‘សុខសហគតា’’តិ វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ. តថា ហិ ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៣) ‘‘កាមាវចរកុសលតោ ចត្តារោ សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៥៩៨) ច និទ្ទេសោ បវត្តោតិ.

៨. និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហ, ន និព្ពានបដិវិជ្ឈនំ, ឥតរថា គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ អចោទនីយា សិយាតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចករណេន សោតាបត្តិមគ្គោវ ទស្សនន្តិ ឧក្កំសគតិវិជាននេន និព្ពានស្ស បដិវិជ្ឈនមេវ ទស្សនន្តិ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ ន ចោទេតព្ពាវាតិ? ន, ទស្សនសាមញ្ញស្សេវ សុយ្យមានត្តា ទស្សនកត្តព្ពកិច្ចករណានញ្ច ភេទេន វុត្តត្តា. តត្ថ យទិបិ ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៨២) វិយ អភិន្នកាលស្សបិ ភិន្នកាលស្ស វិយ ភេទោបចារទស្សនតោ ភេទវចនំ យុត្តំ, ទស្សនវិសេសេ បន អធិប្បេតេ ទស្សនសាមញ្ញវចនំ ន កត្តព្ពន្តិ ទស្សនសាមញ្ញមត្តំ គហេត្វា ចោទនា កតាតិ ‘‘និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហា’’តិ វុត្តំ. ទុតិយតតិយមគ្គានម្បិ ធម្មចក្ខុបរិយាយសព្ភាវតោ ‘‘ភាវនាភាវំ អប្បត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ភាវនា វឌ្ឍនា. សា ច ពហុលំ ឧប្បត្តិយា ហោតីតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេនា’’តិ. តថា ហិ សតីតិ ‘‘ឧភយបដិក្ខេបវសេនា’’តិ បទស្ស ទស្សនភាវនាបដិក្ខេបវសេនាតិ អត្ថេ សតិ. ននុ លោកិយសមថវិបស្សនាបិ យថាពលំ កាមច្ឆន្ទាទីនំ បហាយកា, តត្រ កថមិទំ វុត្តំ, ន ច អញ្ញោ បហាយកោ អត្ថីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អញ្ញេហី’’តិអាទិ.

៩. អប្បហាតព្ពហេតុមត្តេសូតិ អប្បហាតព្ពហេតុកមត្តេសុ. សព្ពោ កុសលាព្យាកតធម្មោ យថាធិប្បេតត្ថោ. សមាសោ ន ឧបបជ្ជតិ អសមត្ថភាវតោ. យេសន្តិ យេ តតិយរាសិភាវេន វុត្តា ធម្មា, អត្ថោ តេសំ. ឧភិន្នន្តិ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពតាយ ទ្វេ បហាតព្ពហេតុសទ្ទាតិ កត្វា វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘នេវទស្សនេន នភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថី’’តិ ឯតំ វចនំ. តេហិ ទស្សនភាវនាបទេហិ យុត្តេន បហាតព្ពហេតុកបទេន. ឯវញ្ច កត្វាតិ ឯវំ ទស្សនភាវនាបទេហិ បហាតព្ពហេតុកបទស្ស វិសុំ វិសុំ យោជនតោ. ឯវញ្ហិ បុរិមបទទ្វយ…បេ… ទស្សនមេតំ ហោតីតិ. ឯវន្តិ ទស្សនភាវនាហិ នបហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ឯវំ អត្ថេ សតិ. ‘‘ហេតុ…បេ… សិយា’’តិ ឯតស្ស ‘‘បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ’’តិអាទិនា អហេតុកានំ អគ្គហិតភាវទស្សនវសេន អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា ទុតិយស្សេវ អត្ថស្ស យុត្តភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘គហេតព្ពត្ថស្សេវា’’តិអាទិមាហ. សោ ហិ ‘‘ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា គហេតព្ពត្ថោ.

១០. អញ្ញថាតិ អារម្មណករណមត្តេ អធិប្បេតេ. កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘អារម្មណំ កត្វាតិ ឯតេន ចតុកិច្ចសាធកំ អារម្មណករណំ វុច្ចតី’’តិ? សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ អរិយមគ្គធម្មានំយេវ ច អបចយគាមិភាវតោ. ‘‘ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា អបចយគាមិនោ’’តិ (ធ. ស. ១០២១) ហិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អរិយមគ្គានំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. ឯតេនេវ វា វិសេសុបលក្ខណហេតុភូតេន វចនេន យថាវុត្តោ អារម្មណករណវិសេសោ វិញ្ញាយតិ. ឧក្កំសគតិវិជាននេន វា អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចវេក្ខណាទីនន្តិ វោទានាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ហេតុភាវេនាតិ សម្បាបកហេតុភាវេន. ញាបកោ ការកោ សម្បាបកោតិ តិវិធោ ហិ ហេតុ, តថា ញាបេតព្ពាទិភាវេន ផលំ. យថា និរយាទិមនុស្សភាវាទិគាមិបដិបទាភាវតោ អកុសលលោកិយកុសលចិត្តុប្បាទា ‘‘អាចយគាមិនោ ធម្មា’’តិ វុត្តា, ន មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិលោកិយសម្មាទិដ្ឋិអាទិធម្មា ឯវ, ឯវំ និព្ពានគាមិបដិបទាភាវតោ លោកុត្តរកុសលចិត្តុប្បាទា ‘‘អបចយគាមិនោ’’តិ ទដ្ឋព្ពា, ន អរិយមគ្គធម្មា ឯវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុរិមបច្ឆិមាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អរិយមគ្គស្សេវ និព្ពានគាមិបដិបទាភាវោ បរិព្យត្តោតិ តស្សេវ អបចយគាមិភាវោ យុត្តោ, តទនុវត្តកត្តា បន សេសធម្មេ សង្គហេត្វា វុត្តំ. អបចយេ ទុក្ខបរិជាននាទិនា សាតិសយំ គមនំ យេសន្តេ អបចយគាមិនោតិ ‘‘មគ្គា ឯវ អបចយគាមិនោ’’តិ វុត្តំ. បុរិមបច្ឆិមានន្តិ ច ឥមស្មិំ តិកេ បឋមបទទុតិយបទសង្គហិតានំ អត្ថានន្តិ អត្ថោ. ‘‘ជយំ វេរំ បសវតិ (ធ. ប. ២០១), ចរំ វា យទិ វា តិដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៨៦, ១១០; សុ. និ. ១៩៥) វិយ សានុនាសិកោ អាចយ-សទ្ទោតិ ‘‘អនុនាសិកលោបោ កតោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អាចិន’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘អាចយ’’ន្តិ ព្យត្តយវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាចយា ហុត្វា គច្ឆន្តីតិ ឯតេន អបចិនន្តីតិ អបចយា, អបចយា ហុត្វា គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ អយមត្ថោ នយតោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១. លោកិយេសុ អសេក្ខភាវានាបត្តិ ទដ្ឋព្ពាតិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ –

‘‘សិក្ខតីតិ ខោ ភិក្ខុ តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ, អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ. សិក្ខតីតិ ខោ ភិក្ខុ តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ (អ. និ. ៣.៨៦). យោបិ កល្យាណបុថុជ្ជនោ អនុលោមបដិបទាយ បរិបូរការី សីលសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ ‘អជ្ជ វា ស្វេ វា អញ្ញតរំ សាមញ្ញផលំ អធិគមិស្សាមី’តិ, សោបិ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ’’តិ –

វចនតោ យថាវុត្តកល្យាណបុថុជ្ជនស្សបិ សីលាទិធម្មា សេក្ខាតិ វុច្ចន្តីតិ? ន, បរិយាយភាវតោ. និប្បរិយាយេន ហិ សេក្ខាសេក្ខភាវោ យថាសម្ភវំ មគ្គផលធម្មេសុ ឯវាតិ លោកិយេសុ សេក្ខភាវាសង្កាភាវតោ អសេក្ខភាវានាបត្តិ វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘សីលសមាធី’’តិអាទិ. អរហត្តផលធម្មាបិ សិក្ខាផលភាវេន បវត្តនតោ ហេដ្ឋិមផលធម្មា វិយ សិក្ខាសុ ជាតាតិអាទិអត្ថេហិ សេក្ខា សិយុំ, ហេដ្ឋិមផលធម្មាបិ វា សិក្ខាផលភាវេន បវត្តនតោ អរហត្តផលធម្មា វិយ អសេក្ខាតិ ចោទនំ មនសិកត្វា ‘‘បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចត្តា’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘ហេដ្ឋិមផលេសុ បនា’’តិអាទិ. ‘‘តំ ឯវ សាលិំ ភុញ្ជាមិ, សា ឯវ តិត្តិរី, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិអាទីសុ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេន ច សេក្ខសទិសា អសេក្ខា យថា ‘‘អមនុស្សោ’’តិ វុត្តំ ហោតីតិ អញ្ញេ. អញ្ញត្ថ ‘‘អរិដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ វុទ្ធិអត្ថេបិ អ-ការោ ទិស្សតីតិ វុទ្ធិប្បត្តា សេក្ខា អសេក្ខាតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ.

១២. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. វិតក្កាទិវិក្ខម្ភនសមត្ថតាបិ ហេត្ថ លព្ភតីតិ. អកុសលវិទ្ធំសនរសត្តា វា កុសលានំ តត្ថ សាតិសយកិច្ចយុត្តតំ បរិត្តធម្មេហិ មហគ្គតានំ បកាសេតុំ ‘‘កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយា’’តិ វុត្តំ. វិបាកកិរិយេសុ ទីឃសន្តានតាវ, ន កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតា វិបុលផលតា ចាតិ អត្ថោ. ‘‘វិបុលំ ផលំ វិបុលផល’’ន្តិ ឯវំ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ វិបាកេសុបិ វិបុលផលតា លព្ភតេវ. សោបិ ឯកសេសនយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. មហន្តេហិ គតា បដិបន្នាតិ អយំ បនត្ថោ តិណ្ណម្បិ សាធារណោតិ. គុណតោ អយំ ឯត្តកោតិ សត្តានំ បមាណំ ករោន្តា វិយ បវត្តន្តីតិ ឱឡារិកា កិលេសា ‘‘បមាណករា’’តិ វុត្តា. តេហិ បរិតោ ខណ្ឌិតា បរិច្ឆិន្នាតិ បរិត្តា. សតិបិ កេហិចិ បរិច្ឆិន្នត្តេ មហាបមាណភាវេន គតា បវត្តាតិ មហគ្គតា. បរិច្ឆេទករានំ កិលេសានំ សុខុមានម្បិ អគោចរភាវតោ តេហិ ន កថញ្ចិបិ បរិច្ឆិន្នា វីតិក្កន្តាតិ អបរិច្ឆិន្នា អប្បមាណា, យតោ តេ ‘‘អបរិយាបន្នា’’តិបិ វុច្ចន្តិ.

១៤. តិត្តិំ ន ជនេន្តិ សន្តតរតាយ អសេចនកភាវតោ. ឯត្ថ ច ‘‘បមាណករេហី’’តិអាទិកោ អត្ថវិកប្បោ ‘‘អតប្បកត្ថេនា’’តិអាទិកាយ ហីនត្តិកបទវណ្ណនាយ បរតោ ពហូសុ បោត្ថកេសុ លិខីយតិ, យថាឋានេ ឯវ បន អានេត្វា វត្តព្ពោ.

១៥. លោកិយសាធុជនេហិបិ អតិជិគុច្ឆនីយេសុ អានន្តរិយកម្មនត្ថិកវាទាទីសុ បវត្តិ វិនា វិបល្លាសពលវភាវេន ន ហោតីតិ ‘‘វិបរិយាសទឡ្ហតាយា’’តិ វុត្តំ. ឯតេនាតិ ‘‘វិបាកទានេ សតី’’តិអាទិនា សតិបិ កាលនិយមេ វិបាកុប្បាទនេ សាសង្កវចនេន. តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តនយេន និយតតាយ អតិប្បសង្គោ ទុន្និវារោ, តស្មា. ពលវតា…បេ… បវត្តីតិ ឯតេន អសមានជាតិកេន អនិវត្តនីយវិបាកតំ, សមានជាតិកេន ច វិបាកានុប្បាទនេបិ អនន្តរំ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយ អវិហន្តព្ពតំ អនន្តរិកានំ ទស្សេតិ. យតោ តេសំ វិបាកធម្មតា វិយ សភាវសិទ្ធា និយតានន្តរិយតា. អញ្ញស្ស…បេ… ទានតោតិ ឥមិនាបិ អសមានជាតិកាទីហិ អនិវត្តនីយផលតំ ឯវ វិភាវេតិ.

ចោទកោ អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘ននូ’’តិអាទិនា អតិប្បសង្គមេវ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. ឯកន្តេតិ អវស្សម្ភាវិនិ. សន្និយតត្តាតិ សម្បាទនេ ជននេ និយតភាវតោ. ឧបរតា អវិបច្ចនសភាវាសង្កា យេសុ តានិ ឧបរតាវិបច្ច…បេ… សង្កានិ, តព្ភាវោ ឧប…បេ… សង្កត្តំ, តស្មា. ‘‘ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ ពលវតាបិ អានន្តរិយេន អនុបហន្តព្ពតំ អាហ. ឧបត្ថម្ភកានិ អនុពលប្បទាយកានិ ហោន្តិ ឧប្បត្តិយា សន្តានស្ស វិសេសិតត្តា. តេន នេសំ វិបាកានុប្បាទនេបិ អមោឃវុត្តិតំ អាហ.

១៦. មគ្គកិច្ចំ បរិញ្ញាទិ. អដ្ឋង្គិកមគ្គសម្មាទិដ្ឋិមគ្គសម្បយុត្តាលោភាទោសសង្ខាតេហិ មគ្គហេតូហិ មគ្គសម្បយុត្តខន្ធសេសមគ្គង្គសម្មាទិដ្ឋីនំ សហេតុកភាវទស្សនតោ តិណ្ណំ នយានំ អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេនាតិ វុត្តំ. ហេតុពហុតាវសេនាតិ ពហុហេតុកស្ស បឋមនយស្ស អនន្តរំ ពហុហេតុកតាសាមញ្ញេន និក្ខេបកណ្ឌបាឡិយំ តតិយំ វុត្តនយោ ឥធ អដ្ឋកថាយំ ទុតិយំ វុត្តោ. យថាសកំ បច្ចយេហិ បវត្តមានេសុ និរីហកេសុ ធម្មេសុ កេសញ្ចិ អនុវត្តនីយភាវោ ន កេវលំ ធម្មសភាវតោយេវ, អថ ខោ បុរិមធម្មានំ បវត្តិវិសេសេនបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពាភិសង្ខារវសេនា’’តិ. បវត្តិវិសេសោ ហិ បុរិមបុរិមានំ ចិត្តចេតសិកានំ ឧត្តរុត្តរេសុ វិសេសាធានំ ភាវនាបុព្ពាភិសង្ខារោតិ. អនុវត្តយមានោតិ គរុការយមានោ. ឧទាហរណវសេនាតិ និទស្សនវសេន, ន និរវសេសទស្សនវសេន. យស្មា បនាតិអាទិនា យថាវុត្តំ អត្ថំ បាឋន្តរេន សាធេតិ. តត្ថ ហិ អធិបតិបច្ចយស្ស បច្ចនីយេ ឋិតត្តា មគ្គោ អធិបតិ មគ្គាធិបតីតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ. សមានសទ្ទត្ថវសេនាតិ សតិបិ អញ្ញបទត្ថសមានាធិករណសមាសត្ថភេទេ មគ្គាធិបតិសទ្ទត្ថភេទាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៧. ឧប្បន្ន-សទ្ទោ ឧប្បាទាទិំ បដិបជ្ជមានោ, បត្វា វិគតោ ចាតិ ទុវិធេសុ អត្ថេសុ ឧភយេសម្បិ វាចកោ, ន បុរិមានំយេវាតិ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បន្នភាវោ ឧប្បាទាទិប្បត្តតា. តេន អតីតាបិ សង្គហិតា ហោន្តិ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពោ ឧប្បន្នភាវោ’’តិ. ឧប្បន្នធម្មភាវោ ‘‘ឧប្បន្នា ធម្មា’’តិ បទេន គហិតធម្មភាវោ, វត្តមានធម្មភាវោតិ អត្ថោ. យោ វា ឧប្បាទាទិប្បត្តោ អត្តនោ ច សភាវំ ធារេតិ បច្ចយេហិ ច ធារីយតិ, សោ ឧប្បន្នធម្មោតិ បច្ចុប្បន្នភាវោ ឧប្បន្នធម្មភាវោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧប្បន្នធម្មេ វត្វា ‘‘អនុប្បន្នា’’តិ វចនំ ន យថាធិគតបដិសេធនន្តិ កថមិទំ បច្ចេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឧប្បន្នាតិ បទេន អតីតាបិ សង្គហិតា. យទិ ន សង្គហិតា, និព្ពានំ វិយ តេបិ នវត្តព្ពាតិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តថា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ បន តេសំ មតិមត្តមេវ. អយំ បន តិកោ ទ្វិន្នំ អទ្ធានំ វសេន បូរេត្វា ទស្សិតោតិ អដ្ឋកថាយំ វក្ខតីតិ. ឯវំ សន្តេ កស្មា អតីតា នវត្តព្ពាតិ ន វុត្តាតិ? ធម្មវសេន អសង្គហិតត្តាភាវតោ. ធម្មវសេន ហិ អសង្គហិតំ និព្ពានំ តត្ថ នវត្តព្ពំ ជាតំ, ន ច និយោគតោ អតីតា នាម ធម្មា កេចិ អត្ថិ, យេ ឥធ អសង្គហិតត្តា នវត្តព្ពា សិយុន្តិ. ផលនិព្ពត្តិតោ ការណស្ស បុរេតរំ និព្ពត្តិ ឥធ បរិនិដ្ឋិតសទ្ទេន វុច្ចតិ, ន តស្ស ហុត្វា វិគតភាវោតិ អាហ ‘‘អនាគតេ វា’’តិ. យតោ មេត្តេយ្យស្ស ភគវតោ ឧប្បជ្ជនកផលម្បិ ‘‘ឧប្បាទី’’តិ វុច្ចតិ.

២០. យស្ស ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិអាទិនា ‘‘តេនានន្ទា’’តិអាទិបាឡិយា ហេដ្ឋាបាឡិំ អត្ថវសេន ទស្សេតិ. អយញ្ហិ តត្ថ បាឡិ –

‘‘កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ សមាទហតិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ ខោ…បេ… សមាទហតិ. សោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ, តស្ស អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតិ. ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ សម្បជានាតិ អជ្ឈត្តំ ខោ មេ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតីតិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សោ ពហិទ្ធា សុញ្ញតំ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា សុញ្ញតំ…បេ… សោ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តស្ស អានេញ្ជំ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតីតិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៨).

តត្ថ អជ្ឈត្តសុញ្ញតាទីសូតិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ច សុញ្ញតាយ អានេញ្ជេ ច. បឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេតិ បាទកភូតបឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេ. អបគុណបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស ហិ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ តត្ថ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ ពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘កាលេន អត្តនោ សន្តានេ, កាលេន បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតុកាមោ ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. ‘‘ឥទានិ មេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតី’’តិ វិស្សដ្ឋវីរិយេន ន ភវិតព្ពំ, បាទកជ្ឈានមេវ បន សាធុកំ បុនប្បុនំ មនសិ កាតព្ពំ, ឯវមស្ស រុក្ខំ ឆិន្ទតោ ផរសុម្ហិ អវហន្តេ បុនប្បុនំ និសិតនិសិតំ ការេត្វា ឆិន្ទន្តស្ស ឆិជ្ជេ ផរសុ វិយ កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិំយេវា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

អត្ថតោ ច អសមានត្តាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ. ននុ យេសុ អត្ថេសុ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ វត្តតិ, តេ សព្ពេ ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតត្ថនិទ្ធារណត្ថំ អត្ថុទ្ធារវសេនេតំ វុត្តំ. ចក្ខាទីសុ ច អជ្ឈត្តិក-សទ្ទោ អជ្ឈត្តានំ អព្ភន្តរតាវិសេសមុបាទាយ បវត្តតិ, យតោ តេ អជ្ឈត្តអជ្ឈត្តាតិ វុច្ចន្តិ. អបិច ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានី’’តិ ឥទំ អជ្ឈត្តិក-សទ្ទស្ស ចក្ខាទីនំ អជ្ឈត្តភាវវិភាវនសព្ភាវតោ ឥធ ឧទាហរណវសេន វុត្តំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ អជ្ឈត្តិកទុកេ ‘‘អជ្ឈត្តាវ អជ្ឈត្តិកា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ ន ឯត្ថ សទ្ទតោ អសមានតាបិ សិយា, តស្មាយេវ យថាវុត្តចោទនំ វិសោធេន្តោ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តេនាតិ តស្មា. តំវាចកស្សាតិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តវាចកស្ស សក្កា វត្តុំ តទត្ថស្ស អជ្ឈត្តភាវសព្ភាវតោ.

‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សោភតិ សង្គណិការាមោ សង្គណិការតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៨៦) បព្ពជិតាសារុប្បស្ស នេក្ខម្មសុខាទិនិកាមលាភិតាយ អភាវស្ស ច ទស្សនេន សង្គណិការាមតាយ, ‘‘នាហំ, អានន្ទ, ឯកំ រូបម្បិ សមនុបស្សាមិ, យត្ថ រត្តស្ស យថាភិរតស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិ…បេ… ឧបាយាសា’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៦) ឯវំ រូបាទិរតិយា ច អាទីនវំ វត្វា សចេ កោចិ ទុប្បញ្ញជាតិកោ បព្ពជិតោ វទេយ្យ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ខេត្តេ បវិដ្ឋា គាវិយោ វិយ អម្ហេយេវ គណតោ នីហរតិ, ឯកីភាវេ និយោជេតិ, សយំ បន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បរិវុតោ វិហរតី’’តិ, តស្ស វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ តថាគតោ ឯកកោវាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អយំ ខោ បនា’’តិ ទេសនា អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘តប្បដិបក្ខវិហារទស្សនត្ថ’’ន្តិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សង្ខតនិមិត្តានំ. អជ្ឈត្តន្តិ វិសយជ្ឈត្តំ. សុញ្ញតន្តិ អនត្តានុបស្សនានុភាវនិព្ពត្តផលសមាបត្តិំ. តេនេវាហ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ទុតិយេ វិកប្បេ ឋាន-សទ្ទោ ការណបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. សច្ចកសុត្តេនាតិ មហាសច្ចកសុត្តេន. តត្ថ ហិ –

‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អគ្គិវេស្សន, អនេកសតាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតា, អបិស្សុ មំ ឯកមេកោ ឯវំ មញ្ញតិ ‘មមេវារព្ភ សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’តិ. ន ខោ បនេតំ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យាវទេវ វិញ្ញាបនត្ថាយ តថាគតោ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតីតិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ, ឯកោទិំ ករោមិ, សមាទហាមិ ‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) –