អព្យាកតបទំ

អហេតុកកុសលវិបាកវណ្ណនា

៤៣១. កាមាវចរ…បេ… អាទិ វុត្តន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឧបចិតត្តា’’តិ បទំ សង្គយ្ហតិ ‘‘អសាធារណកម្មបច្ចយវសេនា’’តិ វុត្តត្តា. ‘‘ឧបចិតត្តាតិ លទ្ធាសេវនត្តា’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ បឋមជវនស្ស ន យុជ្ជតិ អនាសេវនត្តា. តថា ច សតិ តស្ស វិបាកទានមេវ ន សិយាតិ តតោ អញ្ញថា អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិបាកាភិមុខន្តិ វិបាកទានាភិមុខំ កតោកាសំ. កតោកាសតា ច អនាទិម្ហិ សំសារេ អនេកេសំ កម្មានំ កតានំ អត្ថិតាយ បរស្ស បដិពាហនេន ហោតីតិ ‘‘អញ្ញស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. វឌ្ឍិតតា ច សកម្មស្ស ពលទានសមត្ថតាវសេន អត្តនោ ការណេហិ អភិសង្ខតតា. អសាធារណេន នាមំ ឧទ្ធដំ ‘‘ភេរីសទ្ទោ យវង្កុរោ’’តិ យថា. វិញ្ញាណានន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ. វិសេសបច្ចយត្តាតិ អធិកបច្ចយត្តា.

ចក្ខុសន្និស្សិតញ្ច តំ រូបវិជាននញ្ចាតិ ឯតេន សមានាធិករណតំ សមាសស្ស ទស្សេន្តោ តត្ថ ច ‘‘ចក្ខុសន្និស្សិត’’ន្តិអាទិបទទ្វយស្ស នីលុប្បលសទ្ទាទីនំ វិយ អញ្ញមញ្ញវិសេសនវិសេសិតព្ពភាវមាហ. អញ្ញវិញ្ញាណន្តិ រូបារម្មណំ មនោវិញ្ញាណំ. រូបំយេវារម្មណន្តិ បន អត្ថេ ទិព្ពចក្ខុវិញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពំ តំសទិសានំ តទុបចារំ កត្វា យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិ. ឈានបច្ចយត្តាភាវេ ន ឈានង្គតា នត្ថីតិ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឧបេក្ខាទីនំ ឧបចរិតឈានង្គតំ សាធេតិ. ន ហិ ឈានង្គានំ ឈានបច្ចយតំ វត្វា តេសំ ឈានបច្ចយភាវោ បដិក្ខិត្តោតិ. យទិ ឯវំ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឧបេក្ខាទយោ ឈានរាសិដ្ឋានេ ន វត្តព្ពា សិយុន្តិ អាហ ‘‘ឈានបច្ចយត្តាភាវេ’’តិអាទិ. ឧបេក្ខាទិភាវតោតិ ឧបេក្ខាសុខទុក្ខេកគ្គតាភាវតោ. អញ្ញដ្ឋានាភាវតោតិ ចិត្តដ្ឋិតិំ ឯវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៤៣៦. អកុសលំ ភវង្គនិស្សន្ទេន ‘‘បណ្ឌរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ភវង្គេ អបណ្ឌរេ តំមូលិកា កុតោ អកុសលស្ស បណ្ឌរតាតិ ‘‘អកុសលស្ស ចា’’តិ វុត្តំ. បណ្ឌរតាយ ការណំ វត្តព្ពំ, យទិ អញ្ញការណា បណ្ឌរតា, សភាវោវាយន្តិ ចិត្តស្ស អកិលេសសភាវតាយ វុត្តំ, ន ចេត្ថ ផស្សាទីនម្បិ បណ្ឌរតាបត្តិ. យតោ ធម្មានំ សភាវកិច្ចវិសេសញ្ញុនា ភគវតា វិញ្ញាណំយេវ តថា និទ្ទិដ្ឋន្តិ.

៤៣៩. អនតិក្កមនេន ភាវនាយ. បសាទឃដ្ដនំ វិសយស្ស យោគ្យទេសេ អវដ្ឋានន្តិ ‘‘បសាទំ ឃដ្ដេត្វា អាបាថំ គន្ត្វា’’តិ វុត្តំ. មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតីតិ ឯត្ថ ន សយំ កិញ្ចិ បដិហញ្ញតិ, នាបិ កេនចិ បដិហញ្ញីយតិ អផោដ្ឋព្ពសភាវត្តា. វិសយវិសយីភូតំ បន អភិមុខភាវប្បត្តិយា វិញ្ញាណុប្បត្តិយា ហេតុតាយ វិសិដ្ឋភាវប្បត្តំ បដិហតបដិឃាតកភាវេន វោហរីយតិ, តស្មា តេសុ សប្បដិឃវោហារោ. ‘‘ឧបាទារូបំ ឃដ្ដេតីតិ ឯវមាទិ ច ឧបចារវសេនេវ វេទិតព្ពំ. មហាភូតារម្មណេន បន កាយប្បសាទនិស្សយភូតេសុ មហាភូតេសុ ឃដ្ដិយមានេសុ បសាទោបិ ឃដ្ដិតោ ឯវ នាម ហោតីតិ វត្វា វីមំសិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. យថាធិប្បេតេន ឯកទេសសាមញ្ញេន ឧបមាវចនតោ និស្សិតនិស្សយឃដ្ដនានំ សតិបិ បុព្ពាបរភាវេ ឧបមត្តេ ឧបមាភាវេន គហេតព្ពភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧភយឃដ្ដនទស្សនត្ថ’’ន្តិ អាហ.

៤៥៥. ទស្សនាទិប្បវត្តិភាវតោតិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ អទស្សនាទិតាយ សា ឯតេសំ ឯវ វិសេសោ. អនញ្ញនិស្សយមនោបុព្ពង្គមតាយាតិ អញ្ញនិស្សយមនោបុព្ពង្គមត្តាភាវតោ. អញ្ញនិស្សយវិញ្ញាណស្ស អនន្តរបច្ចយត្តាភាវេនាតិ ឥមិនា កិរិយាមនោធាតុតោបិ វិសេសស្ស វុត្តត្តា ‘‘មនោទ្វារនិគ្គមនមុខភាវាភាវតោ’’តិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘និគ្គមនបវេសមុខភាវាភាវតោ’’តិ. តិវិធេនបិ ហិ មនោធាតុវិញ្ញាណធាតូហិ មនោវិញ្ញាណធាតុយា វិសេសោ ទស្សិតោតិ. តតោ ឯវ វិជាននវិសេសវិរហតោយេវ. យទិ មនោធាតុ ‘‘មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ ន វុច្ចតិ, ឆវិញ្ញាណកាយាតិ កថំ មនោធាតុយា តត្ថ សង្គហោ ហោតីតិ? សង្គហោ ឯវ បរិយាយទេសនត្តា. អត្ថិ ហិ ឯស បរិយាយោ ‘‘មននមត្តំ វិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ យថា ‘‘មននមត្តា ធាតុ មនោធាតូ’’តិ. អបិច វត្ថុកិច្ចេហិ មនោវិញ្ញាណសភាគត្តា តស្ស ឧបរមុប្បាទភាវតោ អន្តាទិភាវតោ ច មនោវិញ្ញាណកាយសង្គហិតា មនោធាតុ, ន សេសវិញ្ញាណកាយសង្គហិតា អតំសភាគត្តា, ឥធ បន និប្បរិយាយកតត្តា មនសោ សម្ភូយ វិសិដ្ឋមនោកិច្ចយុត្តំ មនោវិញ្ញាណន្តិ តទភាវតោ ‘‘មនោវិញ្ញាណន្តិបិ ន វុច្ចតី’’តិ ឥមមេវត្ថំ សាធេតុំ ‘‘ន ហិ តំ វិញ្ញាណំ មនតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន មនោធាតុយា និប្បរិយាយតោ មនោវិញ្ញាណកិច្ចវិរហំយេវ ទស្សេតិ. ទស្សនាទីនំ បនាតិអាទិនា អញ្ញវិញ្ញាណវិធុរំ មនោធាតុយា ច សភាវំ ទស្សេតិ.

យទិ ជនកសទិសតា នាម មហាវិបាកេសុ វិតក្កាទីនំ សម្មាសង្កប្បាទិតា, តិហេតុកតោ និព្ពត្តានំ តិហេតុកានំ, ទុហេតុកតោ និព្ពត្តានំ ទុហេតុកានញ្ច ភវតុ សម្មាសង្កប្បាទិតា, តិហេតុកតោ បន និព្ពត្តទុហេតុកានំ កថន្តិ អាហ ‘‘តត្ថ ហី’’តិអាទិ. តំសោតបតិតតា ន សិយា តស្សា អនានន្តរត្តា. តតោ ឯវ ហីតិអាទិនា វុត្តសោតបតិតំ ឯវានន្តរេន វចនេន សមត្ថយតិ. យទិ វិជ្ជមានានម្បិ មនោធាតុអាទីសុ វិតក្កាទីនំ បញ្ចវិញ្ញាណេសុ វិយ អគណនូបគភាវោ, ឯវំ សន្តេ បដ្ឋានេ កថំ តេសំ ឈានបច្ចយតាវចនំ. ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣១), ‘‘វិបាកាព្យាកតានិ កិរិយាព្យាកតានិ ឈានង្គានិ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធានំ ចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣១) ហិ វុត្តំ. បច្ចនីយេបិ ‘‘អព្យាកតំ ធម្មំ បដិច្ច អព្យាកតោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ន ឈានបច្ចយា, បញ្ចវិញ្ញាណសហិតំ ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៩៨) បញ្ចវិញ្ញាណានិ ឯវ ឧទ្ធដានិ, ន មនោធាតុអាទីនីតិ អាហ ‘‘ឈានបច្ចយកិច្ចមត្តតោ’’តិអាទិ. ន ហេត្ថ ឈានង្គានំ ពលវទុព្ពលភាវោ អធិកតោ, អថ ខោ ឈានបច្ចយភាវមត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៦៩. សមានវត្ថុកំ អនន្តរបច្ចយំ លភិត្វាតិ ទស្សនាទិតោ មនោធាតុយា ច ពលវភាវេ ការណវចនំ. យថារម្មណន្តិ អារម្មណានុរូបំ. យទិ សមាននិស្សយតាយ មនោធាតុតោ ពលវតរត្តំ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា សោមនស្សសហគតាយ, វោដ្ឋព្ពនំ កថំ មជ្ឈត្តវេទនន្តិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា តស្ស ពលវភាវំ សម្បដិច្ឆិត្វា សន្តតិបរិណាមនព្យាបារវិសេសា ន សោមនស្សវេទនន្តិ បរិហារំ វទន្តោ ‘‘វោដ្ឋព្ពន’’ន្តិអាទិមាហ. វិបាកោ វិយ អនុភវនមេវ ន ហោតីតិ សតិ សមត្ថតាយ វិបាកានំ ឯកន្តេន អារម្មណរសានុភវនតាយ វុត្តំ.

អហេតុកកុសលវិបាកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋមហាវិបាកចិត្តវណ្ណនា

៤៩៨. វិបាកធម្មានំ កម្មទ្វារំ វុត្តំ ទ្វារកថាយំ ‘‘តេភូមកកុសលាកុសលោ ឯកូនតិំសវិធោ មនោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. មនោកម្មទ្វារកថា). បយោគេនាតិ អត្តនា បរេហិ វា កតេន ឧស្សាហនបយោគេន. កុសលាកុសលានិ វិយ យេសំ តំ តទារម្មណំ អនុពន្ធភូតំ. បឋមបញ្ចមចិត្តានំ អញ្ញមញ្ញពលវទុព្ពលភាវវិចារេន ទុតិយឆដ្ឋាទីនម្បិ សោ វិចារិតោ ហោតីតិ ‘‘ឯតេសុ ពលវំ ទុព្ពលញ្ច វិចារេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. យថា សាលិអាទីនំ ថទ្ធមុទុភូមិវសេន តិណាទីនំ អនីហរណនីហរណវសេន ឧតុអាទិអវសេសបច្ចយានំ វិបត្តិសម្បត្តិវសេន ច ផលវិសេសយោគោ, ឯវំ កម្មស្ស សុគតិទុគ្គតិវសេន អវិសុទ្ធវិសុទ្ធបយោគវសេន ឧបបត្តិយា វិបត្តិសម្បត្តិវសេន ច វិសិដ្ឋផលតាយ បរិណមនំ, ឯវមេវ គិម្ហវស្សកាលាទីសុ ពីជានំ ផលវិសេសយោគោ វិយ តំតំកាលវិសេសេន កម្មស្ស ផលវិសេសយោគោ ហោតីតិ អាហ ‘‘កាលវសេន បរិណមតី’’តិ. សុក្កសោណិតបច្ចយានន្តិ កម្មវិសេសបរិភាវិតសន្តានុប្បន្នតាយ សុក្កសោណិតានំ អាយុវិសេសហេតុភាវមាហ សុក្កសោណិតវសេនបិ វណ្ណាទិវិសេសទស្សនតោ, យេន ‘‘បិតូនំ អាការំ បុត្តោ អនុវិទហតី’’តិ វុច្ចតិ. តំមូលកានន្តិ អប្បាយុកសំវត្តនិយកម្មមូលកានំ. អាហារាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វិសមូបក្កមាទយោ បរិគ្គណ្ហាតិ.

វិបាកុទ្ធារកថាវណ្ណនា

យតោ តិហេតុកាទិកម្មតោ. យស្មិញ្ច ឋានេតិ បដិសន្ធិអាទិដ្ឋានេ, សុគតិទុគ្គតិយំ វា. តិហេតុកតោ ទុហេតុកំ អនិច្ឆន្តោ បដិសន្ធិន្តិ អធិប្បាយោ. បវត្តិវិបាកំ បន តិហេតុកតោ ទុហេតុកម្បិ ឥច្ឆតិ ឯវ. តថា ហិ វក្ខតិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យំ បុរិមាយ ហេតុកិត្តនលទ្ធិយា ន យុជ្ជតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨).

យេ ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនា’’តិ, ‘‘ឯកបុប្ផំ យជិត្វាន, អសីតិ កប្បកោដិយោ (ថេរគា. ៩៦). ទុគ្គតិំ នាភិជានាមី’’តិ (អប. ថេរ ២.៤៦.៦៤) ច ឯវមាទិវចនស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯកេនបិ កម្មេន អនេកា បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ, ‘‘ទិស្វា កុមារំ សតបុញ្ញលក្ខណ’’ន្តិអាទិវចនស្ស (ទី. និ. ៣.២០៥) អត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘កិន្នុ ខោ នានាកម្មេហិ ឯកា បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ សំសយបក្ខន្ទា, តេសំ ពីជង្កុរោបមាយ ‘‘ឯកស្មា ឯកា, អនេកស្មា ច អនេកា បដិសន្ធិ ហោតី’’តិ វិនិច្ឆិតត្តា កម្មបដិសន្ធិវវត្ថានតោ សាកេតបញ្ហេ វិបាកុទ្ធារកថាយ ឧស្សទកិត្តនគហណស្ស សម្ពន្ធំ អាហ ‘‘កម្មវសេន…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ. បដិសន្ធិជនកកម្មវសេន បដិសន្ធិវិបាកោ ឯវ អលោភលោភាទិគុណទោសាតិរេកភាវហេតូតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សោ តេន កម្មេន ទិន្នបដិសន្ធិវសេន និព្ពត្តោ លុទ្ធោ ហោតី’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច លោភវសេន, ទោស, មោហ, លោភទោស, លោភមោហ, ទោសមោហ, លោភទោសមោហវសេនាតិ តយោ ឯកកា, តយោ ទ្វិកា, ឯកោ តិកោតិ លោភាទិទស្សនវសេន អកុសលបក្ខេយេវ សត្ត វារា. តថា កុសលបក្ខេ អលោភាទិទស្សនវសេនាតិ ចុទ្ទស វារា លព្ភន្តិ.

តត្ថ ‘‘អលោភទោសាមោហា, អលោភាទោសមោហា, អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោ’’តិ អាគតេហិ កុសលបក្ខេ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ ទោសុស្សទមោហុស្សទទោសមោហុស្សទវារា គហិតា. តថា អកុសលបក្ខេ ‘‘លោភាទោសមោហា, លោភទោសាមោហា, លោភាទោសាមោហា ពលវន្តោ’’តិ អាគតេហិ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ អទោសុស្សទអមោហុស្សទអទោសាមោហុស្សទវារា គហិតាយេវាតិ អកុសលកុសលបក្ខេ តយោ តយោ វារេ អន្តោគធេ កត្វា អដ្ឋេវ វារា ទស្សិតា. យេ បន ឧភយេសំ វោមិស្សតាវសេនេវ លោភាលោភុស្សទវារាទយោ អបរេ ឯកូនបញ្ញាស វារា ទស្សេតព្ពា, តេ អសម្ភវតោ ឯវ ន ទស្សិតា. ន ហិ ឯកស្មិំ សន្តានេ អន្តរេន អវត្ថន្តរំ លោភោ ពលវា អលោភោ ចាតិ យុជ្ជតិ. បដិបក្ខតោយេវ ហិ ឯតេសំ ពលវទុព្ពលភាវោ, សហជាតធម្មតោ វា. តេសុ លោភស្ស តាវ បដិបក្ខតោ អលោភេន អនភិភូតតាយ ពលវភាវោ, តថា ទោសមោហានំ អទោសាមោហេហិ. អលោភាទីនំ បន លោភាទិអភិភវនតោ សព្ពេសញ្ច សមានជាតិយំ សមភិភូយ បវត្តិវសេនេវ សហជាតធម្មតោ ពលវភាវោ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘លោភោ ពលវា, អលោភោ មន្ទោ, អទោសាមោហា ពលវន្តោ, ទោសមោហា មន្ទា’’តិ. សោ ច តេសំ មន្ទពលវភាវោ បុរិមូបនិស្សយតោ អាសយស្ស បរិភាវិតតាយ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច បឋមទុតិយេហិ, សត្តមបឋមេហិ វា វារេហិ តិហេតុកកម្មតោ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន តិហេតុកវិបាកោ, ឥតរេហិ តិហេតុកទុហេតុកកម្មតោ យថាសម្ភវំ បដិសន្ធិបវត្តិវសេន ទុហេតុកាហេតុកវិបាកា ទស្សិតាតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ឥធាតិ វិបាកុទ្ធារមាតិកាយំ. តេន ហេតុកិត្តនំ វិសេសេតិ. ជច្ចន្ធាទិវិបត្តិនិមិត្តំ មោហោ, សព្ពាកុសលំ វា. យំ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តេន បដិសម្ភិទាមគ្គវចនេន. គតិសម្បត្តិយា សតិ ញាណសម្បយុត្តេ បដិសន្ធិម្ហិ និប្ផាទេតព្ពេ. អញ្ញត្ថាតិ និកន្តិបដិសន្ធិក្ខណេសុ. កម្មសរិក្ខកោតិ ឥធ សាតិសយោ សរិក្ខភាវោ អធិប្បេតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរថា តិហេតុកទុហេតុកាបិ អញ្ញមញ្ញំ សរិក្ខាយេវាតិ ទស្សិតមេតន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនីតិ ឯត្ថ បញ្ចវិញ្ញាណានិ វិយ អបុព្ពនិស្សយបវត្តិនី វិជាននវិសេសរហិតា ច មនោធាតុ ឥដ្ឋាទិភាគគ្គហណេ ន សមត្ថាតិ ‘‘បាកដាយេវា’’តិ ន វុត្តា, អាទិ-សទ្ទេន វា សង្គហិតា. តទារម្មណបច្ចយសព្ពជវនវតាតិ តទារម្មណស្ស បច្ចយភូតសកលជវនប្បវត្តិសហិតេន. យំ សន្ធាយ ‘‘ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនាន’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញកាលេតិ អពុទ្ធិបវត្តិកាលេ.

អនុលោមេតិ ធម្មានុលោមេ. អាសេវនបច្ចយាតិ អាសេវនភូតា បច្ចយា. ន មគ្គេ អមគ្គបច្ចយេ. សោបិ មោឃវារោ លព្ភេយ្យាតិ យទិ វោដ្ឋព្ពនម្បិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, យថា ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ច សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ អាសេវនបច្ចយា ន (បដ្ឋា. ១.២.៣) មគ្គបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.២.១៤) អនុលោមបច្ចនីយេ, បច្ចនីយានុលោមេ ច ‘‘សុខា…បេ… ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនបច្ចយា’’តិ ច វុត្តំ ហសិតុប្បាទចិត្តវសេន, ឯវំ វោដ្ឋព្ពនវសេន ‘‘អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តំ ធម្មំ បដិច្ចា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន បាឋោ សិយា, តថា ច សតិ វារទ្វយវសេន គណនាយំ ‘‘អាសេវនបច្ចយា ន មគ្គេ ទ្វេ. ន មគ្គបច្ចយា អាសេវនេ ទ្វេ’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន បន វុត្តំ, តស្មា ន លព្ភេយ្យាយំ មោឃវារោតិ អធិប្បាយោ.

វោដ្ឋព្ពនម្បិ យទិ អាសេវនបច្ចយោ សិយា, ទុតិយមោឃវារេ អត្តនោ វិយ តតិយចតុត្ថវារេសុបិ សិយា, តថា សតិ អត្តនាបិ កុសលាកុសលានំ សិយា. ន ហិ…បេ… អវុត្តោ អត្ថិ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា’’តិអាទិនា អនវសេសតោ វុត្តត្តា. វោដ្ឋព្ពនស្ស…បេ… អវុត្តោ ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ. អកុសលស្ស…បេ… បច្ចយោ’’តិ វចនាភាវតោ. ន កេវលំ អវុត្តោ, អថ ខោ កុសលំ…បេ… បដិក្ខិត្តោវ. អថាបិ សិយាតិអាទិ មគ្គសោធនត្ថមេវ វុច្ចតិ. សមានវេទនានំ ឯវ អាសេវនបច្ចយភាវស្ស ទស្សនតោ ‘‘អសមានវេទនានំ វសេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ ‘‘អាសេវន បច្ចយេន បច្ចយោ’’តិបិ វត្តព្ពំ សិយា, សមានវេទនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. អភិន្នជាតិកស្ស ចាតិ ច-សទ្ទោ អភិន្នវេទនស្ស ចាតិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. វេទនាត្តិកេបិ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនបច្ចយត្តស្ស អភាវាតិ យោជនា. កុសលត្តិកាទីសុ យថាទស្សិតបាឡិប្បទេសេសុបីតិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-សទ្ទោ. គណនាយ ការណភូតាយ គណនាយ និទ្ធារិយមានាយ សតិ គណនាយ វា អព្ភន្តរេ. ទុតិយោ មោឃវារោ វីមំសិតព្ពោតិ អាសេវនបច្ចយត្តាភាវា ជវនដ្ឋានេ ឋាតុំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ វិនា អាសេវនំ ជវនប្បវត្តិ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

អបិចេត្ថ ‘‘យំ ជវនភាវប្បត្តំ, តំ ឆិន្នមូលករុក្ខបុប្ផំ វិយា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៦៦) វក្ខមានត្តា អនុបច្ឆិន្នភវមូលានំ បវត្តមានស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស កិរិយភាវោ ន សិយា, វុត្តោ ច ‘‘យស្មិំ សមយេ មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ កិរិយា នេវ កុសលា នាកុសលា ន ច កម្មវិបាកា ឧបេក្ខាសហគតា’’តិ, តស្មា ‘‘ជវនដ្ឋានេ ឋត្វាតិ ជវនស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានេ ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តិត្វា, ន ជវនភាវេនា’’តិ, ‘‘អាសេវនំ លភិត្វាតិ ច អាសេវនំ វិយ អាសេវន’’ន្តិ វុច្ចមានេ ន កោចិ វិរោធោ, វិប្ផារិកស្ស បន សតោ ទ្វិក្ខត្តុំ បវត្តិយេវេត្ថ អាសេវនសទិសតា. វិប្ផារិកតាយ ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តញ្ចស្ស វុច្ចតិ. វិប្ផារិកម្បិ ជវនំ វិយ អនេកក្ខត្តុំ អប្បវត្តិយា ទុព្ពលត្តា ន និប្បរិយាយតោ អាសេវនបច្ចយភាវេន បវត្តេយ្យាតិ ន ឥមស្ស បាឋេ អាសេវនត្ថំ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយំ បន បរិយាយតោ វុត្តំ យថា ‘‘ផលចិត្តេសុ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិ. អយមេត្ថ អត្តនោមតិ. អយម្បិ បោរាណកេហិ អសំវណ្ណិតត្តា សាធុកំ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ.

ឯវញ្ច កត្វាតិ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានំ អនត្ថន្តរភាវតោ ‘‘អាវជ្ជនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ, វោដ្ឋព្ពនដ្ឋានេបីតិ អធិប្បាយោ. តស្មាតិ យស្មា វោដ្ឋព្ពនំ អាវជ្ជនាយេវ អត្ថតោ ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកកិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុភាវតោ, តស្មា. តំ អាវជ្ជនា វិយ សតិ ឧប្បត្តិយំ កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយជវនានំ ឯកន្តតោ អនន្តរបច្ចយភាវេនេវ វត្តេយ្យ, នោ អញ្ញថាតិ អធិប្បាយេន ‘‘វោដ្ឋព្ពនតោ’’តិអាទិមាហ. ចតុន្នន្តិ មុញ្ឆាមរណាសន្នវេលាទីសុ មន្ទីភូតវេគតាយ ចត្តារិបិ ជវនានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. អយមេតស្ស សភាវោតិ អារម្មណមុខេនបិ ចិត្តនិយាមំយេវ ទស្សេតិ. យទិបិ ‘‘ជវនាបារិបូរិយា…បេ… យុត្តោ’’តិ វុត្តំ, ‘‘អាវជ្ជនាទីនំ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតី’’តិ បន វុត្តត្តា ចិត្តប្បវត្តិវសេន បឋមមោឃវារតោ ឯតស្ស ន កោចិ វិសេសោ. តេនេវាហ ‘‘អយម្បិ…បេ… រេតព្ពោ’’តិ. បដិសន្ធិចិត្តេយេវ បវត្តិយំ ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុច្ចមានេ ន តស្ស ហេតុវសេន ភេទោតិ ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ន សក្កា វត្តុំ, វុត្តញ្ច, តស្មា សហេតុកំ ភវង្គន្តិ តទារម្មណំ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

សភាវកិច្ចេហិ អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយភាវោ, សភាវកិច្ចានំ វា ផលភូតានំ បច្ចយភាវោ សភាវកិច្ចបច្ចយភាវោ. អប្បដិសិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ‘‘ទុហេតុកសោមនស្សសហគតអសង្ខារិកជវនាវសានេ ឯវា’’តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អនធិប្បេតត្តា. យថា ច អហេតុកទុហេតុកបដិសន្ធិកានំ តិហេតុកជវនាវសានេ អហេតុកទុហេតុកតទារម្មណំ អប្បដិសិទ្ធំ, ឯវំ តិហេតុកបដិសន្ធិកស្ស តិហេតុកជវនានន្តរំ ទុហេតុកតទារម្មណំ, ទុហេតុកបដិសន្ធិកស្ស ច ទុហេតុកានន្តរំ អហេតុកតទារម្មណំ អប្បដិសិទ្ធំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកម្បិ ទុហេតុកម្បិ អហេតុកម្បិ វិបាកំ ទេតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨) ហិ វុត្តំ. បរិបុណ្ណវិបាកស្សាតិ ឥមិនាបិ តិហេតុកជវនតោ យថាវុត្តតទារម្មណស្ស អប្បដិសិទ្ធំយេវ សាធេតិ. ន ហិ បច្ចយន្តរសាមគ្គិយា អសតិ តទារម្មណំ សព្ពំ អវិបច្ចន្តំ កម្មំ បរិបុណ្ណវិបាកំ ហោតីតិ. មុខនិទស្សនមត្តមេវ យថាវុត្តតទារម្មណប្បវត្តិយា អវិភាវិតត្តា. តិហេតុកាទិកម្មស្ស ហិ ឧក្កដ្ឋស្ស តិហេតុកកម្មស្ស សោឡស, ឥតរស្ស ទ្វាទស, ឧក្កដ្ឋស្សេវ ទុហេតុកកម្មស្ស ទ្វាទស, ឥតរស្ស អដ្ឋាតិ ឯវំ សោឡសវិបាកចិត្តាទីនិ យោជេតព្ពានិ. តស្មាតិ យស្មា បរិបុណ្ណវិបាកស្ស បដិសន្ធិជនកកម្មស្ស វសេន វិបាកវិភាវនាយ មុខនិទស្សនមត្តមេវេតំ, តស្មា.

ឯវញ្ច កត្វាតិ នានាកម្មតោ តទារម្មណុប្បត្តិយំ ឥតោ អញ្ញថាបិ សម្ភវតោតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបេក្ខា…បេ… ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ កេន កិច្ចេន ឧប្បជ្ជតីតិ? តទារម្មណកិច្ចំ តាវ ន ហោតិ ជវនារម្មណស្ស អនាលម្ពណតោ, នាបិ សន្តីរណកិច្ចំ តថា អប្បវត្តនតោ, បដិសន្ធិចុតីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, បារិសេសតោ ភវង្គកិច្ចន្តិ យុត្តំ សិយា. ន ហិ បដិសន្ធិភូតំយេវ ចិត្តំ ‘‘ភវង្គ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ.

តន្និន្នន្តិ អាបាថគតវិសយនិន្នំ អាវជ្ជនន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្ស វិយ បឋមជ្ឈានាទិកស្ស វិយ. ឯតស្សបិ សាវជ្ជនតាយ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អតទត្ថាតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន និរោធំ បច្ចាមសតិ. ឧប្បត្តិយាតិ ឧប្បត្តិតោ. តន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. តស្ស និរោធស្ស. តថា ច ឧប្បជ្ជតីតិ ‘‘អនន្តរបច្ចយោ ហោតី’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ. យថាវុត្តា វុត្តប្បការា. វោទានំ ទុតិយមគ្គាទីនំ បុរេចារិកញាណំ. ឯតេសន្តិ អរិយមគ្គចិត្តមគ្គានន្តរផលចិត្តានំ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តវិបាកចិត្តស្ស.

ឧបនិស្សយតោ តស្សេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវិបាកស្ស ទស្សនត្ថំ ចក្ខាទីនំ ទស្សនាទិអត្ថតោ ទស្សនាទិផលតោ, ទស្សនាទិប្បយោជនតោ វា. បុរិមចិត្តានិ អាវជ្ជនាទីនិ. វត្ថន្តររហិតត្តេ ទស្សេតព្ពេ វត្ថន្តរេ វិយ អារម្មណន្តរេបិ ន វត្តតីតិ ‘‘វត្ថារម្មណន្តររហិត’’ន្តិ វុត្តំ.

យទិ វិបាកេន កម្មសរិក្ខេនេវ ភវិតព្ពំ, ឯវំ សតិ ឥមស្មិំ វារេ អហេតុកវិបាកានំ អសម្ភវោ ឯវ សិយា តេសំ អកម្មសរិក្ខកត្តាតិ ឥមមត្ថំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អហេតុកានំ បនា’’តិ. អភិនិបាតមត្តន្តិ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ កិច្ចមាហ. តេ ហិ អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ អភិនិបាតនមត្តេនេវ វត្តន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន សម្បដិច្ឆនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. កុសលេសុ កុសលាកុសលកិរិយេសុបិ វា វិជ្ជមានា សសង្ខារិកាសង្ខារិកតា អញ្ញមញ្ញំ អសរិក្ខត្តា បហានាវដ្ឋានតោ ច វិរុទ្ធា វិយាតិ វិបាកេសុ សា តទនុកូលា សិយា, សា បន មូលាភាវេន ន សុប្បតិដ្ឋិតានំ សវិសយាភិនិបតនមត្តាទិវុត្តីនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ន សសង្ខារិកវិរុទ្ធោ’’តិអាទិ. ឧភយេនបិ តេសំ និព្ពត្តិំ អនុជានាតិ យថា ‘‘កដត្តារូបាន’’ន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘វិបាកធម្មធម្មោ វិបាកស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ. វិបាកធម្មធម្មេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ, អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.៣.៩៣) វិបាកត្តិកេ វិយ សិយា កុសលត្តិកេបិ បាឡីតិ កត្វា ‘‘កុសលត្តិកេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហិ ‘‘កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តិ, កុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ, កុសលំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ឧទ្ធច្ចំ, ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, អកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជមានត្តា ឯវ អវចនន្តិ អធិប្បាយេន តត្ថ យុត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘វិប្ផារិកញ្ហី’’តិអាទិនា.

ឯត្ថ កេចិ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខាវតោបិ កិរិយមយចិត្តតាយ កិរិយជវនស្ស វិប្ផារិកកិរិយភាវោ ន សក្កា និសេធេតុន្តិ និទស្សនភាវេន បណ្ណបុដមុបនីតំ អសមានំ. កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណាភាវស្ស បាឡិយំ អវចនម្បិ អការណំ លព្ភមានស្សបិ កត្ថចិ កេនចិ អធិប្បាយេន អវចនតោ. តថា ហិ ធម្មសង្គហេ អកុសលនិទ្ទេសេ លព្ភមានោបិ អធិបតិ ន វុត្តោ, តស្មា កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណាភាវោ វីមំសិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. សតិបិ កិរិយមយត្តេ សព្ពត្ថ តាទិភាវប្បត្តានំ ខីណាសវានំ ជវនចិត្តំ ន ឥតរេសំ វិយ វិប្ផារិកំ, សន្តសភាវតាយ បន សន្និសិន្នរសំ សិយាតិ តស្ស បណ្ណបុដំ ទស្សិតំ. ធម្មសង្គហេ អកុសលនិទ្ទេសេ អធិបតិនោ វិយ បដ្ឋានេ កិរិយជវនានន្តរំ តទារម្មណស្ស លព្ភមានស្ស អវចនេ ន កិញ្ចិ ការណំ ទិស្សតិ. តថា ហិ វុត្តំ តត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ហេដ្ឋា ទស្សិតនយត្តា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤២៩). ន ចេត្ថ ទស្សិតនយត្តាតិ សក្កា វត្តុំ វិបាកធម្មធម្មេហិ កុសលាកុសលេហិ អតំសភាវានំ នយទស្សនស្ស អយុជ្ជមានកត្តា. អបិច តត្ថ វីមំសាយ កេសុចិ សព្ពេសញ្ច អធិបតីនំ អភាវតោ ឯករសំ ទេសនំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធដោ’’តិ ច សក្កា វត្តុំ, ឥធ បន ន តាទិសំ អវចនេ ការណំ លព្ភតីតិ ‘‘អវចនេ ការណំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ.

អធិប្បាយេនាតិ អកុសលានន្តរំ សហេតុកតទារម្មណំ នត្ថីតិ តស្ស ថេរស្ស មតិមត្តន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.៩៨) វចនតោ បន អកុសលានន្តរំ សហេតុកតទារម្មណម្បិ វិជ្ជតិយេវាតិ ឧប្បត្តិំ វទន្តស្ស យុត្តគ្គហណវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

ន ឯត្ថ ការណំ ទិស្សតីតិ ឯតេន តិហេតុកជវនានន្តរំ តិវិធម្បិ តទារម្មណំ យុត្តន្តិ ទស្សេតិ. យេន អធិប្បាយេនាតិ បឋមថេរេន តាវ ឯកេន កម្មុនា អនេកតទារម្មណំ និព្ពត្តមានំ កម្មវិសេសាភាវា តំតំជវនសង្ខាតបច្ចយវិសេសេន វិសិដ្ឋំ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ជវនវសេន តទារម្មណស្ស សសង្ខារាទិវិធានំ វុត្តំ, វិបាកេន នាម កម្មសរិក្ខេន ភវិតព្ពំ, ន កម្មវិរុទ្ធសភាវេន. អញ្ញថា អនិដ្ឋប្បសង្គោ សិយាតិ ឯវមធិប្បាយេន ទុតិយត្ថេរោ កម្មវសេនេវ តទារម្មណវិសេសំ អាហ. ញាណស្ស ជច្ចន្ធាទិទុគ្គតិវិបត្តិនិមិត្តបដិបក្ខតា វិយ សុគតិវិបត្តិនិមិត្តបដិបក្ខតាបិ សិយាតិ មញ្ញមានោ តតិយត្ថេរោ ‘‘តិហេតុកកម្មតោ ទុហេតុកបដិសន្ធិម្បិ នានុជានាតី’’តិ ឥមិនា នយេន តេសុ វាទេសុ អធិប្បាយាវិរោធវសេន យុត្តំ គហេតព្ពំ. មហាបករណេ អាគតបាឡិយាតិ ‘‘សហេតុកោ ធម្មោ អហេតុកស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ, សហេតុកា ខន្ធា វុដ្ឋានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯវមាទិនា បដ្ឋានេ សហេតុកទុកាទីសុ អាគតបាឡិយាតិ អត្ថោ.

កាមាវចរកុសលវិបាកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថាវណ្ណនា

៤៩៩. តស្មិំ ខណេ វិជ្ជមានានំ ឆន្ទាទីនន្តិ ឯតេន វិបាកជ្ឈានេ ទុក្ខាបដិបទាទិភាវស្ស អវិជ្ជមានតំ ទស្សេតិ. ន ហិ កុសលជ្ឈានំ វិយ វិបាកជ្ឈានំ បរិកម្មវសេន និព្ពត្តតីតិ. ន ចេត្ថ បដិបទាភេទោ វិយ កុសលានុរូបោ វិបាកស្ស អារម្មណភេទោបិ ន បរមត្ថិកោ សិយាតិ សក្កា វត្តុំ ឯកន្តេន សារម្មណត្តា អរូបធម្មានំ វិបាកស្ស ច កម្មនិមិត្តារម្មណតាយ អញ្ញត្រាបិ វិជ្ជមានត្តា. នានាក្ខណេសុ នានាធិបតេយ្យន្តិ ‘‘យស្មិំ ខណេ យំ ឈានំ យទធិបតិកំ, តតោ អញ្ញស្មិំ ខណេ តំ ឈានំ ឯកន្តេន តទធិបតិកំ ន ហោតី’’តិ កត្វា វុត្តំ. ចតុត្ថជ្ឈានស្សេវាតិ ច បដិបទា វិយ អធិបតយោ ន ឯកន្តិកាតិ ឥមមេវត្ថំ ទស្សេតិ.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរវិបាកកថាវណ្ណនា

៥០៥. តណ្ហាវិជ្ជាទីហិ អាហិតវិសេសំ លោកិយកម្មំ វិបាកុប្បាទនសមត្ថំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាទីហិ អភិសង្ខត’’ន្តិ. ឥតរស្សាតិ សុញ្ញតាប្បណិហិតនាមរហិតស្ស. យោ សុទ្ធិកបដិបទាយ វិភាវិតោ, យោ ច សុត្តន្តបរិយាយេន អនិមិត្តោតិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនានន្តរស្សបិ មគ្គស្សា’’តិអាទិ. វឡញ្ជន…បេ… ភេទោ ហោតិ មគ្គាគមនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មគ្គានន្តរផលចិត្តស្មិំ យេវា’’តិ វចនំ អបេក្ខិត្វា ‘‘សុញ្ញតាទិនាមលាភេ សតី’’តិ សាសង្កំ អាហ. អនិមិត្តនាមញ្ច លភតិ មគ្គាគមនតោ ផលស្ស នាមលាភេ វិសេសាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. តាទិសាយ ឯវាតិ យាទិសា មគ្គេ សទ្ធា, តាទិសាយ ឯវ ផលេ សទ្ធាយ.

៥៥៥. ‘‘កតមេ ធម្មា និយ្យានិកា? ចត្តារោ មគ្គា’’តិ វចនតោ (ធ. ស. ១២៩៥, ១៦០៩) អនិយ្យានិកបទនិទ្ទេសេ ច ‘‘ចតូសុ ភូមីសុ វិបាកោ’’តិ (ធ. ស. ១៦១០) វុត្តត្តា ន និប្បរិយាយេន ផលំ និយ្យានសភាវំ, និយ្យានសភាវស្ស បន វិបាកោ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានវសេន បវត្តមានោ បរិយាយតោ តថា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘និយ្យានិកសភាវស្សា’’តិអាទិ. បញ្ចង្គិកោ ចាតិ ឯតេន មគ្គវិភង្គេ សព្ពវារេសុបិ ផលស្ស មគ្គបរិយាយោ អាគតោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ អរិយមគ្គក្ខណេ វិជ្ជមានាសុបិ វិរតីសុ តទវសិដ្ឋានំ បញ្ចន្នំ ការាបកង្គានំ អតិរេកកិច្ចតាទស្សនត្ថំ បាឡិយំ បញ្ចង្គិកោបិ មគ្គោ ឧទ្ធដោតិ. ឯវំ ពោជ្ឈង្គាបីតិ យថា មគ្គោ, ឯវំ មគ្គពោជ្ឈង្គវិភង្គេសុ ផលេសុ ច ពោជ្ឈង្គា ឧទ្ធដាតិ អត្ថោ.

លោកុត្តរវិបាកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កិរិយាព្យាកតកថាវណ្ណនា

៥៦៨. បុរិមា បវត្តីតិ មហាកិរិយចិត្តប្បវត្តិំ អាហ. តាយ ហិ ខីណាសវោ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ បន ចិត្តំ វិចារណបញ្ញារហិត’’ន្តិ. ឯវន្តិ យថា សោតទ្វារេ, ឯវំ ឃានទ្វារាទីសុបិ មហាកិរិយចិត្តេហិ តស្មិំ តស្មិំ វិសយេ ឥទមត្ថិកតាយ បរិច្ឆិន្នាយ ឥទំ ចិត្តំ វត្តតីតិ ទស្សេតិ. បញ្ចទ្វារានុគតំ ហុត្វា លព្ភមានន្តិ បញ្ចទ្វារេ បវត្តមហាកិរិយចិត្តានំ បិដ្ឋិវដ្ដកភាវេន ឥមស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, បញ្ចទ្វារេ ឯវ វា ឥទមេវ បវត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘លោលុប្ប…បេ… ភូត’’ន្តិ វុត្តត្តា បញ្ចទ្វារេ បឋមំ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហុត្វា បច្ឆា មហាកិរិយចិត្តេហិ តំ តំ អត្ថំ វិចិនោតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ វិយ ទិស្សតិ. បុព្ពេយេវ បន មនោទ្វារិកចិត្តេន បធានសារុប្បដ្ឋានាទិំ បរិច្ឆិន្ទន្តស្ស បញ្ចទ្វារេ តាទិសស្សេវ តាទិសេសុ រូបាទីសុ ឥទំ ចិត្តំ បវត្តតីតិ វទន្តិ. អយម្បិ អត្ថោ បញ្ចទ្វារេ ឯវ បវត្តំ លោលុប្បតណ្ហាបហានាទិបច្ចវេក្ខណាហេតុ យថាវុត្តការណភូតំ ជាតន្តិ ឯវំ យោជេត្វា សក្កា វត្តុំ. ឯវញ្ច សតិ ឥមស្ស ចិត្តស្ស បច្ចយភូតា បុរិមា បវត្តីតិ ឥទម្បិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច បញ្ចទ្វារេ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សុប្បាទនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន ហាសុប្បាទនំ បញ្ចទ្វារិកចិត្តានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា, មនោទ្វារេ បន ហាសុប្បាទនំ ហោតិ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ បញ្ចទ្វារេ ‘‘សោមនស្សិតោ ហោតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, មនោទ្វារេ ច ‘‘ហាសយមាន’’ន្តិ. ឥមិនា ហសិតុប្បាទចិត្តេន បវត្តិយមានម្បិ ភគវតោ សិតករណំ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ អនុវត្តកត្តា ញាណានុបរិវត្តិយេវាតិ. ឯវំ បន ញាណានុបរិវត្តិភាវេ សតិ ន កោចិ បាឡិអដ្ឋកថានំ វិរោធោ, ឯវញ្ច កត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេសំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អវស្សញ្ច ឯតំ ឯវំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា អាវជ្ជនចិត្តស្សបិ ភគវតោ បវត្តិ ន យុជ្ជេយ្យ. តស្សបិ ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវស្ស និច្ឆិតត្តា, ន ច វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តេ តំសមុដ្ឋិតាយ វិញ្ញត្តិយា កាយកម្មាទិភាវំ អាវជ្ជនភាវោ វិពន្ធតីតិ.

តតោ ឯវាតិ មូលាភាវេន ន សុប្បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ. ‘‘អហេតុកានំ ឈានង្គានិ ពលានិ ចា’’តិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ ឈានង្គានិ ចាតិ ច-សទ្ទោ. យទិ អបរិបុណ្ណត្តា ពលភាវស្ស ឥមស្មិំ អហេតុកទ្វយេ ពលានិ អនុទ្ទិដ្ឋានិ អសង្គហិតានិ ច, អថ កស្មា និទ្ទិដ្ឋានីតិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. សម្មា និយ្យានិកសភាវានំ កុសលានំ បដិភាគភូតោ វិបាកោបិ ផលំ វិយ តំសភាវោ សិយាតិ សហេតុកវិបាកចិត្តានិ អគ្គហេត្វា កិរិយចិត្តកតត្តា វា ‘‘មហាកិរិយចិត្តេសូ’’តិ វុត្តំ. អថ វា មហាកិរិយចិត្តេសុចាតិ ច-សទ្ទេន សហេតុកវិបាកចិត្តានិបិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

៥៧៤. ‘‘ឥន្ទ្រិយ …បេ… ឥមស្សានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានី’’តិ វុត្តំ តេសំ ញាណានំ កាមាវចរត្តា. ឥតរេសំ មហគ្គតត្តា ‘‘បរិកម្មានន្តរានី’’តិ វុត្តំ.

៥៧៧. អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, សោ ឯវ ភវតិ ឧប្បជ្ជតិ, ន បរបរិកប្បិតោ វិយ និច្ចោតិ អត្តភាវោ. អត្តាតិ វា ទិដ្ឋិគតិកេហិ គហេតព្ពាការេន ភវតិ បវត្តតីតិ អត្តភាវោ.

កិរិយាព្យាកតកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តុប្បាទកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.