កាមាវចរកុសលបទភាជនីយវណ្ណនា

១. អប្បេតុន្តិ និគមេតុំ. ‘‘បទភាជនីយំ ន វុត្ត’’ន្តិ បទភាជនីយាវចនេន អប្បនាវរោធំ សាធេត្វា បទភាជនីយាវចនស្ស ការណំ វទន្តោ ‘‘សរូបេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទីសុ ហោតិ-សទ្ទោ អត្ថិ-សទ្ទេន អនានត្ថោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយេន ហោតិ-សទ្ទេនា’’តិ. បុព្ពេ អដ្ឋកថាធិប្បាយេន វត្វា យថាវុត្តស្ស បាឡិប្បទេសស្ស អប្បនាវរោធោ សមត្ថិតោតិ អត្តនោ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ខេបេនា’’តិអាទិមាហ.

ញាតុំ ឥច្ឆិតោតិ លក្ខណស្ស បុច្ឆាវិសយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យេន កេនចីតិ ទស្សនាទិវិសេសយុត្តេន, ឥតរេន វា. អវត្ថាវិសេសោ ហិ ញាណស្ស ទស្សនតុលនតីរណានិ. ‘‘អទិដ្ឋត’’ន្តិអាទីសុ អាហាតិ យោជេតព្ពំ, សព្ពត្ថ ច លក្ខណស្សាតិ. តញ្ហេត្ថ អធិកតន្តិ. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ ឯតេន ទិដ្ឋំ សំសន្ទតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា. វិមតិំ ឆិន្ទតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនាតិ ឯតាសម្បិ សទ្ទត្ថោ នយតោ ទស្សិតោ, អត្ថតោ បន សព្ពាបិ តថាបវត្តំ វចនំ, តទុប្បាទកោ វា ចិត្តុប្បាទោតិ វេទិតព្ពំ.

អញ្ញមញ្ញតោ បភិជ្ជតីតិ បភេទោ, វិសេសោ, តេន បភេទេន. ធម្មានំ ទេសនន្តិ កិញ្ចាបិ សមយភូមិជាតិអារម្មណសភាវាទិវសេន អនវសេសប្បភេទបរិគ្គហតោ និទ្ទេសទេសនាវ វត្តុំ យុត្តា, តថាបិ កុសលាទិមាតិកាបទសង្គហិតវិសេសោយេវ ឥធ បភេទោតិ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘បភេទ…បេ… ទេសនំ អាហា’’តិ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុសល…បេ… ទីបេត្វាតិ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ធម្មុទ្ទេសវារ ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា). ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិនា ច បភេទវន្តោវ សាតិសយំ និទ្ទិដ្ឋា, ន បន មាតិកាយំ វុត្តប្បភេទោតិ បភេទវន្តទស្សនំ និទ្ទេសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតីតិអាទិនា ‘‘បភេទេ…បេ… ទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឥមស្ស វាក្យស្ស បិណ្ឌត្ថមាហ. យទិ ធម្មា ឯវ បុច្ឆិតព្ពា វិស្សជ្ជេតព្ពា ច, កស្មា កុសលាតិ បភេទវចនន្តិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. ន ហិ បភេទេហិ វិនា បភេទវន្តោ អត្ថីតិ. ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ ឯតេន ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិ, ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិ ច អាទិនា ឧទ្ទិដ្ឋនិទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ កុសលភាវោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលាតិ វិស្សជ្ជនេបី’’តិ អាហ. ឥមស្មិញ្ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ការណត្ថោ. តេន យស្មា ធម្មាវ ទេសេតព្ពា, តេ ច កុសលា…បេ… ភេទា ទេសេតព្ពា, តស្មាតិ ឯវំ វា យោជនា. ធម្មានមេវាតិ អវធារណផលំ ទស្សេតិ ‘‘អវោហារទេសនាតោ’’តិ. អត្ថានញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិ ឯវមាទិសភាវនិរុត្តិំ យថាវុត្តធម្មាទិញាណញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ឥតិ ឯវំ អយំ បវត្តេតព្ពោ និវត្តេតព្ពោ ចា’’តិ តថា តថា វិធេតព្ពភាវោ ឥតិកត្តព្ពតា, តាយ យុត្តោ ឥតិ…បេ… យុត្តោ, តស្ស វិធេតព្ពស្សាតិ អត្ថោ, វិសេសនត្តា បភេទស្សាតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិកត្តព្ពតាយុត្តស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ឧទ្ទេសោ ធម្មប្បធានោ, តស្មា តត្ថ ធម្មស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ អយំ បទានុក្កមោ កតោ. បុច្ឆា សំសយិតប្បធានា អនិច្ឆិតនិច្ឆយនាយ បវត្តេតព្ពត្តា. តេន សព្ពធម្មេសុ សមុគ្ឃាដិតវិចិកិច្ឆានុសយានម្បិ បុច្ឆា ទេសេតព្ពបុគ្គលគតសំសយាបត្តិំ អត្តនិ អារោបេត្វា សំសយាបន្នេហិ វិយ បវត្តីយតីតិ ទស្សេតិ. កាមាវចរាទិភេទោ វិយ កុសលាទិភាវេន កុសលាទិភេទោ ធម្មភាវេន និយតោតិ ធម្មាតិ វុត្តេ និច្ឆយាភាវតោ ‘‘កុសលា នុ ខោ អកុសលា នុ ខោ’’តិអាទិនា សំសយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘កុសលាទិភេទោ បន សំសយិតោ’’តិ. ធម្មភាវោ បន កុសលាទីសុ ឯកន្តិកត្តា និច្ឆិតោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ន ច ធម្មភាវោ សំសយិតោ’’តិ. តេន សំសយិតោ និច្ឆេតព្ពភាវេន បធានោ ឯត្ថ កុសលភាវោ, ន តថា ធម្មភាវោតិ ធម្មា កុសលាតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

ចិត្តុប្បាទសមយេតិ ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជនសមយេ. ‘‘អថ វិជ្ជមានេ’’តិ ឯត្ថ អថ-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ ‘‘បច្ឆា’’តិ. ភោជនគមនាទីហិ សមយេកទេសនានត្តំ ទស្សេត្វា អវសេសនានត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សមវាយាទី’’តិ វុត្តំ. វិសេសិតាតិ ឯតេន ‘‘និយមិតា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ, តស្មា យថាវុត្តចិត្តវិសេសិតព្ពតោ សមយតោតិ អត្ថោ. យថាធិប្បេតានន្តិ កាមាវចរាទិវិសេសយុត្តានំ. ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ ចិត្តុប្បត្តិយា វិសេសិតព្ពោបិ សមយោ យេន ចិត្តេន ឧប្បជ្ជមានេន វិសេសីយតិ, តស្សេវ ចិត្តស្ស ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ ឯត្ថ សយំ វិសេសនភាវំ អាបជ្ជតិ. តថា ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ ឯត្ថ វិសេសនភូតំ ចិត្តំ អត្តនា វិសេសិតព្ពសមយស្ស ឧបការត្ថំ ‘‘យស្មិំ សមយេ…បេ… ចិត្ត’’ន្តិ វិសេសិតព្ពភាវំ អាបជ្ជតិ. ឧបការោតិ ច អញ្ញមញ្ញំ អវច្ឆេទកាវច្ឆិន្ទិតព្ពភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមធម្មានំ ភង្គសមកាលំ, ភង្គានន្តរមេវ វា បច្ឆិមធម្មានំ ឧប្បត្តិ បុរិមបច្ឆិមានំ និរន្តរតា កេនចិ អនន្តរិតតា. យាយ ភាវបក្ខស្ស ពលវភាវេន បដិច្ឆាទិតោ វិយ ហុត្វា អភាវបក្ខោ ន បញ្ញាយតីតិ តទេវេតន្តិ គហណវសេន បចុរជនោ វិបរិយេសិតោ, សោយមត្ថោ អលាតចក្កេន សុបាកដោ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘ឯកីភូតានមិវា’’តិ. ឯកសមូហវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហឃនតា, ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ កិច្ចឃនតាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន បវត្តមានានំ អនេកេសំ ធម្មានំ កាលសភាវព្យាបារារម្មណេហិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យភេទតាយ ឯកីភូតានមិវ គហេតព្ពតា យថាក្កមំ សន្តតិឃនតាទយោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សហការីការណសន្និជ្ឈំ សមេតីតិ សមយោ, សមវេតីតិ អត្ថោតិ សមយ-សទ្ទស្ស សមវាយត្ថតំ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចយសាមគ្គិ’’ន្តិ អាហ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា, សមាគច្ឆន្តិ ធម្មា សហជាតធម្មេហិ ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោ. បច្ចយន្តរសមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សម្ពន្ធោ ឯតិ សវិសយេ បវត្តតិ, សម្ពន្ធា វា អយន្តិ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមយនំ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស និរោធស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោ អប្បវត្តីតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោ អធិគន្តព្ពោតិ អវិបរីតោ សភាវោ អភិសមយោ. អភិមុខភាវេន សម្មា វា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, អវិរាធេត្វា ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ. ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វាចកោ សមយ-សទ្ទោ ឯវាតិ សឧបសគ្គោបិ វុត្តោ. តានេវាតិ បីឡនាទីនេវ. វិប្ផារិកតា សេរិភាវេន កិរិយាសុ ឧស្សាហនបរិនិប្ផន្នោ.

កេសុចីតិ អកុសលវិបាកាទីសុ. ខណស្ស អសម្ភវោ តេន វិនាភាវោតិ អាហ ‘‘ននូ’’តិអាទិ. ធម្មេនេវាតិ វិសេសន្តររហិតេន. តំយេវ ហិ អវធារណេន និវត្តិតំ វិសេសំ ទស្សេតិ ‘‘ន តស្ស បវត្តិត្ថា’’តិអាទិនា. យថា វា តថា វាតិ កាលេន លោកោ បវត្តតិ និវត្តតីតិ វា កាលោ នាម ភាវោ វត្តនលក្ខណោ ភាវានំ បវត្តិឱកាសទាយកោតិ វា យេន តេន បការេន. ឥធ ឧត្តមហេតុនោ សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ហេតុហេតុសាធារណហេតូយេវ បដិសេធេតិ. តប្បច្ចយតំ អនេកបច្ចយតំ.

បកតិស្សរវាទគ្គហណំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. បជាបតិបុរិសកាលវាទាទយោបិ ‘‘ឯកការណវាទោ’’តិ. វា-សទ្ទេន វា តេសម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវយវ…បេ… ទាយោ វុត្តោ អវយវធម្មេន សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពត្តា, យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណំ, អលង្កតោ ទេវទត្តោ’’តិ ច. អនិប្ផាទនំ និប្ផាទនាភាវោ អហេតុភាវោ. និប្ផាទេតុំ អសមត្ថស្ស បន បច្ចយន្តរានំ សហស្សេបិ សមាគតេ នត្ថេវ សមត្ថតាតិ អាហ ‘‘និប្ផាទនសមត្ថស្សា’’តិ. ឯត្ថ ច សហការីការណាយត្តា ផលុប្បាទនា បច្ចយធម្មានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាតិ វុត្តាតិ អបេក្ខា វិយាតិ អបេក្ខា ទដ្ឋព្ពា.

និព្យាបារេសុ អព្យាវដេសុ. ឯកេកស្មិន្តិ អដ្ឋកថាយំ អាមេឌិតវចនស្ស លុត្តនិទ្ទិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. សតិ ច អាមេឌិតេ សិទ្ធោ ពហុភាវោតិ. អន្ធសតំ បស្សតីតិ ច បច្ចត្តវចនំ និទ្ធារណេ ភុម្មវសេន បរិណាមេត្វា ‘‘អន្ធសតេ’’តិ អាហ. តថា ឯកេកស្មិន្តិ ឥមិនា វិសុំ អសមត្ថតា ជោតិតាតិ អន្ធសតំ បស្សតីតិ សមុទិតំ បស្សតីតិ អត្ថតោ អយមត្ថោ អាបន្នោតិ អាហ ‘‘អន្ធសតំ សហិតំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. អញ្ញថាតិ យថារុតវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ. យស្មា អសា…បេ… សិទ្ធោ សិវិកុព្ពហនាទីសុ, តស្មា នាយមត្ថោ សាធេតព្ពោ. ឥទានិ តស្សត្ថស្ស សុបាកដភាវេន អសាធេតព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិសុ’’ន្តិអាទិមាហ.

ឯតេនុបាយេនាតិ យោយំ ខណសង្ខាតោ សមយោ កុសលុប្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទីបេតិ. អត្តនោ ទុល្លភតាយាតិ ឯត្ថ ខណត្ថោ វា សមយ-សទ្ទោ ខណសង្ខាតោ សមយោតិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯតេន ឧបាយភូតេន នយភូតេន. យោជនា កាតព្ពាតិ ឯត្ថាយំ យោជនា – សមវាយ…បេ… វុត្តិំ ទីបេតិ សយំ បច្ចយសាមគ្គិភាវតោ, សមវាយត្ថោ វា សមយ-សទ្ទោ សមវាយសង្ខាតោ សមយោ. សោ យាយ បច្ចយសាមគ្គិយា សតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស បកាសនវសេន ធម្មានំ អនេកហេតុតោ វុត្តិំ ទីបេតិ. កាល…បេ… បរិត្តតំ ទីបេតិ អត្តនោ អតិបរិត្តតាយ. សមូហ…បេ… សហុប្បត្តិំ ទីបេតិ សយំ ធម្មានំ សមុទាយភាវតោ. ហេតុ…បេ… វុត្តិតំ ទីបេតិ សតិ ឯវ អត្តនិ អត្តនោ ផលានំ សម្ភវតោតិ. អត្ថបក្ខេ ច សទ្ទបក្ខេ ច យស្មិំ អតិបរិត្តេ កាលេ យស្មិំ ធម្មសមុទាយេ យម្ហិ ហេតុម្ហិ សតីតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ញាបនវសេន តទាធារាយ តទធីនាយ ច កុសលធម្មប្បវត្តិយា ទុប្បដិវិជ្ឈតំ អនេកេសំ សហុប្បត្តិំ បរាធីនប្បត្តិញ្ច ទីបេតីតិ.

ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហាតិ ទឡ្ហធនុនោ ឥស្សាសា. ទឡ្ហធនុ នាម ទ្វិសហស្សថាមំ វុច្ចតិ. ទ្វិសហស្សថាមន្តិ ច យស្ស អារោបិតស្ស ជិយាពទ្ធោ លោហសីសាទីនំ ភារោ ទណ្ឌេ គហេត្វា យាវ កណ្ឌប្បមាណា ឧក្ខិត្តស្ស បថវិតោ មុច្ចតិ. សិក្ខិតាតិ ទសទ្វាទសវស្សានិ អាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បា. កតហត្ថាតិ ធនុស្មិំ ចិណ្ណវសីភាវា. កោចិ សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ, កតហត្ថោ ន ហោតិ, ឥមេ បន ន តថាតិ ទស្សេតិ. កតុបាសនាតិ រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បា. ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សូតិ ឯកស្មិំយេវ បទេសេ ថម្ភំ វា រុក្ខំ វា យំ កិញ្ចិ ឯកំយេវ និស្សាយ ចតុទ្ទិសាភិមុខា ឋិតា សិយុន្តិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តជវនបុរិសស្សាតិ ន ឯវរូបោ បុរិសោ កោចិ ភូតបុព្ពោ អញ្ញត្រ ពោធិសត្តេន. សោ ហិ ជវនហំសកាលេ ឯវរូបមកាសិ. សុត្តេ បន អភូតបរិកប្បនវសេន ឧបមាមត្តំ អាហដំ. តប្បរភាវាតិ តប្បរភាវតោ ហេតុសង្ខាតស្ស សមយស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនេ ឯកន្តព្យាវដសភាវតោតិ អត្ថោ. យេ បន ‘‘តប្បរភាវោ’’តិ បឋន្តិ, តេសំ បច្ចយាយត្តវុត្តិទីបនតោ តប្បរភាវោ ហេតុសង្ខាតស្ស សមយស្ស, តស្មា តស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនតា វុត្តាតិ យោជនា. សមុទាយាយត្តតាទីបនេ តប្បរោ, តទេកទេសាយត្តតាទីបនេ តប្បរោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អតប្បរភាវតោ’’តិ.

ននុ ច តំ តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ កាលោ វោហារមត្តកោ, សោ កថំ អាធារោ តត្ថ វុត្តធម្មានន្តិ អាហ ‘‘កាលោបិ ហី’’តិអាទិ. យទិ កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, កា បនេត្ថ លក្ខណកិរិយាតិ អាហ ‘‘ឥហាបី’’តិអាទិ. លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា សត្តាសង្ខាតាយ លក្ខណកិរិយាយ យុត្តោ សមយោ, តស្មា តត្ថ ភូមិនិទ្ទេសោតិ.

ឧទ្ទានតោតិ យទិ សង្ខេបតោតិ អត្ថោ. ននុ ច អវសិដ្ឋកិលេសាទយោ វិយ កិលេសកាមោបិ អស្សាទេតព្ពតាយ វត្ថុកាមេ សមវរុទ្ធោ ញាណំ វិយ ញេយ្យេតិ សង្ខេបតោ ឯកោយេវ កាមោ សិយាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘កិលេសកាមោ’’តិអាទិ. សហិតស្សាតិ វិសយវិសយិភាវេន អវដ្ឋិតស្ស. ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ កិញ្ចាបិ សព្ពេ កាមា ឧទ្ទិដ្ឋា, ‘‘ចតុន្នំ អបាយាន’’ន្តិអាទិនា បន វិសយស្ស វិសេសិតត្តា ឱរម្ភាគិយកិលេសភូតោ កាមរាគោ ឥធ កិលេសកាមោតិ គហិតោតិ ‘‘តេនា’’តិអាទិមាហ. ចោទកោ តស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិនា អនុយុញ្ជតិ. ឥតរោ បន ‘‘ពហលកិលេសស្សា’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ.

កាមាវចរធម្មេសុ វិមានកប្បរុក្ខាទិប្បការេសុ បរិត្តកុសលាទីសុ វា. ននុ ច ‘‘ចតុន្នំ អបាយាន’’ន្តិ វិសយស្ស វិសេសិតត្តា រូបារូបធាតុគ្គហណស្ស អសម្ភវោយេវាតិ? ន, ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ និរវសេសតោ កាមានំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា. ឧទ្ទិដ្ឋេបិ ហិ កាមសមុទាយេ យថា តទេកទេសោវ គយ្ហតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ’’តិអាទិមាហ. កាមរាគោ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. កាមតណ្ហា កាមាវចរធម្មវិសយា តណ្ហា. និរោធតណ្ហា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ. ឥធាតិ ឯកាទសវិធេ បទេសេ. យទិ អនវសេសប្បវត្តិ អធិប្បេតា, ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ ន វត្តព្ពំ វត្ថុកាមេកទេសស្ស ឥធ អប្បវត្តនតោតិ អនុយោគេន យេភុយ្យភាវតោ អនវសេសោ វិយ អនវសេសោតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុកាមោបី’’តិអាទិមាហ. អនវសេសសទិសតា ចេត្ថ សភាវភិន្នស្ស កស្សចិ អនវសេសតោ. ឯវញ្ច កត្វាតិ កិលេសកាមវត្ថុកាមានំ អនវសេសបរិបុណ្ណភាវេន អភិលក្ខិតត្តាតិ អត្ថោ. ចាសទ្ទស្ស រស្សត្តំ កតន្តិ កាមាវចរសទ្ទេ ហេតុកត្តុអត្ថោ អន្តោនីតោតិ ទស្សេតិ.

វិសយេតិ វត្ថុស្មិំ អភិធេយ្យត្ថេតិ អត្ថោ. និមិត្តវិរហេតិ ឯតេន រុឡ្ហីសុ កិរិយា វិភាគករណាយ, ន អត្តកិរិយាយាតិ ទស្សេតិ. កុសលភាវន្តិ ជាតកពាហិតិកសុត្តអភិធម្មបរិយាយេន កថិតំ កុសលត្តំ. តស្សាតិ សុខវិបាកភាវស្ស. តស្ស បច្ចុបដ្ឋានតំ វត្តុកាមតាយាតិ ឯតេន ‘‘អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណ’’ន្តិ ឯត្ថ សុខសទ្ទោ ឥដ្ឋបរិយាយោ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចំ សញ្ញាណករណបដិវិជ្ឈនានិ, តទុភយវិធុរា អារម្មណូបលទ្ធិ ‘‘វិជានាតី’’តិ ឥមិនា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘សញ្ញា…បេ… គហណ’’ន្តិ. ននុ ច ផស្សាទិកិច្ចតោបិ វិសិដ្ឋកិច្ចំ ចិត្តន្តិ? សច្ចមេតំ, សោ បន វិសេសោ ន តថា ទុរវពោធោ, យថា សញ្ញាបញ្ញាវិញ្ញាណានន្តិ សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចវិសិដ្ឋលក្ខណតាយ វិញ្ញាណលក្ខណមាហ. អនន្តរធម្មានំ បគុណពលវភាវស្ស ការណភាវេន បវត្តមានោ សន្តានំ ចិនោតិ នាម. តថាបវត្តិ ច អាសេវនបច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘អាសេវនបច្ចយភាវេន ចិនោតី’’តិ.

ចិត្តកតមេវាតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណកតមេវ. នានត្តាទីនំ វវត្ថានន្តិ ឯត្ថ វវត្ថានំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. វវត្ថានំ បរិច្ឆេទោ អសង្ករភាវោ. តេន ច ធម្មោ និច្ឆិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘និច្ឆិតតា’’តិ. លិង្គនានត្តាទីនីតិ ឯត្ថ ឥត្ថិបុរិសសណ្ឋានវសេន លិង្គនានត្តំ. ទេវមនុស្សតិរច្ឆានាទិវសេន ឥត្ថិលិង្គស្ស បុថុត្តំ, តថា បុរិសលិង្គស្ស. ទេវាទិភេទេ ឥត្ថិលិង្គេ បច្ចេកំ នានត្តកាយតាសង្ខាតស្ស អញ្ញមញ្ញវិសទិសសភាវស្ស ទេសាទិភេទភិន្នស្ស ច វិសេសស្ស វសេន បភេទោ វេទិតព្ពោ. តថា បុរិសលិង្គេ. លិង្គនិព្ពត្តកស្ស វា កម្មស្ស យថាវុត្តនានត្តាទិវសេន លិង្គស្ស នានត្តាទីនិ យោជេតព្ពានិ. លិង្គនានត្តាទីសុ បវត្តត្តា សញ្ញាទីនំ នានត្តាទីនិ. តេនេវាហ ‘‘កម្មនានត្តាទីហិ និព្ពត្តានិ ហិ តានី’’តិ. អបទាទិនានាករណទស្សនេន លិង្គនានត្តំ ទស្សិតំ. តស្មិញ្ច ទស្សិតេ សញ្ញានានត្តាទយោ ទស្សិតា ឯវាតិ អាវត្តតិ ភវចក្កន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនាគ…បេ… ឃដេន្តោ’’តិ. ឥត្ថិលិង្គបុរិសលិង្គាទិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតស្ស រូបក្ខន្ធស្ស សន្និវេសវិសេសោ. សញ្ញាសីសេន ចត្តារោ ខន្ធា វុត្តា. វោហារវចនេន ច បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វោហរិតព្ពភាវេន បវត្តិ ទីបិតា, យា សា តណ្ហាទិដ្ឋិអភិនិវេសហេតូតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘លិង្គាទិ…បេ… យោសានានី’’តិ អាហ.

‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា, សព្ពេតេ មនោបុព្ពង្គមា’’តិ (អ. និ. ១.៥៦-៥៧), ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) ច ឯវមាទិវចនតោ ចិត្តហេតុកំ កម្មន្តិ អាហ ‘‘កម្មញ្ហិ ចិត្តតោ និព្ពត្ត’’ន្តិ. យថាសង្ខ្យន្តិ កម្មតោ លិង្គំ លិង្គតោ សញ្ញាតិ អត្ថោ. ន បុរិមវិកប្បេ វិយ កម្មតោ លិង្គសញ្ញា លិង្គតោ លិង្គសញ្ញាតិ ឧភយតោ ឧភយប្បវត្តិទស្សនវសេន. ‘‘ភេទំ គច្ឆន្តិ ឥត្ថាយំ បុរិសោតិ វា’’តិ ភេទស្ស វិសេសិតត្តា ឥត្ថាទិភាវេន វោហរិតព្ពភាវោ ឥធ ភេទោតិ ‘‘ឥត្ថិបុរិសាទិវោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. អទ្ធទ្វយវសេនាតិ អតីតបច្ចុប្បន្នទ្ធទ្វយវសេន. គុណាភិព្យាបនំ កិត្តីតិ អាហ ‘‘បត្ថដយសត’’ន្តិ. កម្មនានាករណេន វិនា កម្មនិព្ពត្តនានាការណាភាវតោ ‘‘កម្មជេហិ…បេ… នានាករណ’’ន្តិ វុត្តំ. អវិបច្ចនោកាសោ អដ្ឋានភូតា, គតិកាលោបិ វា. កាមាវចរំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ រូបធាតុយា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិំ ជនេត្វា អនោកាសតាយ តទារម្មណំ អជនេន្តំ ឯត្ថ និទស្សេតព្ពំ. ឯកច្ចចិត្តករណស្ស អធិប្បេតត្តា ចក្ខាទិវេកល្លេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អជនកំ កម្មវិញ្ញាណំ អវសេសបច្ចយវិកលេ អនោគធំ ទដ្ឋព្ពំ. តទបិ កាលគតិបយោគាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សហការីការណវិកលំ វិបាកស្ស អច្ចន្តំ ឱកាសមេវ ន លភតិ, ឥតរំ វិបាកេកទេសស្ស លទ្ធោកាសន្តិ, ឥទមេតេសំ នានត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ វិបាកស្ស ឱកាសលាភេ សតិ សហាយការណវិកលតាវ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ.

ភវតុ តាវ ភវិត្វា អបគតំ ភូតាបគតំ, អនុភវិត្វា អបគតំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អនុភូតភូតា’’តិអាទិ. តេន អនុភូត-សទ្ទេន យោ អត្ថោ វុច្ចតិ, តស្ស ភូត-សទ្ទោយេវ វាចកោ, ន អនុ-សទ្ទោ, អនុ-សទ្ទោ បន ជោតកោតិ ទស្សេតិ. សាខាភង្គសទិសា ហិ និបាតោបសគ្គាតិ. កិរិយាវិសេសកត្តញ្ច ឧបសគ្គានំ អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ តេហិ វត្តព្ពវិសេសស្ស ជោតនភាវេនេវ អវច្ឆិន្ទនន្តិ យត្តកា ធាតុសទ្ទេន អភិធាតព្ពា អត្ថវិសេសា, តេសំ យំ សាមញ្ញំ អវិសេសោ, តស្ស វិសេសេ អវដ្ឋាបនំ តស្ស តស្ស វិសេសស្ស ជោតនមេវាតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញ…បេ… វិសេសីយតី’’តិ. អនុភូត-សទ្ទោ ពហុលំ កម្មត្ថេ ឯវ ទិស្សតីតិ តស្ស ឥធ កត្តុអត្ថវាចិតំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុភូតសទ្ទោ ចា’’តិអាទិមាហ. សតិបិ សព្ពេសំ ចិត្តុប្បាទានំ សវេទយិតភាវតោ អារម្មណានុភវនេ, សវិបល្លាសេ បន សន្តានេ ចិត្តាភិសង្ខារវសេន បវត្តិតោ អព្យាកតេហិ វិសិដ្ឋោ កុសលាកុសលានំ សាតិសយោ វិសយានុភវនាការោតិ អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្តុំ អធិប្បាយវសេនា’’តិ អាហ. ភូតាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេនាតិ កុសលាកុសលស្ស អាកឌ្ឍនុបាយមាហ.

ឧប្បតិតកិច្ចនិប្ផាទនតោ ឧប្បតិតសទិសត្តា ‘‘ឧប្បតិត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោតិ អនាគតស្សបិ តស្សេវ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វុត្តតាយ ការណមាហ. ឯត្ថ ច រជ្ជនាទិវសេន អារម្មណរសានុភវនំ សាតិសយន្តិ អកុសលញ្ច កុសលញ្ច ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធតាសាមញ្ញេន ‘‘សព្ពសង្ខតំ ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘វិបាកានុភវនវសេន តទារម្មណំ. អវិបក្កវិបាកស្ស សព្ពថា អវិគតត្តា ភវិត្វា វិគតតាមត្តវសេនកម្មញ្ច ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវ តត្ថ ឱកាសកតុប្បន្នន្តិ វិបាកមេវាហ. ឥធ បន កម្មម្បីតិ. អារម្មណករណវសេន ភវតិ ឯត្ថ កិលេសជាតន្តិ ភូមីតិ វុត្តា ឧបាទានក្ខន្ធា. អគ្គិអាហិតោ វិយាតិ ភូមិលទ្ធន្តិ វត្តព្ពតាយ ឧបាយំ ទស្សេតិ. ឯតេនាតិ កម្មំ. ឯតស្សាតិ វិបាកោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អវិក្ខម្ភិតត្តាតិ អវិនោទិតត្តា. សភូមិយន្តិ សកភូមិយំ. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ បុន ឧប្បជ្ជិតុំ អទត្វា. ខណត្តយេកទេសគតំ ខណត្តយគតន្តិ វុត្តន្តិ យថាវុត្តស្ស ឧទាហរណស្ស ឧបចារភាវមាហ. តេន ឧប្បន្នា ធម្មា បច្ចុប្បន្នា ធម្មាតិ ឥទមេត្ថ ឧទាហរណំ យុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បធានេនាតិ បធានភាវេន. ទេសនាយ ចិត្តំ បុព្ពង្គមន្តិ លោកិយធម្មេ ទេសេតព្ពេ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា ទេសនា ភគវតា ឧចិតាតិ ទស្សេតិ. ធម្មសភាវំ វា សន្ធាយាតិ លោកិយធម្មានំ អយំ សភាវោ យទិទំ តេ ចិត្តជេដ្ឋកា ចិត្តបុព្ពង្គមា បវត្តន្តីតិ ទស្សេតិ. តេន តេសំ តថាទេសនាយ ការណមាហ, សព្ពេ អកុសលា ធម្មា ចិត្តវជ្ជាតិ អត្ថោ. កេចីតិ បទការា. ផស្សាទយោបីតិ បិ-សទ្ទេន រាគាទយោ សម្បិណ្ឌេតិ. កាលភេទាភាវេបិ បច្ចយភាវេន អបេក្ខិតោ ធម្មោ បុរិមនិប្ផន្នោ វិយ វោហរីយតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នោ វិយា’’តិ. អនុបចរិតមេវស្ស បុព្ពង្គមភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អនន្តរបច្ចយមន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ខីណា ភវនេត្តី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ២.១៥៥; នេត្តិ. ១១៤) នេត្តិភូតាយ តណ្ហាយ យុត្តំ ចិត្តំ នាយកន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាសម្បយុត្តំ វា’’តិ.

‘‘យំ តស្មិំ សមយេ ចេតសិកំ សាត’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា សោមនស្សវេទនា សាតសភាវាតិ អាហ ‘‘សភាវវសេន វុត្ត’’ន្តិ. និប្បរិយាយេន មធុរ-សទ្ទោ រសវិសេសបរិយាយោ, ឥដ្ឋភាវសាមញ្ញេន ឥធ ឧបចារេន វុត្តោតិអាហ ‘‘មធុរំ វិយា’’តិ. បរមត្ថតោ តណ្ហាវិនិមុត្តោ នន្ទិរាគោ នន្ទិរាគភាវោ វា នត្ថីតិ ‘‘ន ឯត្ថ សម្បយោគវសេន សហគតភាវោ អត្ថី’’តិ, ‘‘នន្ទិរាគសហគតា’’តិ ច វុច្ចតិ. តេន វិញ្ញាយតិ ‘‘សហគតសទ្ទោ តណ្ហាយ នន្ទិរាគភាវំ ជោតេតី’’តិ. អវត្ថាវិសេសវាចកោ វា សហ-សទ្ទោ ‘‘សនិទស្សនា’’តិអាទីសុ វិយ, សព្ពាសុបិ អវត្ថាសុ នន្ទិរាគសភាវាវិជហនទីបនវសេន នន្ទិរាគភាវំ គតា នន្ទិរាគសហគតាតិ តណ្ហា វុត្តា. គត-សទ្ទស្ស វា ‘‘ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អត្ថន្តរាភាវតោ នន្ទិរាគសភាវា តណ្ហា ‘‘នន្ទិរាគសហគតា’’តិ វុត្តា, នន្ទិរាគសភាវាតិ អត្ថោ. ឥធាបីតិ ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. ឥមស្មិម្បិ បទេតិ ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្តិ ឯតស្មិម្បិ បទេ. អយមេវត្ថោតិ សំសដ្ឋោ ឯវ. យថាទស្សិតសំសដ្ឋសទ្ទោតិ អត្ថុទ្ធារប្បសង្គេន បាឡិតោ អដ្ឋកថាយ អាគតសំសដ្ឋសទ្ទោ. សហជាតេតិ សហជាតត្ថេ.

កាលវិសេសានបេក្ខោ កម្មសាធនោ អាភដ្ឋ-សទ្ទោ ភាសិតបរិយាយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អភាសិតព្ពតា អនាភដ្ឋតា’’តិ. បាឡិយន្តិ ឥមិស្សា បឋមចិត្តុប្បាទបាឡិយំ. អភាសិតត្តា ឯវាតិ អសង្ខារិកភាវស្ស អវុត្តត្តា ឯវ. ការណបរិយាយត្តា វត្ថុសទ្ទស្ស បច្ចយភាវសាមញ្ញតោ ទ្វារភូតធម្មានម្បិ សិយា វត្ថុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទ្វារំ វត្ថូតិ វុត្ត’’ន្តិ. តេន វត្ថុ វិយ វត្ថូតិ ទស្សេតិ. មនោទ្វារភូតា ធម្មា យេភុយ្យេន ហទយវត្ថុនា សហ ចរន្តីតិ ទ្វារេន…បេ… ហទយវត្ថុ វុត្តន្តិ អាហ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ. សកិច្ចភាវេនាតិ អត្តនោ កិច្ចភាវេន, កិច្ចសហិតតាយ វា. អញ្ញាសាធារណោតិ ស-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. សកោ ហិ រសោ សរសោតិ.

អនន្តរចិត្តហេតុកត្តា ចិត្តស្ស ឯកសមុដ្ឋានតា វុត្តា, សហជាតចិត្តផស្សហេតុកត្តា ចេតសិកានំ ទ្វិសមុដ្ឋានតា. ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានា ធម្មា, ផុដ្ឋោ ភិក្ខវេ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) ហិ វុត្តំ.

សុខុមរជាទិរូបន្តិ អណុតជ្ជារិរូបមាហ. បរមាណុរូបេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. វត្ថុបរិត្តតាយាតិ ឯតេន អនេកកលាបគតានិ ពហូនិយេវ រូបាយតនានិ សមុទិតានិ សំហច្ចការិតាយ សិវិកុព្ពហនញាយេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, ន ឯកំ កតិបយានិ វាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច ឯវំ សន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សមុទាយារម្មណំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ សមុទាយស្សេវ អភាវតោ. ន ហិ បរមត្ថតោ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. វណ្ណាយតនមេវ ហិ យត្តកំ យោគ្យទេសេ អវដ្ឋិតំ, សតិ បច្ចយន្តរសមាយោគេ តត្តកំ យថាវុត្តេន ញាយេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ អវិកប្បកត្តា តស្ស. តទភិនិហដំ បន មនោវិញ្ញាណំ អនេកក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជមានំ បុរិមសិទ្ធកប្បនាវសេន សមូហាការេន សណ្ឋានាទិអាការេន ច បវត្តតីតិ កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឯកំ វណ្ណាយតនំ អារម្មណំ, ឧទាហុ អនេកានីតិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. ន ហិ បច្ចក្ខវិសយេ យុត្តិមគ្គនា យុត្តា. កិញ្ច ភិយ្យោ អច្ឆរាសង្ឃាតក្ខណេន អនេកកោដិសង្ខាយ ចិត្តុប្បត្តិយា បវត្តនតោ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ សមានេបិ ឃដសរាវាទិវណ្ណានំ យោគ្យទេសាវដ្ឋានេ បុរិមមនសិការានុរូបំ ‘‘ឃដោ’’តិ វា ‘‘សរាវោ’’តិ វា បឋមំ តាវ ឯកោ មនោវិញ្ញាណសន្តានេន បរិច្ឆិជ្ជតិ, បច្ឆា ឥតរោ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា ព្យវហិតេនាតិ អវិសេសវិទុតាយ បន ឃដសរាវាទិពុទ្ធិយា អភេទាបត្តិបរិកប្បនាតិ. ឦទិសីបេត្ថ ចោទនា អចោទនាតិ ទដ្ឋព្ពា. ខណបរិត្តតាយាតិ បពន្ធក្ខណស្ស ឥត្តរតាយ. បពន្ធវសេន ហិ បច្ចេកំ រូបារូបធម្មា វិរោធិអវិរោធិបច្ចយសមាយោគេ លហុំ ទន្ធញ្ច និរុជ្ឈនតោ បរិត្តកាលា ទីឃកាលា ច ហោន្តិ, សភាវលក្ខណវសេន បន ឯកបរិច្ឆេទា ឯវាតិ. យថា ច រូបាយតនំ, ឯវំ ឥតរានិបិ. សទ្ទាទយោបិ ហិ វត្ថុបរិត្តតាទិភាវេន លព្ភន្តីតិ. អច្ចាសន្នាទិតាយាតិ អាទិ-សទ្ទេន អនាវជ្ជនំ កេនចិ បដិច្ឆន្នតាតិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. វិសយិធម្មំ វិសេសតោ សិនោតិ ពន្ធតីតិ វិសយោតិ អនញ្ញត្ថភាវាបេក្ខោ វិសយោតិ អាហ ‘‘វិសយោ អនញ្ញត្ថភាវេនា’’តិ. ន ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ រូបាយតនាទិតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ បវត្តន្តីតិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយាតិ គោចរោតិ សម្ពហុលចារិតាបេក្ខោ គោចរោតិ អាហ ‘‘គោចរោ តត្ថ ចរណេនា’’តិ. ពហុលញ្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ រូបាទយោ គយ្ហន្តិ, ន តថា មនោវិញ្ញាណេនាតិ. តេសន្តិ មនោវិញ្ញាណេន គយ្ហមានានំ រូបាយតនាទីនំ. ‘‘វចនស្ស អនុបបត្តិតោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បញ្ចទ្វារេ បវត្តមនោវិញ្ញាណធាតុំ សន្ធាយ តេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតីតិ វចនំ ឧបបជ្ជតិយេវាតិ? ន, និយមាភាវតោ. ន ហិ បញ្ចទ្វារាភិនិហដំយេវ មនោ ឥធ ‘‘មនោ’’តិ វុត្តន្តិ និយមហេតុ អត្ថីតិ, ឯតំយេវ វា ចោទនំ មនសិ កត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណាទិគ្គហណំ កតំ. ឯវំវណ្ណោតិអាទិវចនតោ បុព្ពេនិវាសអតីតានាគតំសញាណាទយោបិ ឥធ សម្ភវន្តិ. ឥតរថាតិ រូបំ សទ្ទន្តិអាទិនា.

ភោជន …បេ… ឧស្សាហាទីហីតិ ឥទំ យាយ កម្មញ្ញតាយ រូបកាយស្ស កល្លតា ហោតិ, តស្សា បច្ចយនិទស្សនំ. ភោជនេ ហិ សម្មាបរិណតេ សប្បាយេ ច ឧតុភោជនេ សម្មុបយុត្តេ សម្មាបយោគសង្ខាតេ កាយិកចេតសិកវីរិយេ ច សមារទ្ធេ លហុតាទិសព្ភាវេន កាយោ កម្មក្ខមោ ហោតិ សព្ពកិរិយានុកូលោតិ. អថ វា ភោជន…បេ… ឧស្សាហាទីហីតិ ឥទំ កាយស្ស កល្យតាយ វិយ ឧបទ្ទុតតាយបិ ការណវចនំ. វិសមភោជនាបរិណាមាទិតោ ហិ កាយស្ស ឧបទ្ទវករា វាតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អនុវត្តន្តស្សាតិ បទំ ‘‘ជយំ វេរំ បសវតី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២០១) វិយ ហេតុអត្ថវសេន វេទិតព្ពំ. ជាគរណនិមិត្តញ្ហិ ឥធ អនុវត្តនំ អធិប្បេតន្តិ. អថ វា អនុវត្តន្តស្សាតិ ឥទំ បកតិយា ទិដ្ឋាទិវសេន អាបាថគមនុបនិស្សយានំ កល្យតាទិនិព្ពត្តានំ កាយិកសុខាទីនំ សម្ភវទស្សនំ. កាយកល្យតាទិំ អននុវត្តន្តស្ស ហិ យថាវុត្តឧបនិស្សយាភោគាភាវេន វុត្តប្បការំ អាបាថគមនំ ន សិយាតិ. យថានុភូតេ រូបាទិវិសយេ ចិត្តស្ស ឋបនំ អាវជ្ជនំ ចិត្តបណិទហនំ. យថានុភូតេន រូបាទិនា សទិសំ អសទិសំ សម្ពន្ធញ្ច សទិសាសទិសសម្ពន្ធំ, តស្ស ទស្សនាទិ សទិសាសទិសសម្ពន្ធទស្សនាទិ, ចិត្តបណិទហនញ្ច សទិសាសទិស…បេ… ទស្សនាទិ ច ចិត្ត…បេ… ទស្សនាទយោ តេ បច្ចយាតិ យោជេតព្ពំ. ធាតុក្ខោភាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទេវតូបសំហារាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តំសទិសតា ទិដ្ឋសុតសទិសតា. តំសម្បយុត្តតា ទិដ្ឋសុតបដិពទ្ធតា. កេនចិ វុត្តេតិ ឥមិនា សទ្ធាយ អនុស្សវនិព្ពត្តតំ អាហ. អាការវិចារណន្តិ តេសំ តេសំ អត្ថានំ ឧបដ្ឋានាការវិចារណំ. កត្ថចិ អត្ថេ.

និយមិតស្សាតិ កុសលមេវ មយា ឧប្បាទេតព្ពន្តិ ឯវំ និយមិតស្ស. បសាទសិនេហាភាវោ ទោសពហុលតាយ ហោតីតិ លូខបុគ្គលា ទោសពហុលាតិ អាហ.

អាយតនភាវតោតិ ការណភាវតោ.

វិជ្ជមានវត្ថុស្មិន្តិ ឯតេន ‘‘វិនាបិ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន ចិត្តុប្បាទមត្តេនេវ ទានមយំ កុសលំ ឧបចិតំ ហោតី’’តិ កេសញ្ចិ អតិធាវនំ និវត្តិតំ ហោតីតិ.

ធម្មសវនស្ស ឃោសនំ ធម្មសវនឃោសនំ. តស្សាតិ ‘‘សទ្ទទានំ ទស្សាមី’’តិ សទ្ទវត្ថូនំ ឋានករណភេរិអាទីនំ សសទ្ទប្បវត្តិករណស្ស. ចិន្តនំ តថា តថា ចិត្តុប្បាទនំ. អញ្ញត្ថាតិ សុត្តេសុ. អបរត្ថាតិ អភិធម្មបទេសុ. អបរិយាបន្នាតិ បទស្ស អត្ថវណ្ណនា ‘‘បរិភោគរសោ’’តិអាទិកាយ អត្ថវណ្ណនាយ បរតោ ពហូសុ បោត្ថកេសុ លិខីយតិ, យថាឋានេយេវ បន អានេត្វា វត្តព្ពា. តត្ថ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា លក្ខណបញ្ញត្តិយោ អញ្ញាយតនត្តា ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ អសង្គហិតា ធម្មាយតនេនាតិ យោជេតព្ពំ.

‘‘ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ យថា ន អញ្ញារម្មណំ ហោតិ ចិត្តវិសេសស្ស អធិប្បេតត្តា, ឯវំ កម្មវិសេសេ អធិប្បេតេ កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ន ឧប្បជ្ជតិ តត្ថេវ បរិយោសិតត្តា, អថ កម្មសាមញ្ញំ អធិប្បេតំ, រូបាទីសុ ឯការម្មណន្តិ ឥទំ ឧទាហរណំ ន សិយាតិ? ន, អសទិសភាវវិភាវនវសេន ឧទាហដត្តា, ឥតរថា មនោវិញ្ញាណភូតំ ឥទំ ចិត្តំ ឆសុបិ វិសយេសុ បវត្តនតោ អនិពទ្ធារម្មណន្តិ អារម្មណំ សទិសូទាហរណភាវេន វុច្ចេយ្យ អារម្មណំ វិយ ទ្វារម្បិ អនិពទ្ធន្តិ. យស្មា បន សតិបិ កម្មានំ ទ្វារន្តរចរណេ យេភុយ្យេន វុត្តិយា តព្ពហុលវុត្តិយា ច ទ្វារកម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថានំ វក្ខតិ, តស្មា បាណាតិបាតាទិភាវសាមញ្ញេន កម្មំ ឯកត្តនយវសេន គហេត្វា តស្ស វចីទ្វារាទីសុ បវត្តិសព្ភាវតោ កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ន នុប្បជ្ជតី’’តិ. រូបាទីសុ បន ឯការម្មណំ ចិត្តំ តេនេវារម្មណេន បរិច្ឆិន្នន្តិ វិសិដ្ឋមេវ គហិតន្តិ អារម្មណមេវ និពទ្ធន្តិ វុត្តន្តិ ចិត្តវិសេសោ ឯវ គហិតោ, ន ចិត្តសាមញ្ញំ. ‘‘ននុ ច រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនា’’តិ អារម្មណម្បិ អនិយមេនេវ វុត្តន្តិ? សច្ចមេតំ, តត្ថ បន យំ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ, តំ តេន វិនា នប្បវត្តតិ, កម្មំ បន កាយទ្វារិកាទិភេទំ វចីទ្វារាទីសុ ន នប្បវត្តតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ជោតនត្ថំ បាឡិយំ អារម្មណមេវ គហិតំ, ទ្វារំ ន គហិតន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អារម្មណមេវ និពទ្ធ’’ន្តិអាទិនា. វចីទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ បាណាតិបាតាទីតិ អត្ថោ.

កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

កម្មទ្វារានន្តិអាទិនា បកាសេតព្ពស្ស សរូបំ បកាសនុបាយញ្ច ទស្សេតិ. និយតរូបរូបវសេនាតិ ធម្មសង្គហេ និទ្ទិដ្ឋនិយតរូបរូបវសេន. អញ្ញថា កម្មសមុដ្ឋានិកកាយេ ហទយវត្ថុបិ គហេតព្ពំ សិយា. ឯកសន្តតិបរិយាបន្នោ ឧបាទិន្នកកាយោ ឥធ គហិតោតិ ចក្ខាយតនាទីតិ វុត្តេសុ ឯកោ ភាវោ ហទយវត្ថុ ច គហិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ចក្ខាយតនាទីនិ ជីវិតបរិយន្តានី’’តិ សន្និវេសស្ស វិភាវិតត្តា.

វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិញ្ញត្តិគ្គហណស្ស ឥច្ឆិតត្តា ចលនាការាវ វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាតិ កទាចិ អាសង្កេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘បឋមជវនសមុដ្ឋិតា’’តិ អាហ. ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុន្តិ ឯតេន ទេសន្តរុប្បត្តិ ចលនំ, តំនិមិត្តេ ច កត្តុភាវោ ឧបចរិតោតិ ទស្សេតិ, អញ្ញថា ខណិកតា អព្យាបារតា ច ធម្មានំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. តទភិមុខភាវវិការវតីតិ តំទិសមភិមុខោ តទភិមុខោ, តស្ស ភាវោ តទភិមុខភាវោ, សោ ឯវ វិការោ, តំសមង្គិនី វាយោធាតុ តទភិមុខភាវវិការវតី. ឥទានិ តទភិមុខភាវវិកា រស្ស វិញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិប្បាយសហភាវី’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា ឥមិស្សា អត្ថវណ្ណនាយ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាវជ្ជនស្សាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស. យតោ ពាត្តិំសាតិអាទិនា តស្ស វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកតា ន សក្កា បដិសេធេតុន្តិ ទស្សេតិ.

បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោតិ ឯតេន យថាវុត្តវាយោធាតុយា ថម្ភនចលនសង្ខាតកិច្ចនិប្ផាទនេ តស្ស អាការវិសេសស្ស សហការីការណភាវមាហ. អនិទស្សនសប្បដិឃតាទយោ វិយ មហាភូតានំ អវត្ថាវិសេសមត្តំ សោ អាការវិសេសោតិ បរមត្ថតោ ន កិញ្ចិ ហោតីតិ ‘‘បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិ អាហ. បរមត្ថតោ ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ បដិសេធិតោ. កម្មសមុដ្ឋានាទិភាវស្ស បន សម្ភវោយេវ នត្ថីតិ យថាវុត្តវិការស្ស បរមត្ថតោ សព្ភាវេ នកុតោចិសមុដ្ឋិតត្តា អប្បច្ចយត្តំ អាបន្នំ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, អប្បច្ចយត្តេ ច សតិ និច្ចភាវោ អាបជ្ជតិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ សភាវធម្មោ និច្ចោ អត្ថិ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយាតិ វិញ្ញត្តិយា ចិត្តសមុដ្ឋានឧបាទារូបភាវោ ឧបចារសិទ្ធោតិ ទស្សេតិ.

វិញ្ញត្តិយា ករណភូតាយ. យំ ករណន្តិ យំ ចិត្តកិរិយំ ចិត្តព្យាបារំ. វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តន្តិ ឥទមេស ការេតីតិ យទេតំ អធិប្បាយវិភាវនំ, ឯតំ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ន ទិដ្ឋំ, ហត្ថចលនាទីសុ បន ទិដ្ឋំ, តស្មា វិប្ផន្ទមានវណ្ណវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ កាយិកករណសង្ខាតស្ស អធិប្បាយស្ស ញាបកោតិ វិញ្ញាយតិ. ញាបកោ ច ហេតុ ញាបេតព្ពមត្ថំ សយំ ញាតោយេវ ញាបេតិ, ន សព្ភាវមត្តេនាតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិការគ្គហណម្បិ វិញ្ញាយតិ. តថា ហិ វិសយភាវមាបន្នោ ឯវ សទ្ទោ អត្ថំ បកាសេតិ, នេតរោ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ វិញ្ញត្តី’’តិអាទិ. យទិ បន ចិត្តជរូបានំ ចលនាការោ វិញ្ញត្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិប្ផន្ទមានវណ្ណារម្មណត្តា តេនបិ សា គហិតា សិយាតិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណស្សា’’តិអាទិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានីតិអាទិនាបិ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតព្ពតំ មនោវិញ្ញាណេនេវ ច វិញ្ញាតព្ពតំ ទស្សេតិ. សញ្ជានាតិ ឯតេនាតិ សញ្ញាណំ, តស្ស ឧទកាទិនោ សញ្ញាណំ តំសញ្ញាណំ, តស្ស អាការោ តំសញ្ញាណាការោ, ឧទកាទិសហចារិប្បការោ ច សោ តំសញ្ញាណាការោ ចាតិ ឧទកា…បេ… ការោ, តំ គហេត្វា ជានិត្វា. តទាការស្សាតិ ឧទកាទិញាបនាការស្ស. យទិ យថាវុត្តវិការគ្គហណំយេវ ការណំ អធិប្បាយគ្គហណស្ស, អថ កស្មា អគ្គហិតសង្កេតស្ស អធិប្បាយគ្គហណំ ន ហោតីតិ? ន កេវលំ វិការគ្គហណមេវ អធិប្បាយគ្គហណស្ស ការណំ, កិញ្ចរហីតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស បនា’’តិអាទិ.

អថ បនាតិអាទិនា វិញ្ញត្តិយា អនុមានេន គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ. សាធិប្បាយ…បេ… នន្តរន្តិ អធិប្បាយសហិតវិការេន សហជាតវណ្ណាយតនគ្គហណសង្ខាតស្ស ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានស្ស អនន្តរំ. អធិប្បាយគ្គហណស្សាតិ អធិប្បាយវវត្ថាបកស្ស តតិយវារេ ជវនស្ស. អធិប្បាយសហភូ វិការាភាវេ អភាវតោតិ ឯតេន យថាវុត្តវិការំ អធិប្បាយគ្គហណេន អនុមិនោតិ. ឯវំ សតីតិអាទិនា យថានុមិតមត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. តត្ថ ឧទកាទិគ្គហណេនេវាតិ តាលបណ្ណាទីនំ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន ឧទកាទីនំ តត្ថ អត្ថិភាវវិជាននេនេវ. យថា តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការោ វិញ្ញាតោយេវ ហោតិ នានន្តរិយកត្តា, ឯវំ វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន គន្តុកាមតាទិអធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាតា ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ ឧបមាយោជនា.

សភាវភូតន្តិ អន្វត្ថភូតំ. ទ្វិធាតិ វិញ្ញាបនតោ វិញ្ញេយ្យតោ ច. កាយវិញ្ញត្តិយា តថាបវត្តមានាយ ចេតនាសង្ខាតស្ស កម្មស្ស កាយកម្មភាវោ និប្ផជ្ជតិ តាយ ឧបលក្ខិតព្ពត្តា, ន បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ កេនចិ បច្ចយភាវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តេន វចីទ្វារុប្បន្នាបិ បាណាតិបាតាទយោ សង្គហិតាតិ តេសំ សង្គហិតភាវំ ទស្សេតិ. អថ វា កាយទ្វារុប្បន្នាយ កាយកម្មភូតាយ ចេតនាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ’’តិ វុត្តំ, តស្សាយេវ ទ្វារន្តរុប្បន្នាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន នាមលាភតោ’’តិ. មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ និច្ឆិតោតិ ‘‘ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តាន’’ន្តិ អាហ.

ទ្វារន្តរចារិនោតិ ទ្វារន្តរភាវេន បវត្តនកា. ទ្វារសម្ភេទាតិ ទ្វារានំ សង្ករណតោ. ទ្វារានញ្ហិ ទ្វារន្តរភាវប្បត្តិយា សតិ កាយទ្វារស្ស វចីទ្វារាទិភាវោ, វចីទ្វារស្ស ច កាយទ្វារាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ តំតំទ្វារុប្បន្នកម្មានម្បិ សង្ករោ សិយា. តេនាហ ‘‘កម្មសម្ភេទោបី’’តិ. ឯវំ សតិ កាយកម្មំ…បេ… វវត្ថានំ ន សិយា. យទិ កម្មានិ កម្មន្តរចារីនិ ហោន្តិ, កាយកម្មាទិកស្ស វចីកម្មាទិកភាវាបត្តិតោ ‘‘កម្មសម្ភេទា ទ្វារសម្ភេទោបី’’តិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ’’តិ. កម្មន្តរចរណំ កម្មន្តរូបលក្ខណតា. តេនេវាហ ‘‘ទ្វារភាវេនា’’តិ. ទ្វារន្តរចរណំ ទ្វារន្តរុប្បត្តិ. ទ្វារេតិ អត្តនោ ទ្វារេ. អញ្ញស្មិន្តិ ទ្វារន្តរេ. កម្មានីតិ តំតំទ្វារិកកម្មានិ. អញ្ញានីតិ អញ្ញទ្វារិកកម្មានិ. ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តីតិ ទ្វារន្តរភាវេន នប្បវត្តន្តិ, ទ្វារន្តរំ វា ន សង្កមន្តិ. កិញ្ចាបិ វិញ្ញត្តិយា ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ យេន កេនចិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយភាវោ នត្ថិ, តថា បន វិញ្ញត្តិយា បវត្តមានាយ ឯវ បាណាតិបាតាទិ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ សិយា វិញ្ញត្តិយា ហេតុភាវោ ចេតនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ. កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ កម្មវវត្ថានស្សេវ វា ការណភាវំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ វុត្តំ. យទិបិ ‘‘ទ្វារេហិ កម្មានី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ បន វុត្តត្តា កម្មេហិបិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានីតិ អយមត្ថោបិ សិទ្ធោយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អទ្វារចារីហីតិ ទ្វារានំ សយំ វវត្ថិតភាវមាហ, ន បន អវវត្ថានំ, វវត្ថានមេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ វវត្ថានំ វិភាវេតិ កម្មានបេក្ខាតិអាទិនា. តត្ថ សមយនិយមិតេន ចិត្តេន សមយោ វិយ ទ្វារនិយមិតេហិ កម្មេហិ ទ្វារានិ និយមិតានីតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

ឯវំសភាវត្តាតិ ទ្វារភូតេហិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខណីយសភាវត្តា. អាណត្តិ…បេ… មានស្សាតិ កាយវចីកម្មានំ វចីកាយវិញ្ញត្តីហិ បកាសេតព្ពតំ អាហ. កាយាទីហីតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កម្មានិ សកេន ទ្វារេន ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ, តស្មា. នាបិ កម្មំ ទ្វារស្សាតិ យស្មិំ ទ្វារន្តរេ កម្មំ ចរតិ, តស្ស ទ្វារស្ស អនត្តនិយស្ស. តំតំទ្វារមេវាតិ សកទ្វារមេវ. កម្មស្សាតិ សកសកកម្មស្ស. យទិ កម្មេហិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានិ, ‘‘កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តា’’តិ ឥទំ កថំ នីយតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ បនា’’តិអាទិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិ. តស្សាតិ កម្មស្ស. កេនចិ បការេនាតិ ចតុវីសតិយា បច្ចយប្បការេសុ កេនចិ បការេន. តំសហជាតាតិ ឯតេន កាយវិញ្ញត្តិយា សព្ភាវេយេវ កាយកម្មស្ស សព្ភាវោ, នាញ្ញថាតិ បរិយាយេន វិញ្ញត្តិយា កម្មស្ស ការណភាវំ វិភាវេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា’’តិ. យថាវុត្តនិយមេនាតិអាទិនា កម្មស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេ ព្យភិចារាភាវមាហ. តត្ថ យថាវុត្តនិយមេនាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តប្បការេន វវត្ថានយុត្តិសង្ខាតេន និយមេន. ទ្វារចរណេតិ អញ្ញទ្វារចរណេ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ អង្គេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សុភាសិតំយេវ ភាសតិ, នោ ទុព្ភាសិតំ. ធម្មំយេវ, បិយំយេវ, សច្ចំយេវ ភាសតិ, នោ អលិក’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. សុភាសិតសុត្ត) យានិ អង្គានិ សុត្តេ វុត្តានិ, តេសំ ចេតនាសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិតភាសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាបវត្តាតិ សុភាសិតភាសនាទិភាវេន បវត្តា. សហ សម្ភូតត្តាតិ សហេវ ឧប្បន្នត្តា. ន ហិ វចីវិញ្ញត្តិ សទ្ទរហិតា អត្ថិ. តថា ហិ ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘វាចាគិរា ព្យបថោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៣៦) នាតិសុខុមំយេវ សទ្ទវាចំ វត្វា ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ, តាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា វចីវិញ្ញត្តិយា វុត្តត្តា រូបាយតនំ វិយ វត្ថុបរិត្តតាទិនា សទ្ទាយតនម្បិ អនិន្ទ្រិយគោចរោ អត្ថីតិ ច អធិប្បាយេន ‘‘យា តាយ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ អាហ.

ឥទានិ អវិសេសេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណារម្មណតា បាឡិយំ វុត្តាតិ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បាឡិយា វិរោធំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សង្គហការស្ស អធិប្បាយេ ឋត្វា មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បដិសេធេតព្ពតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ អធិប្បាយេ ឋត្វា តំ បរិហរិតុំ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. សង្ឃដ្ដនាការេន បវត្តានំ ភូតានំ សទ្ទស្ស និស្សយភាវតោ សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តប្បច្ចយភាវោតិ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភាវោ. ចិត្តជបថវីធាតុយា ឧបាទិន្នកឃដ្ដនេ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ. តទាការត្តា ហិ តេសំ បថវីធាតុ ឧបាទិន្នកំ ឃដ្ដេតីតិ ឥមមត្ថំ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពត្តា ‘‘វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា តមេវ វុត្តនយំ ‘‘តព្ពិការាន’’ន្តិអាទិនា វិភាវេតិ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោ តប្បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានន្តិ ‘‘ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិអាទិនា អត្តនា វុត្តវិធានំ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តវិធានំ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវាតិ.

អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ទេសន្តរេ បារម្បរិយេន ឧប្បាទនំ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា. លទ្ធាសេវនេនាតិ លទ្ធបុព្ពាភិសង្ខារេន. ចិត្តេនេវាតិ បឋមចិត្តេនេវ. ‘‘សត្ត ជវនានិ សត្ត អក្ខរានិ និព្ពត្តេន្តីតិ វាទំ បដិក្ខិបិត្វា ឯកជវនវារបរិយាបន្នានិ ចិត្តានិ ឯកមក្ខរំ និព្ពត្តេន្តី’’តិ វទន្តិ. កិញ្ចាបិ បឋមចិត្តេនបិ ឃដ្ដនា និប្ផជ្ជតិ, ឯកស្សេវ បន ពហុសោ បវត្តនេន អត្ថិ កោចិ វិសេសោតិ បុរិមជវនសមុដ្ឋិតាហិ ឃដ្ដនាហិ បដិលទ្ធាសេវនេន សត្តមជវនេន សមុដ្ឋិតា ឃដ្ដនា បរិព្យត្តមក្ខរំ និព្ពត្តេតីតិ ឧបត្ថម្ភនំ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ. លទ្ធាភិសង្ខារេន បន បឋមចិត្តេនបិ ឃដ្ដនា ពលវតី ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧបត្ថម្ភនកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ សិយា, សព្ពមេតំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

‘‘សព្ពាយបិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយា កាយវចីទ្វារភាវោ វិយ សព្ពស្សបិ ចិត្តស្ស មនោទ្វារភាវោ សម្ភវតី’’តិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយំ នាម មនោ មនោទ្វារំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោ’’តិ វត្វា តំទ្វារវន្តធម្មទស្សនត្ថំ ‘‘អយំ នាម ចេតនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្ស ទ្វារំ មនោ, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. យថា បន តិវិធចតុព្ពិធកាយវចីកម្មានំ ទ្វារភាវតោ កាយកម្មទ្វារវចីកម្មទ្វារានិ វុត្តានិ, ឯវំ មនោកម្មន្តិ វុត្តអភិជ្ឈាទីនំ ទ្វារភាវតោ វដ្ដហេតុភូតលោកិយកុសលាកុសលសម្បយុត្តមនោ ឯវ មនោកម្មទ្វារន្តិ សន្និដ្ឋានំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចេតនាយ អត្តនោ កិច្ចំ អារទ្ធាយ សម្បយុត្តាបិ តំ តំ សកិច្ចំ អារភន្តីតិ សា នេ សកិច្ចេ បវត្តេតិ នាម, តថា បវត្តេន្តី ច សម្បយុត្តេ ឯកស្មិំ អារម្មណេ អវិប្បកិណ្ណេ ករោតិ ព្យាបារេតិ ចាតិ វុច្ចតិ, តថា សម្បយុត្តានំ យថាវុត្តំ អវិប្បកិណ្ណករណំ សម្បិណ្ឌនំ អាយូហនំ ព្យាបារាបាទនំ ព្យាបារណំ ចេតយនន្តិ អាយូហនចេតយនានំ នានត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ផស្សាទិធម្មេហី’’តិអាទិមាហ. តថាករណន្តិ យថា ផស្សាទយោ សកសកកិច្ចេ បសុតា ភវន្តិ, តថា ករណំ. តេនេវ យថាវុត្តេន អវិប្បកិណ្ណព្យាបារណាការេន សម្បយុត្តានំ ករណំ បវត្តនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កម្មក្ខយករត្តាតិ កម្មក្ខយករមនស្ស កម្មទ្វារភាវោ ន យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. យតោ ‘‘កម្មបថកថា លោកិយា ឯវា’’តិ វទន្តិ.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មកថាវណ្ណនា

សមានកាលាបិ ការណផលកិរិយា បុព្ពាបរកាលា វិយ វត្តុំ យុត្តាយេវ. សេយ្យថាបិ បដិច្ចសមុប្បាទេ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ចោបនកិរិយន្តិ វិញ្ញត្តិទ្វយំ អាហ. តស្សា ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានកាយសទ្ទវាចាហិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ ឯវ វា បុរិមបុរិមាហិ បវត្តេតព្ពត្តា ‘‘កាយវាចាហិ ចោបនកិរិយំ ករោតី’’តិ វុត្តំ តព្ពិការានំ ភូតានំ តថាបវត្តនតោ. អថ វា កាយវាចាហីតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ. ចោបនកិរិយន្តិ រូបកាយស្ស ថម្ភនចលនកិរិយំ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនកិរិយញ្ច. ឯសា ហិ កិរិយា ‘‘រូបកាយំ ថម្ភេតុំ ចាលេតុំ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ’’តិ, ‘‘ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភូតោ’’តិ ច វុត្តត្តា កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ និប្ផជ្ជតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចោបនកិរិយានិស្សយភូតា កាយវាចា’’តិ, ‘‘កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តិ វាសិអាទីហិ វិយ ឆេទនាទិ’’ន្តិ ច ឥទម្បិ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ. ន កេវលំ ធរមានតាវ សព្ភាវោ, អថ ខោ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិរោធិតេវា’’តិ អាហ. អសមុច្ឆិន្នតា ច កាយាទីនំ តទុបនិស្សយកិលេសាសមុច្ឆេទេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តី’’តិ ឯតេន ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយានិព្ពត្តិទ្វារេន ចេតនានិព្ពត្តិយេវ វុត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ឯវញ្ច…បេ… យុជ្ជន្តី’’តិ អាហ. ឯវញ្ច កត្វា កាយេ សតិ វាចាយ សតីតិអាទិវចនំ អនុលោមិតំ ហោតិ. យាយ ចេតនាយាតិ ករណនិទ្ទេសោ បន កាយាទីនំ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយាយ ច ចេតនាហេតុកត្តទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ.

សភាវតោ ឧបការកតោ មគ្គេ សតិ សព្ភាវតោ ច ពោជ្ឈង្គា មគ្គេ អន្តោគធាតិ អាហ ‘‘ន ច ន សក្កា’’តិអាទិ.

កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ តំតំទ្វារេ សំសន្ទនន្តិ យថា កម្មបថំ បត្តានំ, ឯវំ កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ សតិបិ ទ្វារន្តរុប្បត្តិយំ យថាសកំ ទ្វារេហេវ នាមគ្គហណន្តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ អដ្ឋកថាយ វិរោធោ. ទុតិយត្ថស្ស ច អភាវោ សិយា, តស្មា តំតំទ្វារេ សំសន្ទនន្តិ យស្មិំ យស្មិំ ទ្វារេ កម្មបថំ អប្បត្តា អកុសលចេតនាទយោ បវត្តា, តាសំ តេន តេនេវ ទ្វារេន នាមគ្គហណំ. តំ បន តំតំទ្វារបក្ខិកភាវករណតោ តត្ថ អវរោធនន្តិ វុត្តំ. យថា ហិ កម្មបថំ បត្តា កាយកម្មាទិសង្ខាតា ចេតនា ទ្វារន្តរេ ឧប្បន្នាបិ កាយកម្មាទិនាមមេវ លភន្តិ, ន ឯវំ កម្មបថំ អប្បត្តា. តា បន យត្ថ យត្ថ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេន តេនេវ ទ្វារេន កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតន្តិអាទិនាមំ លភន្តិ. ឯវំ នាមគ្គហណមេវ ហិ តេសំ តំតំទ្វារបក្ខិកករណំ វុត្តំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ វចីទ្វារេ ចោបនប្បត្តំ កម្មបថំ, អប្បត្តតាយ បន កាយកម្មំ ន ហោតិ, កេវលំ វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ.

សតិបិ បាណាតិបាតាទិចេតនាយ វចីទ្វារាទីសុ បវត្តិយំ យថាវុត្តយេភុយ្យតព្ពហុលវុត្តិយា កាយកម្មាទិភាវវវត្ថាបនំ កាយាទិកស្ស តំតំទ្វារភាវវវត្ថាបនញ្ច កម្មទ្វារាភេទនំ. តញ្ហិ កម្មទ្វារានំ អសំកិណ្ណភាវេន បតិដ្ឋាបនំ. យំ សន្ធាយ ‘‘អាណត្តិសមុដ្ឋិតេសូ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វក្ខតិ. កេចិ បន ‘‘ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ អនេកេសំ កម្មានំ បវត្តិទស្សនម្បិ ទ្វារសំសន្ទន’’ន្តិ វទន្តិ. យថា បវត្តោ ព្យាបាទោ កម្មបថោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិ បវត្តិ ព្យាបាទស្ស ទស្សិតា. កាយទ្វារិកចេតនាយ សហការីការណភាវតោ កាយកម្មវោហារលាភា, អភិជ្ឈាទីនំ បរសន្តកស្ស អត្តនោ បរិណាមនវសេន ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិអាទិនា ច អប្បវត្តត្តា មនោកម្មវោហារវិរហា, អចេតនាសភាវតោ វា បាណាតិបាតាទិវសេន អព្ពោហារិកា, បាណាតិបាតាទិភាវេន ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ អព្ពោហារិកភាវេ.

ទសវិធា ឥទ្ធិ…បេ… តព្ពា វិត្ថារេនាតិ អធិប្បាយោ.

តេនាធិប្បេតន្តិ ‘‘អកុសលំ វចីកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតី’’តិ វទន្តេន អធិប្បេតំ. ‘‘ន ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្ត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តេន ឧបោសថក្ខន្ធកតោ សុត្តំ អាហដន្តិ? កិញ្ចាបិ អាហដំ, តត្ថ អវុត្តោយេវ បន សោ តេន វុត្តោតិ គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ អវុត្តមេវា’’តិអាទិមាហ.

‘‘សុគតិទុគ្គតីសុ ឧបបជ្ជនំ សុកតទុក្កដកម្មតោ ន ហោតិ, ខន្ធសិវាទីហិ បន ហោតីតិ គហេត្វា ‘នត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទិនា បរាមសន្តស្ស វសេន ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… បរិភណ្ឌាទីនិ ករោតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អភិជ្ឈាទិបធានត្តាតិ ឯតេន វិជ្ជមានេសុបិ ព្យាបាទាទីសុ យទា កាយវចីទ្វារេសុ ចេតនា ពលវតី ហោតិ, ន តថា ឥតរេ, តទា បធានភាវតោ ចេតនា កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ លភតិ. សោ ខោ បនស្សា បធានភាវោ បាណាតិបាតាទិសិទ្ធិយា វិញ្ញាយតិ. យទា បន តេសុយេវ ទ្វារេសុ អភិជ្ឈាទយោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ន តថា ចេតនា, តទា តត្ថ វិជ្ជមានាបិ ចេតនា អបធានភាវតោ កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ ន លភតិ. អភិជ្ឈាទយោ បន បធានភាវតោ សតិបិ កាយង្គវាចង្គចោបនេ សកេន វវត្ថានេន មនោកម្មន្ត្វេវ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេតិ. យេ បន ‘‘តីសុបិ ទ្វារេសុ កម្មបថភាវេន អប្បត្តិយា ទ្វារត្តយេបិ កម្មបថប្បត្តមនោកម្មេន សហ បវត្តិយា ច ចេតនា ឯត្ថ កម្មន្តិ ន វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ, តេហិ អភិជ្ឈាទីនំ បធានសភាវំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា. អថ វា ចេតនាយ និប្បរិយាយកម្មភាវតោ បរិយាយកម្មេ អនវរោធេតព្ពត្តា ‘‘អព្ពោហារិកា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ សភាវេនេវ បន សា ឯត្ថាបិ កម្មន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមី’’តិអាទិ (កថា. ៥៣៩). អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនាយេវ បធានំ កត្វា វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សភាវេនេវ សា មនោកម្ម’’ន្តិអាទិ. អថ វា កម្មបថប្បត្តអភិជ្ឈាទីហិ កាយវចីទ្វារេ សហជាតា ចេតនា កាយវចីកម្មវសេន អព្ពោហារិកា ចេតនាសង្ខាតមនោកម្មត្តាតិ. យទិ អភិជ្ឈាទយោ បធានា, ន ចេតនា, ឯវំ សតិ អភិជ្ឈាទយោ ចេត្ថ កម្មំ, ន ចេតនា, អភិជ្ឈាទិបក្ខិកា វា សា សិយាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ. ‘‘ចេតនាបិ…បេ… មនោទ្វារេ ឯវ សមុដ្ឋហន្តី’’តិ ឥទំ មនោទ្វារេ ចេតនាយ អភិជ្ឈាទីហិ មនោកម្មភាវេ និព្ពិសេសភាវទស្សនន្តិ កត្វា ‘‘ចេតនា…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ អាហ. ចេតនា ចេតនាកម្មំ, អភិជ្ឈាទយោ ចេតនាសម្បយុត្តកម្មន្តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឯត្ថ វិសេសោតិ. ឯត្ថ ច ចេតនាយ កាយវចីកម្មភាវោ សិយាតិ អាសង្កាយ អភាវតោ មនោទ្វារេ អកុសលកាយវចីកម្មានំ អនុប្បត្តិតោ ច អព្ពោហារិកាតិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិរតិវិសិដ្ឋាតិ វិរតិតោ ចេតនាយ បធានភាវមាហ. តត្ថ ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា’’តិអាទិនា (កថា. ៥៣៩) អាគមម្ហិ ‘‘បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខភូតា’’តិ យុត្តិំ ទស្សេតិ. យស្មា ច បដ្ឋានេ ចេតនាវ ‘‘កម្មបច្ចយោ’’តិ វុត្តា, ន វិរតិ, អភិជ្ឈាទយោ វា, តស្មា និប្បរិយាយេន កម្មំ ‘‘ចេតនា’’តិ អនភិជ្ឈាទយោ ‘‘ចេតនាបក្ខិកា វា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. អសង្ករតោ កម្មទ្វារានិ វវត្ថបេន្តោ ‘‘រក្ខតី’’តិ, វិបរិយាយេន ‘‘ភិន្ទតី’’តិ វុត្តោតិ រក្ខណភិន្ទនានិ អនាសេត្វា នាសេត្វា ច កថនន្តិ វុត្តានីតិ.

កម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយោ វិកប្បោ បឋមចតុត្ថវិញ្ញាណទ្វារេសុយេវ លព្ភតិ, ន ឥតរត្ថ ‘‘សោតំ ឃាន’’ន្តិអាទិនា អវុត្តត្តា, ឥតរថាបិ វា អវិភត្តិកេ និទ្ទេសេ លព្ភតិ. យតោ សំវរវសេន បាតិមោក្ខសីលំ បវត្តតិ, តំ ទុស្សីល្យន្តិ អាហ ‘‘ទុស្សីល្យំ បាណាតិបាតាទិចេតនា’’តិ. ឥតរា សំវរវិនិមុត្តា អភិជ្ឈាទោមនស្សយុត្តា តប្បធានា វា អកុសលធម្មា សតិបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា. អារម្មណេ ចិត្តវោស្សគ្គវសេន បវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ បមាទោ. វីរិយបនោទនភាវតោ ថិនមិទ្ធំ ‘‘កោសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ, ថិនមិទ្ធប្បធានោ វា ចិត្តុប្បាទោ.

អសុទ្ធតាតិ អកេវលតា អញ្ញេន សម្មិស្សតា. ទ្វារញ្ហិ ទ្វារន្តរិកកម្មស្ស ទ្វារំ ហោន្តំ តេន មិស្សិតំ វិយ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘មុសាវាទាទិនោបិ កាយទ្វារេ បវត្តិសព្ភាវា’’តិ. កេចិ បន ‘‘អវិញ្ញេយ្យមានន្តរានំ ទ្វារន្តរចិត្តានំ អន្តរន្តរា អប្បវត្តិតោ សុទ្ធន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ អនេកស្សបិ ជវនវារស្ស កាយកម្មាទិភាវេន បពន្ធនវសេន បវត្តិ អត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. អវិរុទ្ធំ ហោតីតិ អកុសលកាយកម្មាទិភាវេន អវធារេត្វា អសំវរំ វត្វា បុន តស្សេវ វាចាអសំវរទ្វារាទីសុ ឧប្បត្តិវចនំ កាយទ្វារូបលក្ខិតោ អសំវរោ ទ្វារន្តរេ បវត្តោបិ កាយទ្វារិកោ ឯវាតិ ឯវំ សំវណ្ណនាយ សតិ ន វិរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តំ អវិរុជ្ឈនាការំ ‘‘អសំវរោ ហី’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. សទ្វារេតិ អត្តនោ ទ្វារេ. អសំវរោ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោតិ វុច្ចតីតិ ឯតេន វាចាអសំវរទ្វារេ ឧប្បន្នោបិ កាយិកោ អសំវរោ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោត្វេវ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ ឥតរត្ថាបិ. កម្មំ អញ្ញទ្វារេតិ កម្មស្ស ទ្វារន្តរចរណំ បាកដន្តិ កត្វា វុត្តំ.

ឯវំ សតីតិ ចោបនសង្ខាតេ កាយអសំវរទ្វារេ អសំវរោតិ ឯត្តកេ ឯវ គហិតេ. កម្មបថភាវប្បត្តស្សេវ កម្មភាវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘កម្មបថភាវប្បត្តតាយ វចីមនោកម្ម’’ន្តិ. សេសន្តិ ទ្វារន្តរានុបលក្ខិតំ. តថា ន វុច្ចតីតិ កាយកម្មន្តិ ន វុច្ចតីតិ អត្ថោ. តត្ថេវ វក្ខាមាតិ កម្មបថសំសន្ទនេ វក្ខាម. ‘‘សោ ហិ កាយទ្វារេ ចោបនប្បត្តោ អកុសលំ កាយកម្មំ ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. កម្មបថសំសន្ទនកថា) ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ច វចីកម្មាទីនញ្ច កម្មបថប្បត្តានំ អសំវរភូតានំ កាយកម្មាទិភាវេ អាបន្នេ ‘‘ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា អបវាទេន និវត្តិ ទដ្ឋព្ពាតិ ឯវំ វក្ខមានតំ សន្ធាយាហ. អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា បច្ចយសន្និស្សិតអាជីវបារិសុទ្ធិសីលានំ ញាណវីរិយេហិ សាធេតព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

សរសេន អត្តនោ សភាវេន. យាយ ចេតនាយ បវត្តមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយភូតេសុ មហាភូតេសុ ឧបក្កមករណហេតុ តំមហាភូតបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកមហាភូតា នុប្បជ្ជិស្សន្តិ, សា តាទិសបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បាណាតិបាតោ នាម. លទ្ធុបក្កមានិ ហិ ភូតានិ ន បុរិមភូតានិ វិយ វិសទានីតិ សមានជាតិយានំ ភូតានំ ការណំ ន ហោន្តីតិ. ឯកស្សបិ បយោគស្ស សហសា និប្ផាទនវសេន កិច្ចសាធិកាយ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ ច សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ វសេន បយោគស្ស មហន្តភាវោ. សតិបិ កទាចិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច បាណេ បយោគស្ស សមភាវេ មហន្តំ ហនន្តស្ស ចេតនា តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្ថុស្ស មហន្តភាវោតិ តទុភយំ ចេតនាយ ពលវភាវេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បយោគ…បេ… ភាវតោ’’តិ. យថាវុត្តបច្ចយវិបរិយាយេបីតិ បយោគវត្ថុអាទិបច្ចយានំ អមហត្តេបិ. តំតំបច្ចយេហីតិ គុណវន្តតាទិបច្ចយេហិ. ឯត្ថ ច ហន្តព្ពស្ស គុណវន្តតាយ មហាសាវជ្ជតា វត្ថុមហន្តតាយ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កិលេសានំ ឧបក្កមានំ ទ្វិន្នញ្ច មុទុតាយ តិព្ពតាយ ច អប្បសាវជ្ជតា មហាសាវជ្ជតា ច យោជេតព្ពា. បាណោ បាណសញ្ញិតា វធកចិត្តញ្ច បុព្ពភាគសម្ភារា, ឧបក្កមោ វធកចេតនាសមុដ្ឋាបិតោ, បញ្ចសម្ភារវតី បាណាតិបាតចេតនាតិ សា បញ្ចសម្ភារវិនិមុត្តា ទដ្ឋព្ពា. ឯស នយោ អទិន្នាទានាទីសុបិ.

មន្តបរិជប្បនេន បរស្ស សន្តកហរណំ វិជ្ជាមយោ, វិនា មន្តេន បរសន្តកស្ស កាយវចីបយោគេហិ អាកឌ្ឍនំ តាទិសឥទ្ធិយោគេន ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ អទិន្នាទានស្សបិ ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោ វេទិតព្ពា.

អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ មិច្ឆាចារោ មហាសាវជ្ជោ, ន តថា ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទភាវេ. ‘‘ចត្តារោ សម្ភារាតិ វុត្តត្តា អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ សតិបិ មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនេ បុរិមុប្បន្នសេវនាភិសន្ធិបយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន ហោតិ អភិភុយ្យមានស្សា’’តិ វទន្តិ. សេវនចិត្តេ សតិ បយោគាភាវោ ន បមាណំ ឥត្ថិយា សេវនប្បយោគស្ស យេភុយ្យេន អភាវតោ. បុរិសស្សេវ ហិ យេភុយ្យេន សេវនប្បយោគោ ហោតីតិ ឥត្ថិយា បុរេតរំ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា និបន្នាយបិ មិច្ឆាចារោ ន សិយាតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បុរិសស្ស វសេន ឧក្កំសតោ ចត្តារោ សម្ភារា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា ឥត្ថិយា បុរិសកិច្ចករណកាលេ បុរិសស្សបិ សេវនប្បយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន សិយាតិ. កេចិ បន ‘‘អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស តីណិ អង្គានិ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស តីណីតិ សព្ពានិ អគ្គហិតគ្គហណេន ចត្តារី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ទុដ្ឋចិត្តស្ស អមរណាធិប្បាយស្ស ផរុសកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ផរុសចេតនា ផរុសវាចា. មរណាធិប្បាយេ បន សតិ អត្ថសិទ្ធិតទភាវេសុ បាណាតិបាតា ព្យាបាទា ច ហោន្តីតិ. យំ បតិ ផរុសវាចា បយុជ្ជតិ, តស្ស សម្មុខាវ សីសំ ឯតិ. ‘‘បរម្មុខេបិ ផរុសវាចា ហោតី’’តិ វទន្តិ.

យទិ ចេតនាយ សព្ពទា កម្មបថភាវាភាវតោ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, ននុ អភិជ្ឈាទីនម្បិ កម្មបថំ អប្បត្តានំ អត្ថិតាយ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ តេសម្បិ កម្មបថរាសិយំ អវចនំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, កម្មបថតាតំសភាគតាហិ តេសំ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ ចេតនាបិ តត្ថ វត្តព្ពា សិយាតិ? សច្ចមេតំ, សា បន បាណាតិបាតាទិកាតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោតិ ន វុត្តំ សិយា. ចេតនាយ ហិ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ,’’‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនេហិ កម្មភាវោ ទីបិតោ. កម្មំយេវ ច សុគតិទុគ្គតីនំ តទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានញ្ច បថភាវេន បវត្តំ កម្មបថោតិ វុច្ចតីតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន ចេតនាសមីហនភាវេន សុចរិតទុច្ចរិតភាវោ, ចេតនាជនិតតំពន្ធតិភាវេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានំ បថភាវោ ចាតិ ន តថា បាកដោ កម្មបថភាវោតិ តេ ឯវ កម្មបថរាសិភាវេន វុត្តា. អតថាជាតិយត្តា វា ចេតនា តេហិ សទ្ធិំ ន វុត្តា សិយា. វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ តព្ពិរតិអារម្មណានីតិ បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវាតិ វចនេន អទិន្នាទានាទីនំ សត្តារម្មណតាវចនស្ស វិរោធំ ចោទេតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតី’’តិ. សយមេវ បរិហរិស្សតីតិ សិក្ខាបទវិភង្គេ បញ្ហបុច្ឆកវណ្ណនំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ ហិ ‘‘យស្មា សត្តោតិ សង្ខ្យំ គតេ សង្ខារេយេវ អារម្មណំ ករោតិ, តស្មា បរិត្តារម្មណាតិ វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តំ.

ទុគ្គតតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អលទ្ធាលាភោ លទ្ធវិនាសោ ឥច្ឆិតានំ ភោគានំ កិច្ឆបដិលាភោ រាជាទីហិ សាធារណភោគតា ទុក្ខវិហារោ សាសង្កវិហារោ’’តិ ឯវមាទយោ សង្គហិតា. កេចិ បន ‘‘ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ភោគជានិអាទយោ និស្សន្ទផល’’ន្តិ វទន្តិ.

កុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

តាសញ្ច វិរតីនំ ចេតនាសម្បយុត្តត្តា ចេតនាទ្វារេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានំ បថភាវោ យុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា

តថាតិ កម្មបថប្បត្តានំ. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ កម្មបថប្បត្តានមេវ ទុស្សីល្យាទីនំ សុសីល្យាទីនញ្ច កម្មបថេហិ អត្ថតោ នានត្តាភាវទស្សនំ, តេសំ វា ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនំ កម្មបថសំសន្ទនន្តិ វទតិ. កម្មបថតា នត្ថីតិ ឯតេន យថាវុត្តានំ អសំវរសំវរានំ តេសំ វាទេ កម្មបថសំសន្ទនេ អសង្គហិតតំ ទស្សេតិ. យេ បន សង្គហំ លភន្តិ, តេសំ គហណេ បយោជនាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តិវិធ…បេ… ទស្សនេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បុរិមបក្ខេ សង្ខេបតោ ទោសំ វត្វា ទុតិយបក្ខេបិ វត្តុំ ‘‘ន ច ទុច្ចរិតាន’’ន្តិអាទិមាហ. តេន យេ ទុច្ចរិតសុចរិតអសំវរសំវរា អនុចរីយន្តិ, តេសំ កាយកម្មាទិតា វិធីយតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អសំវរោ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ហិ វុត្តន្តិ. យទិ ចាតិអាទិនា អនវសេសបរិយាទានាភាវមាហ. ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពាតិ កម្មបថ…បេ… វទន្តេហិ ‘‘មនោកម្មំ ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតី’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. អថ វា យទិ កម្មបថប្បត្តានេវ ទុស្សីល្យាទីនិ កាយកម្មាទិនាមេហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តានីតិ ឯវំ វទន្តេហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ មនោកម្មស្ស ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. តំតំកម្មភាវស្ស វុត្តត្តាតិ ‘‘តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិំ (វិភ. ៩១៣) សន្ធាយាហ.

កម្មន្តរម្បិ តំទ្វារិកកម្មមេវ សិយាតិ បាណាតិបាតាទិកស្ស វចីកម្មាទិភាវមាសង្កតិ. តស្មាតិ យស្មា កេសញ្ចិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កម្មបថតា នត្ថិ, កាយទុច្ចរិតាទីនញ្ច កម្មបថេហិ នានត្តាភាវទស្សនេន បយោជនំ នត្ថិ, ន ច ទុច្ចរិតាទីនំ ផស្សទ្វារានំ វសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតា, ន ចាយំ វិធិ និរវសេសសង្គាហិកា, កម្មានញ្ច សង្ករោ អាបជ្ជតិ, អដ្ឋកថាយញ្ច បុព្ពាបរវិរោធោ, តស្មាតិ អត្ថោ. សមាននាមតា កាយកម្មាទិតា. សាមញ្ញនាមាវិជហនំ កាយកម្មាទិភាវាវិជហនំ. ឧភយេសន្តិ កម្មបថាកម្មបថានំ. ឧប្បត្តិបរិយាយវចនាភាវតោតិ ឯតេន ផស្សទ្វារអសំវរទ្វារាទីនំ តំទ្វារិកកម្មានញ្ច អត្ថតោ នានត្តាភាវេបិ តថា តថា បវត្តទេសនាវសេន តេ វិចារិតាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ន ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកោ ទុតិយវិនិច្ឆយោ.

កាយេ វាចាយ ច…បេ… សិទ្ធិតោតិ ឯតេន ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ មនោកម្មំ ចោបនំ អប្បត្តតោ វិសេសេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កាយវចីកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន កាយវចីកម្មភាវតោតិ ទស្សេតិ. តេន កាយវចីគហណំ យថាវុត្តចោបនប្បត្តំ ឯវ វិភាវេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ – ‘‘ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច មនោកម្មំ ហោតី’’តិ. តំ-សទ្ទេ វុត្តេ យំ-សទ្ទោ អព្យភិចារិតសម្ពន្ធតាយ វុត្តោយេវ ហោតីតិ កត្វា ‘‘យំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទមត្តបរិច្ឆិន្នេនាតិ ឆផស្សទ្វារិកកម្មេនាតិ អត្ថោ. មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន មនោកម្មតាវិសេសំ និវត្តេតិ. និយមស្ស ឯវ-សទ្ទស្ស អកតត្តា ‘‘កាយវចីកម្មមេវ ហោតី’’តិ អវុត្តត្តា. ឥទានិ និយមាករណេន លទ្ធគុណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បន សព្ពម្បី’’តិអាទិមាហ.

‘‘និយមស្ស អកតត្តា’’តិអាទិ បុរិមនយោតិ អធិប្បេតោ. វត្តុអធិប្បាយានុរោធិនី សទ្ទប្បវត្តីតិ សមាសបទេ ឯកទេសោបិ អាកឌ្ឍីយតិ អធិការវសេនាតិ អធិប្បាយេន ‘‘កម្ម-សទ្ទមត្តេន សម្ពន្ធំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. យំ បន វទន្តីតិអាទិនា ឯត្ថ បទការមតស្ស អយុត្តតំ ទស្សេតិ. តត្ថ ចេតនាបក្ខិកានន្តិ កាយវចីកម្មភូតចេតនាបក្ខិកានំ. សតន្តិ សមានានំ. តំតំទ្វារកម្មបថានញ្ចាតិ ឥទំ ឥមស្ស ចិត្តស្ស កម្មបថភាវេន បវត្តំ កាលំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សព្ពទា, កម្មបថភាវេនេវ បវត្តនតោ. ច-សទ្ទេន វា អកម្មបថសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា តំតំទ្វារា ច តំតំទ្វារកម្មបថា ច តំតំទ្វារកម្មបថាតិ ‘‘តំតំទ្វារា’’តិ បទេន អកម្មបថានំ សំវរានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សភាវេនាតិ មនោកម្មស្ស ទ្វារភាវេន, ន អត្តនោតិ អធិប្បាយោ. ឯវមិធាបីតិ ចិត្តជនិតោ ចិត្តសម្បយុត្តស្ស កម្មស្ស ទ្វារភាវោ ចិត្តេបិ ឧបចរិតោតិ អត្ថោ. វត្តព្ពមេវ នត្ថិ អនន្តរបច្ចយភូតមនោរហិតស្ស ចិត្តស្ស អភាវតោតិ.

ទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កមាភាវនិយមាភាវេ សព្ពារម្មណតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. ន ហិ…បេ… អត្ថីតិ បធានេ អសម្ភវតោ អប្បធានំ អធិករីយតីតិ ទស្សេតិ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថា

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា

‘‘តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិកាយ បាឡិយា ផស្សាទីនំ កាមាវចរតាទិទស្សនេ ន តប្បរភាវោ, សភាវទស្សនេ ឯវ បន តប្បរភាវោតិ ទស្សេតិ ‘‘ន ហិ ផស្សាទីន’’ន្តិអាទិនា.

ចិត្តកិរិយាភាវេនាតិ ចិត្តព្យាបារភាវេន. ផស្សស្ស សម្បជ្ជនមុប្បជ្ជនមេវ. សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯតេន ចិត្តារម្មណសន្និបាតការណំ ផស្សោ ចិត្តារម្មណសន្និបាតោតិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. ផស្សោ ហិ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តិតោ តស្ស អារម្មណេ សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោតិ ច វុច្ចតិ. សា ចស្ស ផុសនាការប្បវត្តិ សាខគ្គេ ឋិតំ ទិស្វា ភូមិសណ្ឋិតស្ស អវីរកបុរិសស្ស ជង្ឃចលនំ, អម្ពិលអម្ពបក្កាទិំ ខាទន្តំ ទិស្វា មុខេ ខេឡុប្បត្តិ, ទយាលុកស្ស បរំ ហញ្ញមានំ ទិស្វា សរីរកម្បនន្តិ ឯវមាទីសុ បរិព្យត្តា ហោតិ. តព្ពិសេសភូតា រូបធម្មាតិ យថា បដិហននវសេន អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នតរំ ឧប្បជ្ជមានេសុ រូបធម្មវិសេសេសុ សង្ឃដ្ដនបរិយាយោ, ឯវំ ចិត្តារម្មណានំ វិសយករណវិសយភាវប្បត្តិ បដិហននាការេន ហោតិ. សោ ច ចិត្តនិស្សិតោ ធម្មវិសេសោ សង្ឃដ្ដនបរិយាយេន វុត្តោ, យទាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សង្ឃដ្ដនរសោ ផស្សោ បញ្ចទ្វារិកោវ, ន ឥតរោ វត្ថារម្មណសង្ឃដ្ដនាភាវតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបចារសិទ្ធត្តា សង្ឃដ្ដនស្ស. ឥតរថា បញ្ចទ្វារិកស្សបិ តំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. ឥន្ទ្រិយមនសិការេសុ យថាបវត្តមានេសុ តំតំអារម្មណេ វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ តថាបវត្តិយេវ វិញ្ញាណស្ស វិសយភាវករណំ.

‘‘យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វុច្ចតិ កាមានំ អស្សាទោ’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៩.៣៤) សុខវេទនាវ អស្សាទោតិ អាហ ‘‘អស្សាទភាវតោ’’តិ. ផុសនាទិភាវេន អារម្មណគ្គហណំ ឯកទេសានុភវនន្តិ អនុបចរិតមេវ ផស្សាទីនំ អនុភវនកិច្ចមាហ.

និមិត្តេនាតិ នីលាទិនា ទីឃាទិនា ច និមិត្តេន. ឯតេនុបាយេនាតិ យថា ញាណប្បធានេ ចិត្តុប្បាទេ សញ្ញា ញាណមនុវត្តតិ, ឯវំ សមាធិប្បធានេ សមាធិន្តិ ទស្សេតិ.

បពន្ធតីតិ បដ្ឋបេតិ សម្បយុត្តធម្មេ សកសកកិច្ចេ បដ្ឋបេតិ. តេនេវ ហិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘បវត្តេតី’’តិ អាហ.

វិជ្ជមានតាវាចី ហោតិ-សទ្ទោ, វិជ្ជមានតា ច សង្ខតធម្មានំ ឧប្បជ្ជនេន វិនា នត្ថីតិ ‘‘ចិត្តំ ន តថា អត្ថតោ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. តេន យស្មា ចិត្តំ ន នុប្បជ្ជតិ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ, តស្មា ចិត្តំ ហោតីតិ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថាយ អត្ថោ. ឯវមវដ្ឋិតេ ហោតិ-ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទានំ សមានត្ថត្តេន ន កិញ្ចិ បយោជនំ ទិស្សតិ. អថ វា ភវនំ នាម សត្តា, សត្តា ច ឧប្បាទាទិនា សមង្គិតាតិ ផស្សាទីនំ ខណត្តយបរិយាបន្នតា ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទីសុ ហោតិ-សទ្ទេន វុត្តា. តត្ថ យោ ភាវោ ឧប្បាទសមង្គី, ន សោ ន ហោតិ នាម, តស្មា ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស ហោតិ-សទ្ទវចនីយតា ន ន សម្ភវតិ. ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេនេវ ឧប្បាទាទិសមង្គិតា វុច្ចតិ, តព្ភាវានតិវត្តិ បន ហោតិ-សទ្ទេន វុត្តា ខណត្តយវីតិវត្តេបិ ឧប្បន្ន-សទ្ទស្ស វត្តនតោ, តស្មា ន ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន សមានត្ថតាសព្ភាវទស្សនំ វិយ ឧប្បជ្ជតិទស្សនម្បិ វិរុជ្ឈតិ បាកដករណភាវតោ. ឥតរថា ‘‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ ឥមិនាវ ចិត្តស្ស វិជ្ជមានភាវោ ទស្សិតោតិ កិំ បុន វិជ្ជមានភាវទស្សនេនាតិ ន ន សក្កា វត្តុំ, សមយវវត្ថានវសេន សវិសេសំ វុត្តម្បិ ចិត្តំ ផស្សាទីហិ សហុប្បត្តិយា សុដ្ឋុតរំ និព្ពិសេសន្តិ ទស្សេតុំ ចិត្តស្ស បុន វចនំ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មានំយេវ ចេត្ថ និទ្ទេសវារេ វិភជនំ, ន វិភង្គេ វិយ បាឡិយា អារុឡ្ហសព្ពបទានន្តិ ‘‘ឧទ្ទេសវារេ សង្គណ្ហនត្ថំ និទ្ទេសវារេ វិភជនត្ថ’’ន្តិ អយម្បិ អត្ថោ និច្ចលោ. តថា ហិ ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ មគ្គាទយោ ន វិភត្តា. អបិច អធិបតិភាវេន ឥន្ទ្រិយេសុ វិយ ផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាហិ សហ សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណរាសិយំ គហេតព្ពត្តា សមយវវត្ថានេ វុត្តម្បិ ចិត្តំ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា

វិតក្កនន្តិ វិតក្កនកិរិយា, សា ច វិតក្កស្ស អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តិមត្តមេវាតិ ភាវនិទ្ទេសោ វសវត្តិភាវនិវារណាយ ហោតិ. យស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, តំ តស្ស គហណយោគ្យំ ករោន្តោ វិតក្កោ អាកោដេន្តោ វិយ បរិវត្តេន្តោ វិយ ច ហោតីតិ តស្ស អាកោដនលក្ខណតា បរិយាហននរសតា ច វុត្តា. ឥទញ្ច លក្ខណំ កិច្ចសន្និស្សិតំ កត្វា វុត្តំ. ធម្មានញ្ហិ សភាវវិនិមុត្តា កាចិ កិរិយា នាម នត្ថិ, តថា គហេតព្ពាការោ. ពោធនេយ្យជនានុរោធេន បន បរមត្ថតោ ឯកសភាវោបិ សភាវធម្មោ បរិយាយវចនេហិ វិយ សមារោបិតរូបេហិ ពហូហិ បការេហិ បកាសីយតិ. ឯវញ្ហិ សោ សុដ្ឋុ បកាសិតោ ហោតីតិ.

វិប្ផារោ នាម វិតក្កស្ស ថិនមិទ្ធបដិបក្ខោ អារម្មណេ អនោលីនតា អសង្កោចោ, សោ បន អភិនិរោបនភាវតោ ចលនំ វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ’’តិ វុត្តំ. ឧបចារប្បនាសុ សន្តានេន បវត្តិយន្តិ ឯតេន យថា អបុព្ពារម្មណេ បឋមាភិនិបាតភូតោ វិតក្កោ វិប្ផារវា ហោតិ, ន តថា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ និរន្តរំ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយំ, នាតិវិប្ផារវា បន តត្ថ ហោតិ សន្និសិន្នភាវតោតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘និច្ចលោ ហុត្វា’’តិអាទិ.

‘‘បីតិសុខេន អភិសន្ទេតី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.៤២៧) បីតិយា ផរណំ កាយវិសយន្តិ យថា តំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បណីតរូបេហី’’តិ វុត្តំ.

វិសារស្ស ព្យគ្គភាវស្ស បដិបក្ខោ សភាវោ អវិសារោ, ន វិសារាភាវមត្តំ. អវិសារាវិក្ខេបានំ សមាធានភាវតោ អត្ថតោ វិសេសាភាវេបិ សមុខេន សម្បយុត្តមុខេន ច ឧភយំ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសា…បេ… វិក្ខេបោ’’តិ វុត្តំ. វិសេសតោតិ អតិសយេនាតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. សុខញ្ហិ សមាធិស្ស វិសេសការណំ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា

តត្ថាតិ សទ្ទហនសង្ខាតេ អធិមោក្ខលក្ខណេ. បុគ្គលោ សទ្ទហតីតិ ឥមិនាបិ សទ្ធាយ អាហិតវិសេសានំ តំសម្បយុត្តធម្មានំ សទ្ទហនកិរិយាយ កត្តុភាវមេវ វិភាវេតិ. អវយវព្យាបារោ ហិ សមុទាយេ វោហរីយតីតិ. ន កេវលំ បសាទនីយវត្ថុស្មិំ អប្បសាទនាការប្បវត្តមេវ អកុសលំ អស្សទ្ធិយំ, អថ ខោ អប្បសាទនីយវត្ថុស្មិំ បសាទនាការប្បវត្តម្បីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មិច្ឆាធិមោក្ខោ’’តិ វុត្តំ. តេន បូរណាទីសុ បសាទស្ស អស្សទ្ធិយតមាហ. បសាទភូតោតិ ឯតេន អប្បសាទភូតំ អស្សទ្ធិយំ និវត្តេតិ. វត្ថុគតោតិ ឥមិនា មិច្ឆាធិមោក្ខំ. ‘‘បសាទភូតោ និច្ឆយោ’’តិ ឥមិនា បន វិភាវិតមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ន យេវាបនកាធិមោក្ខោ’’តិ អាហ. អកាលុស្សិយំ បសាទោ, តំ បន អសង្ខោភភាវតោ ‘‘អនាវិលភាវោ’’តិ វុត្តំ. តញ្ហិ សម្បយុត្តេសុ វិទហន្តី សទ្ធា អកាលុស្សិយបច្ចុបដ្ឋានា. ឯវមេតន្តិ អធិមុច្ចនាការេន បន គហេតព្ពត្តា អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា. ពុទ្ធាទិវត្ថូនីតិ ឯត្ថ ឥធលោកបរលោកកម្មផលសម្ពន្ធាបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សទ្ធាហត្ថោ, មហានាម, អរិយសាវកោ’’តិ, ‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤), ‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ១.១៩៧; សុ. និ. ៧៧) ឯវមាទិវចនតោ កុសលធម្មានំ អាទានាទីសុ ហត្ថាទយោ វិយ សទ្ធា ទដ្ឋព្ពា.

‘‘ឥធ ភិក្ខុនា កម្មំ កត្តព្ពំ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘កម្មំ ខោ មេ កត្តព្ពំ ភវិស្សតិ, កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស ន សុករំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៥) –

អាទិកា អនុរូបបច្ចវេក្ខណា.

តំមូលកានីតិ គន្តព្ពមគ្គាទិមូលកានិ. ឯត្ថ ច មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតីតិអាទយោ អដ្ឋកថាយំ ទស្សនវសេនេវ វុត្តា, ន បាឡិយំ អាគតានុក្កមេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ករណាទិកាលេ វិយ ចិរកតាទិអារម្មណំ វិភូតំ កត្វា បវត្តន្តី សតិ តំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋន្តី អនិស្សជ្ជន្តី ច ហោតិ. យំ អារម្មណំ សម្មុដ្ឋំ, តំ បិលវិត្វា គតំ វិយ ចលិតំ វិយ ច ហោតិ, តប្បដិបក្ខភាវេន បន អសម្មុដ្ឋន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទកេ អលាពុ វិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សារណន្តិ ឯតេន ‘‘សរន្តិ តាយា’’តិ ឥមមេវត្ថំ វិភាវេតិ. សរណកិរិយាយ ហិ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សតិ បច្ចយោ. តស្សា ហិ តថា បច្ចយភាវេ សតិ តេ ធម្មា សារិតា អសម្មុដ្ឋកតា អបិលាវិតាហោន្តីតិ. ‘‘ឥមេហិ នាម ហេតូហិ បច្ចយេហិ ច ឯតេ ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ សម្ភវតោ. ‘‘ឥមំ នាម ផលំ និព្ពត្តេន្តី’’តិ ផលតោ ធម្មា ឧប្បជ្ជនេន វិបច្ចនេន ច និប្ផន្នា នាម ហោន្តីតិ. វត្ថុភូតាតិ អារម្មណភូតា.

សតិបិ សព្ពេសំ សារម្មណធម្មានំ អារម្មណគ្គហណេ ន ចិត្តំ វិយ បរេ បរិច្ឆិជ្ជគាហិនោតិ ‘‘បរិច្ឆិន្នោបលទ្ធិវសេន ជានាតី’’តិ ចិត្តំ វុត្តំ. ចេតសិកេសុ ហិ កេចិ វិសយំ បរិច្ឆិជ្ជ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ, កេចិ បន បរិច្ឆេទមត្តេយេវ តិដ្ឋន្តិ, ន វិញ្ញាណំ វិយ វិសយំ គណ្ហន្តីតិ យេ អាសង្កិតព្ពា, តេសុ តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សញ្ញា…បេ… វិជ្ឈនវសេនា’’តិ អាហ.

បីតិយា ច សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតីតិ ឥទំ បីតិ ច សោមនស្សញ្ច បីតិសោមនស្សន្តិ បីតិសោមនស្សានំ តុល្យយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោមនស្សស្សេវ បន ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ វិយ បីតិយុត្តំ សោមនស្សំ បីតិសោមនស្សន្តិ បធានភាវោ ឥច្ឆិតោតិ ន បីតិយា សោមនស្សភាវប្បត្តិ. ន ហិ បធានេ វិជ្ជមានេ អប្បធានំ ឧបយុជ្ជតិ, បីតិគ្គហណញ្ចេត្ថ បីតិយុត្តស្ស សោមនស្សស្ស យេភុយ្យេន ភាវតោ បរិព្យត្តកិច្ចតោ ច កតំ, ន ច និប្បីតិកសោមនស្សស្ស អសង្គហោ. រុឡ្ហីសទ្ទេសុ កិរិយាយ អនច្ចន្តិកភាវតោ. បីតិយា បន ឧបលក្ខណភាវេន អយមត្ថោ សុដ្ឋុ យុជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បីតិឧបលក្ខិតំ វា’’តិអាទិ.

បវត្តំ ឧបាទិន្នក្ខន្ធំ. ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតីតិ ឯតេន ន កេវលំ អនុបាលេតព្ពធម្មានំ ខណដ្ឋិតិយាយេវ, អថ ខោ បពន្ធានុបច្ឆេទស្សបិ ជីវិតំ ការណន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញថា ហិ អាយុក្ខយមរណំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ. អវិសេសេនាតិ ការណវិសេសានបេក្ខេន ជីវិតិន្ទ្រិយតាសាមញ្ញេន. យទិបិ អរូបាសញ្ញភវេសុ រូបារូបធម្មា នប្បវត្តន្តិ, តេហិ បន បុរិមបច្ឆិមភវេសុ ចរិមបឋមធម្មា សមានជាតិយេន អព្យវហិតតាយ និរន្តរាយេវ នាម ហោន្តីតិ ‘‘យាវ បរិនិព្ពានំ អវិច្ឆិន្នំ បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. អនុបាលនាទិកស្សាតិ អនុបាលនបវត្តនដ្ឋបនានិយេវ វទតិ. ជីវមានវិសេសប្បច្ចយភាវតោតិ សហជាតានំ ជីវមានតាវិសេសស្ស បច្ចយភាវតោ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធស្ស ហិ មតរូបតោ កម្មជស្ស ច ឧតុជាទិតោ វិសេសោ ជីវិតិន្ទ្រិយកតោតិ.

មគ្គង្គរាសិវណ្ណនា

អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេនាតិ ឥទំ សម្មា-សទ្ទស្ស ទិដ្ឋិ-អាទិសទ្ទានញ្ច សមានាធិករណតាវសេន ទិដ្ឋិអាទីនំ អវិសេសភូតស្ស និយ្យានិកភាវស្ស សម្មា-សទ្ទេន វិសេសិតព្ពត្តា វុត្តំ. អវិបរីតត្ថោ ហិ សម្មា-សទ្ទោ, ន និយ្យានិកត្ថោតិ. អវិបរីតនិយ្យានិកត្ថោ ឯវ វា សម្មា-សទ្ទោ. អនេកត្ថា ហិ និបាតាតិ. ឯវមេវាតិ អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេន.

ពលរាសិវណ្ណនា

បតិស្សវោ វចនសម្បដិគ្គហោតិ អធិប្បាយេន ‘‘សប្បតិស្សវំ បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេនាតិ អជ្ឈត្តភូតេសុ ជាតិយាទីសុ ពហិទ្ធាភូតេសុ ភិក្ខុអាទីសុ ហិរោត្តប្បានំ អនុរូបបច្ចវេក្ខណវសេន សសម្ភារបថវីអាទីសុ បថវីធាតុអាទីនំ វិយ វិភូតកិច្ចភាវេនាតិ អត្ថោ.

មូលរាសិវណ្ណនា

ឯវញ្ហិ ឧបមាយ សមេតីតិ យថា អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសស្ស សតិបិ កាយេន អល្លីយនេ ភាវោ អនល្លីនោ, ឯវំ អលោភោបិ អារម្មណករណវសេន គហិតេបិ អារម្មណេ អលគ្គភាវេន អនល្លីនភាវោ អនល្លីនាការោ ឯវ បវត្តតិ. ឯវំសភាវោ ហិ សោ ធម្មោតិ. កិញ្ចិ ទុស្សីល្យំ ទោសសមុដ្ឋានំ សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ ទោសូបនិស្សយន្តិ ‘‘ទោសសមុដ្ឋានតំ ទោសូបនិស្សយតញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តេន អទោសោ ទោសស្សេវ ឧជុវិបច្ចនីកោ, តំមុខេន ទុស្សីល្យស្សាតិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនាតិ យោ សោ ឯកត្តុបគតោ បឋមជ្ឈានាទិអប្បនាចិត្តុប្បាទោ អាសន្នូបចារាហិតវិសេសោ នីវរណាទិបរិបន្ថវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធោ, តទាវរណវិសយវិរហេន ច សមប្បវត្តអប្បនាសមាធិសង្ខាតំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបន្នោ, ឯវំ បដិបន្នត្តា ឯវ តត្ថុបគមនេន តត្ថ ច បក្ខន្ទោ, វិសោធេតព្ពស្ស វិក្ខេបស្ស កិលេសសំសគ្គស្ស ច អភាវតោ វិសោធនសមាធានឯកត្តុបដ្ឋានព្យាបារវិរហេន វិសុទ្ធិសមថបដិបត្តិឯកត្តុបដ្ឋានាការេ អជ្ឈុបេក្ខន្តោ អភិព្យត្តរូបាយ សហជាតតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហិតោ, តស្មិំយេវ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា. តេ យថា អញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, ឯវំ ភាវនា ព្រូហនា. តថា យានិ តត្ថ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ. យញ្ច តត្ថ តទុបគំ, តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហីយតិ បវត្តីយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា បគុណពលវភាវាបត្តិសង្ខាតា អាសេវនា. សព្ពេសំ ឯតេសំ អាការានំ ភាវនា ឧប្បាទនា វឌ្ឍនា, អយំ តត្ថ ជាតានំ…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា នាម.

យស្មា បនាយំ ភាវនាការោ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិអាទិនាបិ (បដិ. ម. ១.១៥៨) បាឡិយំ អាគតោ ឯវ, ញាណេន ច សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវំ អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា និប្ផាទេតព្ពោ, តស្មា ‘‘ឯវំ វុត្តាយ បញ្ញាសាធនាយ ភាវនាយា’’តិ វុត្តំ. អប្បវត្តីតិ យស្មិំ ធម្មេ សតិ យថាវុត្តា ភាវនា នប្បវត្តតិ, សោ ធម្មោ បដិបក្ខភាវនាបរាមសនេន អភាវនាតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ អភាវមត្តស្ស អមោហោ បដិបក្ខោតិ យុជ្ជតីតិ. តប្បដិបក្ខភូតា អកុសលា កាមច្ឆន្ទាទយោ ទដ្ឋព្ពា. បមាទវិសេសោ វា អភាវនា. សោ ហិ ‘‘កុសលានំ វា ធម្មានំ អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្ម’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋោតិ.

ឯកន្តេន អលព្ភនេយ្យទស្សនត្ថំ ‘‘ជរាធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘ជាតិធម្មានំ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣៧៣) ឥច្ឆិតាលាភោ វិភត្តោ. អលោភានុភាវេន កាយានុបស្សនាយ, អមោហានុភាវេន ចិត្តធម្មានុបស្សនាយ សិទ្ធិ បាកដាយេវាតិ អបាកដំ អទោសានុភាវេន វេទនានុបស្សនាសិទ្ធិំ វិភាវេន្តោ ‘‘សុខវិបរិណាមេ’’តិអាទិមាហ. អយញ្ច យោជនា អលោភាទីនំ វិសេសបច្ចយតំ សន្ធាយ កតា, អវិសេសេន បន សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយា. សភាវតោ សង្កប្បតោ ច ឧប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស អសហនវសេនេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ទោសោ តំទស្សនស្ស អាសន្នបដិបក្ខោ, ន រាគោ វិយ ទូរបដិបក្ខោ.

កម្មបថរាសិវណ្ណនា

អភិជ្ឈាទយោ វិយ អនភិជ្ឈាទយោបិ ន ឯកន្តំ កម្មបថភូតាយេវាតិ អាហ ‘‘កម្មបថតាតំសភាគតាហី’’តិ. មនោកម្មបថភាវេន បវត្តនកម្មភាវតោ ហិ ឯតេសំ កម្មបថរាសិភាវេន សង្គហោ, ន សព្ពទា កម្មបថាយេវាតិ. តេន យោ អញ្ញោបិ ធម្មោ អនិយតោ កម្មបថភាវេន បាកដោ ច, តស្សបិ កម្មបថតាវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ.

បស្សទ្ធាទិយុគលវណ្ណនា

សមន្តិ សម្មា. ចេតិយវន្ទនាទិអត្ថន្តិ ចេតិយវន្ទនាទិហេតុ. សមថចតុសច្ចកម្មដ្ឋានវសេន តព្ភេទវសេន ច សព្ពកម្មដ្ឋានភាវនាភិយុត្តានំ មុទុមជ្ឈិមតិក្ខិន្ទ្រិយតាទិភេទវសេន សព្ពយោគីនំ ចិត្តស្ស លីនុទ្ធច្ចាទិកាលវសេន សព្ពទា ហិតាហិតធម្មូបលក្ខណភាវតោ យថាសភាវំ បដិវេធភាវតោ ច សតិសម្បជញ្ញានំ បារិពន្ធកហរណភាវនាវឌ្ឍនានិ អវិសេសតោ ទដ្ឋព្ពានិ. យថា អប្បនាកោសល្លេន វិនា សមថោ សមថមន្តរេន យថាភូតាវពោធោ ច នត្ថីតិ នានាក្ខណិកា សមាធិបញ្ញា អញ្ញមញ្ញស្ស វិសេសការណំ, ឯវំ បដិវេធេ ឯកក្ខណិកាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ និមិត្តភាវេនា’’តិ. បញ្ញាយ ហិ សាតិសយំ អវភាសិយមានេ វិសយេ សមាធិ ឯកត្តវសេន អប្បេតុំ សក្កោតិ, សមាធិម្ហិ ច មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបន្នេ បញ្ញា អារម្មណេសុ វិសទា វហតីតិ. សមំ បវត្តាតិ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនេន សមំ អវិសមំ ឯករសភាវេន បវត្តា. អញ្ញមញ្ញសហាយភាវូបគមនេន យោគិនោ មនោរថធុរាកឌ្ឍនេ រថធុរាកឌ្ឍនេ វិយ អាជានេយ្យយុគោ យុគលកោ ហុត្វា អញ្ញមញ្ញានតិវត្តមានេន នទ្ធា ពទ្ធា វិយាតិ វា យុគនទ្ធា. អធិចិត្តមនុយុត្តេហិ វីរិយសមាធយោ សមំ យោជេតព្ពាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ បុព្ពេ គហិតាបិ តេ បុន គហិតាតិ ទស្សេតុំ វីរិយសមាធិយោជនត្ថាយាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តំ បន សមាធិវីរិយយោគស្ស វិភាវនំ ហោតីតិ ‘‘យោគវចនត្ថាយាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ.

យេវាបនកវណ្ណនា

យថា តថា វាតិ សម្មា មិច្ឆា វា. អនធិមុច្ចន្តោតិ ‘‘ឥទំ ករិស្សាមិ, ឯតំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តបុព្ពភាគសន្និដ្ឋានហេតុកេន បយោគកាលសន្និដ្ឋានេន អនិច្ឆិនន្តោ. យត្ថ ហិ អនិច្ឆយោ, តត្ថ អប្បដិបត្តិ ឯវាតិ. សំសប្បនំ សំសយោ. សោ ហិ ‘‘អាសប្បនា បរិសប្បនា’’តិ វុត្តោ. អសតិបិ ព្យាបារេ តត្រមជ្ឈត្តតាយ សតិ តំសម្បយុត្តធម្មា សកសកកិច្ចវសេន អនូនានធិកតាយ អលីនអនុទ្ធតតាយ ច សំវត្តន្តីតិ សា តេសំ តថាបវត្តិយា បច្ចយភូតា ឩនាធិកភាវំ និវារេតិ វិយាតិ ឩនាធិកនិវារណរសា វុត្តា. តថា បវត្តិបច្ចយត្តាយេវ តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតាតិ ច វុត្តា.

ឈានបទស្សាតិ ឈានសទ្ទស្ស. តេសូតិ បញ្ចសុ. បញ្ច ហិ អង្គានិ ឈានបទស្ស អត្ថោតិ ឥទំ សំវណ្ណិយមានត្តាយេវ ឥមំ ចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ សព្ពស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ បញ្ចេវ ឈានង្គានិ. បទសមូហោ វាក្យំ, បទកោដ្ឋាសោ វា ផស្សបញ្ចមកាទិ ធម្មរាសិ. វុត្តំ បូរិតន្តិ ឆបណ្ណាសាទិតាយ បូរណវសេន. ផស្សបច្ចយា វេទនា ‘‘ផុដ្ឋោ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៤.៩៣) ផស្សោ វេទនាទីនំ បច្ចយោ. យទិបិ ឆន្ទាទយោ យថាវុត្តរាសិកិច្ចាភាវតោ តេសុ ន វត្តព្ពា, វិសុំ រាសិអន្តរភាវេន បន សរូបតោ វត្តព្ពាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘វុត្តានម្បី’’តិអាទិមាហ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាមាវចរកុសលំ

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

២. សន្តេតិ សភាវតោ វិជ្ជមានេ. ផស្សស្ស វិសយវិសយីនំ សន្និបតនាការេន គហេតព្ពត្តា ផុសនំ វិសយេ ចិត្តស្ស សន្និបតនំ វុត្តំ. ‘‘ចិន្តនដ្ឋេន ចិត្តំ, មននដ្ឋេន មនោ’’តិអាទិនា ចិត្តាទិសទ្ទា ចិន្តនាទិព្យាបារមុខេន អត្តនោ អត្ថំ វិភាវេន្តីតិ អាហ ‘‘ចិត្តំ មនោតិអាទីសុ វិយ កិច្ចវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា’’តិ. យថា លោកេ វិកតមេវ វេកតំ, វិសយោ ឯវ វេសយន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោ ឯវ មានសន្តិ សទ្ទមត្តវិសេសោ. នីលាទិ-សទ្ទា វិយ វត្ថាទីសុ ចិត្តេសុ បរិសុទ្ធភាវនិពន្ធនា បណ្ឌរសទ្ទស្ស បវត្តីតិ តស្ស គុណវិសេសាបេក្ខតា វុត្តា. យថា កាយិកំ សាតន្តិ ឯត្ថ កាយប្បសាទនិស្សិតន្តិ អត្ថោ, ឯវំ ចេតសិកំ សាតន្តិ ឯត្ថ ចេតោនិស្សិតំ សាតន្តិ និស្សយវិសេសាបេក្ខតា វុត្តា. ឯកក្ខណិកា នានាក្ខណិកា ច ចិត្តស្ស ឋិតិ នាម, តស្ស អវត្ថាវិសេសោតិ អវត្ថាវិសេសាបេក្ខោ ចិត្តស្ស ឋិតីតិ ឯវំបការោ និទ្ទេសោ. ‘‘ន លុព្ភតី’’តិ វុត្តស្ស ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា បវត្តិអាការភាវេន អលុព្ភនាតិ អលោភោ វុត្តោតិ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវវិសេសាបេក្ខោ អលុព្ភនាតិ និទ្ទេសោ. វុត្តនយេនេវ អលុព្ភិតស្ស ភាវោ អលុព្ភិតត្តន្តិ អយំ និទ្ទេសោ អញ្ញស្ស ភាវភូតតាវិសេសាបេក្ខោ វុត្តោ. កត្តុករណភាវាទយោ សភាវធម្មានំ អជ្ឈារោបនវសេនេវ សិជ្ឈន្តិ, ភាវនិទ្ទេសោ បន អជ្ឈារោបនានបេក្ខោ, តតោយេវ ច វិសេសន្តរវិនិមុត្តោ វិនិវត្តោ វិសេសតោ និជ្ជីវភាវគិភាវតោ សភាវនិទ្ទេសោ នាម ហោតីតិ ផស្សោតិ ឥទំ ផុសនដ្ឋេន ‘‘ធម្មមត្តទីបនំ សភាវបទ’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណំ ផុសន្តស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិអាការោ ផុសនព្យាបារោ ហោតីតិ ‘‘ផុសនកិរិយា ផុសនាការោ’’តិ វុត្តំ. សម្ផុសនាតិ សំ-សទ្ទោ ‘‘សមុទយោ’’តិអាទីសុ វិយ សមាគមត្ថទីបកោតិ អាហ ‘‘សមាគមផុសនា’’តិ. ‘‘ផុសាមិ នេក្ខម្មសុខ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៧២) បដិលាភោបិ ផុសនា សម្ផុសនាតិ ច វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ន បដិលាភសម្ផុសនា’’តិ.

អបរេន វេវចនេន. ពហុស្សុតភាវសម្បាទិកាយ បញ្ញាយ បណ្ឌិច្ចបរិយាយោ. សិប្បាយតនាទីសុ ទក្ខតាភូតាយ កោសល្លបរិយាយោ, យត្ថ កត្ថចិ តិក្ខសុខុមាយ នេបុញ្ញបរិយាយោ, សម្មា ធម្មេ បញ្ញបេន្តិយា វេភព្យាបរិយាយោតិ ឯវមាទិនា តេសុ តេសុ បញ្ញាវិសេសេសុ តេ តេ បរិយាយវិសេសា វិសេសេន បវត្តាតិ តេសំ បញ្ញាវិសេសានំ នានាកាលេ លព្ភមានតា វុត្តា, ឥតរេបិ អនុគតា ហោន្តិ យេភុយ្យេនាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថនានត្តេន បញ្ញាទិអត្ថវិសេសេន. កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តន្តិ ឯវំបការា និទ្ទេសា សភាវាការភាវទីបនវសេន ព្យញ្ជនវសេនេវ វិភាគវចនំ. បណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ បញ្ញាវិសេសនិពន្ធនត្តា អត្ថវសេន វិភាគវចនន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា. ឯវមាការោ បនាតិ បុរិមាការតោ វិសេសោ អត្ថតោ វិភត្តិគមនស្ស ការណំ វុត្តំ.

បដិក្ខិបនំ បដិសេធនំ បដិក្ខេបោ, តស្ស នានត្តំ វិសេសោ បដិក្ខេបនានត្តំ, សទ្ធម្មគរុតាយ បដិក្ខេបោ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបោ, តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបេន នានត្តំ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តំ. តំ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តំ បន កោធគរុតាទិភេទភិន្នន្តិ ‘‘កោធគរុតាទិវិសិដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. កោធាទីហិ វិសិដ្ឋោ ភិន្នោ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិក្ខេបោ បដិសេធនំ កោធាទិវិសិដ្ឋបដិក្ខេបោ. កោធគរុតាទិយេវ, តស្ស នានត្តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេនាតិ កោធគរុតា សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោ. មក្ខលាភសក្ការគរុតា សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខភាវវិសេសេន អសទ្ធម្មគរុតា តព្ភាវេន ឯកីភូតាបិ នានត្តំ គតា. យស្មា បន កោធោ អត្ថតោ ទោសោយេវ. មក្ខោ ទោសប្បធានា បរគុណវិទ្ធំសនាការប្បវត្តា អកុសលា ខន្ធា. តគ្គរុតា ច តេសំ សាទរអភិសង្ខរណវសេន បវត្តនមេវ. លាភគរុតា ចតុន្នំ បច្ចយានំ សក្ការគរុតា, តេសំយេវ សុសង្ខតានំ លទ្ធកាមតា. តទុភយេសុ ច អាទរកិរិយា តថាបវត្តា ឥច្ឆាយេវ, តស្មា ‘‘សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេន អសទ្ធម្មា នានត្តំ គតា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ចត្តារោ អសទ្ធម្មា ឥច្ចេវ ឧទ្ទិដ្ឋា. អសទ្ធម្មគរុតាតិ ឯត្ថ ច បុរិមស្មិំ វិកប្បេ ‘‘ន សទ្ធម្មគរុតា’’តិ សទ្ធម្មគរុតា ន ហោតីតិ អត្ថោ. ទុតិយស្មិំ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ សទ្ធម្មគរុតា ឯវ វា បដិបក្ខោ, តស្ស នានត្តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កោធមក្ខគរុតានញ្ហិ សទ្ធម្មវិសេសា បវត្តិភេទភិន្នា មេត្តា បដិបក្ខោ. លាភសក្ការគរុតានំ អប្បិច្ឆតា សន្តោសា. តេន កោធគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតាតិ កោធគរុតា កាយចិ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. តថា មក្ខគរុតាទីសុបិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចត្តារោ សទ្ធម្មា សទ្ធម្មគរុតា ន កោធគរុតា…បេ… សទ្ធម្មគរុតា ន សក្ការគរុតា’’តិ (អ. និ. ៤.៤៤) អាគតតន្តិបិ សមត្ថិតា ភវតិ. លោភោ ន ហោតីតិ អលោភោ លុព្ភនា ន ហោតីតិ អលុព្ភនាតិ ឯវមាទិកោ អលោភោតិអាទីនំ លោភាទិវិសិដ្ឋោ បដិក្ខេបោ ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិកេហិ វិសទិសភាវតោ ‘‘ផស្សាទីហិ នានត្ត’’ន្តិ វុត្តោ. ផស្សាទីហីតិ ចេត្ថ អលុព្ភនាទយោបិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. លោភាទិបដិបក្ខេនាតិ ‘‘លោភបដិបក្ខោ អលោភោ’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អលោភាទោសាមោហានំ វិធុរតាយ បដិបក្ខភាវេន ច លព្ភមានោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសោ លោភាទិវិសិដ្ឋបដិក្ខេបភាវេន លោភាទិបដិបក្ខភាវេន ច វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អលោភា…បេ… យោជេតព្ព’’ន្តិ. ពហូហិ បការេហិ ទីបេតព្ពត្ថតា មហត្ថតា. អាទរវសេន សោតូនំ.

៣. យទិបិ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកំយេវ អារម្មណំ ហោតិ, ឆសុបិ បន អារម្មណេសុ ឧប្បត្តិរហត្តា ‘‘តេហិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាតិ សាតស្ស សុខស្ស. ជាតាតិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ការណភាវេន ផស្សត្ថំ បវត្តា’’តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ចេតសិកសាតសង្ខាតា សោមនស្សវេទនា សហេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ តទនុរូបផស្សសហិតា ហុត្វា បវត្តា តជ្ជាតិ វុត្តា. សាទយតីតិ អធិគមាសីសាយ អនញ្ញនិន្នំ ករោតិ.

៥. ន តស្សា តជ្ជតាតិ តស្សា មនោវិញ្ញាណធាតុយា តស្សារុប្បា ‘‘តស្ស ជាតា’’តិ វា ឧភយថាបិ តជ្ជតា ន យុជ្ជតិ. យទិបិ ផស្សោ វិញ្ញាណស្ស វិសេសបច្ចយោ ន ហោតិ, តថាបិ សោ តស្ស បច្ចយោ ហោតិយេវាតិ តស្ស តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជតា វត្តព្ពាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ច តទេវា’’តិអាទិ. តេហិ អារម្មណេហិ ជាតា តជ្ជាតិ ឥមិនាបិ អត្ថេន តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជាតិ វត្តុំ ន សក្កា. វិញ្ញាណស្ស បន តជ្ជតាបញ្ញត្តិ លព្ភតេវ. តថា ហិ ‘‘កិំ វា ឯតេនា’’តិអាទិនា ផស្សាទីនំ តថា ទេសេតព្ពតំ អាហ.

៧. ចិត្តស្ស អារម្មណេ អានយនាការប្បវត្តោ វិតក្កោ អត្ថតោ អារម្មណំ តត្ថ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ ហោតីតិ ‘‘អារម្មណស្ស អាកឌ្ឍនំ វិតក្កន’’ន្តិ វុត្តំ.

៨. អារម្មណស្ស អនុមជ្ជនាការប្បវត្តោ វិចារោ តត្ថ បរិព្ភមន្តោ វិយ សមន្តតោ ចរន្តោ វិយ ច ហោតីតិ ‘‘សមន្តតោ ចរណំ វិចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.

១១. តថា អវដ្ឋានមត្តភាវតោតិ បាណវធាទិសាធនអវដ្ឋានមត្តភាវតោ, ន ពលវភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

១៤. យេន ធម្មេន ចិត្តេ អារម្មណំ ឧបតិដ្ឋតិ ជោតតិ ច, សោ ធម្មោ ឧបដ្ឋានំ ជោតនន្តិ ច វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋានំ ជោតនញ្ច សតិយេវា’’តិ.

១៦. សណ្ហដ្ឋេនាតិ សុខុមដ្ឋេន.

៣០. ភាវោតិ ហិរិយនំ វទតិ.

៣៣. ន ព្យាបាទេតព្ពោតិ អព្យាបជ្ជ-សទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ អាហ.

៤២-៤៣. យទិ អនវជ្ជធម្មានំ សីឃសីឃបរិវត្តនសមត្ថតា លហុតា, សាវជ្ជធម្មានំ កថន្តិ អាហ ‘‘អវិជ្ជានីវរណាន’’ន្តិអាទិ. តេសំ ភាវោ គរុតាតិ ឯតេន សតិបិ សព្ពេសំ អរូបធម្មានំ សមានខណត្តេ មោហសម្បយុត្តានំ សាតិសយោ ទន្ធោ បវត្តិអាការោតិ ទស្សេតិ. សោ បន តេសំ ទន្ធាការោ សន្តានេ បាកដោ ហោតិ.

៤៤-៤៥. អប្បដិឃាតោ អវិលោមនំ.

៤៦-៤៧. កិលិន្នន្តិ អវស្សុតំ.

៥០-៥១. បច្ចោសក្កនំ មាយា យា អច្ចសរាតិបិ វុច្ចតិ. អរុមក្ខនំ វណាលេបនំ. វេឡុ ឯវ ទាតព្ពភាវេន បរិគ្គហិតោ វេឡុទានំ នាម.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កោដ្ឋាសវារកថាវណ្ណនា

៥៨-១២០. តេតិ ផស្សបញ្ចមកាទយោ. សង្គហគមនេនេវាតិ សាធារណតាទិនា កេនចិ សទិសតាលេសេន, ន ផស្សាទយោ វិយ វិសុំ ធម្មភាវេនេវាតិ អត្ថោ. តថា អវិប្បកិណ្ណត្តាតិ ផស្សាទយោ វិយ សរូបេន វិសុំ វិសុំ អវុត្តត្តា. យទិបិ ឆន្ទាទយោ សង្គហសុញ្ញតវារេសុបិ សរូបេន ន វុត្តា, ខន្ធាយតនធាតុរាសីសុ បន សង្គហិតាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តំនិទ្ទេសេតិ សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសេ. ខន្ធានំ ធាតាយតនភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ អខន្ធភាវនិវារណេន អនាយតនាធាតុភាវនិវារណម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. ន យេវាបនកា ឋបេតព្ពាតិ ខន្ធាទិរាសិអន្តោគធតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧទ្ទេសាទីសុ បន ‘‘យេវាបនាត្វេវ វុត្តានំ តេសំ តថាយេវ សង្គហោ យុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឋបេត្វា យេវាបនកេ’’តិ វុត្តំ. សរូបេន អវុត្តានម្បិ ចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ខន្ធាទិភាវោ ន វារេតព្ពោតិ ន យេវាបនកា ឋបេតព្ពាតិ វុត្តន្តិ ឧភយេសម្បិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

អាហារបច្ចយសង្ខាតេនាតិ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយសង្ខាតេន. សោ ច អាហារានំ ឧបត្ថម្ភកភាវោ បាកដោតិ កត្វា វុត្តោ, ន ជនកត្តាភាវតោ. ឱជដ្ឋមករូបស្ស ហិ វេទនាទីនញ្ច អាហារណតោ តេសំ ជនកត្តំ លព្ភតីតិ. យទិ ឧបត្ថម្ភកោ ឥធ បច្ចយោតិ អធិប្បេតោ, កពឡីការាហារស្ស តាវ ហោតុ, ឥតរេសំ កថន្តិ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. សហជាតាទិបច្ចយេតិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេ វទតិ, មហាចតុក្កំ វា, ឯកេនាការេនាតិ រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកភាវមាហ. សោ ឯវ ច នេសំ អាហរណកិច្ចំ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ ចេតនាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវោ សាតិសយោតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណំ វិសេសេនា’’តិ.

យថាគតមគ្គោតិ វុត្តោ ការណផលានំ អភេទូបចារេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, នានាក្ខណិកោ អដ្ឋង្គិកមគ្គោ ឧបនិស្សយោ ឯតស្សាតិ អដ្ឋង្គិកមគ្គូបនិស្សយោ. អរិយមគ្គស្ស យថាគតមគ្គបរិយាយោ វុច្ចមានោ តស្ស យា បុរិមកាលភូតា អភេទោបចារសិទ្ធា អាគមនាវត្ថា តតោ នាតិវិលក្ខណាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគ…បេ… ទីបិតា’’តិ. វិញ្ញាណស្ស ចិត្តវិចិត្តតា វិជាននភាវវិសេសា ឯវាតិ អាហ ‘‘វិជាននមេវ ចិត្តវិចិត្តតា’’តិ. វេទនាក្ខន្ធាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ទ្វាយតនានិ ហោន្តី’’តិអាទីសុ វុត្តមនាយតនាទយោបិ សង្គណ្ហាតិ. តប្បដិក្ខេបោតិ តស្ស ជាតិនិទ្ទេសភាវស្ស បដិក្ខេបោ. កតោ ហោតីតិ ឯតេន អាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គផលហេតុយោ យត្តកា ឥមស្មិំ ចិត្តេ លព្ភន្តិ, តេ សព្ពេបិ ‘‘ឯកោ វិញ្ញាណាហារោ ហោតី’’តិអាទិនា អវុត្តាបិ អត្ថតោ វុត្តាយេវាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ អញ្ញត្ថាបិ.

កោដ្ឋាសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុញ្ញតវារាទិវណ្ណនា

១២១-១៤៥. យថាវុត្តេ សមយេតិ វុត្តប្បការសមូហេ.

១៤៦. ឧស្សាហនំ បេសនំ និយោជនំ.

១៥៦-១៥៩. នាតិសមាហិតាយាតិ នានាវជ្ជនូបចារំ សន្ធាយ វទតិ. យេវាបនកេហិបិ និព្ពិសេសតំ ទស្សេតិ ករុណាមុទិតានម្បិ ឧប្បជ្ជនតោ.

កាយវចីកិរិយា កាយវចីបវត្តិ, វិញ្ញត្តិ ឯវ វា. អសមត្តភាវនន្តិ បុព្ពភាគភាវនមាហ.