១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

១. តេនាតិ វេទនាសទ្ទេន. សព្ពបទេហីតិ តីហិ បទេហិ លទ្ធនាមោ ហោតិ អវយវធម្មេនាបិ សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពតោ យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ. ចោទកោ យថាធិប្បេតមត្ថំ អប្បដិបជ្ជមានោ វិភត្តិអន្តស្សេវ បទភាវំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ននុ សុខាយា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘អធិប្បេតប្បការត្ថគមកស្សា’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. តេន ‘‘វាក្យំ ឥធ បទន្តិ វុត្ត’’ន្តិ ទស្សេតិ. ហេតុបទសហេតុកបទាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន នហេតុបទអហេតុកបទហេតុសម្បយុត្តបទានិ ហេតុវិប្បយុត្តបទម្បិ វា សង្គណ្ហាតិ.

ឧភយេកបទវសេនាតិ ឧភយបទវសេន ហេតុទុកសម្ពន្ធោ, ឯកបទវសេន សហេតុកទុកសម្ពន្ធោ. តថាតិ ឧភយេកបទវសេន. ឯត្ថ ច សហេតុកហេតុសម្បយុត្តទុកាតិអាទិនា យថា ហេតុគោច្ឆកេ បឋមទុកសម្ពន្ធា ទុតិយតតិយទុកា, បឋមទុកទុតិយទុកសម្ពន្ធា ចតុត្ថឆដ្ឋទុកា, បឋមទុកតតិយទុកសម្ពន្ធោ បញ្ចមោ ទុកោ, ឯវំ អាសវគោច្ឆកាទីសុបីតិ នយំ ទស្សេតិ. សក្កា ហិ ឥមិនាវ នយេន តេសុបិ ទុកន្តរសម្ពន្ធោ វិញ្ញាតុំ, កេវលំ បន អាសវគោច្ឆកាទីសុ ទុតិយទុកតតិយទុកសម្ពន្ធោ ឱសានទុកោ, កិលេសគោច្ឆកេ ច ទុតិយចតុត្ថទុកសម្ពន្ធោតិ. ធម្មានំ សាវសេសនិរវសេសភាវេន តិកទុកានំ សប្បទេសនិប្បទេសតា វុត្តាតិ យេហិ តិកទុកា សាវសេសាតិ បទិស្សន្តិ អបទិស្សន្តិ, តេ អសង្គហិតធម្មាបទេសោ. ឯវំ សតិ ‘‘អសង្គហិតោ’’តិ វិសេសនំ កិមត្ថិយន្តិ? ឯតស្សេវត្ថស្ស បាកដករណត្ថំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បទិស្សតិ ឯតេន សមុទាយោតិ បទេសោ, អវយវោ. ‘‘សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតី’’តិ យថាធិប្បេតំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសង្គហិតោ’’តិ អាហ.

អនវជ្ជត្ថោ អវជ្ជវិរហត្ថោ. នាមំ សញ្ញា, កិរិយា ករណំ, បយោជនំ រថរថង្គវិភាវនេន តេសំ បការតោ យោជនំ. កុសេន ញាណេន លាតព្ពាតិ កុសលាតិ អយមត្ថោ ញាណសម្បយុត្តានំ តាវ ហោតុ, ញាណវិប្បយុត្តានំ កថន្តិ អាហ ‘‘ញាណវិប្បយុត្តានម្បី’’តិអាទិ. ញាណវិប្បយុត្តាបិ ហិ ញាណេនេវ បវត្តិយន្តិ ហិតសុខហេតុភូតាយ បវត្តិយា បញ្ញវន្តានំ បដិបត្តិភាវតោ. ន ហិ អន្តរេន យោនិសោមនសិការំ កុសលុប្បត្តិ អត្ថីតិ. ‘‘យទិ កុសលស្ស ឧភយភាគគតំ សំកិលេសលវនំ បាកដំ សិយា, កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលាតិ អយមត្ថោ យុត្តោ សិយា’’តិ កោចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កាយ អាហ ‘‘សម្មប្បធានទ្វយំ វិយា’’តិ.

ន ចាតិអាទិនា ‘‘សភាវំ ធារេន្តី’’តិ ឯត្ថ បរមត្ថតោ កត្តុកម្មស្ស ច ភេទោ នត្ថិ, កប្បនាសិទ្ធោ ឯវ បន ភេទោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ នាមវសេន វិញ្ញាតាវិញ្ញាតេតិ យេសំ ‘‘ធម្មា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន អវិញ្ញាតា សភាវា, ‘‘សភាវំ ធារេន្តី’’តិ ឥមិនា ច បរិយាយេន វិញ្ញាតា, តេសំ វសេន ឯវំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បឋមោ អត្ថោ សង្ខតាសង្ខតធម្មវសេន វុត្តោ, ទុតិយោ សង្ខតវសេន, តតិយោ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កុសលបដិសេធនំ កុសលាភាវោ ឯវ. អភាវោ ហិ សត្តាបដិសេធោតិ. ធម្មោតិ សភាវធម្មោ. អកុសលវចនេន ន កោចិ អត្ថោ សភាវធម្មស្ស អពោធកត្តាតិ អធិប្បាយោ. អថ សិយា អកុសលវចនេន កោចិ អត្ថោ អសភាវធម្មពោធកត្តេបិ ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា’’តិអាទីសុ វិយ, ឯវំ សតិ ‘‘អនព្យាកតា’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, តតោ ចាយំ ចតុក្កោ អាបជ្ជតិ, ន តិកោ. តស្មាតិ យស្មា ទុកចតុក្កភាវោ អនព្យាកតវោហារោ ច នត្ថិ, សោ ច វុត្តនយេន អភាវមត្តវចនេ អាបជ្ជតិ, តស្មា. សភាវធារណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ធារីយន្តិ បច្ចយេហី’’តិ អយមត្ថោ សង្គហិតោ. ញេយ្យបរិយាយេន បន ធម្ម-សទ្ទេនាយំ ទោសោតិ ននុ អញេយ្យបរិយាយេបិ ធម្ម-សទ្ទេ ន កោចិ ទោសោតិ? ន, វុត្តទោសានតិវត្តនតោ.

បារិសេសេនាតិ ឯត្ថ ននុ អយមការោ ន-អត្ថត្តយស្សេវ ជោតកោ, អថ ខោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា, អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិ តំយោគនិវត្តិយា, ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិ តំសម្ពន្ធិភាវនិវត្តិយា. បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តា អសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតីយតិ. ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ តំសភាវនិវត្តិយា. និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា. អថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ និទស្សនំ, តគ្គយ្ហភាវនិវត្តិយា, តថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ. ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា អនារម្មណា ធម្មា’’តិ តំកិច្ចនិវត្តិយា. ‘‘អរូបិនោ ធម្មា អចេតសិកា ធម្មា’’តិ តព្ភាវនិវត្តិយា. តទញ្ញតា ហិ ឯត្ថ បកាសីយតិ. ‘‘អមនុស្សោ’’តិ តព្ភាវមត្តនិវត្តិយា. មនុស្សត្តមត្តំ នត្ថិ អញ្ញំ សមានន្តិ សទិសតា ហេត្ថ សូចិយតិ. ‘‘អសមណោ សមណបដិញ្ញោ អបុត្តោ’’តិ តំសម្ភាវនគុណនិវត្តិយា. គរហា ហិ ឯត្ថ ញាយតិ. ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ អនាមយា, អនុទរា កញ្ញា’’តិ តទប្បភាវនិវត្តិយា. ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ តំសទិសភាវនិវត្តិយា. អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា ឧបាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិប្ផត្តិយា អារទ្ធុប្បាទភាវតោ កាលវិនិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា, បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិធុរភាវោ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ តទបរិយោសាននិវត្តិយា. តំនិដ្ឋានញ្ហេត្ថ បកាសីយតីតិ ឯវមនេកេសំ អត្ថានំ ជោតកោ, តត្ថ កិំ វុច្ចតេ អត្ថទ្វយមេវ វត្វា បារិសេសេនាតិ? ឥតរេសំ ឯត្ថ សុវិទូរភាវតោ. ន ហិ កុសលវិប្បយុត្តាទីនំ ធម្មានំ អកុសលភាវោ យុជ្ជតិ.

អកុសលសទ្ទស្ស ឧច្ចារណានន្តរំ វិនេយ្យានំ កុសលបដិបក្ខភូតេ អត្ថេ បដិបត្តិភាវតោ តត្ថ និរុឡ្ហតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘វិរុទ្ធសភាវត្តា’’តិ វុត្តំ កិច្ចវិរោធាទីនម្បិ តទន្តោគធត្តា, វិរុទ្ធសភាវត្តេបិ វិនាសកវិនាសិតព្ពភាវោ កុសលាកុសលេសុ និយតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តប្បហេយ្យភាវតោ’’តិ អាហ. ឥតរថា កុសលានម្បិ អកុសលេហិ បហាតព្ពភាវេ អច្ចន្តំ សមុច្ឆិន្នកុសលមូលត្តា អបាយបូរកា ឯវ សត្តា សិយុំ. យំ បន ‘‘ធម្មាបិ វោ, ភិក្ខវេ, បហាតព្ពា’’តិ (ម. និ. ១.២៤០) វុត្តំ, តំ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៣៣) វិយ តទារម្មណសំកិលេសប្បហានវសេន បរិយាយេន វុត្តំ. យថាហ ‘‘ន ហិ កុសលា អកុសលេហិ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. មូលដី ១).

ផស្សាទិវចនេហិ តំនិទ្ទេសភូតេហិ. តព្ពចនីយភាវេនាតិ តេហិ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិអាទិវចនេហិ អភិធេយ្យភាវេន. យថា អនវជ្ជសុខវិបាកាទិអត្ថា កុសលាទិវចនេហិ, ឯវំ អវិបាកត្ថា អព្យាកតវចនេន ពោធិតា ឯវាតិ អាហ ‘‘អព្យាកតវចនេនេវ ចា’’តិ. ការណំ អវត្វាតិ ឥធ វុត្តភាវេន អនុវត្តមានត្តាតិ ការណំ អវត្វា. អញ្ញា…បេ… និវារេតព្ពោតិ ឯតេន កុសលាកុសលសទ្ទា វិយ កុសលាកុសលសភាវានំ តទុភយវិបរីតសភាវានំ ធម្មានំ អព្យាកតសទ្ទោ ពោធកោតិ ទស្សេតិ. ន ហិ អវិបាកវចនំ វុត្តំ, អកុសលវចនញ្ច អវុត្តំ. យតោ អវិបាកវចនស្ស អធិកតភាវោ អកុសលស្ស ច តព្ពចនីយភាវេន អកថិតភាវោ សិយា, តស្មា ន អកុសលានំ អព្យាកតតាតិ អយំ អកុសលានំ អនព្យាកតភាវេ យោជនា.

តំ បរិហរិតុន្តិ អព្យាកតនិវត្តនមាហ. យទិ ឯវំ ‘‘សុខវិបាកានវជ្ជា’’តិ វត្តព្ពំ. អនវជ្ជា ហិ ព្យភិចារិតាយ វិសេសិតព្ពាតិ? ន, សុខវិបាកវចនស្ស វិសេសនភាវេន អគ្គហិតត្តា. សុខវិបាកវចនេន ហិ កុសលភាវេ សមត្តោ វិញ្ញាយតិ, អនវជ្ជវចនំ បនេត្ថ កុសលានំ អគរហិតព្ពតាសង្ខាតំ កញ្ចិ វិសេសមាហ. តេនេវ ច តស្ស វិសេសនភាវេន វុត្តស្ស បវត្តិសុខតាទិទស្សនភាវំ សយមេវ វក្ខតីតិ. មនោសមាចារវិសេសភូតា ផលធម្មា វិសេសេន បដិប្បស្សទ្ធាវជ្ជា នាម ហោន្តីតិ សមាចារត្តយវសេន តស្មិំ សុត្តេ អនវជ្ជធម្មានំ វុត្តត្តា ច តេ អនវសេសតោ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វិរហិតាវជ្ជមត្តា’’តិ វុត្តំ. អវជ្ជវិនាសនភាវោ ទស្សិតោ កណ្ហសុក្កធម្មានំ វជ្ឈឃាតកភាវស្ស និយតត្តា. សវិបាកតា វិបាកធម្មតា. សុខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ សុខវិបាកាតិ ឥមិនា សមាសេន កុសលានំ សុខវិបាកវន្តតា វុត្តា. សា ច នេសំ ន តំសមង្គិតាយ អសហវត្តនតោតិ តទុប្បាទនសមត្ថតាតិ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘សុខវិបាកវិបច្ចនសភាវំ ទស្សេតី’’តិ. យុត្តមេតន្តិ បរមត្ថតោ ភេទាភាវេបិ យថាវុត្តវចនវចនីយភាវសង្ខាតោ ភេទោ តស្មិំ អភិធេយ្យត្ថភូតេ វត្ថុស្មិំ ឧបចារេន ហោតីតិ យុត្តមេត្ថ លក្ខណលក្ខិតព្ពភាវេន ភេទវចនំ. ភវតិ ហិ សទ្ទត្ថវិសេសមត្តេនបិ អភិន្នេ វត្ថុស្មិំ ភេទវចនំ យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ.

វិនាបិ ភាវាភិធាយិនា សទ្ទេន ភាវប្បធានោ និទ្ទេសោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អនវជ្ជវចនេន អនវជ្ជត្តំ អាហា’’តិ. ឯវញ្ចេត្ថ បទវិគ្គហោ គហេតព្ពោ – ន អវជ្ជំ អនវជ្ជំ, អវជ្ជបដិបក្ខតាយ អគរហិតព្ពសភាវោ. សុខោ វិបាកោ អស្សាតិ សុខវិបាកំ, សុខវិបាកវិបច្ចនសមត្ថតា. អនវជ្ជញ្ច តំ សុខវិបាកញ្ចាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកំ, តំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. អថ វា បុព្ពេ វិយ អនវជ្ជំ, វិបច្ចនំ វិបាកោ, សុខស្ស វិបាកោ សុខវិបាកោ, អនវជ្ជញ្ច សុខវិបាកោ ច អនវជ្ជសុខវិបាកំ ឯកត្តវសេន. តំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា. កិំ បនេត្ថ ការណំ បទទ្វយបរិគ្គហេ, ននុ ឯកេនេវ បទេន ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ. យទិបិ ‘‘អវជ្ជរហិតំ អនវជ្ជ’’ន្តិ ឥមស្មិំ បន បក្ខេ អព្យាកតនិវត្តនត្ថំ សុខវិបាកគ្គហណំ កត្តព្ពំ សិយា, សុខវិបាកគ្គហណេ បន កតេ អនវជ្ជគ្គហណំ ន កត្តព្ពមេវ. ‘‘អវជ្ជបដិបក្ខា អនវជ្ជា’’តិ ឯតស្មិំ បន បក្ខេ សុខវិបាកគ្គហណញ្ចាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តត្ថ អនវជ្ជវចនេនា’’តិអាទិ. តេន បវត្តិសុខសុខវិបាកតាអត្តសុទ្ធិវិសុទ្ធវិបាកតាអកុសលអព្យាកតសភាវនិវត្តិរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានវិសេសទីបនតោ ឯវំ វិបុលប្បយោជនត្ថោ បទទ្វយបរិគ្គហោតិ ទស្សេតិ. សុខ-សទ្ទស្ស ឥដ្ឋបរិយាយតា វិយ ‘‘និព្ពានបរមំ សុខំ (ធ. ប. ២០៣-២០៤), សុខា វិរាគតា លោកេ (ឧទា. ១១), តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២) សង្ខារទុក្ខូបសមបរិយាយតាបិ វិជ្ជតិ, តំអវិបាកតាយ បន ឥធ សុខវិបាកភាវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ខា…បេ… នត្ថី’’តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេភូមកកុសលានម្បិ វិវដ្ដសន្និស្សយភាវេន បវត្តិសភាវត្តា កិញ្ចាបិ សព្ពេ កុសលា សង្ខារទុក្ខូបសមសុខនិប្ផាទកា សម្ភវន្តិ, យថាវុត្តសុខស្ស បន អវិបាកភាវតោ ន ឯតេន បទេន កុសលានំ សុខវិបាកតា សម្ភវតីតិ. វិបក្កភាវមាបន្នេសុ អរូបធម្មេសុ និរុឡ្ហត្តា វិបាក-សទ្ទស្ស ‘‘យទិ បនា’’តិ សាសង្កំ វទតិ.

យថាសម្ភវន្តិ សហ អវជ្ជេនាតិ សាវជ្ជា, គរហិតព្ពភាវយុត្តា. តេន នេសំ គរហិតព្ពសភាវំ ទស្សេតិ. អញ្ញេបិ អត្ថិ ទុក្ខភាវេន គរហិតព្ពសភាវា អកុសលវិបាកាតិ សាវជ្ជវចនមត្តេន តេសម្បិ អកុសលតាបត្តិទោសំ ទិស្វា តំ បរិហរិតុំ ទុក្ខវិបាកវចនមាហ. អវជ្ជ-សទ្ទោ វា រាគាទីសុ ឯកន្តាកុសលេសុ និរុឡ្ហោតិ តំសហវត្តិធម្មានំ ឯវ សាវជ្ជភាវេ កុសលាព្យាកតេហិ អកុសលានំ វិសេសោ សាវជ្ជវចនេនេវ ទស្សិតោ. អព្យាកតេហិ បន វិសិដ្ឋំ កុសលាកុសលានំ សាធារណំ សវិបាកតាលក្ខណន្តិ តស្មិំ លក្ខណេ វិសេសទស្សនត្ថំ ទុក្ខវិបាកលក្ខណំ វុត្តំ. ឥតោ បរំ ‘‘ទុក្ខោ វិបាកោ ឯតេសន្តិ ទុក្ខវិបាកា’’តិអាទិនា សុខវិបាកអនវជ្ជកុសលបទានំ ឋានេ ទុក្ខវិបាកសាវជ្ជអកុសលបទានិ ឋបេត្វា យថាវុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យោជនា ច សាវជ្ជវចនេន អកុសលានំ បវត្តិទុក្ខតំ ទស្សេតិ, ទុក្ខវិបាកវចនេន វិបាកទុក្ខតំ. បុរិមញ្ហិ អត្តនោ បវត្តិសភាវវសេន លក្ខណវចនំ, បច្ឆិមំ កាលន្តរេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយាតិ. តថា បុរិមេន អកុសលានំ អវិសុទ្ធសភាវតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន អវិសុទ្ធវិបាកតំ. បុរិមេន ច អកុសលេ កុសលសភាវតោ និវត្តេតិ, បច្ឆិមេន អព្យាកតសភាវតោ សវិបាកត្តទីបកត្តា បច្ឆិមស្ស. បុរិមេន វា អវជ្ជវន្តតាទស្សនតោ កិច្ចដ្ឋេន រសេន អនត្ថជននរសតំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន សម្បត្តិអត្ថេន អនិដ្ឋវិបាករសតំ. បុរិមេន ច ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានេន សំកិលេសបច្ចុបដ្ឋានតំ, បច្ឆិមេន ផលដ្ឋេន ទុក្ខវិបាកបច្ចុបដ្ឋានតំ. បុរិមេន ច អយោនិសោមនសិការំ អកុសលានំ បទដ្ឋានំ បកាសេតិ. តតោ ហិ តេ សាវជ្ជា ជាតាតិ. បច្ឆិមេន អកុសលានំ អញ្ញេសំ បទដ្ឋានភាវំ វិភាវេតិ. តេ ហិ ទុក្ខវិបាកស្ស ការណំ ហោតីតិ. ឯត្ថ ច ទុក្ខ-សទ្ទោ អនិដ្ឋបរិយាយវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អនិដ្ឋចតុក្ខន្ធវិបាកា ហិ អកុសលា, ន ទុក្ខវេទនាវិបាកាវ. វិបាក-សទ្ទស្ស ផលបរិយាយភាវេ បន និស្សន្ទវិបាកេន អនិដ្ឋរូបេនបិ ទុក្ខវិបាកតា យោជេតព្ពា. វិបាកធម្មតាបដិសេធវសេន អព្យាកតានំ អវិបាកលក្ខណាតិ លក្ខណំ វុត្តន្តិ តទត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិបាការហសភាវា’’តិ អាហ. ឯវំបការានន្តិ អភិញ្ញាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

ឆហិ បទេហិ តិកេសុ, ចតូហិ ទុកេសុ យថាក្កមំ ឆ ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា. ឆក្កភាវោ ន ភវិស្សតីតិ ឯតេន ចតុក្កភាវាភាវោ ទស្សិតនយត្តា ចោទិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថភេទោ ឧបបជ្ជតីតិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ តីហិ ធម្មសទ្ទេហិ វុច្ចមានោ សភាវធារណាទិអត្ថេន អភិន្នោ ឯវ សោ អត្ថោតិ? ន, ជាតិអាទិភេទេន ភេទសព្ភាវតោ. ភេទកា ហិ ជាតិអាទយោ. មាសបទត្ថតាយាតិ មាស-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន. តព្ពចនីយភិន្នត្ថានន្តិ តេហិ កាលសទ្ទាទីហិ វត្តព្ពានំ វិសិដ្ឋត្ថានំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘យថា កាលសទ្ទាទិអភិធេយ្យានំ កាលាទិអត្ថានំ ភិន្នសភាវានម្បិ មាស-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន អភេទោ, ឯវំ ជាតិអាទិភេទេន ភិន្នានម្បិ តេសំ តិណ្ណំ ទ្វិន្នញ្ច អត្ថានំ ធម្ម-សទ្ទាភិធេយ្យភាវេន នត្ថិ ភេទោ’’តិ. វិនិ…បេ… មានាតិ ធម្ម-សទ្ទស្ស រូបាភេទេបិ ភេទការណមាហ. ភិន្នជាតិយត្ថវចនីយតាយ ហិ តស្សេវត្ថភេទោតិ.

សាធេតុន្តិ ពោធេតុំ. ហោតុ អសម្ពន្ធោ, កា នោ ហានីតិ កទាចិ វទេយ្យាតិ អាសង្កាយ អាហ ‘‘បុព្ពា…បេ… នាម ហោន្តី’’តិ. សោ ចាតិ សភាវធារណបច្ចយធរិយមានតាសង្ខាតោ អត្ថោ ន សក្កា វត្តុន្តិ យថាវុត្តស្ស អភាវស្ស អបេក្ខាវុត្តិតាយ វុត្តំ. ន ហិ អបេក្ខាវុត្តិនោ អន្តរេន អបេក្ខិតព្ពំ លភន្តិ. សតិបិ សភាវធារណាទិអត្ថសាមញ្ញេ កុសលជាតិអាទិវិសិដ្ឋស្សេវ តស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា ឯកត្ថតា ន អនុញ្ញាតាតិ វុត្តំ, វចនសិលេសវសេន វា. អថ វាតិអាទិនា តិណ្ណំ ធម្មសទ្ទានំ អភាវត្តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ នានត្ថតាភាវទោសំ បរិហរតិ.

ញាបកហេតុភាវតោ ឧបបត្តិ ឥធ ការណន្តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ការណំ នាម យុត្តី’’តិ. បុនរុត្តីតិអាទិនា ននុ ‘‘កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តត្តា ឯកត្តាបត្តិបិ វត្តព្ពាតិ? សច្ចំ វត្តព្ពា, សា បន អភាវាបត្តិយំ ឯវ អន្តោគធា នានត្តាភាវចោទនាសាមញ្ញេន. ភេទាភេទនិពន្ធនត្តា វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវស្ស សោ អច្ចន្តមភិន្នេសុ និយមេន នត្ថីតិ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវេន អច្ចន្តាភេទំ ទស្សេតិ, ន បន អច្ចន្តំ អភិន្នេសុយេវ វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវំ. អថ វា អច្ចន្តំ អភិន្នេសុ អវិវដសទ្ទត្ថវិវរណត្ថំ បវត្តា. កស្មា? វិសេសនវិសេសិតព្ពាភាវតោតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. អមិត្តំ អភិភវិតុំ សក្កុណាតីតិ សក្កោ, ឥន្ទតីតិ ឥន្ទោ, បុរិមេ ទទាតីតិ បុរិន្ទទោតិ ឯវំ កិរិយាគុណាទិបរិគ្គហវិសេសេន.

ភេទាភេទវន្តេសូតិ វិសេសសាមញ្ញវន្តេសុ. នីល-សទ្ទោ ហិ ឧប្បលសទ្ទសមាយោគោ រត្តុប្បលសេតុប្បលាទិឧប្បលជាតិសាមញ្ញតោ វិនិវត្តេត្វា នីលគុណយុត្តមេវ ឧប្បលជាតិវិសេសំ ជោតេតិ. ឧប្បល-សទ្ទោបិ នីល-សទ្ទសមាយុត្តោ ភមរង្គារកោកិលាទិគតនីលគុណសាមញ្ញតោ អវច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បលវត្ថុគតមេវ នីលគុណំ បកាសេតីតិ វិសេសត្ថសាមញ្ញត្ថយុត្តតា បទទ្វយស្ស ទដ្ឋព្ពា. ឥមិនា នយេន ឥតរត្រាបិ ភេទាភេទវន្តតា យោជេតព្ពា. តាយ តាយ អនុមតិយាតិ តេន តេន សង្កេតេន. តេ តេ វោហារាតិ អច្ចន្តំ អភិន្នេ អត្ថេ បរិយាយភាវេន អច្ចន្តំ ភិន្នេ យថាសកំ អត្ថវិវរណភាវេន ភេទាភេទវន្តេ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន តា តា សមញ្ញា បញ្ញត្តិយោ សិទ្ធាតិ អត្ថោ. សមានេតិ ឯកស្មិំ. កុសលាទិភាវន្តិ កុច្ឆិតសលនាទិភាវំ. អភិធានត្ថោបិ ហិ អនវជ្ជសុខវិបាកាទិអភិធេយ្យត្ថោ វិយ សភាវធារណាទិសាមញ្ញត្ថំ វិសេសេតីតិ.

ឯត្ថាហ ‘‘កិំ បន ការណំ តិកា ឯវ បឋមំ វុត្តា, ន ទុកា, តិកេសុបិ កុសលត្តិកោវ, ន អញ្ញោ’’តិ? វុច្ចតេ – សុខគ្គហណតោ អប្បភេទតោ ច តិកា ឯវ បឋមំ វុត្តា. យស្មា តិកេហិ ពោធិតេ កុសលាទិភេទេ តព្ពិភាគភិន្នា ហេតុអាទយោ វុច្ចមានា សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ. តថា ហិ ‘‘តយោ កុសលហេតូ’’តិអាទិនា កុសលាទិមុខេន ហេតុអាទយោ វិភត្តា, កតិបយភេទា ច តិកា ទ្វាវីសតិបរិមាណត្តា.

តេសុ បន សព្ពសង្គហអសង្ករអាទិកល្យាណភាវេន បឋមំ កុសលត្តិកំ វុត្តំ. និរវសេសា ហិ រូបារូបធម្មា កុសលត្តិកេន សង្គហិតា, ន តថា វេទនាត្តិកាទីហិ. ននុ វិបាកត្តិកាទីហិបិ និរវសេសា ធម្មា សង្គហិតាតិ? សច្ចមេតំ, តេសុ បន អនវជ្ជសាវជ្ជធម្មា ន អសង្ករតោ វុត្តា យថា កុសលត្តិកេ. ននុ ច សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកត្តិកាទីសុបិ តេ អសង្ករតោ វុត្តាតិ? ឯវមេតំ, តេ បន អកល្យាណភូតេ បាបធម្មេ អាទិំ កត្វា វុត្តា, ន ឯវមយំ. អយំ បន កល្យាណភូតេ បុជ្ជភវបរិនិព្ពុតិនិប្ផាទកេ បុញ្ញធម្មេ អាទិំ កត្វា វុត្តោ. ឥតិ ភគវា សណ្ហសុខុមំ រូបារូបទេសនំ អារភន្តោ សព្ពសង្គហអសង្ករអាទិកល្យាណគុណយោគតោ បឋមំ កុសលត្តិកំ ទេសេតិ, កិញ្ច តទញ្ញត្តិកានំ សុខគ្គហណតោ. តថា ហិ កុសលត្តិកមុខេន ‘‘កាមាវចរកុសលតោ ចត្តារោ សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា វេទនាត្តិកាទយោ វិភត្តាតិ.

កុសលត្តិកេបិ ច បធានបាសំសឧភយហិតភាវតោ កុសលា ធម្មា បឋមំ វុត្តា. កុសលា ហិ ធម្មា សុខវិបាកត្តា សព្ពសង្ខតធម្មានំ ឧត្តមា អវជ្ជវិធមនតោ វិញ្ញុប្បសត្ថា ឥធលោកបរលោកេសុ អត្ថាវហា និស្សរណាវហា ច, តស្មា បធានាទិភាវេន បឋមំ វុត្តា, តប្បដិបក្ខត្តា តទនន្តរំ អកុសលា, តទុភយវិបរីតសភាវា តទនន្តរំ អព្យាកតា វុត្តា. កុសលវសេន វា អស្សាទោ, អកុសលវសេន អាទីនវោ, អព្យាកតធម្មេសុ និព្ពានវសេន និស្សរណន្តិ ឥមិនា អស្សាទាទិក្កមេន, កុសលេសុ បតិដ្ឋាយ បណ្ឌិតា អកុសលេ បជហន្តា អព្យាកតធម្មភូតមគ្គផលំ និព្ពានញ្ច សច្ឆិករោន្តីតិ ឥមិនា វា បដិបត្តិក្កមេន អយមនុបុព្ពី ឋបិតាតិ វេទិតព្ពា.

កស្មា បនេត្ថ សេក្ខត្តិកាទីសុ វិយ សរូបតោ បុរិមបទទ្វយបដិក្ខេបវសេន តតិយបទំ ន វុត្តំ ‘‘នេវកុសលា នាកុសលា’’តិ? វិសេសទីបនត្ថំ. យថា ហិ សេក្ខាសេក្ខសភាវេសុ ធម្មេសុ កោចិបិ ធម្មោ តទុភយសភាវេន កេនចិបិ បរិយាយេន កទាចិ អព្យាករណីយោ នាម នត្ថីតិ សេក្ខត្តិកេ បទទ្វយបដិក្ខេបវសេន ‘‘នេវសេក្ខា នាសេក្ខា’’ត្វេវ វុត្តំ, ន ឯវំ ឥធ. ឥធ បន កុសលសភាវា ឯវ ធម្មា អគ្គផលុប្បត្តិយា តថា ន ព្យាករណីយា ហោន្តីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទីបនត្ថំ ‘‘អព្យាកតា’’តិ វុត្តំ. វចនមត្តេ ឯវ វា ឥទំ នានាករណំ ‘‘អព្យាកតា នេវកុសលា នាកុសលា’’តិ ព្យាកត-សទ្ទេន កុសលាកុសលានំ ពោធិតត្តាតិ.

ឯត្ថ ច អកុសលេសុ តណ្ហាយ សព្ពាកុសលេហិ, តេភូមកកុសលាកុសលេហិ វា សមុទយសច្ចំ, តំតំអវសិដ្ឋតេភូមកធម្មេហិ ទុក្ខសច្ចំ, លោកុត្តរកុសលេន មគ្គសច្ចំ, អវសិដ្ឋអព្យាកតវិសេសេន និរោធសច្ចំ ទស្សិតំ ហោតិ. តត្ថ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ. កិញ្ចាបិ នាមរូបបរិច្ឆេទភាវតោ សភាវធម្មនិទ្ធារណបធានា អភិធម្មកថា, តេសំ បន កុសលាទិវិសេសេ និទ្ធារិតេ តស្ស ឧបសម្បាទេតព្ពតាទិបិ អត្ថតោ វុត្តមេវ ហោតិ. អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ (ធ. ប. ១៨៣; ទី. និ. ២.៩០) ឯវមាទិវចនតោ ហិ កុសលាទីនំ ឧបសម្បាទនាទិទស្សនបរំ ភគវតោ សាសនំ, តស្មា កុសលានំ ឧបសម្បាទនំ អកុសលានំ បហានញ្ច ឧបាយោ, អព្យាកតវិសេសស្ស សច្ឆិកិរិយា ផលំ, កុសលាទីនំ ឧបសម្បាទនាទិអត្ថា ទេសនា អាណត្តីតិ អយំ ទេសនាហារោ.

អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្យសម្ភូតដ្ឋេន ច កុសលា, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលា, តទុភយវិបរីតតោ អព្យាកតា, សភាវធារណាទិអត្ថេន ធម្មាតិ អនុបទវិចិននំ វិចយោ ហារោ.

បុជ្ជភវផលបរិនិព្ពុតិនិប្ផត្តិ កុសលេហីតិ យុជ្ជតិ សុខវិបាកត្តា, អបាយទុក្ខសំសារទុក្ខុប្បត្តិ អកុសលេហីតិ យុជ្ជតិ អនិដ្ឋផលត្តា, តទុភយផលានំ អនុប្បត្តិ អព្យាកតេហីតិ យុជ្ជតិ អវិបាកធម្មត្តាតិ អយំ យុត្តិ ហារោ.

កុសលា ធម្មា សុខវិបាកស្ស បទដ្ឋានំ, អកុសលា ទុក្ខវិបាកស្ស, អព្យាកតា កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មានន្តិ អយំ បទដ្ឋានោ ហារោ.

កុសលគ្គហណេន យេ អនវជ្ជសុខវិបាកា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកធម្មធម្មា អនុបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នអនុបាទានិយា…បេ… អរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ កុសលលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា អកុសលគ្គហណេន យេ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកធម្មធម្មា អនុបាទិន្នុបាទានិយា សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកា…បេ… សរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ អកុសលលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តា. តថា អព្យាកតគ្គហណេន យេ អវិបាការហា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា វិបាកា ធម្មា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា ឧបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយា អនុបាទិន្នអនុបាទានិយា…បេ… អរណា ធម្មា, តេ ពោធិតា ភវន្តិ អព្យាកតលក្ខណេន ឯកលក្ខណត្តាតិ អយំ លក្ខណោ ហារោ.

‘‘កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តី’’តិអាទិនា និរុត្តិ វេទិតព្ពា, កុសលាទិមុខេន រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា វិសុទ្ធិបរម្បរាយ ‘‘កថំ នុ ខោ សត្តា អនុបាទិសេសនិព្ពានភាគិនោ ភវេយ្យុ’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អធិប្បាយោ, និទានំ អសាធារណតោ កុសលាទិភេទេន ពុជ្ឈនកសត្តា. សាធារណតោ បន បាកដមេវ. បឋមំ កុសលត្តិកស្ស ទេសនា វិចារិតាយេវាតិ អយំ ចតុព្យូហោ ហារោ.

កុសលគ្គហណេន កល្យាណមិត្តបរិគ្គហោ យោនិសោមនសិការបរិគ្គហោ ច. តត្ថ បឋមេន សកលំ ព្រហ្មចរិយមាវត្តតិ, ទុតិយេន ច យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា. អកុសលគ្គហណេន វុត្តវិបរិយាយេន យោជេតព្ពំ. អព្យាកតគ្គហណេន បន សកលសំកិលេសវោទានបក្ខោ យថារហមាវត្តតីតិ អយំ អាវត្តោ ហារោ.

តត្ថ កុសលា ភូមិតោ ចតុធា វិភត្តា, សម្បយុត្តបវត្តិអាការាទិតោ បន អនេកធា. អកុសលា ភូមិតោ ឯកធា វិភត្តា, សម្បយុត្តាទិតោ អនេកធា. អព្យាកតា បន វិបាកកិរិយរូបនិព្ពានវសេន ចតុធា ភូមិសម្បយុត្តាទិតោ អនេកធា ច វិភត្តាតិ អយំ វិភត្តិ ហារោ.

កុសលា ធម្មា អកុសលានំ តទង្គាទិប្បហានាយ វីតិក្កមាទិប្បហានាយ ច សំវត្តន្តិ, អកុសលា ធម្មា កុសលានំ អនុបសម្បជ្ជនាយ, អព្យាកតេសុ អសង្ខតធាតុ សព្ពសង្ខតនិស្សរណាយាតិ អយំ បរិវត្តោ ហារោ.

កុសលា អនវជ្ជា បុញ្ញានីតិ បរិយាយវចនំ, អកុសលា សាវជ្ជា អបុញ្ញានីតិ បរិយាយ វចនំ, អព្យាកតា អវិបាការហា នេវអាចយគាមី នអបចយគាមីនោតិ បរិយាយវចនន្តិ អយំ វេវចនោ ហារោ.

កុសលាទយោ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិអាទិនា បភវភូមិវេវចនបញ្ញត្តិវសេន យថាសម្ភវំ បរិញ្ញាទិបញ្ញត្តិវសេន ច បញ្ញត្តាតិ អយំ បញ្ញត្តិ ហារោ.

អកុសលានំ កុច្ឆិតានំ បាបធម្មានំ សលនំ កុសានំ វិយ កុសានំ វា រាគាទីនំ លវនំ ឯវំធម្មតាតិ អយំ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន អវតរណំ, តថា កុសេន លាតព្ពា កោសល្លសម្ភូតា ចាតិ បច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ បដិច្ចសមុប្បាទ…បេ… អវតរណំ, បច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាយ វា អាទិអន្តវន្តា អនិច្ចន្តិកា ចាតិ អនិច្ចតាមុខេន អវតរណំ, អនិច្ចតា ឯវ ឧទយព្ពយបដិបីឡិតតាយ ទុក្ខាតិ ទុក្ខតាមុខេន អវតរណំ, និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ធម្មាតិ អព្យាបារតោ សុញ្ញតាមុខេន អវតរណំ, ឯវំ កុសលាតិ ចត្តារោ ខន្ធា ទ្វាយតនានិ ទ្វេ ធាតុយោតិអាទិនា ខន្ធាយតនធាតាទិមុខេនបិ អវតរណំ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន អកុសលាព្យាកតេសុបិ អវតរណំ ទស្សេតព្ពន្តិ អយំ អវតរណោ ហារោ.

កុសលាតិ អារម្ភោ, ធម្មាតិ បទសុទ្ធិ, នោ អារម្ភសុទ្ធិ. តថា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតាតិ, ធម្មាតិ បន បទសុទ្ធិ អារម្ភសុទ្ធិ ចាតិ អយំ សោធនោ ហារោ.

ធម្មាតិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា វិសេសវចនំ កុសលាកុសលាព្យាកតាតិ. តថា កុសលា ធម្មាតិ សាមញ្ញតោ អធិដ្ឋានំ, តំ អវិកប្បេត្វា កាមាវចរំ សោមនស្សសហគតន្តិអាទិ វិសេសវចនំ. អកុសលា ធម្មាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ អយំ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

កុសលានំ ធម្មានំ នវមោ ខណោ ចត្តារិ ច សម្បត្តិចក្កានិ យោនិសោមនសិការោ ឯវ វា ហេតុ, វុត្តវិបរិយាយេន អកុសលានំ ធម្មានំ ហេតុ, កុសលាកុសលា ធម្មា យថាសម្ភវំ អព្យាកតានំ ធម្មានំ ហេតូតិ អយំ បរិក្ខារោ ហារោ.

កុសលាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ ភាវេតព្ពគ្គហណញ្ច. អកុសលាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ បហាតព្ពគ្គហណញ្ច. អព្យាកតាតិ បរិញ្ញេយ្យគ្គហណញ្ចេវ សច្ឆិកាតព្ពគ្គហណញ្ច. ធម្មាតិ បរិញ្ញាទីនំ បវត្តនាការគ្គហណំ. តេន បរិញ្ញេយ្យប្បហានភាវនាសច្ឆិករណានិ ទីបិតានីតិ តទង្គាទិវីតិក្កមាទិប្បហានានិ លោកិយលោកុត្តរា ច ភាវនា ទស្សិតាតិ អយំ សមារោបនោ ហារោ.

កាមញ្ចេតំ អវិសេសតោ សភាវធម្មកថនំ, វិសេសវន្តោ បន ធម្មា វិសេសតោ និទ្ធារិតា. តថា ហិ ចិត្តេនេវ សមយោ និយមិតោ, តស្មា កុសលគ្គហណេន វិសេសតោ សាធិដ្ឋានោ សមថោ វិបស្សនា ច ទស្សិតាតិ. តថា តប្បដិបក្ខតោ អកុសលគ្គហណេន សាធិដ្ឋានា តណ្ហា អវិជ្ជា ច, អព្យាកតគ្គហណេន សបរិវារា ចេតោវិមុត្តិ បញ្ញាវិមុត្តិ ចាតិ អយំ នន្ទិយាវត្តស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា កុសលគ្គហណេន មូលភាវវិសេសតោ តីណិ កុសលមូលានិ, តេសុ ច អទោសេន សីលក្ខន្ធោ, អលោភេន សមាធិក្ខន្ធោ, អមោហេន បញ្ញាក្ខន្ធោ នីយតិ. តថា អកុសលគ្គហណេន តីណិ អកុសលមូលានិ, តេសុ ច លោភេន តទេកដ្ឋា អកុសលា ធម្មា. តថា ទោសមោហេហិ តំតទេកដ្ឋា. អព្យាកតគ្គហណេន អប្បណិហិតានិមិត្តសុញ្ញតា នីយន្តីតិ អយំ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិ.

តថា កុសលគ្គហណេន យតោ កោសល្លតោ សម្ភូតា កុសលា, តំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. តំសហជាតា តទុបនិស្សយា ច សទ្ទហនុស្សហនាបិលាបាវិក្ខេបា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិ. តេហិ ច សព្ពេ សទ្ធម្មា ពោធិតា ភវន្តិ. អកុសលគ្គហណេន អកោសល្លបដិច្ឆាទិតាទីនវេសុ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តាភិនិវេសភូតា ចត្តារោ វិបល្លាសា. អព្យាកតគ្គហណេន យថាវុត្តឥន្ទ្រិយបច្ចយានិ យថាវុត្តវិបល្លាសប្បហានភូតានិ ច ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ ពោធិតានីតិ អយំ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមីតិ ឥមេ តយោ អត្ថនយា.

តេហិ ច សិទ្ធេហិ ទ្វេ កម្មនយាបិ សិទ្ធា ហោន្តីតិ. អយំ តិកោ សព្ពធម្មសង្គហិតសព្ពភាគិយោ វេទិតព្ពោតិ ឥទំ សាសនបដ្ឋានំ.

អយំ តាវ នេត្តិនយេន កុសលត្តិកវណ្ណនា.

ឯវំ វេទនាត្តិកាទីសុបិ យថាសម្ភវំ ចតុសច្ចនិទ្ធារណាទិវិធិនា សោឡស ហារា បញ្ច នយា និទ្ទិសិតព្ពា, អតិវិត្ថារភយេន បន ន វិត្ថារយាម. សក្កា ហិ ឥមិនា នយេន តេសុ តេសុ តិកទុកេសុ តំតំហារនយយោជនានុរូបធម្មនិទ្ធារណវសេន តេ តេ ហារនយា វិញ្ញុនា និទ្ទិសិតុន្តិ.

២. តញ្ច សុខិន្ទ្រិយំ សុខវេទនា ឯវ ហោតិ សាមញ្ញស្ស ភេទបរិយាទានតោ, ភេទស្ស ច សាមញ្ញបរិច្ចាគតោតិ អធិប្បាយោ. យស្មា បន វិសេសសាមញ្ញានិ អវយវសមុទាយា វិយ អញ្ញមញ្ញតោ ភិន្នានិ, តស្មា ‘‘ន បន…បេ… សមានត្ថត្តា’’តិ វុត្តំ. ឥទានិ តមេវ នេសំ ភិន្នតត្វំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិនា វិវរតិ. តន្តិ សុខហេតូនំ ការណំ. តេន សុខស្ស ការណំ សុខហេតុ, សុខស្ស ការណការណំ សុខមូលន្តិ ទស្សេតិ. សុខហេតូនន្តិ ឯត្ថ ហេតុ-សទ្ទេន ការណភាវសាមញ្ញតោ ហេតុបច្ចយា សង្គហិតាតិ អាហ ‘‘បុញ្ញបស្សទ្ធិអាទីន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច សុខមូលសុខហេតូសុ ផលូបចារេន, សុខារម្មណសុខបច្ចយដ្ឋានេសុ សុខសហចរិយាយ, អព្យាបជ្ជនិព្ពានេសុ ទុក្ខាបគមភាវេន សុខបរិយាយោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥដ្ឋាសូតិ សុខុបេក្ខានំ វិបរិណាមាញ្ញាណសង្ខារទុក្ខតាយ អនិដ្ឋភាវោបិ អត្ថីតិ វិសេសេតិ. ឧបេក្ខមេវ វា អបេក្ខិត្វា វិសេសនំ កតំ. សា ហិ អកុសលវិបាកភូតា អនិដ្ឋាបិ អត្ថីតិ. ឯវមាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘សោវគ្គិកំ សុខវិបាក’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៣) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឥដ្ឋបរិយាយោ ហិ ឯត្ថ សុខ-សទ្ទោតិ.

សង្ខារទុក្ខាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឋិតិសុខំ វិបរិណាមទុក្ខំ, អកុសលំ កាយកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាក’’ន្តិអាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. យថាក្កមំ សុខវេទនា ទុក្ខអនិដ្ឋបរិយាយោ ហិ ឯត្ថ ទុក្ខ-សទ្ទោតិ. ទុក្ខវេទនាទុក្ខវត្ថុអាទីសុ ទុក្ខសទ្ទប្បវត្តិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពា. វិបាកាវិបាកភេទាយ សព្ពាយបិ សុខវេទនាយ វសេន លក្ខណស្ស វុត្តត្តា តទុភយានុកូលមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សភាវតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិបាកា សភាវតោ ឥដ្ឋស្ស អនុភវនលក្ខណា. ឥតរា សភាវតោ សង្កប្បតោ ច ឥដ្ឋស្ស ឥដ្ឋាការស្ស វា អនុភវនលក្ខណាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អសមានបច្ចយេហិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិតោ សមានបច្ចយេហិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិ សាតិសយាតិ ឧក្កំសគតិវិជាននវសេន ‘‘សមានបច្ចយេហិ សហុប្បត្តិកាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បាទោ, ឧប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ ឧប្បាទោតិ ទុវិធោបិ ឧប្បាទោ ឯកុប្បាទាតិ ឯត្ថ ឯកសេសនយេន សង្គហិតោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘សមា…បេ… អត្ថោ’’តិ វុត្តំ សិយា. តេន តានិ ឯកវត្ថុកានីតិ ឯតស្ស ច ‘‘កប្បេន្តស្សា’’តិអាទិនា សម្ពន្ធោ. តត្ថ បុរិមវិកប្បេ ឯកំ វត្ថុ និស្សយោ ឯតេសន្តិ យោជនា, ន ឯកំយេវ វត្ថូតិ. ឯកេកភូតស្ស ភូតត្តយនិស្សិតត្តា ចតុភូតនិស្សិតត្តា ច ឧបាទារូបានំ. ទុតិយវិកប្បេ បន ឯកំយេវ វត្ថុ ឯតេសុ និស្សិតន្តិ យោជនា. និស្សយនិស្សិតតាសង្ខាតឧបការោបកត្តព្ពភាវទីបនំ ឯកវត្ថុកវចនន្តិ ទុតិយវិកប្បេ មហាភូតវសេន យោជនា កតា. ឥតរថា ឯកំ វត្ថុ ឯតេសូតិ សមាសត្ថភាវេន ឧបាទារូបានម្បិ បរិគ្គហោ វត្តព្ពោ សិយា. បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនានន្តិ ឥទំ និទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិរិយមនោធាតុចក្ខុវិញ្ញាណាទយោបិ ហិ ឯការម្មណាភិន្នវត្ថុកា ចាតិ បាកដោយមត្ថោតិ. សន្តីរណាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណានិ សង្គយ្ហន្តិ, ឯតានិ ច សម្បដិច្ឆនាទីនិ ចុតិអាសន្នានិ ឥធាធិប្បេតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តានិ ហិ តទុទ្ធំ កម្មជរូបស្ស អនុប្បត្តិតោ ឯកស្មិំយេវ ហទយវត្ថុស្មិំ វត្តន្តិ, ឥតរានិ បន បុរិមបុរិមចិត្តក្ខណុប្បន្នេ ហទយវត្ថុស្មិំ ឧត្តរុត្តរានិ បវត្តន្តីតិ. ឆសុ វា វត្ថូសុ ឯកំ ហទយវត្ថុយេវ វត្ថុ ឯតេសន្តិ ឯវំ បន អត្ថេ សតិ ចុតិអាសន្នតោ ឥតរេសំ សម្បដិច្ឆនាទីនំ គហណំ សិយាតិ ញាតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កស្មា បនេត្ថ កុសលត្តិកានន្តរំ វេទនាត្តិកោវ វុត្តោ’’តិ? កិស្មិំ បន វុច្ចមានេ អយមនុយោគោ ន សិយា, អបិច អវយវានំ អនេកភេទតាទស្សនត្ថា តិកន្តរទេសនា. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ កុសលត្តិកេន សព្ពធម្មានំ តិធា វិភាគំ ទស្សេត្វា បុន តទវយវានំ កុសលាទីនម្បិ អនេកភេទភិន្នតំ ទស្សេន្តេន តេសំ វេទនាសម្បយោគវិភាគវិភាវនត្ថំ ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ. កុសលា ហិ ធម្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា. អកុសលា ធម្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, តថា អព្យាកតា សម្បយោគារហាតិ. ឯវំ កុសលាទិធម្មានំ បច្ចេកំ វេទនាភេទេន វិភាគទស្សនត្ថំ កុសលត្តិកានន្តរំ វេទនាត្តិកំ វត្វា ឥទានិ សុខសម្បយុត្តាទីនំ បច្ចេកំ វិបាកាទិភេទភិន្នតំ ទស្សេតុំ វេទនាត្តិកានន្តរំ វិបាកត្តិកោ វុត្តោ. សុខសម្បយុត្តា ហិ ធម្មា សិយា វិបាកា, សិយា វិបាកធម្មធម្មា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា. តថា អទុក្ខមសុខសម្បយុត្តា, ទុក្ខសម្បយុត្តា បន សិយា វិបាកា, សិយា វិបាកធម្មធម្មាតិ ឥមិនា នយេន អវសេសត្តិកានំ ទុកានញ្ច តស្ស តស្ស អនន្តរវចនេ បយោជនំ វិភាវេតព្ពំ.

៣. វិបាកនិរុត្តិញ្ច លភន្តីតិ តេសុ វិបាកសទ្ទស្ស និរុឡ្ហតំ ទស្សេតិ. សុក្កកណ្ហាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អកណ្ហអសុក្កផស្សាទិភាវោ បរិគ្គហិតោ. សតិ បន បាក-សទ្ទស្ស ផលបរិយាយភាវេ រូបំ វិយ ន និហីនោ បក្កំ វិយ វិសិដ្ឋោ បាកោតិ វិបាកោតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្យាបារតាតិ សឧស្សាហតា. សន្តានេ សព្យាបារតាតិ ឯតេន ចិត្តប្បយោគសង្ខាតេន កិរិយាភាវេន វិបាកធម្មានំ សន្តានវិសេសមាហ ‘‘យតោ យស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ កុសលាកុសលា ចេតនា, តំសន្តានេ ឯវ តស្សា វិបាកុប្បត្តី’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្យាបារតា’’តិ ឯតេន អាវជ្ជនទ្វយំ វិបាកញ្ច និវត្តេតិ, ‘‘អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានេ’’តិ ឥមិនា អវសិដ្ឋំ កិរិយំ និវត្តេតិ. ឧភយេនបិ អនុសយសហាយសឧស្សាហតាលក្ខណា វិបាកធម្មធម្មាតិ ទស្សេតិ. លោកុត្តរកុសលានម្បិ ហិ អនុសយា ឧបនិស្សយា ហោន្តិ, យតោ ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ…បេ… តស្មិំ សមយេ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (វិភ. ៣៤២) អរិយមគ្គចេតនាយ អវិជ្ជាឧបនិស្សយតា បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ បកាសិតា. និរុស្សាហសន្តភាវលក្ខណា វិបាកា, ឧភយវិបរីតលក្ខណា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មាតិ.

អភិញ្ញាទិកុសលានន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៣៤) ឥមិនា តិកេន សង្គហិតំ គតិឧបធិកាលបយោគាភាវេន អវិបាកំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ឧបបជ្ជវេទនីយញ្ច សង្គណ្ហាតិ. អបរាបរិយវេទនីយំ បន សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មាទិភាវំ ន ភជតិ. ភាវនាយ បហាតព្ពាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទស្សនេន បហាតព្ពំ សង្គណ្ហាតិ. ឧភយម្បិ ‘‘វិបាកានុប្បាទនេ’’តិ វចនតោ គតិឧបធិកាលបយោគាភាវេន អនុប្បន្នវិបាកមេវ អធិប្បេតំ ភាវនាយ បហាតព្ពស្សបិ បវត្តិវិបាកស្ស អនុជាននតោ. យេសំ បន ភាវនាយ បហាតព្ពា អវិបាកា, តេសំ មតេន អាទិ-សទ្ទេន ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស អហោសិកម្មន្តិ ឯវំបការស្សេវ បរិគ្គហោតិ វេទិតព្ពំ.

៤. ‘‘កថមាទិន្នា’’តិ អយម្បិ បញ្ហោ លព្ភតិ. ‘‘ផលភាវេនា’’តិ ហិ អាទានប្បការវចនំ. កេសញ្ចិ គោត្រភុបច្ចវេក្ខណាទីនំ ឧបេតកិរិយភូតានំ តំកត្តុភូតានញ្ច អត្ថានំ ឧបេតព្ពសម្ពន្ធភាវតោ តទភិធាយិនោបិ សទ្ទា សម្ពន្ធា ឯវាតិ ‘‘ឧបេតសទ្ទសម្ពន្ធិនា’’តិ វុត្តំ. ឧបេតន្តិ ហិ ឧបេតព្ពត្ថេ វុច្ចមានេ អវស្សំ ឧបេតកិរិយា ឧបេតា ច ញាយតីតិ. ‘‘រូបធាតុយា ខោ បន, គហបតិ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា យេ ឧបយុបាទានា, ចេតសោ អធិដ្ឋានា អភិនិវេសា អនុសយា’’តិអាទីសុ ‘‘ឧបយោ’’តិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ឧបយ…បេ… ទិដ្ឋីហី’’តិ. យថាសម្ភវន្តិ ‘‘អារម្មណករណវសេនា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តអត្ថេសុ យោ យោ សម្ភវតិ យោជេតុំ, សោ សោតិ អត្ថោ. ន វចនានុបុព្ពេនាតិ ‘‘កិំ បន តំ ឧបេត’’ន្តិអាទិនា វុត្តវចនានុបុព្ពេន ន យោជេតព្ពោ. សព្ពបច្ចយុប្បន្នានន្តិ សព្ពតេភូមកបច្ចយុប្បន្នានំ. នាបជ្ជតិ សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ វិសេសត្ថិនា ច វិសេសោ អនុបយុជ្ជតីតិ តំ បន វិសេសំ វុត្តប្បការំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ពោធនេយ្យា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឧបេតំ ទីបេតីតិ យថា ‘‘បាចរិយោ’’តិ ឯត្ថ បគតោ អាចរិយោ បាចរិយោតិ ប-សទ្ទោ បគតំ ទីបេតិ, ឯវំ ឧប-សទ្ទោ ឧបេតំ ទីបេតិ ឯវ, ន ចេត្ថ គតាទិអត្ថានំ ឯកន្តេន បច្ចត្តវចនយោគោ ឥច្ឆិតោតិ. អតិសទ្ទោ វិយាតិ ច ឥទំ សសាធនកិរិយាទីបនសាមញ្ញេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយភាវេនាតិ ឯតេន បុរិមនិព្ពត្តិំ វិសេសេតិ. តេន សហជាតស្សបិ ឧបាទានស្ស សង្គហោ កតោ ហោតិ. សហជាតោបិ ហិ ធម្មោ បច្ចយភូតោ បុរិមនិប្ផន្នោ វិយ វោហរីយតិ យថា ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ មហាភូតា’’តិ, ‘‘ឯកំ ខន្ធំ បដិច្ច តយោ ខន្ធា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣) ច. ធាតុកថាយំ បកាសិតន្តិ ‘‘ឧបបត្តិភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ. កតិហិ អសង្គហិតោ. ន កេហិចិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា អសង្គហិតោ’’តិ (ធាតុ. ៦៧) ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ. តស្មា ឯវាតិ ឧបាទិន្នសទ្ទានបេក្ខត្តា ឯវ. អវិសេសេត្វាតិ ឧបាទិន្នានុបាទិន្នវិសេសំ អកត្វា. ឧបាទានានំ អារម្មណភាវានតិវត្តនតោ ឧបាទានេហិ ឧបាទាតព្ពាតិ វា ឧបាទានិយា, ឧបាទាតុំ វា អរហន្តីតិ ឧបាទានិយា, ឧបាទានេ និយុត្តាតិ វា ឧបាទានិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

៥. វិពាធនំ បីឡនំ កិលមនំ ឧបតាបោ បរិឡាហោ អប្បស្សទ្ធិភាវោ. វិទូសិតា មលីនា ច យតោ កេចិ អកិលេសសភាវាបិ អនិដ្ឋផលា គារយ្ហា ច ជាតា.

៦. ‘‘សីលមត្តកំ, បរំ វិយ មត្តាយា’’តិអាទីសុ មត្តា-សទ្ទស្ស បមាណវាចកតា ទដ្ឋព្ពា. មរិយាទវាចកោ វា មត្តា-សទ្ទោ. វិចារោ ហេត្ថ ឈានង្គេសុ ហេដ្ឋិមមរិយាទោ, ន បឋមជ្ឈានឧបចារជ្ឈានេសុ វិយ វិតក្កោ. សា បន វិចារមរិយាទតា វិតក្កាភាវេន ឯតេសំ ជាតាតិ អវិតក្កគ្គហណំ កតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អវិតក្កា ហុត្វា វិចារមរិយាទឈានង្គេសុ វិចារហេដ្ឋិមកោដិកាតិ. អថ វា ឦសទត្ថោ មត្តា-សទ្ទោ ‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – វិតក្ករហិតា ភាវនាយ អតិសុខុមភូតវិចារត្តា ឦសំ វិចារា ច អវិតក្កវិចារមត្តាតិ. ន ហិ ឥតោ បរំ វិចារោ អត្ថីតិ. យទិ វិតក្កវិសេសរហិតា វិចារមត្តា, ឯវំ សន្តេ អវិតក្កវចនំ កិមត្ថិយន្តិ អាហ ‘‘វិចារមត្តវចនេនា’’តិអាទិ. យទិ វិចារមត្តតោ អញ្ញេសម្បិ អវិតក្កានំ អត្ថិភាវជោតនត្ថំ អវិតក្កវចនំ, អវិតក្កា ច វិចារមត្តា អវិចារាតិ និវត្តេតព្ពា គហេតព្ពា ច, ឯវំ សតិ វិចារមត្តា វិសេសនំ, អវិតក្កា វិសេសិតព្ពាតិ វិចារមត្តាវិតក្កាតិ វត្តព្ពន្តិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ’’តិអាទិ. យថាកាមន្តិ វត្តុឥច្ឆានុរូបំ. យេន យេន ហិ បការេន ធម្មេសុ និវត្តេតព្ពគហេតព្ពភាវា លព្ភន្តិ, តេន តេន បការេន វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវោ សម្ភវតីតិ. បទានំ អនុក្កមោ បទានុក្កមោ.

អវិតក្កា សវិតក្កា ច សវិចារា អវិចារា ចាតិ អវិតក្កាសវិចារា សវិតក្កា អវិចារាតិ យោជេតព្ពំ. ឧភយេកទេសទស្សនម្បិ ឧភយទស្សនន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘យទិ សវិតក្កសវិចារា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតរម្បិ បកាសេតុន្តិ ឥទំ យថា សវិតក្កសវិចារេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កោ អវិតក្កសវិចារតាយ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តោ’’តិ វុត្តោ, ឯវំ យថាវុត្តចិត្តុប្បាទេសុ វិចារោ ‘‘សវិតក្កអវិចារោ’’តិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិតក្កាភាវេន ឯតេ វិចារមត្តាតិ អយម្បិ អត្ថោ វិសេសនិវត្តិអត្ថំយេវ មត្តា-សទ្ទំ គហេត្វា វុត្តោ. វិចារមត្តាតិ ហិ វិចារមត្តវន្តោតិ វិញ្ញាយមានត្តា តទញ្ញវិសេសវិរហសាមញ្ញតោ និវត្តេត្វា វិតក្កវិសេសវិរហសង្ខាតេ អវិតក្ក-សទ្ទោ សន្និធាបិតោ វិសេសេតិ ទុតិយជ្ឈានធម្មេតិ. យថាហ ‘‘ន វិចារតោ’’តិអាទិ.

៧. វេទយមានាតិ អនុភវមានា. សុខាការេតិ ឥដ្ឋាការេ, ឥដ្ឋានុភវនាការេ វា. ឧទាសិនាតិ នតិអបនតិរហិតា. សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា តេសំ ព្យវធាយិកាភាវតោ. សុខទុក្ខានិ វិយ ហិ សុខទុក្ខានំ អនន្តរំ បវត្តនតោ ព្យវធាយិកាភូតា ន តេហិ វិរុជ្ឈតិ, ន បន សុខទុក្ខានិ អនន្តរាបវត្តិតោ. ‘‘ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ ឧបេក្ខា’’តិ អយំ បនត្ថោ ឥធ ឧបេក្ខា-សទ្ទស្ស សព្ពុបេក្ខាបរិយាទានតោ ន វុត្តោ. ន ហិ លោភសម្បយុត្តាទិឧបេក្ខា ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ. តស្មាតិ យស្មា បីតិសហគតាយេវ ន សុខសហគតា, សុខសហគតាបិ ន បីតិសហគតា ឯវាតិ បីតិសហគតា សុខសហគតា ច អញ្ញមញ្ញំ ភិន្នា, តស្មា. សតិបិ សុខសហគតានំ យេភុយ្យេន បីតិសហគតភាវេ យេន សុខេន សមន្នាគតា សុខសហគតា ឯវ ហោន្តិ, ន បីតិសហគតា, តំ សុខំ និប្បីតិកសុខន្តិ អយំ វិសេសោ ឥមិនា តិកេន ទស្សិតោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘បីតិសហគតាតិ វត្វា’’តិអាទិមាហ.

សិទ្ធោតិ សាវសេសំ និរវសេសញ្ច សុខបីតិយោ សង្គហេត្វា បវត្តេហិ បឋមទុតិយបទេហិ យោ បីតិសហគតោ ធម្មវិសេសោ, តំ សុខំ, យោ ច សុខសហគតោ ធម្មវិសេសោ, សា បីតីតិ សតិបិ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋភាវេ បទន្តរសង្គហិតភាវទីបនតោសិទ្ធោ ញាតោ វិទិតោតិ អត្ថោ. ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ អតិបណីតសុខន្តិ ឱឡារិកង្គតោ នីហរិត្វា តស្ស បណីតភាវំ ទស្សេតុំ អយំ តិកោ វុត្តោ’’តិ កេចិ វទន្តិ, តទេតំ សព្ពេសំ សុខវេទនាសម្បយុត្តធម្មានំ ឥធ ‘‘សុខសហគតា’’តិ វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ. តថា ហិ ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៣) ‘‘កាមាវចរកុសលតោ ចត្តារោ សោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៥៩៨) ច និទ្ទេសោ បវត្តោតិ.

៨. និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហ, ន និព្ពានបដិវិជ្ឈនំ, ឥតរថា គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ អចោទនីយា សិយាតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចករណេន សោតាបត្តិមគ្គោវ ទស្សនន្តិ ឧក្កំសគតិវិជាននេន និព្ពានស្ស បដិវិជ្ឈនមេវ ទស្សនន្តិ គោត្រភុស្ស ទស្សនភាវាបត្តិ ន ចោទេតព្ពាវាតិ? ន, ទស្សនសាមញ្ញស្សេវ សុយ្យមានត្តា ទស្សនកត្តព្ពកិច្ចករណានញ្ច ភេទេន វុត្តត្តា. តត្ថ យទិបិ ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៨២) វិយ អភិន្នកាលស្សបិ ភិន្នកាលស្ស វិយ ភេទោបចារទស្សនតោ ភេទវចនំ យុត្តំ, ទស្សនវិសេសេ បន អធិប្បេតេ ទស្សនសាមញ្ញវចនំ ន កត្តព្ពន្តិ ទស្សនសាមញ្ញមត្តំ គហេត្វា ចោទនា កតាតិ ‘‘និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយាហា’’តិ វុត្តំ. ទុតិយតតិយមគ្គានម្បិ ធម្មចក្ខុបរិយាយសព្ភាវតោ ‘‘ភាវនាភាវំ អប្បត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ភាវនា វឌ្ឍនា. សា ច ពហុលំ ឧប្បត្តិយា ហោតីតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ និព្ពត្តនេនា’’តិ. តថា ហិ សតីតិ ‘‘ឧភយបដិក្ខេបវសេនា’’តិ បទស្ស ទស្សនភាវនាបដិក្ខេបវសេនាតិ អត្ថេ សតិ. ននុ លោកិយសមថវិបស្សនាបិ យថាពលំ កាមច្ឆន្ទាទីនំ បហាយកា, តត្រ កថមិទំ វុត្តំ, ន ច អញ្ញោ បហាយកោ អត្ថីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អញ្ញេហី’’តិអាទិ.

៩. អប្បហាតព្ពហេតុមត្តេសូតិ អប្បហាតព្ពហេតុកមត្តេសុ. សព្ពោ កុសលាព្យាកតធម្មោ យថាធិប្បេតត្ថោ. សមាសោ ន ឧបបជ្ជតិ អសមត្ថភាវតោ. យេសន្តិ យេ តតិយរាសិភាវេន វុត្តា ធម្មា, អត្ថោ តេសំ. ឧភិន្នន្តិ វិសុំ វិសុំ យោជេតព្ពតាយ ទ្វេ បហាតព្ពហេតុសទ្ទាតិ កត្វា វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘នេវទស្សនេន នភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថី’’តិ ឯតំ វចនំ. តេហិ ទស្សនភាវនាបទេហិ យុត្តេន បហាតព្ពហេតុកបទេន. ឯវញ្ច កត្វាតិ ឯវំ ទស្សនភាវនាបទេហិ បហាតព្ពហេតុកបទស្ស វិសុំ វិសុំ យោជនតោ. ឯវញ្ហិ បុរិមបទទ្វយ…បេ… ទស្សនមេតំ ហោតីតិ. ឯវន្តិ ទស្សនភាវនាហិ នបហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ឯវំ អត្ថេ សតិ. ‘‘ហេតុ…បេ… សិយា’’តិ ឯតស្ស ‘‘បុរិមស្មិញ្ហិ អត្ថេ’’តិអាទិនា អហេតុកានំ អគ្គហិតភាវទស្សនវសេន អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា ទុតិយស្សេវ អត្ថស្ស យុត្តភាវំ វិភាវេន្តោ ‘‘គហេតព្ពត្ថស្សេវា’’តិអាទិមាហ. សោ ហិ ‘‘ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា គហេតព្ពត្ថោ.

១០. អញ្ញថាតិ អារម្មណករណមត្តេ អធិប្បេតេ. កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘អារម្មណំ កត្វាតិ ឯតេន ចតុកិច្ចសាធកំ អារម្មណករណំ វុច្ចតី’’តិ? សាមញ្ញជោតនាយ វិសេសេ អវដ្ឋានតោ អរិយមគ្គធម្មានំយេវ ច អបចយគាមិភាវតោ. ‘‘ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា អបចយគាមិនោ’’តិ (ធ. ស. ១០២១) ហិ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អរិយមគ្គានំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. ឯតេនេវ វា វិសេសុបលក្ខណហេតុភូតេន វចនេន យថាវុត្តោ អារម្មណករណវិសេសោ វិញ្ញាយតិ. ឧក្កំសគតិវិជាននេន វា អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ចវេក្ខណាទីនន្តិ វោទានាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ហេតុភាវេនាតិ សម្បាបកហេតុភាវេន. ញាបកោ ការកោ សម្បាបកោតិ តិវិធោ ហិ ហេតុ, តថា ញាបេតព្ពាទិភាវេន ផលំ. យថា និរយាទិមនុស្សភាវាទិគាមិបដិបទាភាវតោ អកុសលលោកិយកុសលចិត្តុប្បាទា ‘‘អាចយគាមិនោ ធម្មា’’តិ វុត្តា, ន មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិលោកិយសម្មាទិដ្ឋិអាទិធម្មា ឯវ, ឯវំ និព្ពានគាមិបដិបទាភាវតោ លោកុត្តរកុសលចិត្តុប្បាទា ‘‘អបចយគាមិនោ’’តិ ទដ្ឋព្ពា, ន អរិយមគ្គធម្មា ឯវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុរិមបច្ឆិមាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អរិយមគ្គស្សេវ និព្ពានគាមិបដិបទាភាវោ បរិព្យត្តោតិ តស្សេវ អបចយគាមិភាវោ យុត្តោ, តទនុវត្តកត្តា បន សេសធម្មេ សង្គហេត្វា វុត្តំ. អបចយេ ទុក្ខបរិជាននាទិនា សាតិសយំ គមនំ យេសន្តេ អបចយគាមិនោតិ ‘‘មគ្គា ឯវ អបចយគាមិនោ’’តិ វុត្តំ. បុរិមបច្ឆិមានន្តិ ច ឥមស្មិំ តិកេ បឋមបទទុតិយបទសង្គហិតានំ អត្ថានន្តិ អត្ថោ. ‘‘ជយំ វេរំ បសវតិ (ធ. ប. ២០១), ចរំ វា យទិ វា តិដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៨៦, ១១០; សុ. និ. ១៩៥) វិយ សានុនាសិកោ អាចយ-សទ្ទោតិ ‘‘អនុនាសិកលោបោ កតោ’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អាចិន’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘អាចយ’’ន្តិ ព្យត្តយវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាចយា ហុត្វា គច្ឆន្តីតិ ឯតេន អបចិនន្តីតិ អបចយា, អបចយា ហុត្វា គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ អយមត្ថោ នយតោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១. លោកិយេសុ អសេក្ខភាវានាបត្តិ ទដ្ឋព្ពាតិ កស្មា ឯវំ វុត្តំ, ននុ –

‘‘សិក្ខតីតិ ខោ ភិក្ខុ តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សិក្ខតិ, អធិសីលម្បិ សិក្ខតិ អធិចិត្តម្បិ សិក្ខតិ អធិបញ្ញម្បិ សិក្ខតិ. សិក្ខតីតិ ខោ ភិក្ខុ តស្មា សេក្ខោតិ វុច្ចតិ (អ. និ. ៣.៨៦). យោបិ កល្យាណបុថុជ្ជនោ អនុលោមបដិបទាយ បរិបូរការី សីលសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយានុយោគមនុយុត្តោ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ ‘អជ្ជ វា ស្វេ វា អញ្ញតរំ សាមញ្ញផលំ អធិគមិស្សាមី’តិ, សោបិ សិក្ខតីតិ សេក្ខោ’’តិ –

វចនតោ យថាវុត្តកល្យាណបុថុជ្ជនស្សបិ សីលាទិធម្មា សេក្ខាតិ វុច្ចន្តីតិ? ន, បរិយាយភាវតោ. និប្បរិយាយេន ហិ សេក្ខាសេក្ខភាវោ យថាសម្ភវំ មគ្គផលធម្មេសុ ឯវាតិ លោកិយេសុ សេក្ខភាវាសង្កាភាវតោ អសេក្ខភាវានាបត្តិ វុត្តា. តេនេវាហ ‘‘សីលសមាធី’’តិអាទិ. អរហត្តផលធម្មាបិ សិក្ខាផលភាវេន បវត្តនតោ ហេដ្ឋិមផលធម្មា វិយ សិក្ខាសុ ជាតាតិអាទិអត្ថេហិ សេក្ខា សិយុំ, ហេដ្ឋិមផលធម្មាបិ វា សិក្ខាផលភាវេន បវត្តនតោ អរហត្តផលធម្មា វិយ អសេក្ខាតិ ចោទនំ មនសិកត្វា ‘‘បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចត្តា’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘ហេដ្ឋិមផលេសុ បនា’’តិអាទិ. ‘‘តំ ឯវ សាលិំ ភុញ្ជាមិ, សា ឯវ តិត្តិរី, តានិ ឯវ ឱសធានី’’តិអាទីសុ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេន ច សេក្ខសទិសា អសេក្ខា យថា ‘‘អមនុស្សោ’’តិ វុត្តំ ហោតីតិ អញ្ញេ. អញ្ញត្ថ ‘‘អរិដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ វុទ្ធិអត្ថេបិ អ-ការោ ទិស្សតីតិ វុទ្ធិប្បត្តា សេក្ខា អសេក្ខាតិ អយម្បិ អត្ថោ វុត្តោ.

១២. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. វិតក្កាទិវិក្ខម្ភនសមត្ថតាបិ ហេត្ថ លព្ភតីតិ. អកុសលវិទ្ធំសនរសត្តា វា កុសលានំ តត្ថ សាតិសយកិច្ចយុត្តតំ បរិត្តធម្មេហិ មហគ្គតានំ បកាសេតុំ ‘‘កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយា’’តិ វុត្តំ. វិបាកកិរិយេសុ ទីឃសន្តានតាវ, ន កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតា វិបុលផលតា ចាតិ អត្ថោ. ‘‘វិបុលំ ផលំ វិបុលផល’’ន្តិ ឯវំ បន អត្ថេ គយ្ហមានេ វិបាកេសុបិ វិបុលផលតា លព្ភតេវ. សោបិ ឯកសេសនយេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. មហន្តេហិ គតា បដិបន្នាតិ អយំ បនត្ថោ តិណ្ណម្បិ សាធារណោតិ. គុណតោ អយំ ឯត្តកោតិ សត្តានំ បមាណំ ករោន្តា វិយ បវត្តន្តីតិ ឱឡារិកា កិលេសា ‘‘បមាណករា’’តិ វុត្តា. តេហិ បរិតោ ខណ្ឌិតា បរិច្ឆិន្នាតិ បរិត្តា. សតិបិ កេហិចិ បរិច្ឆិន្នត្តេ មហាបមាណភាវេន គតា បវត្តាតិ មហគ្គតា. បរិច្ឆេទករានំ កិលេសានំ សុខុមានម្បិ អគោចរភាវតោ តេហិ ន កថញ្ចិបិ បរិច្ឆិន្នា វីតិក្កន្តាតិ អបរិច្ឆិន្នា អប្បមាណា, យតោ តេ ‘‘អបរិយាបន្នា’’តិបិ វុច្ចន្តិ.

១៤. តិត្តិំ ន ជនេន្តិ សន្តតរតាយ អសេចនកភាវតោ. ឯត្ថ ច ‘‘បមាណករេហី’’តិអាទិកោ អត្ថវិកប្បោ ‘‘អតប្បកត្ថេនា’’តិអាទិកាយ ហីនត្តិកបទវណ្ណនាយ បរតោ ពហូសុ បោត្ថកេសុ លិខីយតិ, យថាឋានេ ឯវ បន អានេត្វា វត្តព្ពោ.

១៥. លោកិយសាធុជនេហិបិ អតិជិគុច្ឆនីយេសុ អានន្តរិយកម្មនត្ថិកវាទាទីសុ បវត្តិ វិនា វិបល្លាសពលវភាវេន ន ហោតីតិ ‘‘វិបរិយាសទឡ្ហតាយា’’តិ វុត្តំ. ឯតេនាតិ ‘‘វិបាកទានេ សតី’’តិអាទិនា សតិបិ កាលនិយមេ វិបាកុប្បាទនេ សាសង្កវចនេន. តស្មាតិ យស្មា យថាវុត្តនយេន និយតតាយ អតិប្បសង្គោ ទុន្និវារោ, តស្មា. ពលវតា…បេ… បវត្តីតិ ឯតេន អសមានជាតិកេន អនិវត្តនីយវិបាកតំ, សមានជាតិកេន ច វិបាកានុប្បាទនេបិ អនន្តរំ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាយ អវិហន្តព្ពតំ អនន្តរិកានំ ទស្សេតិ. យតោ តេសំ វិបាកធម្មតា វិយ សភាវសិទ្ធា និយតានន្តរិយតា. អញ្ញស្ស…បេ… ទានតោតិ ឥមិនាបិ អសមានជាតិកាទីហិ អនិវត្តនីយផលតំ ឯវ វិភាវេតិ.

ចោទកោ អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘ននូ’’តិអាទិនា អតិប្បសង្គមេវ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ. ឯកន្តេតិ អវស្សម្ភាវិនិ. សន្និយតត្តាតិ សម្បាទនេ ជននេ និយតភាវតោ. ឧបរតា អវិបច្ចនសភាវាសង្កា យេសុ តានិ ឧបរតាវិបច្ច…បេ… សង្កានិ, តព្ភាវោ ឧប…បេ… សង្កត្តំ, តស្មា. ‘‘ន សមត្ថតាវិឃាតត្តាតិ ពលវតាបិ អានន្តរិយេន អនុបហន្តព្ពតំ អាហ. ឧបត្ថម្ភកានិ អនុពលប្បទាយកានិ ហោន្តិ ឧប្បត្តិយា សន្តានស្ស វិសេសិតត្តា. តេន នេសំ វិបាកានុប្បាទនេបិ អមោឃវុត្តិតំ អាហ.

១៦. មគ្គកិច្ចំ បរិញ្ញាទិ. អដ្ឋង្គិកមគ្គសម្មាទិដ្ឋិមគ្គសម្បយុត្តាលោភាទោសសង្ខាតេហិ មគ្គហេតូហិ មគ្គសម្បយុត្តខន្ធសេសមគ្គង្គសម្មាទិដ្ឋីនំ សហេតុកភាវទស្សនតោ តិណ្ណំ នយានំ អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេនាតិ វុត្តំ. ហេតុពហុតាវសេនាតិ ពហុហេតុកស្ស បឋមនយស្ស អនន្តរំ ពហុហេតុកតាសាមញ្ញេន និក្ខេបកណ្ឌបាឡិយំ តតិយំ វុត្តនយោ ឥធ អដ្ឋកថាយំ ទុតិយំ វុត្តោ. យថាសកំ បច្ចយេហិ បវត្តមានេសុ និរីហកេសុ ធម្មេសុ កេសញ្ចិ អនុវត្តនីយភាវោ ន កេវលំ ធម្មសភាវតោយេវ, អថ ខោ បុរិមធម្មានំ បវត្តិវិសេសេនបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពាភិសង្ខារវសេនា’’តិ. បវត្តិវិសេសោ ហិ បុរិមបុរិមានំ ចិត្តចេតសិកានំ ឧត្តរុត្តរេសុ វិសេសាធានំ ភាវនាបុព្ពាភិសង្ខារោតិ. អនុវត្តយមានោតិ គរុការយមានោ. ឧទាហរណវសេនាតិ និទស្សនវសេន, ន និរវសេសទស្សនវសេន. យស្មា បនាតិអាទិនា យថាវុត្តំ អត្ថំ បាឋន្តរេន សាធេតិ. តត្ថ ហិ អធិបតិបច្ចយស្ស បច្ចនីយេ ឋិតត្តា មគ្គោ អធិបតិ មគ្គាធិបតីតិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ. សមានសទ្ទត្ថវសេនាតិ សតិបិ អញ្ញបទត្ថសមានាធិករណសមាសត្ថភេទេ មគ្គាធិបតិសទ្ទត្ថភេទាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១៧. ឧប្បន្ន-សទ្ទោ ឧប្បាទាទិំ បដិបជ្ជមានោ, បត្វា វិគតោ ចាតិ ទុវិធេសុ អត្ថេសុ ឧភយេសម្បិ វាចកោ, ន បុរិមានំយេវាតិ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុប្បន្នា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បន្នភាវោ ឧប្បាទាទិប្បត្តតា. តេន អតីតាបិ សង្គហិតា ហោន្តិ. តេនេវាហ ‘‘សព្ពោ ឧប្បន្នភាវោ’’តិ. ឧប្បន្នធម្មភាវោ ‘‘ឧប្បន្នា ធម្មា’’តិ បទេន គហិតធម្មភាវោ, វត្តមានធម្មភាវោតិ អត្ថោ. យោ វា ឧប្បាទាទិប្បត្តោ អត្តនោ ច សភាវំ ធារេតិ បច្ចយេហិ ច ធារីយតិ, សោ ឧប្បន្នធម្មោតិ បច្ចុប្បន្នភាវោ ឧប្បន្នធម្មភាវោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧប្បន្នធម្មេ វត្វា ‘‘អនុប្បន្នា’’តិ វចនំ ន យថាធិគតបដិសេធនន្តិ កថមិទំ បច្ចេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឧប្បន្នាតិ បទេន អតីតាបិ សង្គហិតា. យទិ ន សង្គហិតា, និព្ពានំ វិយ តេបិ នវត្តព្ពាតិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តថា វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ បន តេសំ មតិមត្តមេវ. អយំ បន តិកោ ទ្វិន្នំ អទ្ធានំ វសេន បូរេត្វា ទស្សិតោតិ អដ្ឋកថាយំ វក្ខតីតិ. ឯវំ សន្តេ កស្មា អតីតា នវត្តព្ពាតិ ន វុត្តាតិ? ធម្មវសេន អសង្គហិតត្តាភាវតោ. ធម្មវសេន ហិ អសង្គហិតំ និព្ពានំ តត្ថ នវត្តព្ពំ ជាតំ, ន ច និយោគតោ អតីតា នាម ធម្មា កេចិ អត្ថិ, យេ ឥធ អសង្គហិតត្តា នវត្តព្ពា សិយុន្តិ. ផលនិព្ពត្តិតោ ការណស្ស បុរេតរំ និព្ពត្តិ ឥធ បរិនិដ្ឋិតសទ្ទេន វុច្ចតិ, ន តស្ស ហុត្វា វិគតភាវោតិ អាហ ‘‘អនាគតេ វា’’តិ. យតោ មេត្តេយ្យស្ស ភគវតោ ឧប្បជ្ជនកផលម្បិ ‘‘ឧប្បាទី’’តិ វុច្ចតិ.

២០. យស្ស ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិអាទិនា ‘‘តេនានន្ទា’’តិអាទិបាឡិយា ហេដ្ឋាបាឡិំ អត្ថវសេន ទស្សេតិ. អយញ្ហិ តត្ថ បាឡិ –

‘‘កថញ្ចានន្ទ, ភិក្ខុ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតិ សន្និសាទេតិ ឯកោទិំ ករោតិ សមាទហតិ. ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ ខោ…បេ… សមាទហតិ. សោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ, តស្ស អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតិ. ឯវំ សន្តមេតំ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឯវំ សម្បជានាតិ អជ្ឈត្តំ ខោ មេ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតីតិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. សោ ពហិទ្ធា សុញ្ញតំ…បេ… អជ្ឈត្តពហិទ្ធា សុញ្ញតំ…បេ… សោ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តស្ស អានេញ្ជំ មនសិករោតោ អានេញ្ជាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ…បេ… មុច្ចតីតិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ. តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៨).

តត្ថ អជ្ឈត្តសុញ្ញតាទីសូតិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ច សុញ្ញតាយ អានេញ្ជេ ច. បឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេតិ បាទកភូតបឋមជ្ឈានាទិសមាធិនិមិត្តេ. អបគុណបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស ហិ អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិករោតោ តត្ថ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ ពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ‘‘កាលេន អត្តនោ សន្តានេ, កាលេន បរស្ស សន្តានេ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. តតោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតុកាមោ ‘‘អរូបសមាបត្តិយំ នុ ខោ កថ’’ន្តិ អានេញ្ជំ មនសិ ករោតិ, តត្ថបិ ន បក្ខន្ទតិ. ‘‘ឥទានិ មេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតី’’តិ វិស្សដ្ឋវីរិយេន ន ភវិតព្ពំ, បាទកជ្ឈានមេវ បន សាធុកំ បុនប្បុនំ មនសិ កាតព្ពំ, ឯវមស្ស រុក្ខំ ឆិន្ទតោ ផរសុម្ហិ អវហន្តេ បុនប្បុនំ និសិតនិសិតំ ការេត្វា ឆិន្ទន្តស្ស ឆិជ្ជេ ផរសុ វិយ កម្មដ្ឋានេ មនសិការោ វហតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិំយេវា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ.

អត្ថតោ ច អសមានត្តាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ. ននុ យេសុ អត្ថេសុ អជ្ឈត្ត-សទ្ទោ វត្តតិ, តេ សព្ពេ ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតត្ថនិទ្ធារណត្ថំ អត្ថុទ្ធារវសេនេតំ វុត្តំ. ចក្ខាទីសុ ច អជ្ឈត្តិក-សទ្ទោ អជ្ឈត្តានំ អព្ភន្តរតាវិសេសមុបាទាយ បវត្តតិ, យតោ តេ អជ្ឈត្តអជ្ឈត្តាតិ វុច្ចន្តិ. អបិច ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានី’’តិ ឥទំ អជ្ឈត្តិក-សទ្ទស្ស ចក្ខាទីនំ អជ្ឈត្តភាវវិភាវនសព្ភាវតោ ឥធ ឧទាហរណវសេន វុត្តំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ អជ្ឈត្តិកទុកេ ‘‘អជ្ឈត្តាវ អជ្ឈត្តិកា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ ន ឯត្ថ សទ្ទតោ អសមានតាបិ សិយា, តស្មាយេវ យថាវុត្តចោទនំ វិសោធេន្តោ ‘‘អយំ បនេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តេនាតិ តស្មា. តំវាចកស្សាតិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តវាចកស្ស សក្កា វត្តុំ តទត្ថស្ស អជ្ឈត្តភាវសព្ភាវតោ.

‘‘ន ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ សោភតិ សង្គណិការាមោ សង្គណិការតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១៨៦) បព្ពជិតាសារុប្បស្ស នេក្ខម្មសុខាទិនិកាមលាភិតាយ អភាវស្ស ច ទស្សនេន សង្គណិការាមតាយ, ‘‘នាហំ, អានន្ទ, ឯកំ រូបម្បិ សមនុបស្សាមិ, យត្ថ រត្តស្ស យថាភិរតស្ស រូបស្ស វិបរិណាមញ្ញថាភាវា ន ឧប្បជ្ជេយ្យុំ សោកបរិ…បេ… ឧបាយាសា’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៦) ឯវំ រូបាទិរតិយា ច អាទីនវំ វត្វា សចេ កោចិ ទុប្បញ្ញជាតិកោ បព្ពជិតោ វទេយ្យ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ខេត្តេ បវិដ្ឋា គាវិយោ វិយ អម្ហេយេវ គណតោ នីហរតិ, ឯកីភាវេ និយោជេតិ, សយំ បន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ បរិវុតោ វិហរតី’’តិ, តស្ស វចនោកាសុបច្ឆេទនត្ថំ ចក្កវាឡបរិយន្តាយ បរិសាយ មជ្ឈេ និសិន្នោបិ តថាគតោ ឯកកោវាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អយំ ខោ បនា’’តិ ទេសនា អារទ្ធាតិ អាហ ‘‘តប្បដិបក្ខវិហារទស្សនត្ថ’’ន្តិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបាទីនំ សង្ខតនិមិត្តានំ. អជ្ឈត្តន្តិ វិសយជ្ឈត្តំ. សុញ្ញតន្តិ អនត្តានុបស្សនានុភាវនិព្ពត្តផលសមាបត្តិំ. តេនេវាហ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ទុតិយេ វិកប្បេ ឋាន-សទ្ទោ ការណបរិយាយោ ទដ្ឋព្ពោ. សច្ចកសុត្តេនាតិ មហាសច្ចកសុត្តេន. តត្ថ ហិ –

‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អគ្គិវេស្សន, អនេកសតាយ បរិសាយ ធម្មំ ទេសេតា, អបិស្សុ មំ ឯកមេកោ ឯវំ មញ្ញតិ ‘មមេវារព្ភ សមណោ គោតមោ ធម្មំ ទេសេតី’តិ. ន ខោ បនេតំ, អគ្គិវេស្សន, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យាវទេវ វិញ្ញាបនត្ថាយ តថាគតោ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតីតិ. សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សាយេវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ, ឯកោទិំ ករោមិ, សមាទហាមិ ‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) –

អាគតន្តិ.

២២. អញ្ញេហិ អនិទស្សនេហិ អញ្ញំ វិយ កត្វា យថា ‘‘សិលាបុត្តកស្ស សរីរ’’ន្តិ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេនាតិអាទិនា កិញ្ចាបិ រូបាយតនតោ អញ្ញោ និទស្សនភាវោ នាម នត្ថិ, ធម្មសភាវោ បន អត្ថិ. តតោ ច រូបាយតនស្ស វិសេសោ និទស្សនភាវេន កតោតិ តទញ្ញធម្មវិសេសករោ និទស្សនភាវោ រូបាយតនតោ អនញ្ញោបិ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតោតិ ទស្សេតិ. អត្ថវិសេសោ សាមញ្ញវិសេសត្ថភេទោ. សយំ សម្បត្តានំ ផោដ្ឋព្ពធម្មានំ, និស្សយវសេន សម្បត្តានំ ឃានជិវ្ហាកាយានំ គន្ធរសានញ្ច, ឥតរេសំ អសម្បត្តានំ. អញ្ញមញ្ញបតនំ អញ្ញមញ្ញស្ស យោគ្យទេសេ អវដ្ឋានំ, យេន បដិហននភាវេន. ព្យាបារាទីតិ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារវសេន អក្ខិបដលាទីនំ ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សំសីទនលង្ឃនាទិប្បវត្តិមាហ. វិការុប្បត្តិ វិសទិសុប្បត្តិ, វិសយស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវេន អនុគ្គហោ ឧបឃាតោ ចាតិ អត្ថោ.

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១-៦. សមានទេសគ្គហណានំ ឯកស្មិំយេវ វត្ថុស្មិំ គហេតព្ពានំ, ឯកវត្ថុវិសយានំ វា. អថ វា សមានទេសានំ ឯកវត្ថុកត្តា សមានគហេតព្ពភាវានំ ឯកុប្បាទិតោតិ អត្ថោ. យេ ធម្មា ហេតុសហគតា, តេ ហេតូហិ សហ សង្គយ្ហន្តិ. យោ ច តេសំ សហេតុកភាវោ, សោ សហជាតាទីហិ ហេតូហិ កតោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘សមា…បេ… សព្ភាវ’’ន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ចេត្ថ សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនាទិហេតុព្យាបារេ បរិគ្គណ្ហាតិ. ឯកីភាវូបគមនន្តិ ឯកកលាបភាវេន បវត្តមានានំ ចិត្តចេតសិកានំ សំសដ្ឋតាយ សមូហឃនភាវេន ទុវិញ្ញេយ្យនានាករណតំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. ធម្មនានត្តាភាវេបីតិ សភាវត្ថភេទាភាវេបិ. បទត្ថនានត្តេនាតិ នានាបទាភិធេយ្យតាភេទេន. ឯតេន បការន្តរាបេក្ខំ ទុកន្តរវចនន្តិ ទស្សេតិ. អនេកប្បការា ហិ ធម្មា. តេនេវ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥) វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថោ តិកេសុបិ ទដ្ឋព្ពោ. យេសំ វិនេយ្យានំ យេហិ បការវិសេសេហិ ធម្មានំ វិភាវនេ កតេ បដិវេធោ ហោតិ, តេសំ តប្បការភេទេហិ ធម្មានំ វិភាវនំ. យេសំ បន យេន ឯកេនេវ បការេន វិភាវនេ បដិវេធោ ហោតិ, តេសម្បិ តំ វត្វា ធម្មិស្សរត្តា តទញ្ញនិរវសេសប្បការវិភាវនញ្ច ទេសនាវិលាសោតិ អាហ ‘‘ទេសេតព្ពប្បការជានន’’ន្តិអាទិ. ននុ ឯកេន បការេន ជានន្តស្ស តទញ្ញប្បការវិភាវនំ អផលំ ហោតីតិ? ន ហោតិ បដិសម្ភិទាប្បភេទស្ស ឧបនិស្សយត្តា. តេ បការា ឯតេសន្តិ តប្បការា, តព្ភាវោ តប្បការតា. ឥមិនា ធម្មានំ វិជ្ជមានស្សេវ បការវិសេសស្ស វិភាវនំ ទេសនាវិលាសោតិ ទស្សេតិ.

អញ្ញត្ថាបីតិ ‘‘អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’’តិអាទីសុ. យថា បឋមទុកេកទេសេ គហេត្វា ទុតិយតតិយទុកេហិ សទ្ធិំ ឆដ្ឋទុកនយេ យោជនា ‘‘ហេតូ ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបី’’តិអាទយោ តយោ ទុកា លព្ភន្តិ, ឯវំ ទុតិយតតិយទុកេកទេសេ គហេត្វា បឋមទុកេន សទ្ធិំ យោជនាយ ‘‘សហេតុកា ធម្មា ហេតូបិ ន ហេតូបិ, អហេតុកា ធម្មា ហេតូបិ ន ហេតូបិ, ហេតុសម្បយុត្តា ធម្មា ហេតូបិ ន ហេតូបិ, ហេតុវិប្បយុត្តា ធម្មា ហេតូបិ ន ហេតូបី’’តិ ចត្តារោ ទុកា លព្ភន្តិ, តេ បន វុត្តនយេនេវ សក្កា ទស្សេតុន្តិ ន ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. អថ វា បាឡិយំ វុត្តេហិ ចតុត្ថបញ្ចមេហិ អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតេហិ បុរិមេហិ ទ្វីហិ និន្នានាករណតោ ឯតេ ន វុត្តា. សន្និវេសវិសេសមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោតិ. តេនេវ ហិ និន្នានត្ថត្តា បាឡិយំ អាគតទុកេសុ យថានិទ្ធារិតទុកានំ យថាសម្ភវំ អវរោធនេន អវុត្តតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតេសុ បនា’’តិអាទិមាហ.

អថ វា ‘‘ឯតេន វា គតិទស្សនេនា’’តិអាទិនា វក្ខមាននយេន ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចា’’តិអាទីនំ សម្ភវន្តានំ ទុកានំ សង្គហេ សតិ ឯតេសម្បិ សង្គហោ សិយា. យតោ វា ទុកតោ បទំ និទ្ធារេត្វា ទុកន្តរំ វុច្ចតិ, តេន សតិ ច នានត្តេ ទុកន្តរំ លព្ភតិ, ន ចេត្ថ កោចិ វិសេសោ យថាវុត្តទុកេហីតិ សំវណ្ណនាសុ ន ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច យថា សហេតុកទុកតោ ហេតុសម្បយុត្តទុកស្ស, ហេតុសហេតុកទុកតោ ច ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកស្ស បទត្ថមត្តតោ នានត្តំ, ន សភាវត្ថតោ. ឯវំ សន្តេបិ សហេតុកហេតុសហេតុកទុកេ វត្វា ឥតរេបិ វុត្តា, ឯវំ ហេតុសម្បយុត្តហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកាទីហិ សភាវត្ថនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្តសម្ភវតោ ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្តេន ទុកន្តរំ វុច្ចតីតិ វុត្តត្តា ‘‘ហេតុសហគតា ធម្មា, ន ហេតុសហគតា ធម្មា, ហេតុសហជាតា ធម្មា, ន ហេតុសហជាតា ធម្មា. ហេតុសំសដ្ឋា ធម្មា, ហេតុវិសំសដ្ឋា ធម្មា. ហេតុសមុដ្ឋានា ធម្មា, ន ហេតុសមុដ្ឋានា ធម្មា. ហេតុសហភុនោ ធម្មា, ន ហេតុសហភុនោ ធម្មា’’តិអាទីនំ, តថា ‘‘ហេតូ ចេវ ធម្មា ហេតុសហគតា ចា’’តិអាទីនំ, ‘‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា ហេតុសហគតាបិ, ន ហេតុសហគតាបី’’តិអាទីនញ្ច សម្ភវន្តានំ អនេកេសំ ទុកានំ សង្គហោ អនុញ្ញាតោ វិយ ទិស្សតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឯតេន វា គតិទស្សនេនា’’តិអាទិ. ឯវំ អាសវគោច្ឆកាទីសុបិ អយមត្ថោ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. ធម្មានំ វា សភាវកិច្ចាទិំ ពោធេតព្ពាការញ្ច យាថាវតោ ជានន្តេន ធម្មសាមិនា យត្តកា ទុកា វុត្តា, តត្តកេសុ ឋាតព្ពំ. អទ្ធា ហិ តេ ទុកា ន វត្តព្ពា, យេ ភគវតា ន វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ន ហេតុហេតុសម្បយុត្តទុកោ ឆដ្ឋទុកេន និន្នានត្ថោតិ អធិប្បាយោ. តេសូតិ បឋមទុកតតិយទុកេសុ. យទិ ទុកន្តរេហិ ទុកន្តរបទេហិ ច សមានត្ថត្តា ឯតេសំ ទុកានំ ទុកន្តរបទានញ្ច អវចនំ, ឯវំ សតិ ឆដ្ឋទុកេ បឋមបទម្បិ ន វត្តព្ពំ ចតុត្ថទុកេ ទុតិយបទេន សមានត្ថត្តា. តថា ច ឆដ្ឋទុកោយេវ ន ហោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ចតុត្ថទុកេ’’តិអាទិ. ទុកបូរណត្ថន្តិ ឥទំ សមានត្ថតំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ទេសនាវិសេសោ បន វិជ្ជតិយេវ. អត្ថន្តរតាភាវេបិ បការភេទហេតុកំ ទុកន្តរវចនន្តិ ទស្សិតោ ហិ អយមត្ថោតិ. ឯតេន គតិទស្សនេនាតិ អត្ថវិសេសាភាវេបិ ឆដ្ឋទុកបូរណសង្ខាតេន នយទស្សនេន. បឋមទុកេ…បេ… ទស្សិតោ បាឡិយំ វុត្តេហិ ចតុត្ថបញ្ចមេហិ, អដ្ឋកថាយំ ទស្សិតេហិ បុរិមេហិ ទ្វីហិ, ឥធ ទស្សិតេហិ ចតូហិ. តេសូតិ ទុតិយតតិយទុកេសុ. បឋមទុកបក្ខេបេន ទស្សិតោ បាឡិយំ ឆដ្ឋទុកេន ឥតរត្រ ច ឥតរទុកេហីតិ វេទិតព្ពំ.

៧-១៣. បច្ចយភាវមត្តេន…បេ… អត្ថិតន្តិ ឯតេន ន បដិលទ្ធត្តតាសង្ខាតា សសភាវតាវ អត្ថិតា, អថ ខោ បដិបក្ខេន អនិរោធោ អប្បហីនតា អនិប្ផាទិតផលតា ការណាសមុគ្ឃាតេន ផលនិព្ពត្តនារហតា ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘សតី’’តិ ឥមិនា វចនេន យេន វិនា យំ ន ហោតិ, តំ អតីតាទិបិ ការណំ សង្គហិតមេវាតិ. តេនេវាហ ‘‘ន សហេតុ…បេ… កាលានមេវា’’តិ. សមេ…បេ… ទីបេតិ សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតន្តិ. អយមេតេសំ វិសេសោតិ អយំ បច្ចយនិព្ពត្តានំ បច្ចយវន្តតា អនេកបច្ចយនិប្ផាទិតតា ច ទុកទ្វយេ បុរិមបទត្ថានំ ភេទោ, ឥតរេសំ បន បុរិមបទសង្គហិតធម្មវិធុរសភាវតាយាតិ. អវិនិ…បេ… ឋបនតោតិ ‘‘ឯត្តកា’’តិ បភេទបរិច្ឆេទនិទ្ធារណវសេន អភិធម្មមាតិកាយំ ធម្មានំ អវុត្តត្តា វុត្តំ. សុត្តន្តមាតិកាយំ បន និទ្ធារិតសរូបសង្ខាវិសេសត្តា វិនិច្ឆិតត្ថបរិច្ឆេទាយេវ អវិជ្ជាទយោ វុត្តាតិ. ‘‘បថវីអាទិ រូប’’ន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថវិកប្បេ អនេកហេតុកេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ហេតូនំ សហេតុកភាវោ វិយ សព្ពេសំ បថវីអាទីនំ រូបិភាវោ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘បុរិម…បេ… បជ្ជតី’’តិ. ន ហិ តេសុ និយតោ កត្ថចិ សំសាមិភាវោតិ. អនិច្ចានុបស្សនាយ វា លុជ្ជតិ ឆិជ្ជតិ វិនស្សតីតិ គហេតព្ពោ លោកោតិ តំគហណរហិតានំ លោកុត្តរានំ នត្ថិ លោកតា. តេនេវាតិ ទុក្ខសច្ចភាវេន បរិញ្ញេយ្យភាវេនាតិ អត្ថោ.

ទុកពហុតា អាបជ្ជតីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ វីសតិ ទុកា វិភត្តា, ‘‘អវុត្តោបិ យថាលាភវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ ច វក្ខតីតិ ទុកពហុតា ឥច្ឆិតា ឯវាតិ? សច្ចមេតំ, តំយេវ បន ទុកពហុតំ អនិច្ឆន្តោ ឯវមាហ. អបិច ទុកពហុតា អាបជ្ជតិ, សា ច ខោ វិញ្ញាណភេទានុសារិនី, តត្រាបិ កាមាវចរកុសលតោ ញាណសម្បយុត្តានិ, តថា មហាកិរិយតោ មនោទ្វារាវជ្ជនន្តិ ឯវំបការានំ សព្ពធម្មារម្មណវិញ្ញាណានំ អនាមសនតោ ន ព្យាបិនីតិ ទស្សេតិ ‘‘ទុកពហុតា’’តិអាទិនា. អព្យាបិភាវេ បន ទោសំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ច…បេ… សិយា’’តិ អាហ. និទ្ទេសេន ច វិរុទ្ធន្តិ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា’’តិអាទិនា រូបាយតនាទីនំ បច្ចេកចក្ខុវិញ្ញាណាទិនា កេនចិ វិញ្ញេយ្យតំ, សោតវិញ្ញាណាទិនា កេនចិ នវិញ្ញេយ្យតញ្ច ទស្សេន្តេន និក្ខេបរាសិនិទ្ទេសេន ‘‘ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតី’’តិ ឥទំ វចនំ វិរុទ្ធំ, តថា អត្ថុទ្ធារនិទ្ទេសេនបិ អត្ថតោ ន សមេតីតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ តស្សំ និក្ខេបរាសិសំវណ្ណនាយំ. យោ ច បដិសេធោ កតោ អត្ថនានត្តតោ ទុកំ ទស្សេតុន្តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ សម…បេ… សេធេតុន្តិ ឯតេន ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា’’តិ ឯត្តកេសុ និទ្ទេសបទេសុ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតិ.

តថេវាតិ ឧភិន្នំ កេចិន-សទ្ទានំ អនិយមតោ ចក្ខុសោតាទិនិស្សយវោហារេន ចក្ខុសោតវិញ្ញាណាទិកោ ភិន្នសភាវោយេវ ធម្មោ អត្ថោតិ ទស្សនវសេន. រូបាយតនមេវ ហិ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណេហិ វិញ្ញេយ្យាវិញ្ញេយ្យភាវតោ ‘‘កេនចិ វិញ្ញេយ្យំ កេនចិ នវិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ច វុច្ចតីតិ. យទិ ឯវំ ឥមស្មិម្បិ បក្ខេ ទុកពហុតា អាបជ្ជតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ន ចេត្ថា’’តិអាទិ. វិញ្ញាតព្ពភេទេនាតិ វិញ្ញាតព្ពវិសេសេន, វិញ្ញេយ្យេកទេសេនាតិ អត្ថោ. ទុកភេទោតិ ទុកវិសេសោ, កេនចិ វិញ្ញេយ្យទុកោ, តប្បភេទោយេវ វា. សមត្តោ បរិយត្តោ បរិបុណ្ណោតិ អត្ថោ. យត្តកា វិញ្ញាតព្ពា តត្តកា ទុកាតិ ទុកភេទាបជ្ជនប្បការទស្សនំ. ឯវញ្ច សតីតិអាទិនា ឥមិស្សា សំវណ្ណនាយ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា’’តិ រូបាយតនស្សេវ វុត្តត្តា អត្ថភេទាភាវតោ កថមយំ ទុកោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណនានត្តេនា’’តិអាទិ. យទិ បន សព្ពវិញ្ញាតព្ពសង្គហេ ទុកោសមត្តោ ហោតិ, និក្ខេបរាសិនិទ្ទេសោ កថំ នីយតីតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស បនា’’តិអាទិ.

ឯត្ថ បន យថា វិញ្ញាណនានត្តេន វិញ្ញាតព្ពំ ភិន្ទិត្វា ទុកេ វុច្ចមានេ សតិបិ វិញ្ញាតព្ពានំ ពហុភាវេ យត្តកា វិញ្ញាតព្ពា, តត្តកា ទុកាតិ នត្ថិ ទុកពហុតា ទុកសង្គហិតធម្មេកទេសេសុ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិទស្សនភាវតោ. ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តេន ទុកេ វុច្ចមានេបិ យត្តកានិ វិញ្ញាណានិ, តត្តកា ទុកាតិ នត្ថិ ទុកពហុតា ទុកសង្គ…បេ… ភាវតោ ឯវ. ន ហិ ឯកំយេវ វិញ្ញាណំ ‘‘កេនចិ កេនចី’’តិ វុត្តំ, កិន្តុ អបរម្បីតិ សព្ពវិញ្ញាណសង្គហេ ទុកោ សមត្តោ ហោតិ, ន ច កត្ថចិ ទុកស្ស បច្ឆេទោ អត្ថិ ឥន្ទ្រិយវិញ្ញាណានំ វិយ មនោវិញ្ញាណស្សបិ វិសយស្ស ភិន្នត្តា. ន ហិ អតីតារម្មណំ វិញ្ញាណំ អនាគតាទិអារម្មណំ ហោតិ, អនាគតារម្មណំ វា អតីតាទិអារម្មណំ, តស្មា យថាលទ្ធវិសេសេន វិសិដ្ឋេសុ មនោវិញ្ញាណភេទេសុ តស្ស តស្ស វិសយស្ស អាលម្ពនានាលម្ពនវសេន ទុកបទទ្វយប្បវត្តិ ន សក្កា និវារេតុំ. តេនេវ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘មនោវិញ្ញាណេន បន កេនចិ វិញ្ញេយ្យញ្ចេវ អវិញ្ញេយ្យញ្ចាតិ អយមត្ថោ អត្ថិ, តស្មា សោ អវុត្តោបិ យថាលាភវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ ភូមិភេទវសេន យថាលាភំ ទស្សេស្សតិ. ‘‘វវត្ថានាភាវតោ’’តិ ឥទម្បិ អនាមដ្ឋវិសេសំ មនោវិញ្ញាណសាមញ្ញមេវ គហេត្វា វុត្តំ. បាឡិ បន ឥន្ទ្រិយវិញ្ញាណេហិ នយទស្សនវសេន អាគតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា ឥមិស្សាបិ អត្ថវណ្ណនាយ ‘‘កេនចី’’តិ បទំ អនិយមេន សព្ពវិញ្ញាណសង្គាហកន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ, និទ្ទេសេន ច ន កោចិ វិរោធោ. ចក្ខុវិញ្ញេយ្យនសោតវិញ្ញេយ្យភាវេហិ ទុកបទទ្វយប្បវត្តិ ទស្សិតា, ន បន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាចក្ខុវិញ្ញេយ្យភាវេហិ វិសេសការណាភាវតោ. កិញ្ច ‘‘យេ វា បនា’’តិ បទន្តរសម្បិណ្ឌនតោបិ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា…បេ… ន តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា’’តិ (ធ. ស. ១១០១) ឯត្តាវតា ទុកបទទ្វយប្បវត្តិ ទស្សិតាតិ វិញ្ញាយតិ. បទន្តរភាវទស្សនត្ថោ ហិ យេវាបន-សទ្ទោ យថា ‘‘យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា. យេ វា បន កុសលមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលា’’តិអាទីសុ (យម. ១.មូលយមក.១). អញ្ញថា ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា. យេ តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា, ន តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា’’តិ បាឡិ អភវិស្ស. យំ បន វទន្តិ ‘‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា…បេ… ន តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ ឥមិនា អត្ថតោ ទ្វេ ទុកា វុត្តា ហោន្តី’’តិ, តទបិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាចក្ខុវិញ្ញេយ្យតំ សោតវិញ្ញេយ្យាសោតវិញ្ញេយ្យតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យនសោតវិញ្ញេយ្យតំ សោតវិញ្ញេយ្យនចក្ខុវិញ្ញេយ្យតញ្ចា’’តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេន បាឡិបដិសេធនញ្ច និវារិតំ ទដ្ឋព្ពំ បដិសេធនស្សេវ អភាវតោ. តថា យស្ស អារម្មណស្ស វិជាននភាវេន យោ អត្ថោ វុច្ចមានោ អនិយមទស្សនត្ថំ ‘‘កេនចី’’តិ វុត្តោ, សោយេវ តតោ អញ្ញស្ស អវិជាននភាវេន វុច្ចមានោ អនិយមទស្សនត្ថំ បុន ‘‘កេនចី’’តិ វុត្តោតិ តទត្ថទស្សនេ តេនេវាតិ អយំ បទត្ថោ ន សម្ភវតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ. ឯវមេត្ថ យថា អដ្ឋកថា អវដ្ឋិតា, តថា អត្ថោ យុជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

១៤-១៩. សន្តានស្ស អជញ្ញមលីនភាវករណតោ កណ្ហកម្មវិបាកហេតុតោ ច អបរិសុទ្ធត្តា ‘‘អសុចិភាវេន សន្ទន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ វណេ. បគ្ឃរណក…បេ… សទ្ទោតិ ឯតេន អាសវោ វិយ អាសវោតិ អយម្បិ អត្ថោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. គោត្រភុ…បេ… វុត្តានីតិ ឯតេន គោត្រភុគ្គហណំ ឧបលក្ខណំ យថា ‘‘កាកេហិ សប្បិ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតិ. គោត្រភុសទិសា គោត្រភូតិ បន អត្ថេ សតិ គុណប្បធានត្ថានំ ឯកេន សទ្ទេន អវចនីយត្តា វោទានាទយោវ វុត្តា ភវេយ្យុំ. អថ វា គោត្រភូតិ ឯកសេសេន សាមញ្ញេន វា អយំ និទ្ទេសោតិ វេទិតព្ពំ. អភិវិធិវិសយំ អវធិន្តិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា វត្តព្ពំ.

សម្បយុត្តេហិ អាសវេហិ តំសហិតតា អាសវសហិតតា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សហេតុកានំ សម្បយុត្តេហិ ហេតូហិ សហេតុកតា, ន ឯវំ សាសវាតិ វុត្តធម្មានំ សម្បយុត្តេហិ អាសវេហិ សាសវតា, អថ ខោ វិប្បយុត្តេហីតិ. ទុកន្តរេ អវុត្តបទភាវោយេវេត្ថ ទុកយោជនាយ ញាយាគតតា. យទិ ឯវំ ហេតុគោច្ឆកេ កថន្តិ អាហ ‘‘ហេតុគោច្ឆកេ បនា’’តិអាទិ. បឋមេ ទុកេ ទុតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោតិ ចតុត្ថទុកមាហ. បឋមេ ទុកេ តតិយស្ស បក្ខេបេ ទ្វេតិ ‘‘អាសវា ចេវ ធម្មា អាសវវិប្បយុត្តា ច, អាសវវិប្បយុត្តា ចេវ ធម្មា នោ ច អាសវា’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ បញ្ចមទុកមាហ. បឋមស្ស ទុតិយេ ទុកេ បក្ខេបេ ឯកោតិ ‘‘នោ អាសវា ធម្មា សាសវាបិ អនាសវាបី’’តិ អយមេកោ. តតិយេ បឋមស្ស បក្ខេបេ ទ្វេតិ ‘‘អាសវា ធម្មា អាសវសម្បយុត្តាបិ អាសវវិប្បយុត្តាបិ, នោ អាសវាធម្មា អាសវសម្បយុត្តាបិ អាសវវិប្បយុត្តាបី’’តិ ឥមេ ទ្វេ. តតិយេ ទុតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោតិ ‘‘សាសវា ធម្មា អាសវសម្បយុត្តាបិ អាសវវិប្បយុត្តាបី’’តិ ឯកោ. ទុតិយេ តតិយស្ស បក្ខេបេ ឯកោតិ ឆដ្ឋទុកមាហ. តីហីតិ ចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋេហិ. ឥតរេតិ តទវសិដ្ឋា បញ្ច. តេ បន បឋមេ តតិយទុកទុតិយបទបក្ខេបេ ឯកោ, ទុតិយេ បឋមទុកទុតិយបទបក្ខេបេ ឯកោ, តតិយេ បឋមស្ស ឯកេកបទបក្ខេបេ ទ្វេ, តតិយេ ទុតិយទុកបឋមបទបក្ខេបេ ឯកោតិ ឯវំ វេទិតព្ពា. ‘‘សាសវា ធម្មា អាសវាបិ នោ អាសវាបិ. អាសវសម្បយុត្តា ធម្មា អាសវាបិ នោ អាសវាបិ. អាសវវិប្បយុត្តា ធម្មា អាសវាបិ នោ អាសវាបី’’តិ ឯតេសម្បិ, ‘‘អាសវសហគតា ធម្មា នោ អាសវសហគតា ធម្មា’’តិ ឯវមាទីនញ្ច អគ្គហណេ ការណំ គហណនយោ ច បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឯស នយោតិ យោ ឯស បឋមទុកេ ទុតិយទុកបក្ខេបាទិកោ ឧបាយោ ឥធ អាសវគោច្ឆកេ វុត្តោ, ឯស នយោ សំយោជនគោច្ឆកាទីសុ ទុកន្តរនិទ្ធារណេតិ អត្ថោ. តត្ថ បាឡិយំ អនាគតទុកា សំយោជនគោច្ឆកេ តាវ ‘‘សំយោជនា ចេវ ធម្មា សំយោជនវិប្បយុត្តា ច, សំយោជនវិប្បយុត្តា ចេវ ធម្មា នោ ច សំយោជនា, សំយោជនា ធម្មា សំយោជនសម្បយុត្តាបិ សំយោជនវិប្បយុត្តាបិ, នោ សំយោជនា ធម្មា សំយោជនសម្បយុត្តាបិ សំយោជនវិប្បយុត្តាបិ, នោ សំយោជនា ធម្មា សំយោជនិយាបិ អសំយោជនិយាបិ, សំយោជនិយា ធម្មា សំយោជនសម្បយុត្តាបិ សំយោជនវិប្បយុត្តាបី’’តិ បញ្ច. ឯវំ គន្ថឱឃយោគឧបាទានគោច្ឆកេសុ បច្ចេកំ បញ្ច. នីវរណគោច្ឆកេ បន នីវរណានំ នីវរណវិប្បយុត្តភាវាភាវតោ ‘‘នោ នីវរណា ធម្មា នីវរណិយាបិ អនីវរណិយាបិ, នោ នីវរណា ធម្មា នីវរណសម្បយុត្តាបិ នីវរណវិប្បយុត្តាបិ, នីវរណិយា ធម្មា នីវរណសម្បយុត្តាបិ នីវរណវិប្បយុត្តាបី’’តិ តយោ. តថា បរាមាសគោច្ឆកេ ‘‘នោ បរាមាសា ធម្មា បរាមដ្ឋាបិ អបរាមដ្ឋាបិ, នោ បរាមាសា ធម្មា បរាមាសសម្បយុត្តាបិ បរាមាសវិប្បយុត្តាបិ, បរាមដ្ឋា ធម្មា បរាមាសសម្បយុត្តាបិ បរាមាសវិប្បយុត្តាបី’’តិ. កិលេសគោច្ឆកេ ‘‘នោ កិលេសា ធម្មា សំកិលេសិកាបិ អសំកិលេសិកាបិ, នោ កិលេសា ធម្មា សំកិលិដ្ឋាបិ អសំកិលិដ្ឋាបិ, នោ កិលេសា ធម្មា កិលេសសម្បយុត្តាបិ កិលេសវិប្បយុត្តាបិ, សំកិលេសិកា ធម្មា សំកិលិដ្ឋាបិ អសំកិលិដ្ឋាបិ, សំកិលេសិកា ធម្មា កិលេសសម្បយុត្តាបិ កិលេសវិប្បយុត្តាបិ, អសំកិលិដ្ឋា ធម្មា សំកិលេសិកាបិ អសំកិលេសិកាបី’’តិ ឆ ទុកាតិ ឯវំ វេទិតព្ពា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

២០-២៥. បច្ចយភាវេនាតិ សំយោជនត្ថំ ទស្សេតិ. យថាសកំ បច្ចយភាវោ ឯវ ហិ កាមរាគាទីនំ វដ្ដសំយោជនន្តិ. យទិ ឯវំ កថំ កាមរាគាទីនំយេវ សំយោជនភាវោតិ អាហ ‘‘សតិបី’’តិអាទិ. អញ្ញេសន្តិ សំយោជនេហិ អញ្ញេសំ កិលេសាភិសង្ខារាទីនំ. តប្បច្ចយភាវេតិ តេសំ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានំ បច្ចយភាវេ. ឱរម្ភាគិយុទ្ធំភាគិយភាវេន សង្គហិតា បរិច្ឆិន្នា ឱរ…បេ… សង្គហិតា, តេហិ កាមរាគាទីហិ វិសេសបច្ចយភូតេហិ. កាមកម្មភវាទីនំ កាមូបបត្តិភវាទិនិប្ផាទនេបិ និយមោតិ កត្វា អាហ ‘‘តំតំ…បេ… ហោតី’’តិ. តេន សំយោជនានំ ភាវេ យថាវុត្តនិយមានំ កម្មូបបត្តិភវានំ ភាវំ ទស្សេត្វា តទភាវេ អភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ចា’’តិអាទិមាហ. ពន្ធនំ អសេរិភាវករណំ អន្ទុពន្ធនាទយោ វិយ. គន្ថករណំ អវច្ឆិន្នតាករណំ. ចក្កលកំ បាទបុញ្ឆនរជ្ជុមណ្ឌលំ. ន ចោទេតព្ពន្តិ បញ្ញាចក្ខុនា បចុរជនស្ស បស្សិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា យថាវុត្តវិសេសស្ស សទ្ធេយ្យតំ អាហ. តិវិធោ ហិ អត្ថោ កោចិ បច្ចក្ខសិទ្ធោ យោ រូបាទិធម្មានំ បច្ចត្តវេទនីយោ អនិទ្ទិសិតព្ពាការោ, សព្ពធម្មានំ សភាវលក្ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កោចិ អនុមានសិទ្ធោ យោ ឃដាទីសុ បដាទីសុ ច បសិទ្ធេន បច្ចយាយត្តភាវេន ឃដបដ-សទ្ទាទីនំ អនិច្ចតាទិអាការោ, កោចិ ឱកប្បនសិទ្ធោ យោ បចុរជនស្ស អច្ចន្តមទិដ្ឋោ សទ្ធាវិសយោ សគ្គនិព្ពានាទិ. តត្ថ យស្ស សត្ថុនោ វចនំ បច្ចក្ខសិទ្ធេ អនុមានសិទ្ធេ ច អត្ថេ ន វិសំវាទេតិ អវិបរីតប្បវត្តិយា, តស្ស វចនេន សទ្ធេយ្យត្ថសិទ្ធីតិ តថារូបោ ច ភគវាតិ ‘‘ធម្មានំ សភាវ…បេ… ន ចោទេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ ឯវរូបេសុ.

២៦-៣៧. យថា សរភេហិ អតិក្កមិតព្ពា បព្ពតរាជិ សរភនិយា, ឯវំ ឱឃនិយាតិ សទ្ទសិទ្ធីតិ អាហ ‘‘តេនា’’តិអាទិ.

៥០-៥៤. វិបរិយេសគ្គាហោ បរាមសនន្តិ ‘‘បរតោ’’តិ ឯត្ថ ន ធម្មសភាវតោ អញ្ញថាមត្តំ បរន្តិ អធិប្បេតំ, អថ ខោ តព្ពិបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បរតោតិ និច្ចាទិតោ’’តិ.

៥៥-៦៨. យទិ សភាវតោ អវិជ្ជមានំ, កថមារម្មណភាវោតិ អាហ ‘‘វិចិត្តសញ្ញាយ សញ្ញិត’’ន្តិ, បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធន្តិ អត្ថោ. ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តតាយ និរន្តរភាវូបគមនំ សំសដ្ឋភាវោតិ ‘‘សុវិញ្ញេយ្យនានត្តត្តា ន សំសដ្ឋតា’’តិ វុត្តំ. តេសំ អរូបក្ខន្ធានំ. ឥតរេហិ រូបនិព្ពានេហិ. កិំ បន ការណំ សមានុប្បាទនិរោធានំ ឯកកលាបភូតានំ អរូបធម្មានមេវ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋតា វុច្ចតិ, ន បន តថាភូតានម្បិ រូបធម្មានន្តិ អាហ ‘‘ឯស ហិ តេសំ សភាវោ’’តិ. តេន យទិបិ កេចិ អរូបធម្មា វិសុំ អារម្មណំ ហោន្តិ, ទន្ធប្បវត្តិកត្តា បន រូបធម្មានំយេវ សុវិញ្ញេយ្យនានត្តំ, ន អរូបធម្មានន្តិ តេសំ សំសដ្ឋភាវោ តទភាវោ ច ឥតរេសំ សភាវសិទ្ធោតិ ទស្សេតិ. សមូហឃនតាយ វា ទុព្ពិភាគតរត្តា នត្ថិ អរូបធម្មានំ វិសុំ អារម្មណភាវោតិ ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តត្តា តេសំយេវ សំសដ្ឋតា. អមុញ្ចិត្វា តទធីនវុត្តិតាយ គហេតព្ពតោ ពុទ្ធិយា.

៨៣-១០០. កាមតណ្ហា កាមោ ឧត្តរបទលោបេន យថា រូបភវោ រូបំ. ឯវំ សេសេសុបិ. អារម្មណករណវសេនាតិ ឯតេន កាមរូបារូបតណ្ហានំ វិសយភាវោ យថាក្កមំ កាមរូបារូបាវចរតាយ ការណន្តិ ទស្សេតិ. អវស្សញ្ចេតមេវំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា កាមាវចរាទិភាវោ អបរិបុណ្ណវិសយោ សិយា. យទិ ហិ អាលម្ពិតព្ពធម្មវសេន ភូមិបរិច្ឆេទោ, ឯវំ សតិ អនារម្មណានំ សង្គហោ ន សិយា. អថ វិបាកទានវសេន, ឯវម្បិ អវិបាកានំ សង្គហោ ន សិយា, តស្មា អារម្មណករណវសេន បរិយាបន្នានំ ភូមិបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ កាមាវចរាទិភាវោ បរិបុណ្ណវិសយោ សិយា. តេនេវាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សតី’’តិអាទិ. អបរិយាបន្នានំ បន លោកតោ ឧត្តិណ្ណភាវេន អនុត្តរភូមិតា. អកាមាវចរាទិតា នាបជ្ជតីតិ អព្យាបិតទោសំ បរិហរតិ, កាមាវចរាទិតា នាបជ្ជតីតិ អតិព្យាបិតទោសំ. ននុ ច ឥមស្មិំ បក្ខេ កាមតណ្ហា កតមា, កាមាវចរធម្មារម្មណា តណ្ហា, កាមាវចរធម្មា កតមេ, កាមតណ្ហាវិសយាតិ ឥតរីតរនិស្សយតា ទោសោតិ? ន, អវីចិអាទិឯកាទសោកាសនិន្នតាយ កិញ្ចិ តណ្ហំ កាមតណ្ហាភាវេន គហេត្វា តំសភាវាយ វិសយភាវេន កាមាវចរធម្មានំ ឧបលក្ខេតព្ពត្តា.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឋេន សមត្ថេន្តោ ‘‘និក្ខេបកណ្ឌេបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិ កាមតណ្ហាយ អាលម្ពិតព្ពត្តា កាមធាតុបរិយាបន្នធម្មា ច កាមភវសង្ខាតេ កាមេ ឱគាឡ្ហា ហុត្វា ចរន្តិ, នាញ្ញត្ថាតិ ឯត្ថាវចរាតិ វុត្តន្តិ. វិសេសត្ថិនា វិសេសោ អនុបយុជ្ជតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លោកស្ស វសេន បរិយាបន្ននិច្ឆយតោ’’តិ. តេន លោកិយធម្មេសុ បរិយាបន្ន-សទ្ទស្ស និរុឡ្ហតំ ទស្សេតិ ភគវតោ តទុច្ចារណានន្តរំ វិនេយ្យានំ តទត្ថបដិបត្តិតោ. បរិច្ឆេទកាបេក្ខា បរិច្ឆិន្នតាតិ ‘‘បរិច្ឆេទការិកាយ តណ្ហាយា’’តិ វុត្តំ. សា ហិ ធម្មានំ កាមាវចរាទិភាវំ បរិច្ឆិន្ទតិ. បរិ-សទ្ទោ ចេត្ថ ‘‘ឧបាទិន្នា’’តិអាទីសុ ឧប-សទ្ទោ វិយ សសាធនំ កិរិយំ ទីបេតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

និយ្យានករណសីលា និយ្យានិកា យថា ‘‘អបូបភក្ខនសីលោ អាបូបិកោ’’តិ, និយ្យានសីលា ឯវ វា. រាគទោសមោហាវ គហិតាតិ ញាយតិ, ឥតរថា បហានេកដ្ឋតាវចនំ និប្បយោជនំ សិយា. ‘‘រណោហតា ន ជោតន្តិ, ចន្ទសូរិយា សតារកា’’តិអាទីសុ រណ-សទ្ទស្ស រេណុបរិយាយតា ទដ្ឋព្ពា. សម្បហារបរិយាយត្តា យុទ្ធ-សទ្ទស្ស សម្បហារោ ច បហរិតព្ពាធារោតិ អកុសលសេនាវ ‘‘សរណា’’តិ វុត្តា. ទុក្ខាទីនន្តិ ផលភូតានំ ទុក្ខវិឃាតឧបាយាសបរិឡាហានំ សភាគភូតាយ ច មិច្ឆាបដិបទាយ. តន្និព្ពត្តកសភាវានំ អកុសលានន្តិ ឯតេន សព្ពេសម្បិ អកុសលានំ សរណតំ ទស្សេតិ.

អភិធម្មទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១០១-១០៨. វិជ្ជាសភាគតាយ, ន សង្កប្បាទយោ វិយ វិជ្ជាយ ឧបការកភាវតោ. ‘‘អភេជ្ជំ…បេ… រុហតី’’តិ ឧភយម្បិ អនវសេសប្បហានមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិបិ បហីយមានា កិលេសា តេន តេន ឱធិនា អនវសេសមេវ បហីយន្តិ, យេ បន អវសិដ្ឋា ភិន្ទិតព្ពា, តេ លោភាទិកិលេសភាវសាមញ្ញតោ បុន វិរុឡ្ហា វិយ ហោន្តិ. អរហត្តមគ្គេ បន ឧប្បន្នេ ន ឯវំ អវសិដ្ឋាភាវតោ. តទុបចារេន និស្សយវោហារេន. កុសលេហិ តាបេតព្ពាតិ វា តបនិយា, តទង្គាទិវសេន ពាធិតព្ពា បហាតព្ពាតិ អត្ថោ. សមានត្ថានិ អធិវចនាទីនំ សង្ខាទិភាវតោ. ‘‘សព្ពេវ ធម្មា អធិវចនបថា’’តិអាទិនា អធិវចនាទីនំ វិសយភាវេ ន កោចិ ធម្មោ វជ្ជិតោ, វចនភាវោ ឯវ ច អធិវចនាទីនំ វក្ខមានេន នយេន យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘សព្ពញ្ច វចនំ អធិវចនាទិភាវំ ភជតី’’តិ.

១០៩-១១៨. អញ្ញំ អនបេក្ខិត្វា សយមេវ អត្តនោ នាមករណសភាវោ នាមករណដ្ឋោតិ, តេន អរូបធម្មានំ វិយ ឱបបាតិកនាមតាយ បថវីអាទីនម្បិ នាមភាវោ សិយាតិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថំ ‘‘នាមន្តរានាបជ្ជនតោ’’តិ អាហ. ន ហិ វិនា បថវីអាទិនាមេនបិ រូបធម្មា វិយ កេសាទិនាមេហិ វិនា វេទនាទិនាមេហិ អញ្ញេន នាមេន អរូបធម្មា បិណ្ឌាការតោ វោហរីយន្តីតិ. យំ បន បរស្ស នាមំ ករោតិ, តស្ស អញ្ញាបេក្ខំ នាមករណន្តិ នាមករណសភាវតា នត្ថីតិ សាមញ្ញនាមាទិករណានំ នាមភាវោ នាបជ្ជតិ. យស្ស ចញ្ញេហិ នាមំ ករីយតិ, តស្ស នាមករណសភាវតាយ អភាវោយេវាតិ នត្ថិ នាមភាវោ. យេ បន អនាបន្ននាមន្តរា សភាវសិទ្ធនាមា ច, តេ វេទនាទយោវ នាមំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្តនាវា’’តិអាទិមាហ. ផស្សាទីនំ អារម្មណាភិមុខតា តំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិនាភាវតោ’’តិ វុត្តំ. អធិវចនសម្ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ, សោ នាមមន្តរេន គហេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បាកដោតិ និទស្សនភាវេន វុត្តោ. រុប្បនសភាវេនាតិ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. បកាសកបកាសិតព្ពភាវេនបិ ហិ វិនាបិ នាមេន រូបធម្មា បាកដា ហោន្តីតិ. អថ វា បកាសកបកាសិតព្ពភាវោ វិសយិវិសយភាវោ ចក្ខុរូបាទីនំ សភាវោ, សោ រុប្បនសភាវេ សាមញ្ញេ អន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១១៩-១២៣. ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មន្តិអាទិនា សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា វិយ សមាបត្តិកុសលតាបិ ឈានលាភីនំយេវ ហោតីតិ វុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. ‘‘ឥតរេសម្បិ អនុស្សវវសេន សមាបត្តីនំ អប្បនាបរិច្ឆេទបញ្ញា លព្ភតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ សីលវិសោធនាទិនា សមាបត្តិំ អប្បេតីតិ ជាននកបញ្ញា សហ បរិកម្មេន អប្បនាបរិច្ឆេទជាននកបញ្ញា’’តិ កេចិ. វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ វុដ្ឋានវសិតា. បុព្ពេតិ សមាបជ្ជនតោ បុព្ពេ.

១២៤-១៣៤. សោភនេ រតោ សុរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចន្តិ អាហ ‘‘សោភនកម្មរតតា’’តិ. សុដ្ឋុ វា ឱរតោ វិរតោ សោរតោ, តស្ស ភាវោ សោរច្ចន្តិ. អយំ បនត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ ឯវ. អប្បដិសង្ខានំ មោហោ. កុសលភាវនា ពោធិបក្ខិយធម្មានំ វឌ្ឍនា. សញ្ញាណំ ឧបលក្ខណំ. សវិគ្គហំ សពិម្ពកំ. ឧបលក្ខេតព្ពាការំ ធម្មជាតំ, អារម្មណំ វា. អវិក្ខេបោតិ ចិត្តវិក្ខេបបដិបក្ខោ. ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ហិ បហានវុដ្ឋានេន ច អវិក្ខេបោ វិក្ខេបំ បដិក្ខិបតិ, បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ.

១៣៥-១៤២. ការណសីលំ លោកិយំ. ផលសីលំ លោកុត្តរំ តេន សិជ្ឈតីតិ កត្វា, លោកិយស្សបិ វា សីលស្ស ការណផលភាវោ បុព្ពាបរភាវេន ទដ្ឋព្ពោ. សម្បន្នសមុទាយស្ស បរិបុណ្ណសមូហស្ស. អកុសលា សីលា អកុសលា សមាចារា. សីលសម្បទា សីលសម្បត្តិ សីលគុណាតិ អត្ថោ. សហោត្តប្បំ ញាណន្តិ ឱត្តប្បស្ស ញាណប្បធានតំ អាហ, ន បន ញាណស្ស ឱត្តប្បសហិតតាមត្តំ. ន ហិ ឱត្តប្បរហិតំ ញាណំ អត្ថីតិ. អធិមុត្តតា អភិរតិវសេន និរាសង្កាបវត្តិ. និស្សដតា វិសំយុត្តតា. ឯត្ថ ច អធិមុត្តតានិស្សដតាវចនេហិ តទុភយបរិយាយា ទ្វេ វិមុត្តិយោ ឯកសេសនយេន ឥធ ‘‘វិមុត្តី’’តិ វុត្តាតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តស្ស ច អធិមុត្តិ និព្ពានញ្ចា’’តិ. ឧប្បជ្ជតិ ឯតេនាតិ ឧប្បាទោ, ន ឧប្បាទោតិ អនុប្បាទោ, តព្ភូតេ អនុប្បាទបរិយោសានេ វិមោក្ខន្តេ អនុប្បាទស្ស អរិយមគ្គស្ស កិលេសានំ វា អនុប្បជ្ជនស្ស បរិយោសានេតិ ឋានផលេហិ អរិយផលមេវ ឧបលក្ខីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាមាវចរកុសលបទភាជនីយវណ្ណនា

១. អប្បេតុន្តិ និគមេតុំ. ‘‘បទភាជនីយំ ន វុត្ត’’ន្តិ បទភាជនីយាវចនេន អប្បនាវរោធំ សាធេត្វា បទភាជនីយាវចនស្ស ការណំ វទន្តោ ‘‘សរូបេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទីសុ ហោតិ-សទ្ទោ អត្ថិ-សទ្ទេន អនានត្ថោតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ទុតិយេន ហោតិ-សទ្ទេនា’’តិ. បុព្ពេ អដ្ឋកថាធិប្បាយេន វត្វា យថាវុត្តស្ស បាឡិប្បទេសស្ស អប្បនាវរោធោ សមត្ថិតោតិ អត្តនោ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ខេបេនា’’តិអាទិមាហ.

ញាតុំ ឥច្ឆិតោតិ លក្ខណស្ស បុច្ឆាវិសយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យេន កេនចីតិ ទស្សនាទិវិសេសយុត្តេន, ឥតរេន វា. អវត្ថាវិសេសោ ហិ ញាណស្ស ទស្សនតុលនតីរណានិ. ‘‘អទិដ្ឋត’’ន្តិអាទីសុ អាហាតិ យោជេតព្ពំ, សព្ពត្ថ ច លក្ខណស្សាតិ. តញ្ហេត្ថ អធិកតន្តិ. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ ឯតេន ទិដ្ឋំ សំសន្ទតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា. វិមតិំ ឆិន្ទតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនាតិ ឯតាសម្បិ សទ្ទត្ថោ នយតោ ទស្សិតោ, អត្ថតោ បន សព្ពាបិ តថាបវត្តំ វចនំ, តទុប្បាទកោ វា ចិត្តុប្បាទោតិ វេទិតព្ពំ.

អញ្ញមញ្ញតោ បភិជ្ជតីតិ បភេទោ, វិសេសោ, តេន បភេទេន. ធម្មានំ ទេសនន្តិ កិញ្ចាបិ សមយភូមិជាតិអារម្មណសភាវាទិវសេន អនវសេសប្បភេទបរិគ្គហតោ និទ្ទេសទេសនាវ វត្តុំ យុត្តា, តថាបិ កុសលាទិមាតិកាបទសង្គហិតវិសេសោយេវ ឥធ បភេទោតិ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘បភេទ…បេ… ទេសនំ អាហា’’តិ. តេនេវាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុសល…បេ… ទីបេត្វាតិ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ធម្មុទ្ទេសវារ ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា). ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិនា ច បភេទវន្តោវ សាតិសយំ និទ្ទិដ្ឋា, ន បន មាតិកាយំ វុត្តប្បភេទោតិ បភេទវន្តទស្សនំ និទ្ទេសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតីតិអាទិនា ‘‘បភេទេ…បេ… ទស្សនត្ថ’’ន្តិ ឥមស្ស វាក្យស្ស បិណ្ឌត្ថមាហ. យទិ ធម្មា ឯវ បុច្ឆិតព្ពា វិស្សជ្ជេតព្ពា ច, កស្មា កុសលាតិ បភេទវចនន្តិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិ. ន ហិ បភេទេហិ វិនា បភេទវន្តោ អត្ថីតិ. ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិ ឯតេន ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិ, ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិ ច អាទិនា ឧទ្ទិដ្ឋនិទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ កុសលភាវោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលាតិ វិស្សជ្ជនេបី’’តិ អាហ. ឥមស្មិញ្ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ការណត្ថោ. តេន យស្មា ធម្មាវ ទេសេតព្ពា, តេ ច កុសលា…បេ… ភេទា ទេសេតព្ពា, តស្មាតិ ឯវំ វា យោជនា. ធម្មានមេវាតិ អវធារណផលំ ទស្សេតិ ‘‘អវោហារទេសនាតោ’’តិ. អត្ថានញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិ ឯវមាទិសភាវនិរុត្តិំ យថាវុត្តធម្មាទិញាណញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ឥតិ ឯវំ អយំ បវត្តេតព្ពោ និវត្តេតព្ពោ ចា’’តិ តថា តថា វិធេតព្ពភាវោ ឥតិកត្តព្ពតា, តាយ យុត្តោ ឥតិ…បេ… យុត្តោ, តស្ស វិធេតព្ពស្សាតិ អត្ថោ, វិសេសនត្តា បភេទស្សាតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិកត្តព្ពតាយុត្តស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ឧទ្ទេសោ ធម្មប្បធានោ, តស្មា តត្ថ ធម្មស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ អយំ បទានុក្កមោ កតោ. បុច្ឆា សំសយិតប្បធានា អនិច្ឆិតនិច្ឆយនាយ បវត្តេតព្ពត្តា. តេន សព្ពធម្មេសុ សមុគ្ឃាដិតវិចិកិច្ឆានុសយានម្បិ បុច្ឆា ទេសេតព្ពបុគ្គលគតសំសយាបត្តិំ អត្តនិ អារោបេត្វា សំសយាបន្នេហិ វិយ បវត្តីយតីតិ ទស្សេតិ. កាមាវចរាទិភេទោ វិយ កុសលាទិភាវេន កុសលាទិភេទោ ធម្មភាវេន និយតោតិ ធម្មាតិ វុត្តេ និច្ឆយាភាវតោ ‘‘កុសលា នុ ខោ អកុសលា នុ ខោ’’តិអាទិនា សំសយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘កុសលាទិភេទោ បន សំសយិតោ’’តិ. ធម្មភាវោ បន កុសលាទីសុ ឯកន្តិកត្តា និច្ឆិតោយេវាតិ វុត្តំ ‘‘ន ច ធម្មភាវោ សំសយិតោ’’តិ. តេន សំសយិតោ និច្ឆេតព្ពភាវេន បធានោ ឯត្ថ កុសលភាវោ, ន តថា ធម្មភាវោតិ ធម្មា កុសលាតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

ចិត្តុប្បាទសមយេតិ ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជនសមយេ. ‘‘អថ វិជ្ជមានេ’’តិ ឯត្ថ អថ-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ ‘‘បច្ឆា’’តិ. ភោជនគមនាទីហិ សមយេកទេសនានត្តំ ទស្សេត្វា អវសេសនានត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សមវាយាទី’’តិ វុត្តំ. វិសេសិតាតិ ឯតេន ‘‘និយមិតា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ, តស្មា យថាវុត្តចិត្តវិសេសិតព្ពតោ សមយតោតិ អត្ថោ. យថាធិប្បេតានន្តិ កាមាវចរាទិវិសេសយុត្តានំ. ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ ចិត្តុប្បត្តិយា វិសេសិតព្ពោបិ សមយោ យេន ចិត្តេន ឧប្បជ្ជមានេន វិសេសីយតិ, តស្សេវ ចិត្តស្ស ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ ឯត្ថ សយំ វិសេសនភាវំ អាបជ្ជតិ. តថា ‘‘តស្មិំ សមយេ’’តិ ឯត្ថ វិសេសនភូតំ ចិត្តំ អត្តនា វិសេសិតព្ពសមយស្ស ឧបការត្ថំ ‘‘យស្មិំ សមយេ…បេ… ចិត្ត’’ន្តិ វិសេសិតព្ពភាវំ អាបជ្ជតិ. ឧបការោតិ ច អញ្ញមញ្ញំ អវច្ឆេទកាវច្ឆិន្ទិតព្ពភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរិមធម្មានំ ភង្គសមកាលំ, ភង្គានន្តរមេវ វា បច្ឆិមធម្មានំ ឧប្បត្តិ បុរិមបច្ឆិមានំ និរន្តរតា កេនចិ អនន្តរិតតា. យាយ ភាវបក្ខស្ស ពលវភាវេន បដិច្ឆាទិតោ វិយ ហុត្វា អភាវបក្ខោ ន បញ្ញាយតីតិ តទេវេតន្តិ គហណវសេន បចុរជនោ វិបរិយេសិតោ, សោយមត្ថោ អលាតចក្កេន សុបាកដោ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘ឯកីភូតានមិវា’’តិ. ឯកសមូហវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ សមូហឃនតា, ទុព្ពិញ្ញេយ្យកិច្ចភេទវសេន ឯកីភូតានមិវ បវត្តិ កិច្ចឃនតាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន បវត្តមានានំ អនេកេសំ ធម្មានំ កាលសភាវព្យាបារារម្មណេហិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យភេទតាយ ឯកីភូតានមិវ គហេតព្ពតា យថាក្កមំ សន្តតិឃនតាទយោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សហការីការណសន្និជ្ឈំ សមេតីតិ សមយោ, សមវេតីតិ អត្ថោតិ សមយ-សទ្ទស្ស សមវាយត្ថតំ ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចយសាមគ្គិ’’ន្តិ អាហ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទាធារបុគ្គលេហីតិ សមយោ, ខណោ. សមេន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា, សមាគច្ឆន្តិ ធម្មា សហជាតធម្មេហិ ឧប្បាទាទីហិ វាតិ សមយោ, កាលោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច បរិកប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមយោ, សមូហោ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោ. បច្ចយន្តរសមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទយោ’’តិ. សមេតិ សម្ពន្ធោ ឯតិ សវិសយេ បវត្តតិ, សម្ពន្ធា វា អយន្តិ ឯតេនាតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមយនំ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ, បដិលាភោ. សមស្ស និរោធស្ស យានំ, សម្មា វា យានំ អបគមោ អប្បវត្តីតិ សមយោ, បហានំ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោ អធិគន្តព្ពោតិ អវិបរីតោ សភាវោ អភិសមយោ. អភិមុខភាវេន សម្មា វា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, អវិរាធេត្វា ធម្មានំ អវិបរីតសភាវាវពោធោ. ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វាចកោ សមយ-សទ្ទោ ឯវាតិ សឧបសគ្គោបិ វុត្តោ. តានេវាតិ បីឡនាទីនេវ. វិប្ផារិកតា សេរិភាវេន កិរិយាសុ ឧស្សាហនបរិនិប្ផន្នោ.

កេសុចីតិ អកុសលវិបាកាទីសុ. ខណស្ស អសម្ភវោ តេន វិនាភាវោតិ អាហ ‘‘ននូ’’តិអាទិ. ធម្មេនេវាតិ វិសេសន្តររហិតេន. តំយេវ ហិ អវធារណេន និវត្តិតំ វិសេសំ ទស្សេតិ ‘‘ន តស្ស បវត្តិត្ថា’’តិអាទិនា. យថា វា តថា វាតិ កាលេន លោកោ បវត្តតិ និវត្តតីតិ វា កាលោ នាម ភាវោ វត្តនលក្ខណោ ភាវានំ បវត្តិឱកាសទាយកោតិ វា យេន តេន បការេន. ឥធ ឧត្តមហេតុនោ សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ ហេតុហេតុសាធារណហេតូយេវ បដិសេធេតិ. តប្បច្ចយតំ អនេកបច្ចយតំ.

បកតិស្សរវាទគ្គហណំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. បជាបតិបុរិសកាលវាទាទយោបិ ‘‘ឯកការណវាទោ’’តិ. វា-សទ្ទេន វា តេសម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អវយវ…បេ… ទាយោ វុត្តោ អវយវធម្មេន សមុទាយស្ស អបទិសិតព្ពត្តា, យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណំ, អលង្កតោ ទេវទត្តោ’’តិ ច. អនិប្ផាទនំ និប្ផាទនាភាវោ អហេតុភាវោ. និប្ផាទេតុំ អសមត្ថស្ស បន បច្ចយន្តរានំ សហស្សេបិ សមាគតេ នត្ថេវ សមត្ថតាតិ អាហ ‘‘និប្ផាទនសមត្ថស្សា’’តិ. ឯត្ថ ច សហការីការណាយត្តា ផលុប្បាទនា បច្ចយធម្មានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាតិ វុត្តាតិ អបេក្ខា វិយាតិ អបេក្ខា ទដ្ឋព្ពា.

និព្យាបារេសុ អព្យាវដេសុ. ឯកេកស្មិន្តិ អដ្ឋកថាយំ អាមេឌិតវចនស្ស លុត្តនិទ្ទិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. សតិ ច អាមេឌិតេ សិទ្ធោ ពហុភាវោតិ. អន្ធសតំ បស្សតីតិ ច បច្ចត្តវចនំ និទ្ធារណេ ភុម្មវសេន បរិណាមេត្វា ‘‘អន្ធសតេ’’តិ អាហ. តថា ឯកេកស្មិន្តិ ឥមិនា វិសុំ អសមត្ថតា ជោតិតាតិ អន្ធសតំ បស្សតីតិ សមុទិតំ បស្សតីតិ អត្ថតោ អយមត្ថោ អាបន្នោតិ អាហ ‘‘អន្ធសតំ សហិតំ បស្សតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. អញ្ញថាតិ យថារុតវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ. យស្មា អសា…បេ… សិទ្ធោ សិវិកុព្ពហនាទីសុ, តស្មា នាយមត្ថោ សាធេតព្ពោ. ឥទានិ តស្សត្ថស្ស សុបាកដភាវេន អសាធេតព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិសុ’’ន្តិអាទិមាហ.

ឯតេនុបាយេនាតិ យោយំ ខណសង្ខាតោ សមយោ កុសលុប្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទីបេតិ. អត្តនោ ទុល្លភតាយាតិ ឯត្ថ ខណត្ថោ វា សមយ-សទ្ទោ ខណសង្ខាតោ សមយោតិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯតេន ឧបាយភូតេន នយភូតេន. យោជនា កាតព្ពាតិ ឯត្ថាយំ យោជនា – សមវាយ…បេ… វុត្តិំ ទីបេតិ សយំ បច្ចយសាមគ្គិភាវតោ, សមវាយត្ថោ វា សមយ-សទ្ទោ សមវាយសង្ខាតោ សមយោ. សោ យាយ បច្ចយសាមគ្គិយា សតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស បកាសនវសេន ធម្មានំ អនេកហេតុតោ វុត្តិំ ទីបេតិ. កាល…បេ… បរិត្តតំ ទីបេតិ អត្តនោ អតិបរិត្តតាយ. សមូហ…បេ… សហុប្បត្តិំ ទីបេតិ សយំ ធម្មានំ សមុទាយភាវតោ. ហេតុ…បេ… វុត្តិតំ ទីបេតិ សតិ ឯវ អត្តនិ អត្តនោ ផលានំ សម្ភវតោតិ. អត្ថបក្ខេ ច សទ្ទបក្ខេ ច យស្មិំ អតិបរិត្តេ កាលេ យស្មិំ ធម្មសមុទាយេ យម្ហិ ហេតុម្ហិ សតីតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ញាបនវសេន តទាធារាយ តទធីនាយ ច កុសលធម្មប្បវត្តិយា ទុប្បដិវិជ្ឈតំ អនេកេសំ សហុប្បត្តិំ បរាធីនប្បត្តិញ្ច ទីបេតីតិ.

ទឡ្ហធម្មា ធនុគ្គហាតិ ទឡ្ហធនុនោ ឥស្សាសា. ទឡ្ហធនុ នាម ទ្វិសហស្សថាមំ វុច្ចតិ. ទ្វិសហស្សថាមន្តិ ច យស្ស អារោបិតស្ស ជិយាពទ្ធោ លោហសីសាទីនំ ភារោ ទណ្ឌេ គហេត្វា យាវ កណ្ឌប្បមាណា ឧក្ខិត្តស្ស បថវិតោ មុច្ចតិ. សិក្ខិតាតិ ទសទ្វាទសវស្សានិ អាចរិយកុលេ ឧគ្គហិតសិប្បា. កតហត្ថាតិ ធនុស្មិំ ចិណ្ណវសីភាវា. កោចិ សិប្បមេវ ឧគ្គណ្ហាតិ, កតហត្ថោ ន ហោតិ, ឥមេ បន ន តថាតិ ទស្សេតិ. កតុបាសនាតិ រាជកុលាទីសុ ទស្សិតសិប្បា. ចតុទ្ទិសា ឋិតា អស្សូតិ ឯកស្មិំយេវ បទេសេ ថម្ភំ វា រុក្ខំ វា យំ កិញ្ចិ ឯកំយេវ និស្សាយ ចតុទ្ទិសាភិមុខា ឋិតា សិយុន្តិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តជវនបុរិសស្សាតិ ន ឯវរូបោ បុរិសោ កោចិ ភូតបុព្ពោ អញ្ញត្រ ពោធិសត្តេន. សោ ហិ ជវនហំសកាលេ ឯវរូបមកាសិ. សុត្តេ បន អភូតបរិកប្បនវសេន ឧបមាមត្តំ អាហដំ. តប្បរភាវាតិ តប្បរភាវតោ ហេតុសង្ខាតស្ស សមយស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនេ ឯកន្តព្យាវដសភាវតោតិ អត្ថោ. យេ បន ‘‘តប្បរភាវោ’’តិ បឋន្តិ, តេសំ បច្ចយាយត្តវុត្តិទីបនតោ តប្បរភាវោ ហេតុសង្ខាតស្ស សមយស្ស, តស្មា តស្ស បរាយត្តវុត្តិទីបនតា វុត្តាតិ យោជនា. សមុទាយាយត្តតាទីបនេ តប្បរោ, តទេកទេសាយត្តតាទីបនេ តប្បរោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អតប្បរភាវតោ’’តិ.

ននុ ច តំ តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ កាលោ វោហារមត្តកោ, សោ កថំ អាធារោ តត្ថ វុត្តធម្មានន្តិ អាហ ‘‘កាលោបិ ហី’’តិអាទិ. យទិ កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, កា បនេត្ថ លក្ខណកិរិយាតិ អាហ ‘‘ឥហាបី’’តិអាទិ. លក្ខណភូតភាវយុត្តោតិ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា សត្តាសង្ខាតាយ លក្ខណកិរិយាយ យុត្តោ សមយោ, តស្មា តត្ថ ភូមិនិទ្ទេសោតិ.

ឧទ្ទានតោតិ យទិ សង្ខេបតោតិ អត្ថោ. ននុ ច អវសិដ្ឋកិលេសាទយោ វិយ កិលេសកាមោបិ អស្សាទេតព្ពតាយ វត្ថុកាមេ សមវរុទ្ធោ ញាណំ វិយ ញេយ្យេតិ សង្ខេបតោ ឯកោយេវ កាមោ សិយាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘កិលេសកាមោ’’តិអាទិ. សហិតស្សាតិ វិសយវិសយិភាវេន អវដ្ឋិតស្ស. ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ កិញ្ចាបិ សព្ពេ កាមា ឧទ្ទិដ្ឋា, ‘‘ចតុន្នំ អបាយាន’’ន្តិអាទិនា បន វិសយស្ស វិសេសិតត្តា ឱរម្ភាគិយកិលេសភូតោ កាមរាគោ ឥធ កិលេសកាមោតិ គហិតោតិ ‘‘តេនា’’តិអាទិមាហ. ចោទកោ តស្ស អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិនា អនុយុញ្ជតិ. ឥតរោ បន ‘‘ពហលកិលេសស្សា’’តិអាទិនា អត្តនោ អធិប្បាយំ វិវរតិ.

កាមាវចរធម្មេសុ វិមានកប្បរុក្ខាទិប្បការេសុ បរិត្តកុសលាទីសុ វា. ននុ ច ‘‘ចតុន្នំ អបាយាន’’ន្តិ វិសយស្ស វិសេសិតត្តា រូបារូបធាតុគ្គហណស្ស អសម្ភវោយេវាតិ? ន, ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា’’តិ និរវសេសតោ កាមានំ ឧទ្ទិដ្ឋត្តា. ឧទ្ទិដ្ឋេបិ ហិ កាមសមុទាយេ យថា តទេកទេសោវ គយ្ហតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ’’តិអាទិមាហ. កាមរាគោ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. កាមតណ្ហា កាមាវចរធម្មវិសយា តណ្ហា. និរោធតណ្ហា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ. ឥធាតិ ឯកាទសវិធេ បទេសេ. យទិ អនវសេសប្បវត្តិ អធិប្បេតា, ‘‘ទុវិធោបេសោ’’តិ ន វត្តព្ពំ វត្ថុកាមេកទេសស្ស ឥធ អប្បវត្តនតោតិ អនុយោគេន យេភុយ្យភាវតោ អនវសេសោ វិយ អនវសេសោតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្ថុកាមោបី’’តិអាទិមាហ. អនវសេសសទិសតា ចេត្ថ សភាវភិន្នស្ស កស្សចិ អនវសេសតោ. ឯវញ្ច កត្វាតិ កិលេសកាមវត្ថុកាមានំ អនវសេសបរិបុណ្ណភាវេន អភិលក្ខិតត្តាតិ អត្ថោ. ចាសទ្ទស្ស រស្សត្តំ កតន្តិ កាមាវចរសទ្ទេ ហេតុកត្តុអត្ថោ អន្តោនីតោតិ ទស្សេតិ.

វិសយេតិ វត្ថុស្មិំ អភិធេយ្យត្ថេតិ អត្ថោ. និមិត្តវិរហេតិ ឯតេន រុឡ្ហីសុ កិរិយា វិភាគករណាយ, ន អត្តកិរិយាយាតិ ទស្សេតិ. កុសលភាវន្តិ ជាតកពាហិតិកសុត្តអភិធម្មបរិយាយេន កថិតំ កុសលត្តំ. តស្សាតិ សុខវិបាកភាវស្ស. តស្ស បច្ចុបដ្ឋានតំ វត្តុកាមតាយាតិ ឯតេន ‘‘អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណ’’ន្តិ ឯត្ថ សុខសទ្ទោ ឥដ្ឋបរិយាយោ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចំ សញ្ញាណករណបដិវិជ្ឈនានិ, តទុភយវិធុរា អារម្មណូបលទ្ធិ ‘‘វិជានាតី’’តិ ឥមិនា វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘សញ្ញា…បេ… គហណ’’ន្តិ. ននុ ច ផស្សាទិកិច្ចតោបិ វិសិដ្ឋកិច្ចំ ចិត្តន្តិ? សច្ចមេតំ, សោ បន វិសេសោ ន តថា ទុរវពោធោ, យថា សញ្ញាបញ្ញាវិញ្ញាណានន្តិ សញ្ញាបញ្ញាកិច្ចវិសិដ្ឋលក្ខណតាយ វិញ្ញាណលក្ខណមាហ. អនន្តរធម្មានំ បគុណពលវភាវស្ស ការណភាវេន បវត្តមានោ សន្តានំ ចិនោតិ នាម. តថាបវត្តិ ច អាសេវនបច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘អាសេវនបច្ចយភាវេន ចិនោតី’’តិ.

ចិត្តកតមេវាតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណកតមេវ. នានត្តាទីនំ វវត្ថានន្តិ ឯត្ថ វវត្ថានំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. វវត្ថានំ បរិច្ឆេទោ អសង្ករភាវោ. តេន ច ធម្មោ និច្ឆិតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘និច្ឆិតតា’’តិ. លិង្គនានត្តាទីនីតិ ឯត្ថ ឥត្ថិបុរិសសណ្ឋានវសេន លិង្គនានត្តំ. ទេវមនុស្សតិរច្ឆានាទិវសេន ឥត្ថិលិង្គស្ស បុថុត្តំ, តថា បុរិសលិង្គស្ស. ទេវាទិភេទេ ឥត្ថិលិង្គេ បច្ចេកំ នានត្តកាយតាសង្ខាតស្ស អញ្ញមញ្ញវិសទិសសភាវស្ស ទេសាទិភេទភិន្នស្ស ច វិសេសស្ស វសេន បភេទោ វេទិតព្ពោ. តថា បុរិសលិង្គេ. លិង្គនិព្ពត្តកស្ស វា កម្មស្ស យថាវុត្តនានត្តាទិវសេន លិង្គស្ស នានត្តាទីនិ យោជេតព្ពានិ. លិង្គនានត្តាទីសុ បវត្តត្តា សញ្ញាទីនំ នានត្តាទីនិ. តេនេវាហ ‘‘កម្មនានត្តាទីហិ និព្ពត្តានិ ហិ តានី’’តិ. អបទាទិនានាករណទស្សនេន លិង្គនានត្តំ ទស្សិតំ. តស្មិញ្ច ទស្សិតេ សញ្ញានានត្តាទយោ ទស្សិតា ឯវាតិ អាវត្តតិ ភវចក្កន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនាគ…បេ… ឃដេន្តោ’’តិ. ឥត្ថិលិង្គបុរិសលិង្គាទិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតស្ស រូបក្ខន្ធស្ស សន្និវេសវិសេសោ. សញ្ញាសីសេន ចត្តារោ ខន្ធា វុត្តា. វោហារវចនេន ច បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វោហរិតព្ពភាវេន បវត្តិ ទីបិតា, យា សា តណ្ហាទិដ្ឋិអភិនិវេសហេតូតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘លិង្គាទិ…បេ… យោសានានី’’តិ អាហ.

‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា, សព្ពេតេ មនោបុព្ពង្គមា’’តិ (អ. និ. ១.៥៦-៥៧), ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១, ២) ច ឯវមាទិវចនតោ ចិត្តហេតុកំ កម្មន្តិ អាហ ‘‘កម្មញ្ហិ ចិត្តតោ និព្ពត្ត’’ន្តិ. យថាសង្ខ្យន្តិ កម្មតោ លិង្គំ លិង្គតោ សញ្ញាតិ អត្ថោ. ន បុរិមវិកប្បេ វិយ កម្មតោ លិង្គសញ្ញា លិង្គតោ លិង្គសញ្ញាតិ ឧភយតោ ឧភយប្បវត្តិទស្សនវសេន. ‘‘ភេទំ គច្ឆន្តិ ឥត្ថាយំ បុរិសោតិ វា’’តិ ភេទស្ស វិសេសិតត្តា ឥត្ថាទិភាវេន វោហរិតព្ពភាវោ ឥធ ភេទោតិ ‘‘ឥត្ថិបុរិសាទិវោហារំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. អទ្ធទ្វយវសេនាតិ អតីតបច្ចុប្បន្នទ្ធទ្វយវសេន. គុណាភិព្យាបនំ កិត្តីតិ អាហ ‘‘បត្ថដយសត’’ន្តិ. កម្មនានាករណេន វិនា កម្មនិព្ពត្តនានាការណាភាវតោ ‘‘កម្មជេហិ…បេ… នានាករណ’’ន្តិ វុត្តំ. អវិបច្ចនោកាសោ អដ្ឋានភូតា, គតិកាលោបិ វា. កាមាវចរំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ រូបធាតុយា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិំ ជនេត្វា អនោកាសតាយ តទារម្មណំ អជនេន្តំ ឯត្ថ និទស្សេតព្ពំ. ឯកច្ចចិត្តករណស្ស អធិប្បេតត្តា ចក្ខាទិវេកល្លេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អជនកំ កម្មវិញ្ញាណំ អវសេសបច្ចយវិកលេ អនោគធំ ទដ្ឋព្ពំ. តទបិ កាលគតិបយោគាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘សហការីការណវិកលំ វិបាកស្ស អច្ចន្តំ ឱកាសមេវ ន លភតិ, ឥតរំ វិបាកេកទេសស្ស លទ្ធោកាសន្តិ, ឥទមេតេសំ នានត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ វិបាកស្ស ឱកាសលាភេ សតិ សហាយការណវិកលតាវ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ.

ភវតុ តាវ ភវិត្វា អបគតំ ភូតាបគតំ, អនុភវិត្វា អបគតំ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អនុភូតភូតា’’តិអាទិ. តេន អនុភូត-សទ្ទេន យោ អត្ថោ វុច្ចតិ, តស្ស ភូត-សទ្ទោយេវ វាចកោ, ន អនុ-សទ្ទោ, អនុ-សទ្ទោ បន ជោតកោតិ ទស្សេតិ. សាខាភង្គសទិសា ហិ និបាតោបសគ្គាតិ. កិរិយាវិសេសកត្តញ្ច ឧបសគ្គានំ អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ តេហិ វត្តព្ពវិសេសស្ស ជោតនភាវេនេវ អវច្ឆិន្ទនន្តិ យត្តកា ធាតុសទ្ទេន អភិធាតព្ពា អត្ថវិសេសា, តេសំ យំ សាមញ្ញំ អវិសេសោ, តស្ស វិសេសេ អវដ្ឋាបនំ តស្ស តស្ស វិសេសស្ស ជោតនមេវាតិ អាហ ‘‘សាមញ្ញ…បេ… វិសេសីយតី’’តិ. អនុភូត-សទ្ទោ ពហុលំ កម្មត្ថេ ឯវ ទិស្សតីតិ តស្ស ឥធ កត្តុអត្ថវាចិតំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុភូតសទ្ទោ ចា’’តិអាទិមាហ. សតិបិ សព្ពេសំ ចិត្តុប្បាទានំ សវេទយិតភាវតោ អារម្មណានុភវនេ, សវិបល្លាសេ បន សន្តានេ ចិត្តាភិសង្ខារវសេន បវត្តិតោ អព្យាកតេហិ វិសិដ្ឋោ កុសលាកុសលានំ សាតិសយោ វិសយានុភវនាការោតិ អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វត្តុំ អធិប្បាយវសេនា’’តិ អាហ. ភូតាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេនាតិ កុសលាកុសលស្ស អាកឌ្ឍនុបាយមាហ.

ឧប្បតិតកិច្ចនិប្ផាទនតោ ឧប្បតិតសទិសត្តា ‘‘ឧប្បតិត’’ន្តិ វុត្តំ. ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោតិ អនាគតស្សបិ តស្សេវ ឧប្បន្ន-សទ្ទេន វុត្តតាយ ការណមាហ. ឯត្ថ ច រជ្ជនាទិវសេន អារម្មណរសានុភវនំ សាតិសយន្តិ អកុសលញ្ច កុសលញ្ច ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធតាសាមញ្ញេន ‘‘សព្ពសង្ខតំ ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘វិបាកានុភវនវសេន តទារម្មណំ. អវិបក្កវិបាកស្ស សព្ពថា អវិគតត្តា ភវិត្វា វិគតតាមត្តវសេនកម្មញ្ច ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. តេនេវ តត្ថ ឱកាសកតុប្បន្នន្តិ វិបាកមេវាហ. ឥធ បន កម្មម្បីតិ. អារម្មណករណវសេន ភវតិ ឯត្ថ កិលេសជាតន្តិ ភូមីតិ វុត្តា ឧបាទានក្ខន្ធា. អគ្គិអាហិតោ វិយាតិ ភូមិលទ្ធន្តិ វត្តព្ពតាយ ឧបាយំ ទស្សេតិ. ឯតេនាតិ កម្មំ. ឯតស្សាតិ វិបាកោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អវិក្ខម្ភិតត្តាតិ អវិនោទិតត្តា. សភូមិយន្តិ សកភូមិយំ. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ បុន ឧប្បជ្ជិតុំ អទត្វា. ខណត្តយេកទេសគតំ ខណត្តយគតន្តិ វុត្តន្តិ យថាវុត្តស្ស ឧទាហរណស្ស ឧបចារភាវមាហ. តេន ឧប្បន្នា ធម្មា បច្ចុប្បន្នា ធម្មាតិ ឥទមេត្ថ ឧទាហរណំ យុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បធានេនាតិ បធានភាវេន. ទេសនាយ ចិត្តំ បុព្ពង្គមន្តិ លោកិយធម្មេ ទេសេតព្ពេ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា ទេសនា ភគវតា ឧចិតាតិ ទស្សេតិ. ធម្មសភាវំ វា សន្ធាយាតិ លោកិយធម្មានំ អយំ សភាវោ យទិទំ តេ ចិត្តជេដ្ឋកា ចិត្តបុព្ពង្គមា បវត្តន្តីតិ ទស្សេតិ. តេន តេសំ តថាទេសនាយ ការណមាហ, សព្ពេ អកុសលា ធម្មា ចិត្តវជ្ជាតិ អត្ថោ. កេចីតិ បទការា. ផស្សាទយោបីតិ បិ-សទ្ទេន រាគាទយោ សម្បិណ្ឌេតិ. កាលភេទាភាវេបិ បច្ចយភាវេន អបេក្ខិតោ ធម្មោ បុរិមនិប្ផន្នោ វិយ វោហរីយតីតិ អាហ ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នោ វិយា’’តិ. អនុបចរិតមេវស្ស បុព្ពង្គមភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អនន្តរបច្ចយមន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ខីណា ភវនេត្តី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ២.១៥៥; នេត្តិ. ១១៤) នេត្តិភូតាយ តណ្ហាយ យុត្តំ ចិត្តំ នាយកន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាសម្បយុត្តំ វា’’តិ.

‘‘យំ តស្មិំ សមយេ ចេតសិកំ សាត’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា សោមនស្សវេទនា សាតសភាវាតិ អាហ ‘‘សភាវវសេន វុត្ត’’ន្តិ. និប្បរិយាយេន មធុរ-សទ្ទោ រសវិសេសបរិយាយោ, ឥដ្ឋភាវសាមញ្ញេន ឥធ ឧបចារេន វុត្តោតិអាហ ‘‘មធុរំ វិយា’’តិ. បរមត្ថតោ តណ្ហាវិនិមុត្តោ នន្ទិរាគោ នន្ទិរាគភាវោ វា នត្ថីតិ ‘‘ន ឯត្ថ សម្បយោគវសេន សហគតភាវោ អត្ថី’’តិ, ‘‘នន្ទិរាគសហគតា’’តិ ច វុច្ចតិ. តេន វិញ្ញាយតិ ‘‘សហគតសទ្ទោ តណ្ហាយ នន្ទិរាគភាវំ ជោតេតី’’តិ. អវត្ថាវិសេសវាចកោ វា សហ-សទ្ទោ ‘‘សនិទស្សនា’’តិអាទីសុ វិយ, សព្ពាសុបិ អវត្ថាសុ នន្ទិរាគសភាវាវិជហនទីបនវសេន នន្ទិរាគភាវំ គតា នន្ទិរាគសហគតាតិ តណ្ហា វុត្តា. គត-សទ្ទស្ស វា ‘‘ទិដ្ឋិគត’’ន្តិអាទីសុ វិយ អត្ថន្តរាភាវតោ នន្ទិរាគសភាវា តណ្ហា ‘‘នន្ទិរាគសហគតា’’តិ វុត្តា, នន្ទិរាគសភាវាតិ អត្ថោ. ឥធាបីតិ ឥមិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. ឥមស្មិម្បិ បទេតិ ‘‘សោមនស្សសហគត’’ន្តិ ឯតស្មិម្បិ បទេ. អយមេវត្ថោតិ សំសដ្ឋោ ឯវ. យថាទស្សិតសំសដ្ឋសទ្ទោតិ អត្ថុទ្ធារប្បសង្គេន បាឡិតោ អដ្ឋកថាយ អាគតសំសដ្ឋសទ្ទោ. សហជាតេតិ សហជាតត្ថេ.

កាលវិសេសានបេក្ខោ កម្មសាធនោ អាភដ្ឋ-សទ្ទោ ភាសិតបរិយាយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អភាសិតព្ពតា អនាភដ្ឋតា’’តិ. បាឡិយន្តិ ឥមិស្សា បឋមចិត្តុប្បាទបាឡិយំ. អភាសិតត្តា ឯវាតិ អសង្ខារិកភាវស្ស អវុត្តត្តា ឯវ. ការណបរិយាយត្តា វត្ថុសទ្ទស្ស បច្ចយភាវសាមញ្ញតោ ទ្វារភូតធម្មានម្បិ សិយា វត្ថុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទ្វារំ វត្ថូតិ វុត្ត’’ន្តិ. តេន វត្ថុ វិយ វត្ថូតិ ទស្សេតិ. មនោទ្វារភូតា ធម្មា យេភុយ្យេន ហទយវត្ថុនា សហ ចរន្តីតិ ទ្វារេន…បេ… ហទយវត្ថុ វុត្តន្តិ អាហ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ. សកិច្ចភាវេនាតិ អត្តនោ កិច្ចភាវេន, កិច្ចសហិតតាយ វា. អញ្ញាសាធារណោតិ ស-សទ្ទស្ស អត្ថមាហ. សកោ ហិ រសោ សរសោតិ.

អនន្តរចិត្តហេតុកត្តា ចិត្តស្ស ឯកសមុដ្ឋានតា វុត្តា, សហជាតចិត្តផស្សហេតុកត្តា ចេតសិកានំ ទ្វិសមុដ្ឋានតា. ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានា ធម្មា, ផុដ្ឋោ ភិក្ខវេ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) ហិ វុត្តំ.

សុខុមរជាទិរូបន្តិ អណុតជ្ជារិរូបមាហ. បរមាណុរូបេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. វត្ថុបរិត្តតាយាតិ ឯតេន អនេកកលាបគតានិ ពហូនិយេវ រូបាយតនានិ សមុទិតានិ សំហច្ចការិតាយ សិវិកុព្ពហនញាយេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, ន ឯកំ កតិបយានិ វាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច ឯវំ សន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សមុទាយារម្មណំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ សមុទាយស្សេវ អភាវតោ. ន ហិ បរមត្ថតោ សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. វណ្ណាយតនមេវ ហិ យត្តកំ យោគ្យទេសេ អវដ្ឋិតំ, សតិ បច្ចយន្តរសមាយោគេ តត្តកំ យថាវុត្តេន ញាយេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ អវិកប្បកត្តា តស្ស. តទភិនិហដំ បន មនោវិញ្ញាណំ អនេកក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជមានំ បុរិមសិទ្ធកប្បនាវសេន សមូហាការេន សណ្ឋានាទិអាការេន ច បវត្តតីតិ កិំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឯកំ វណ្ណាយតនំ អារម្មណំ, ឧទាហុ អនេកានីតិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. ន ហិ បច្ចក្ខវិសយេ យុត្តិមគ្គនា យុត្តា. កិញ្ច ភិយ្យោ អច្ឆរាសង្ឃាតក្ខណេន អនេកកោដិសង្ខាយ ចិត្តុប្បត្តិយា បវត្តនតោ ចិត្តស្ស លហុបរិវត្តិតាយ សមានេបិ ឃដសរាវាទិវណ្ណានំ យោគ្យទេសាវដ្ឋានេ បុរិមមនសិការានុរូបំ ‘‘ឃដោ’’តិ វា ‘‘សរាវោ’’តិ វា បឋមំ តាវ ឯកោ មនោវិញ្ញាណសន្តានេន បរិច្ឆិជ្ជតិ, បច្ឆា ឥតរោ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា ព្យវហិតេនាតិ អវិសេសវិទុតាយ បន ឃដសរាវាទិពុទ្ធិយា អភេទាបត្តិបរិកប្បនាតិ. ឦទិសីបេត្ថ ចោទនា អចោទនាតិ ទដ្ឋព្ពា. ខណបរិត្តតាយាតិ បពន្ធក្ខណស្ស ឥត្តរតាយ. បពន្ធវសេន ហិ បច្ចេកំ រូបារូបធម្មា វិរោធិអវិរោធិបច្ចយសមាយោគេ លហុំ ទន្ធញ្ច និរុជ្ឈនតោ បរិត្តកាលា ទីឃកាលា ច ហោន្តិ, សភាវលក្ខណវសេន បន ឯកបរិច្ឆេទា ឯវាតិ. យថា ច រូបាយតនំ, ឯវំ ឥតរានិបិ. សទ្ទាទយោបិ ហិ វត្ថុបរិត្តតាទិភាវេន លព្ភន្តីតិ. អច្ចាសន្នាទិតាយាតិ អាទិ-សទ្ទេន អនាវជ្ជនំ កេនចិ បដិច្ឆន្នតាតិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. វិសយិធម្មំ វិសេសតោ សិនោតិ ពន្ធតីតិ វិសយោតិ អនញ្ញត្ថភាវាបេក្ខោ វិសយោតិ អាហ ‘‘វិសយោ អនញ្ញត្ថភាវេនា’’តិ. ន ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ រូបាយតនាទិតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ បវត្តន្តីតិ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយាតិ គោចរោតិ សម្ពហុលចារិតាបេក្ខោ គោចរោតិ អាហ ‘‘គោចរោ តត្ថ ចរណេនា’’តិ. ពហុលញ្ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ រូបាទយោ គយ្ហន្តិ, ន តថា មនោវិញ្ញាណេនាតិ. តេសន្តិ មនោវិញ្ញាណេន គយ្ហមានានំ រូបាយតនាទីនំ. ‘‘វចនស្ស អនុបបត្តិតោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ បញ្ចទ្វារេ បវត្តមនោវិញ្ញាណធាតុំ សន្ធាយ តេសំ គោចរវិសយំ បច្ចនុភោតីតិ វចនំ ឧបបជ្ជតិយេវាតិ? ន, និយមាភាវតោ. ន ហិ បញ្ចទ្វារាភិនិហដំយេវ មនោ ឥធ ‘‘មនោ’’តិ វុត្តន្តិ និយមហេតុ អត្ថីតិ, ឯតំយេវ វា ចោទនំ មនសិ កត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណាទិគ្គហណំ កតំ. ឯវំវណ្ណោតិអាទិវចនតោ បុព្ពេនិវាសអតីតានាគតំសញាណាទយោបិ ឥធ សម្ភវន្តិ. ឥតរថាតិ រូបំ សទ្ទន្តិអាទិនា.

ភោជន …បេ… ឧស្សាហាទីហីតិ ឥទំ យាយ កម្មញ្ញតាយ រូបកាយស្ស កល្លតា ហោតិ, តស្សា បច្ចយនិទស្សនំ. ភោជនេ ហិ សម្មាបរិណតេ សប្បាយេ ច ឧតុភោជនេ សម្មុបយុត្តេ សម្មាបយោគសង្ខាតេ កាយិកចេតសិកវីរិយេ ច សមារទ្ធេ លហុតាទិសព្ភាវេន កាយោ កម្មក្ខមោ ហោតិ សព្ពកិរិយានុកូលោតិ. អថ វា ភោជន…បេ… ឧស្សាហាទីហីតិ ឥទំ កាយស្ស កល្យតាយ វិយ ឧបទ្ទុតតាយបិ ការណវចនំ. វិសមភោជនាបរិណាមាទិតោ ហិ កាយស្ស ឧបទ្ទវករា វាតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អនុវត្តន្តស្សាតិ បទំ ‘‘ជយំ វេរំ បសវតី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២០១) វិយ ហេតុអត្ថវសេន វេទិតព្ពំ. ជាគរណនិមិត្តញ្ហិ ឥធ អនុវត្តនំ អធិប្បេតន្តិ. អថ វា អនុវត្តន្តស្សាតិ ឥទំ បកតិយា ទិដ្ឋាទិវសេន អាបាថគមនុបនិស្សយានំ កល្យតាទិនិព្ពត្តានំ កាយិកសុខាទីនំ សម្ភវទស្សនំ. កាយកល្យតាទិំ អននុវត្តន្តស្ស ហិ យថាវុត្តឧបនិស្សយាភោគាភាវេន វុត្តប្បការំ អាបាថគមនំ ន សិយាតិ. យថានុភូតេ រូបាទិវិសយេ ចិត្តស្ស ឋបនំ អាវជ្ជនំ ចិត្តបណិទហនំ. យថានុភូតេន រូបាទិនា សទិសំ អសទិសំ សម្ពន្ធញ្ច សទិសាសទិសសម្ពន្ធំ, តស្ស ទស្សនាទិ សទិសាសទិសសម្ពន្ធទស្សនាទិ, ចិត្តបណិទហនញ្ច សទិសាសទិស…បេ… ទស្សនាទិ ច ចិត្ត…បេ… ទស្សនាទយោ តេ បច្ចយាតិ យោជេតព្ពំ. ធាតុក្ខោភាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ទេវតូបសំហារាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តំសទិសតា ទិដ្ឋសុតសទិសតា. តំសម្បយុត្តតា ទិដ្ឋសុតបដិពទ្ធតា. កេនចិ វុត្តេតិ ឥមិនា សទ្ធាយ អនុស្សវនិព្ពត្តតំ អាហ. អាការវិចារណន្តិ តេសំ តេសំ អត្ថានំ ឧបដ្ឋានាការវិចារណំ. កត្ថចិ អត្ថេ.

និយមិតស្សាតិ កុសលមេវ មយា ឧប្បាទេតព្ពន្តិ ឯវំ និយមិតស្ស. បសាទសិនេហាភាវោ ទោសពហុលតាយ ហោតីតិ លូខបុគ្គលា ទោសពហុលាតិ អាហ.

អាយតនភាវតោតិ ការណភាវតោ.

វិជ្ជមានវត្ថុស្មិន្តិ ឯតេន ‘‘វិនាបិ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន ចិត្តុប្បាទមត្តេនេវ ទានមយំ កុសលំ ឧបចិតំ ហោតី’’តិ កេសញ្ចិ អតិធាវនំ និវត្តិតំ ហោតីតិ.

ធម្មសវនស្ស ឃោសនំ ធម្មសវនឃោសនំ. តស្សាតិ ‘‘សទ្ទទានំ ទស្សាមី’’តិ សទ្ទវត្ថូនំ ឋានករណភេរិអាទីនំ សសទ្ទប្បវត្តិករណស្ស. ចិន្តនំ តថា តថា ចិត្តុប្បាទនំ. អញ្ញត្ថាតិ សុត្តេសុ. អបរត្ថាតិ អភិធម្មបទេសុ. អបរិយាបន្នាតិ បទស្ស អត្ថវណ្ណនា ‘‘បរិភោគរសោ’’តិអាទិកាយ អត្ថវណ្ណនាយ បរតោ ពហូសុ បោត្ថកេសុ លិខីយតិ, យថាឋានេយេវ បន អានេត្វា វត្តព្ពា. តត្ថ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា លក្ខណបញ្ញត្តិយោ អញ្ញាយតនត្តា ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ អសង្គហិតា ធម្មាយតនេនាតិ យោជេតព្ពំ.

‘‘ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ យថា ន អញ្ញារម្មណំ ហោតិ ចិត្តវិសេសស្ស អធិប្បេតត្តា, ឯវំ កម្មវិសេសេ អធិប្បេតេ កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ន ឧប្បជ្ជតិ តត្ថេវ បរិយោសិតត្តា, អថ កម្មសាមញ្ញំ អធិប្បេតំ, រូបាទីសុ ឯការម្មណន្តិ ឥទំ ឧទាហរណំ ន សិយាតិ? ន, អសទិសភាវវិភាវនវសេន ឧទាហដត្តា, ឥតរថា មនោវិញ្ញាណភូតំ ឥទំ ចិត្តំ ឆសុបិ វិសយេសុ បវត្តនតោ អនិពទ្ធារម្មណន្តិ អារម្មណំ សទិសូទាហរណភាវេន វុច្ចេយ្យ អារម្មណំ វិយ ទ្វារម្បិ អនិពទ្ធន្តិ. យស្មា បន សតិបិ កម្មានំ ទ្វារន្តរចរណេ យេភុយ្យេន វុត្តិយា តព្ពហុលវុត្តិយា ច ទ្វារកម្មានំ អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថានំ វក្ខតិ, តស្មា បាណាតិបាតាទិភាវសាមញ្ញេន កម្មំ ឯកត្តនយវសេន គហេត្វា តស្ស វចីទ្វារាទីសុ បវត្តិសព្ភាវតោ កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កាយទ្វារាទីសុ ឯកទ្វារិកកម្មំ អញ្ញស្មិំ ទ្វារេ ន នុប្បជ្ជតី’’តិ. រូបាទីសុ បន ឯការម្មណំ ចិត្តំ តេនេវារម្មណេន បរិច្ឆិន្នន្តិ វិសិដ្ឋមេវ គហិតន្តិ អារម្មណមេវ និពទ្ធន្តិ វុត្តន្តិ ចិត្តវិសេសោ ឯវ គហិតោ, ន ចិត្តសាមញ្ញំ. ‘‘ននុ ច រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនា’’តិ អារម្មណម្បិ អនិយមេនេវ វុត្តន្តិ? សច្ចមេតំ, តត្ថ បន យំ រូបាទីសុ ឯការម្មណំ ចិត្តំ, តំ តេន វិនា នប្បវត្តតិ, កម្មំ បន កាយទ្វារិកាទិភេទំ វចីទ្វារាទីសុ ន នប្បវត្តតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ជោតនត្ថំ បាឡិយំ អារម្មណមេវ គហិតំ, ទ្វារំ ន គហិតន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘អារម្មណមេវ និពទ្ធ’’ន្តិអាទិនា. វចីទ្វារេ ឧប្បជ្ជមានម្បិ បាណាតិបាតាទីតិ អត្ថោ.

កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

កម្មទ្វារានន្តិអាទិនា បកាសេតព្ពស្ស សរូបំ បកាសនុបាយញ្ច ទស្សេតិ. និយតរូបរូបវសេនាតិ ធម្មសង្គហេ និទ្ទិដ្ឋនិយតរូបរូបវសេន. អញ្ញថា កម្មសមុដ្ឋានិកកាយេ ហទយវត្ថុបិ គហេតព្ពំ សិយា. ឯកសន្តតិបរិយាបន្នោ ឧបាទិន្នកកាយោ ឥធ គហិតោតិ ចក្ខាយតនាទីតិ វុត្តេសុ ឯកោ ភាវោ ហទយវត្ថុ ច គហិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ចក្ខាយតនាទីនិ ជីវិតបរិយន្តានី’’តិ សន្និវេសស្ស វិភាវិតត្តា.

វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិញ្ញត្តិគ្គហណស្ស ឥច្ឆិតត្តា ចលនាការាវ វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាតិ កទាចិ អាសង្កេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘បឋមជវនសមុដ្ឋិតា’’តិ អាហ. ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុន្តិ ឯតេន ទេសន្តរុប្បត្តិ ចលនំ, តំនិមិត្តេ ច កត្តុភាវោ ឧបចរិតោតិ ទស្សេតិ, អញ្ញថា ខណិកតា អព្យាបារតា ច ធម្មានំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. តទភិមុខភាវវិការវតីតិ តំទិសមភិមុខោ តទភិមុខោ, តស្ស ភាវោ តទភិមុខភាវោ, សោ ឯវ វិការោ, តំសមង្គិនី វាយោធាតុ តទភិមុខភាវវិការវតី. ឥទានិ តទភិមុខភាវវិកា រស្ស វិញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិប្បាយសហភាវី’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា ឥមិស្សា អត្ថវណ្ណនាយ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាវជ្ជនស្សាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស. យតោ ពាត្តិំសាតិអាទិនា តស្ស វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកតា ន សក្កា បដិសេធេតុន្តិ ទស្សេតិ.

បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោតិ ឯតេន យថាវុត្តវាយោធាតុយា ថម្ភនចលនសង្ខាតកិច្ចនិប្ផាទនេ តស្ស អាការវិសេសស្ស សហការីការណភាវមាហ. អនិទស្សនសប្បដិឃតាទយោ វិយ មហាភូតានំ អវត្ថាវិសេសមត្តំ សោ អាការវិសេសោតិ បរមត្ថតោ ន កិញ្ចិ ហោតីតិ ‘‘បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិ អាហ. បរមត្ថតោ ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ បដិសេធិតោ. កម្មសមុដ្ឋានាទិភាវស្ស បន សម្ភវោយេវ នត្ថីតិ យថាវុត្តវិការស្ស បរមត្ថតោ សព្ភាវេ នកុតោចិសមុដ្ឋិតត្តា អប្បច្ចយត្តំ អាបន្នំ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, អប្បច្ចយត្តេ ច សតិ និច្ចភាវោ អាបជ្ជតិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ សភាវធម្មោ និច្ចោ អត្ថិ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយាតិ វិញ្ញត្តិយា ចិត្តសមុដ្ឋានឧបាទារូបភាវោ ឧបចារសិទ្ធោតិ ទស្សេតិ.

វិញ្ញត្តិយា ករណភូតាយ. យំ ករណន្តិ យំ ចិត្តកិរិយំ ចិត្តព្យាបារំ. វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តន្តិ ឥទមេស ការេតីតិ យទេតំ អធិប្បាយវិភាវនំ, ឯតំ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ន ទិដ្ឋំ, ហត្ថចលនាទីសុ បន ទិដ្ឋំ, តស្មា វិប្ផន្ទមានវណ្ណវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ កាយិកករណសង្ខាតស្ស អធិប្បាយស្ស ញាបកោតិ វិញ្ញាយតិ. ញាបកោ ច ហេតុ ញាបេតព្ពមត្ថំ សយំ ញាតោយេវ ញាបេតិ, ន សព្ភាវមត្តេនាតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិការគ្គហណម្បិ វិញ្ញាយតិ. តថា ហិ វិសយភាវមាបន្នោ ឯវ សទ្ទោ អត្ថំ បកាសេតិ, នេតរោ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ វិញ្ញត្តី’’តិអាទិ. យទិ បន ចិត្តជរូបានំ ចលនាការោ វិញ្ញត្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិប្ផន្ទមានវណ្ណារម្មណត្តា តេនបិ សា គហិតា សិយាតិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណស្សា’’តិអាទិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានីតិអាទិនាបិ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតព្ពតំ មនោវិញ្ញាណេនេវ ច វិញ្ញាតព្ពតំ ទស្សេតិ. សញ្ជានាតិ ឯតេនាតិ សញ្ញាណំ, តស្ស ឧទកាទិនោ សញ្ញាណំ តំសញ្ញាណំ, តស្ស អាការោ តំសញ្ញាណាការោ, ឧទកាទិសហចារិប្បការោ ច សោ តំសញ្ញាណាការោ ចាតិ ឧទកា…បេ… ការោ, តំ គហេត្វា ជានិត្វា. តទាការស្សាតិ ឧទកាទិញាបនាការស្ស. យទិ យថាវុត្តវិការគ្គហណំយេវ ការណំ អធិប្បាយគ្គហណស្ស, អថ កស្មា អគ្គហិតសង្កេតស្ស អធិប្បាយគ្គហណំ ន ហោតីតិ? ន កេវលំ វិការគ្គហណមេវ អធិប្បាយគ្គហណស្ស ការណំ, កិញ្ចរហីតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស បនា’’តិអាទិ.

អថ បនាតិអាទិនា វិញ្ញត្តិយា អនុមានេន គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ. សាធិប្បាយ…បេ… នន្តរន្តិ អធិប្បាយសហិតវិការេន សហជាតវណ្ណាយតនគ្គហណសង្ខាតស្ស ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានស្ស អនន្តរំ. អធិប្បាយគ្គហណស្សាតិ អធិប្បាយវវត្ថាបកស្ស តតិយវារេ ជវនស្ស. អធិប្បាយសហភូ វិការាភាវេ អភាវតោតិ ឯតេន យថាវុត្តវិការំ អធិប្បាយគ្គហណេន អនុមិនោតិ. ឯវំ សតីតិអាទិនា យថានុមិតមត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. តត្ថ ឧទកាទិគ្គហណេនេវាតិ តាលបណ្ណាទីនំ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន ឧទកាទីនំ តត្ថ អត្ថិភាវវិជាននេនេវ. យថា តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការោ វិញ្ញាតោយេវ ហោតិ នានន្តរិយកត្តា, ឯវំ វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន គន្តុកាមតាទិអធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាតា ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ ឧបមាយោជនា.

សភាវភូតន្តិ អន្វត្ថភូតំ. ទ្វិធាតិ វិញ្ញាបនតោ វិញ្ញេយ្យតោ ច. កាយវិញ្ញត្តិយា តថាបវត្តមានាយ ចេតនាសង្ខាតស្ស កម្មស្ស កាយកម្មភាវោ និប្ផជ្ជតិ តាយ ឧបលក្ខិតព្ពត្តា, ន បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ កេនចិ បច្ចយភាវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តេន វចីទ្វារុប្បន្នាបិ បាណាតិបាតាទយោ សង្គហិតាតិ តេសំ សង្គហិតភាវំ ទស្សេតិ. អថ វា កាយទ្វារុប្បន្នាយ កាយកម្មភូតាយ ចេតនាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ’’តិ វុត្តំ, តស្សាយេវ ទ្វារន្តរុប្បន្នាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន នាមលាភតោ’’តិ. មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ និច្ឆិតោតិ ‘‘ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តាន’’ន្តិ អាហ.

ទ្វារន្តរចារិនោតិ ទ្វារន្តរភាវេន បវត្តនកា. ទ្វារសម្ភេទាតិ ទ្វារានំ សង្ករណតោ. ទ្វារានញ្ហិ ទ្វារន្តរភាវប្បត្តិយា សតិ កាយទ្វារស្ស វចីទ្វារាទិភាវោ, វចីទ្វារស្ស ច កាយទ្វារាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ តំតំទ្វារុប្បន្នកម្មានម្បិ សង្ករោ សិយា. តេនាហ ‘‘កម្មសម្ភេទោបី’’តិ. ឯវំ សតិ កាយកម្មំ…បេ… វវត្ថានំ ន សិយា. យទិ កម្មានិ កម្មន្តរចារីនិ ហោន្តិ, កាយកម្មាទិកស្ស វចីកម្មាទិកភាវាបត្តិតោ ‘‘កម្មសម្ភេទា ទ្វារសម្ភេទោបី’’តិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ’’តិ. កម្មន្តរចរណំ កម្មន្តរូបលក្ខណតា. តេនេវាហ ‘‘ទ្វារភាវេនា’’តិ. ទ្វារន្តរចរណំ ទ្វារន្តរុប្បត្តិ. ទ្វារេតិ អត្តនោ ទ្វារេ. អញ្ញស្មិន្តិ ទ្វារន្តរេ. កម្មានីតិ តំតំទ្វារិកកម្មានិ. អញ្ញានីតិ អញ្ញទ្វារិកកម្មានិ. ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តីតិ ទ្វារន្តរភាវេន នប្បវត្តន្តិ, ទ្វារន្តរំ វា ន សង្កមន្តិ. កិញ្ចាបិ វិញ្ញត្តិយា ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ យេន កេនចិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយភាវោ នត្ថិ, តថា បន វិញ្ញត្តិយា បវត្តមានាយ ឯវ បាណាតិបាតាទិ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ សិយា វិញ្ញត្តិយា ហេតុភាវោ ចេតនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ. កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ កម្មវវត្ថានស្សេវ វា ការណភាវំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ វុត្តំ. យទិបិ ‘‘ទ្វារេហិ កម្មានី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ បន វុត្តត្តា កម្មេហិបិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានីតិ អយមត្ថោបិ សិទ្ធោយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អទ្វារចារីហីតិ ទ្វារានំ សយំ វវត្ថិតភាវមាហ, ន បន អវវត្ថានំ, វវត្ថានមេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ វវត្ថានំ វិភាវេតិ កម្មានបេក្ខាតិអាទិនា. តត្ថ សមយនិយមិតេន ចិត្តេន សមយោ វិយ ទ្វារនិយមិតេហិ កម្មេហិ ទ្វារានិ និយមិតានីតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

ឯវំសភាវត្តាតិ ទ្វារភូតេហិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខណីយសភាវត្តា. អាណត្តិ…បេ… មានស្សាតិ កាយវចីកម្មានំ វចីកាយវិញ្ញត្តីហិ បកាសេតព្ពតំ អាហ. កាយាទីហីតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កម្មានិ សកេន ទ្វារេន ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ, តស្មា. នាបិ កម្មំ ទ្វារស្សាតិ យស្មិំ ទ្វារន្តរេ កម្មំ ចរតិ, តស្ស ទ្វារស្ស អនត្តនិយស្ស. តំតំទ្វារមេវាតិ សកទ្វារមេវ. កម្មស្សាតិ សកសកកម្មស្ស. យទិ កម្មេហិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានិ, ‘‘កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តា’’តិ ឥទំ កថំ នីយតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ បនា’’តិអាទិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិ. តស្សាតិ កម្មស្ស. កេនចិ បការេនាតិ ចតុវីសតិយា បច្ចយប្បការេសុ កេនចិ បការេន. តំសហជាតាតិ ឯតេន កាយវិញ្ញត្តិយា សព្ភាវេយេវ កាយកម្មស្ស សព្ភាវោ, នាញ្ញថាតិ បរិយាយេន វិញ្ញត្តិយា កម្មស្ស ការណភាវំ វិភាវេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា’’តិ. យថាវុត្តនិយមេនាតិអាទិនា កម្មស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេ ព្យភិចារាភាវមាហ. តត្ថ យថាវុត្តនិយមេនាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តប្បការេន វវត្ថានយុត្តិសង្ខាតេន និយមេន. ទ្វារចរណេតិ អញ្ញទ្វារចរណេ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ អង្គេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សុភាសិតំយេវ ភាសតិ, នោ ទុព្ភាសិតំ. ធម្មំយេវ, បិយំយេវ, សច្ចំយេវ ភាសតិ, នោ អលិក’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. សុភាសិតសុត្ត) យានិ អង្គានិ សុត្តេ វុត្តានិ, តេសំ ចេតនាសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិតភាសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាបវត្តាតិ សុភាសិតភាសនាទិភាវេន បវត្តា. សហ សម្ភូតត្តាតិ សហេវ ឧប្បន្នត្តា. ន ហិ វចីវិញ្ញត្តិ សទ្ទរហិតា អត្ថិ. តថា ហិ ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘វាចាគិរា ព្យបថោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៣៦) នាតិសុខុមំយេវ សទ្ទវាចំ វត្វា ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ, តាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា វចីវិញ្ញត្តិយា វុត្តត្តា រូបាយតនំ វិយ វត្ថុបរិត្តតាទិនា សទ្ទាយតនម្បិ អនិន្ទ្រិយគោចរោ អត្ថីតិ ច អធិប្បាយេន ‘‘យា តាយ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ អាហ.

ឥទានិ អវិសេសេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណារម្មណតា បាឡិយំ វុត្តាតិ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បាឡិយា វិរោធំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សង្គហការស្ស អធិប្បាយេ ឋត្វា មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បដិសេធេតព្ពតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ អធិប្បាយេ ឋត្វា តំ បរិហរិតុំ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. សង្ឃដ្ដនាការេន បវត្តានំ ភូតានំ សទ្ទស្ស និស្សយភាវតោ សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តប្បច្ចយភាវោតិ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភាវោ. ចិត្តជបថវីធាតុយា ឧបាទិន្នកឃដ្ដនេ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ. តទាការត្តា ហិ តេសំ បថវីធាតុ ឧបាទិន្នកំ ឃដ្ដេតីតិ ឥមមត្ថំ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពត្តា ‘‘វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា តមេវ វុត្តនយំ ‘‘តព្ពិការាន’’ន្តិអាទិនា វិភាវេតិ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោ តប្បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានន្តិ ‘‘ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិអាទិនា អត្តនា វុត្តវិធានំ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តវិធានំ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវាតិ.