កាមាវចរកុសលំ

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា

២. សន្តេតិ សភាវតោ វិជ្ជមានេ. ផស្សស្ស វិសយវិសយីនំ សន្និបតនាការេន គហេតព្ពត្តា ផុសនំ វិសយេ ចិត្តស្ស សន្និបតនំ វុត្តំ. ‘‘ចិន្តនដ្ឋេន ចិត្តំ, មននដ្ឋេន មនោ’’តិអាទិនា ចិត្តាទិសទ្ទា ចិន្តនាទិព្យាបារមុខេន អត្តនោ អត្ថំ វិភាវេន្តីតិ អាហ ‘‘ចិត្តំ មនោតិអាទីសុ វិយ កិច្ចវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា’’តិ. យថា លោកេ វិកតមេវ វេកតំ, វិសយោ ឯវ វេសយន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ មនោ ឯវ មានសន្តិ សទ្ទមត្តវិសេសោ. នីលាទិ-សទ្ទា វិយ វត្ថាទីសុ ចិត្តេសុ បរិសុទ្ធភាវនិពន្ធនា បណ្ឌរសទ្ទស្ស បវត្តីតិ តស្ស គុណវិសេសាបេក្ខតា វុត្តា. យថា កាយិកំ សាតន្តិ ឯត្ថ កាយប្បសាទនិស្សិតន្តិ អត្ថោ, ឯវំ ចេតសិកំ សាតន្តិ ឯត្ថ ចេតោនិស្សិតំ សាតន្តិ និស្សយវិសេសាបេក្ខតា វុត្តា. ឯកក្ខណិកា នានាក្ខណិកា ច ចិត្តស្ស ឋិតិ នាម, តស្ស អវត្ថាវិសេសោតិ អវត្ថាវិសេសាបេក្ខោ ចិត្តស្ស ឋិតីតិ ឯវំបការោ និទ្ទេសោ. ‘‘ន លុព្ភតី’’តិ វុត្តស្ស ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា បវត្តិអាការភាវេន អលុព្ភនាតិ អលោភោ វុត្តោតិ អញ្ញស្ស កិរិយាភាវវិសេសាបេក្ខោ អលុព្ភនាតិ និទ្ទេសោ. វុត្តនយេនេវ អលុព្ភិតស្ស ភាវោ អលុព្ភិតត្តន្តិ អយំ និទ្ទេសោ អញ្ញស្ស ភាវភូតតាវិសេសាបេក្ខោ វុត្តោ. កត្តុករណភាវាទយោ សភាវធម្មានំ អជ្ឈារោបនវសេនេវ សិជ្ឈន្តិ, ភាវនិទ្ទេសោ បន អជ្ឈារោបនានបេក្ខោ, តតោយេវ ច វិសេសន្តរវិនិមុត្តោ វិនិវត្តោ វិសេសតោ និជ្ជីវភាវគិភាវតោ សភាវនិទ្ទេសោ នាម ហោតីតិ ផស្សោតិ ឥទំ ផុសនដ្ឋេន ‘‘ធម្មមត្តទីបនំ សភាវបទ’’ន្តិ វុត្តំ. អារម្មណំ ផុសន្តស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិអាការោ ផុសនព្យាបារោ ហោតីតិ ‘‘ផុសនកិរិយា ផុសនាការោ’’តិ វុត្តំ. សម្ផុសនាតិ សំ-សទ្ទោ ‘‘សមុទយោ’’តិអាទីសុ វិយ សមាគមត្ថទីបកោតិ អាហ ‘‘សមាគមផុសនា’’តិ. ‘‘ផុសាមិ នេក្ខម្មសុខ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៧២) បដិលាភោបិ ផុសនា សម្ផុសនាតិ ច វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ន បដិលាភសម្ផុសនា’’តិ.

អបរេន វេវចនេន. ពហុស្សុតភាវសម្បាទិកាយ បញ្ញាយ បណ្ឌិច្ចបរិយាយោ. សិប្បាយតនាទីសុ ទក្ខតាភូតាយ កោសល្លបរិយាយោ, យត្ថ កត្ថចិ តិក្ខសុខុមាយ នេបុញ្ញបរិយាយោ, សម្មា ធម្មេ បញ្ញបេន្តិយា វេភព្យាបរិយាយោតិ ឯវមាទិនា តេសុ តេសុ បញ្ញាវិសេសេសុ តេ តេ បរិយាយវិសេសា វិសេសេន បវត្តាតិ តេសំ បញ្ញាវិសេសានំ នានាកាលេ លព្ភមានតា វុត្តា, ឥតរេបិ អនុគតា ហោន្តិ យេភុយ្យេនាតិ អធិប្បាយោ. អត្ថនានត្តេន បញ្ញាទិអត្ថវិសេសេន. កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តន្តិ ឯវំបការា និទ្ទេសា សភាវាការភាវទីបនវសេន ព្យញ្ជនវសេនេវ វិភាគវចនំ. បណ្ឌិច្ចន្តិអាទយោ បញ្ញាវិសេសនិពន្ធនត្តា អត្ថវសេន វិភាគវចនន្តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា. ឯវមាការោ បនាតិ បុរិមាការតោ វិសេសោ អត្ថតោ វិភត្តិគមនស្ស ការណំ វុត្តំ.

បដិក្ខិបនំ បដិសេធនំ បដិក្ខេបោ, តស្ស នានត្តំ វិសេសោ បដិក្ខេបនានត្តំ, សទ្ធម្មគរុតាយ បដិក្ខេបោ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបោ, តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបេន នានត្តំ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តំ. តំ សទ្ធម្មគរុតាបដិក្ខេបនានត្តំ បន កោធគរុតាទិភេទភិន្នន្តិ ‘‘កោធគរុតាទិវិសិដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. កោធាទីហិ វិសិដ្ឋោ ភិន្នោ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិក្ខេបោ បដិសេធនំ កោធាទិវិសិដ្ឋបដិក្ខេបោ. កោធគរុតាទិយេវ, តស្ស នានត្តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេនាតិ កោធគរុតា សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោ. មក្ខលាភសក្ការគរុតា សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខភាវវិសេសេន អសទ្ធម្មគរុតា តព្ភាវេន ឯកីភូតាបិ នានត្តំ គតា. យស្មា បន កោធោ អត្ថតោ ទោសោយេវ. មក្ខោ ទោសប្បធានា បរគុណវិទ្ធំសនាការប្បវត្តា អកុសលា ខន្ធា. តគ្គរុតា ច តេសំ សាទរអភិសង្ខរណវសេន បវត្តនមេវ. លាភគរុតា ចតុន្នំ បច្ចយានំ សក្ការគរុតា, តេសំយេវ សុសង្ខតានំ លទ្ធកាមតា. តទុភយេសុ ច អាទរកិរិយា តថាបវត្តា ឥច្ឆាយេវ, តស្មា ‘‘សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេន អសទ្ធម្មា នានត្តំ គតា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ ចត្តារោ អសទ្ធម្មា ឥច្ចេវ ឧទ្ទិដ្ឋា. អសទ្ធម្មគរុតាតិ ឯត្ថ ច បុរិមស្មិំ វិកប្បេ ‘‘ន សទ្ធម្មគរុតា’’តិ សទ្ធម្មគរុតា ន ហោតីតិ អត្ថោ. ទុតិយស្មិំ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ សទ្ធម្មគរុតា ឯវ វា បដិបក្ខោ, តស្ស នានត្តេន សទ្ធម្មគរុតាបដិបក្ខនានត្តេនាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កោធមក្ខគរុតានញ្ហិ សទ្ធម្មវិសេសា បវត្តិភេទភិន្នា មេត្តា បដិបក្ខោ. លាភសក្ការគរុតានំ អប្បិច្ឆតា សន្តោសា. តេន កោធគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតាតិ កោធគរុតា កាយចិ សទ្ធម្មគរុតាយ បដិបក្ខោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. តថា មក្ខគរុតាទីសុបិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចត្តារោ សទ្ធម្មា សទ្ធម្មគរុតា ន កោធគរុតា…បេ… សទ្ធម្មគរុតា ន សក្ការគរុតា’’តិ (អ. និ. ៤.៤៤) អាគតតន្តិបិ សមត្ថិតា ភវតិ. លោភោ ន ហោតីតិ អលោភោ លុព្ភនា ន ហោតីតិ អលុព្ភនាតិ ឯវមាទិកោ អលោភោតិអាទីនំ លោភាទិវិសិដ្ឋោ បដិក្ខេបោ ‘‘ផស្សោ ផុសនា’’តិអាទិកេហិ វិសទិសភាវតោ ‘‘ផស្សាទីហិ នានត្ត’’ន្តិ វុត្តោ. ផស្សាទីហីតិ ចេត្ថ អលុព្ភនាទយោបិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. លោភាទិបដិបក្ខេនាតិ ‘‘លោភបដិបក្ខោ អលោភោ’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អលោភាទោសាមោហានំ វិធុរតាយ បដិបក្ខភាវេន ច លព្ភមានោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសោ លោភាទិវិសិដ្ឋបដិក្ខេបភាវេន លោភាទិបដិបក្ខភាវេន ច វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អលោភា…បេ… យោជេតព្ព’’ន្តិ. ពហូហិ បការេហិ ទីបេតព្ពត្ថតា មហត្ថតា. អាទរវសេន សោតូនំ.

៣. យទិបិ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកំយេវ អារម្មណំ ហោតិ, ឆសុបិ បន អារម្មណេសុ ឧប្បត្តិរហត្តា ‘‘តេហិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សាតិ សាតស្ស សុខស្ស. ជាតាតិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ការណភាវេន ផស្សត្ថំ បវត្តា’’តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ចេតសិកសាតសង្ខាតា សោមនស្សវេទនា សហេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ តទនុរូបផស្សសហិតា ហុត្វា បវត្តា តជ្ជាតិ វុត្តា. សាទយតីតិ អធិគមាសីសាយ អនញ្ញនិន្នំ ករោតិ.

៥. ន តស្សា តជ្ជតាតិ តស្សា មនោវិញ្ញាណធាតុយា តស្សារុប្បា ‘‘តស្ស ជាតា’’តិ វា ឧភយថាបិ តជ្ជតា ន យុជ្ជតិ. យទិបិ ផស្សោ វិញ្ញាណស្ស វិសេសបច្ចយោ ន ហោតិ, តថាបិ សោ តស្ស បច្ចយោ ហោតិយេវាតិ តស្ស តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជតា វត្តព្ពាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន ច តទេវា’’តិអាទិ. តេហិ អារម្មណេហិ ជាតា តជ្ជាតិ ឥមិនាបិ អត្ថេន តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជាតិ វត្តុំ ន សក្កា. វិញ្ញាណស្ស បន តជ្ជតាបញ្ញត្តិ លព្ភតេវ. តថា ហិ ‘‘កិំ វា ឯតេនា’’តិអាទិនា ផស្សាទីនំ តថា ទេសេតព្ពតំ អាហ.

៧. ចិត្តស្ស អារម្មណេ អានយនាការប្បវត្តោ វិតក្កោ អត្ថតោ អារម្មណំ តត្ថ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ ហោតីតិ ‘‘អារម្មណស្ស អាកឌ្ឍនំ វិតក្កន’’ន្តិ វុត្តំ.

៨. អារម្មណស្ស អនុមជ្ជនាការប្បវត្តោ វិចារោ តត្ថ បរិព្ភមន្តោ វិយ សមន្តតោ ចរន្តោ វិយ ច ហោតីតិ ‘‘សមន្តតោ ចរណំ វិចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.

១១. តថា អវដ្ឋានមត្តភាវតោតិ បាណវធាទិសាធនអវដ្ឋានមត្តភាវតោ, ន ពលវភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

១៤. យេន ធម្មេន ចិត្តេ អារម្មណំ ឧបតិដ្ឋតិ ជោតតិ ច, សោ ធម្មោ ឧបដ្ឋានំ ជោតនន្តិ ច វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋានំ ជោតនញ្ច សតិយេវា’’តិ.

១៦. សណ្ហដ្ឋេនាតិ សុខុមដ្ឋេន.

៣០. ភាវោតិ ហិរិយនំ វទតិ.

៣៣. ន ព្យាបាទេតព្ពោតិ អព្យាបជ្ជ-សទ្ទស្ស កម្មត្ថតំ អាហ.

៤២-៤៣. យទិ អនវជ្ជធម្មានំ សីឃសីឃបរិវត្តនសមត្ថតា លហុតា, សាវជ្ជធម្មានំ កថន្តិ អាហ ‘‘អវិជ្ជានីវរណាន’’ន្តិអាទិ. តេសំ ភាវោ គរុតាតិ ឯតេន សតិបិ សព្ពេសំ អរូបធម្មានំ សមានខណត្តេ មោហសម្បយុត្តានំ សាតិសយោ ទន្ធោ បវត្តិអាការោតិ ទស្សេតិ. សោ បន តេសំ ទន្ធាការោ សន្តានេ បាកដោ ហោតិ.

៤៤-៤៥. អប្បដិឃាតោ អវិលោមនំ.

៤៦-៤៧. កិលិន្នន្តិ អវស្សុតំ.

៥០-៥១. បច្ចោសក្កនំ មាយា យា អច្ចសរាតិបិ វុច្ចតិ. អរុមក្ខនំ វណាលេបនំ. វេឡុ ឯវ ទាតព្ពភាវេន បរិគ្គហិតោ វេឡុទានំ នាម.

និទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កោដ្ឋាសវារកថាវណ្ណនា

៥៨-១២០. តេតិ ផស្សបញ្ចមកាទយោ. សង្គហគមនេនេវាតិ សាធារណតាទិនា កេនចិ សទិសតាលេសេន, ន ផស្សាទយោ វិយ វិសុំ ធម្មភាវេនេវាតិ អត្ថោ. តថា អវិប្បកិណ្ណត្តាតិ ផស្សាទយោ វិយ សរូបេន វិសុំ វិសុំ អវុត្តត្តា. យទិបិ ឆន្ទាទយោ សង្គហសុញ្ញតវារេសុបិ សរូបេន ន វុត្តា, ខន្ធាយតនធាតុរាសីសុ បន សង្គហិតាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តំនិទ្ទេសេតិ សង្ខារក្ខន្ធនិទ្ទេសេ. ខន្ធានំ ធាតាយតនភាវេ ព្យភិចារាភាវតោ អខន្ធភាវនិវារណេន អនាយតនាធាតុភាវនិវារណម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. ន យេវាបនកា ឋបេតព្ពាតិ ខន្ធាទិរាសិអន្តោគធតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧទ្ទេសាទីសុ បន ‘‘យេវាបនាត្វេវ វុត្តានំ តេសំ តថាយេវ សង្គហោ យុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឋបេត្វា យេវាបនកេ’’តិ វុត្តំ. សរូបេន អវុត្តានម្បិ ចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នានំ ខន្ធាទិភាវោ ន វារេតព្ពោតិ ន យេវាបនកា ឋបេតព្ពាតិ វុត្តន្តិ ឧភយេសម្បិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

អាហារបច្ចយសង្ខាតេនាតិ ឧបត្ថម្ភកបច្ចយសង្ខាតេន. សោ ច អាហារានំ ឧបត្ថម្ភកភាវោ បាកដោតិ កត្វា វុត្តោ, ន ជនកត្តាភាវតោ. ឱជដ្ឋមករូបស្ស ហិ វេទនាទីនញ្ច អាហារណតោ តេសំ ជនកត្តំ លព្ភតីតិ. យទិ ឧបត្ថម្ភកោ ឥធ បច្ចយោតិ អធិប្បេតោ, កពឡីការាហារស្ស តាវ ហោតុ, ឥតរេសំ កថន្តិ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. សហជាតាទិបច្ចយេតិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតបច្ចយេ វទតិ, មហាចតុក្កំ វា, ឯកេនាការេនាតិ រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេន ឧបការកភាវមាហ. សោ ឯវ ច នេសំ អាហរណកិច្ចំ. ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ ចេតនាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវោ សាតិសយោតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណំ វិសេសេនា’’តិ.

យថាគតមគ្គោតិ វុត្តោ ការណផលានំ អភេទូបចារេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ, នានាក្ខណិកោ អដ្ឋង្គិកមគ្គោ ឧបនិស្សយោ ឯតស្សាតិ អដ្ឋង្គិកមគ្គូបនិស្សយោ. អរិយមគ្គស្ស យថាគតមគ្គបរិយាយោ វុច្ចមានោ តស្ស យា បុរិមកាលភូតា អភេទោបចារសិទ្ធា អាគមនាវត្ថា តតោ នាតិវិលក្ខណាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគ…បេ… ទីបិតា’’តិ. វិញ្ញាណស្ស ចិត្តវិចិត្តតា វិជាននភាវវិសេសា ឯវាតិ អាហ ‘‘វិជាននមេវ ចិត្តវិចិត្តតា’’តិ. វេទនាក្ខន្ធាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ទ្វាយតនានិ ហោន្តី’’តិអាទីសុ វុត្តមនាយតនាទយោបិ សង្គណ្ហាតិ. តប្បដិក្ខេបោតិ តស្ស ជាតិនិទ្ទេសភាវស្ស បដិក្ខេបោ. កតោ ហោតីតិ ឯតេន អាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គផលហេតុយោ យត្តកា ឥមស្មិំ ចិត្តេ លព្ភន្តិ, តេ សព្ពេបិ ‘‘ឯកោ វិញ្ញាណាហារោ ហោតី’’តិអាទិនា អវុត្តាបិ អត្ថតោ វុត្តាយេវាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ អញ្ញត្ថាបិ.

កោដ្ឋាសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សុញ្ញតវារាទិវណ្ណនា

១២១-១៤៥. យថាវុត្តេ សមយេតិ វុត្តប្បការសមូហេ.

១៤៦. ឧស្សាហនំ បេសនំ និយោជនំ.

១៥៦-១៥៩. នាតិសមាហិតាយាតិ នានាវជ្ជនូបចារំ សន្ធាយ វទតិ. យេវាបនកេហិបិ និព្ពិសេសតំ ទស្សេតិ ករុណាមុទិតានម្បិ ឧប្បជ្ជនតោ.

កាយវចីកិរិយា កាយវចីបវត្តិ, វិញ្ញត្តិ ឯវ វា. អសមត្តភាវនន្តិ បុព្ពភាគភាវនមាហ.

កាមាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.