រូបាវចរកុសលំ

ចតុក្កនយោ

បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦០. ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ វុត្តោ, ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតិ (ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២; ធ. ស. ២៤៨; បដិ. ម. ១.២០៩), រូបរាគោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣៦៣) វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បយោគសម្បាទិតស្ស រូបជ្ឈានស្ស រូបភវាតិក្កមស្សបិ ឧបាយភាវតោ យថា រូបូបបត្តិយា ឯវ មគ្គោតិ អយំ និយមោ ន យុជ្ជតិ, ឯវំ បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ រូបូបបត្តិយា អនភិនិប្ផាទកស្សបិ អត្ថិភាវតោ រូបូបបត្តិយា មគ្គោ ឯវាតិ អយម្បិ និយមោ ន យុជ្ជតិ. ឯវញ្ច សតិ យទេវ រូបូបបត្តិយា និប្ផាទកំ, តស្សេវ សម្បយុត្តស្ស រូបាវចរកុសលភាវោ, ន អនភិនិប្ផាទកស្សាតិ អយមត្ថោ អាបន្នោតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេតិ ន សព្ពស្ស កុសលជ្ឈានស្សាតិអាទិនា. តត្ថ សាមញ្ញសទ្ទោបិ អធិការវសេន វិសេសនិទ្ទិដ្ឋោ ហោតីតិ ‘‘កុសលជ្ឈានស្ស មគ្គភាវោ’’តិ វុត្តំ.

រូបូបបត្តិជនកសភាវោ រូបភវវិបច្ចនសភាវោតិ តស្សបិ វិបាកធម្មភាវេ សតិបិ សព្ពកុសលាកុសលសាធារណំ វិបាកធម្មភាវសាមញ្ញំ ‘‘វិបាកធម្មភាវោ វិយា’’តិ ឧទាហរណភាវេន វុត្តំ. សាមញ្ញម្បិ ហិ វិសេសតោ ភិន្នំ កត្វា វោហរីយតីតិ. សព្ពសមានោតិ រូបូបបត្តិយា និប្ផាទកស្ស បច្ចយន្តរវិកលតាទីហិ អនិប្ផាទកស្ស ច សព្ពស្ស យថាធិគតស្ស ឈានស្ស សាធារណោ. ឯតេន ឧត្តរបទាវធារណស្ស បរិគ្គហិតតំ ទស្សេតិ. ‘‘ឥតោ អញ្ញោ មគ្គោ នាម នត្ថី’’តិ ឥមិនាបិ សជាតិយា សាធារណោ អញ្ញជាតិវិនិវត្តិយា អនញ្ញសាធារណោ ឥមស្ស ឈានស្ស រូបូបបត្តិយា ឧបាយភាវោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរេ ទ្វេ សទ្ធា ហិរី ច. យទិ បដិបទាយ សាធេតព្ពតោ បុគ្គលបុព្ពង្គមាយ ទេសនាយ ភាវេន្តេន សមយវវត្ថានំ កតំ. បដិបទារហិតេសុ កថន្តិ អាហ ‘‘កេសញ្ចី’’តិអាទិ. តត្ថ កេសញ្ចីតិ សមថភាវនាយ កតាធិការានំ. តេសញ្ហិ មគ្គាធិគមនតោ បុព្ពេ អនធិគតជ្ឈានានំ បដិសម្ភិទាទយោ វិយ មគ្គាធិគមេនេវ តានិ សមិជ្ឈន្តិ.

អញ្ញានីតិ អរិយមគ្គសិទ្ធិតោ អញ្ញានិ. តេសុបីតិ អរិយមគ្គេន សិទ្ធត្តា បដិបទារហិតេសុបិ. ននុ ច អរិយមគ្គសិទ្ធស្សបិ អាគមនវសេន បដិបទា ឧបលព្ភតិយេវ. ឥតរថា ‘‘ន កាមាវចរំ វិយ វិនា បដិបទាយ ឧប្បជ្ជតី’’តិ, ‘‘ពហុតរំ លោកិយជ្ឈានម្បិ ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតី’’តិ ច វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ? ន, យេភុយ្យេន គហណតោ បុគ្គលវិសេសាបេក្ខត្តា ច. អរិយមគ្គសមិជ្ឈនកញ្ហិ ឈានំ កស្សចិទេវ ហោតិ, តស្មា ឥតរំ ពហុតរំ លោកិយជ្ឈានំ បុថុជ្ជនស្ស អរិយស្ស ច អកតាធិការស្ស ន វិនា បដិបទាយ សិជ្ឈតីតិ តេសំ វសេន វុត្តំ. អរិយមគ្គសិទ្ធស្សបិ ឈានស្ស វិបាកានំ វិយ កុសលេន អរិយមគ្គេន សទិសត្តាភាវតោ អតព្ពិបាកត្តា ច ន មគ្គាគមនវសេន បដិបទា យុជ្ជតិ, ឯវមស្ស បដិបទាវិរហោ សិទ្ធោ. ឯវញ្ច កត្វា សុទ្ធិកនវកទេសនាបិ សុដ្ឋុ នីតា ហោតិ. តថា ច វក្ខតិ លោកុត្តរកថាយំ ‘‘លោកិយជ្ឈានម្បី’’តិអាទិ (ធ. ស. មូលដី. ២៧៧).

វដ្ដាសយស្ស វិសេសបច្ចយភូតាយ តណ្ហាយ តនុករណវសេន វិវដ្ដាសយស្ស វឌ្ឍនន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន អាសយបោសន’’ន្តិ. អាសយបោសនន្តិ ច ឈានភាវនាយ បច្ចយភូតា បុព្ពយោគាទិវសេន សិទ្ធា អជ្ឈាសយសម្បទា. សា បន តណ្ហុបតាបវិគមេន ហោតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាសំកិលេសសោធនេនា’’តិ.

ថិនមិទ្ធាទីនន្តិ ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆានំ. បហានន្តិ បហាយកំ.

តំសទិសេសូតិ មហគ្គតភាវាទិនា បឋមជ្ឈានសមាធិសទិសេសុ.

បីតិសុខវន្តំ ឈានំ បីតិសុខន្តិ វុត្តំ យថា អរិសសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បីតិសុខ…បេ… អការោ វុត្តោ’’តិ អាហ. មគ្គស្សបិ វា និព្ពានារម្មណតោ តថលក្ខណូបនិជ្ឈានតា យោជេតព្ពា. អសម្មោសធម្មន្តិ អវិនាសភាវំ.

ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦១-១៦២. ទិដ្ឋាទីនវស្ស តំតំឈានក្ខណេ អនុប្បជ្ជនធម្មតាបាទនំ វូបសមនំ វិរជ្ជនំ បហានញ្ចាតិ ឥធាធិប្បេតវិតក្កាទយោយេវ ឈានង្គភូតា តថា ករីយន្តិ, ន តំសម្បយុត្តផស្សាទយោតិ វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមាទិវចនំ ញាយាគតំ. យស្មា បន វិតក្កាទយោ វិយ តំសម្បយុត្តធម្មាបិ ឯតេន ឯតំ ឱឡារិកន្តិ ទិដ្ឋាទីនវា ឯវ, តស្មា អវិសេសេន វិតក្កាទីនំ តំសហជាតានញ្ច វូបសមាទិកេ វត្តព្ពេ វិតក្កវិចារាទីនំយេវ វូបសមាទិកំ វុច្ចមានំ ‘‘អធិកវចនមញ្ញមត្ថំ ពោធេតី’’តិ កិញ្ចិ វិសេសំ ទីបេតីតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យេហិ វិតក្កវិចារេហី’’តិអាទិមាហ. វិសុំ វិសុំ ឋិតានិបិ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនាទីនិ បហេយ្យង្គនិទ្ទេសតាសាមញ្ញេន ចិត្តេន សមូហតោ គហេត្វា អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណំ កតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ…បេ… តំ ទីបកន្តិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. ឥទានិ អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណំ វិនា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ សវិសយេ សមានព្យាបារតំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ.

តស្មិំ ទស្សិតេតិ ‘‘យា សទ្ធា សទ្ទហនា’’តិអាទិនា ឈានវិភង្គេ សម្បសាទនេ ទស្សិតេ. សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវាតិ តត្ថេវ វិភង្គេ ឧទ្ទេសបទុទ្ធារាទីសុ សទ្ធាឈានានំ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ ឯកាធិករណតាវចនេនេវ.

ឱឡារិកង្គមុខេន ‘‘តទនុធម្មតា សតី’’តិ វុត្តាយ តំតំឈាននិកន្តិយា វិក្ខម្ភនំ វិតក្កវិចារវូបសមវចនាទីហិ បកាសិតន្តិ អាហ ‘‘តណ្ហាប្បហានំ ឯតេសំ វូបសមន’’ន្តិ (វិភ. ៧៩៩). យតោ វិតក្កវិចារេសុ វិរត្តភាវទីបកំ វិតក្កវិចារវូបសមវចនន្តិ តទុភយាភាវទីបនំ បុន កតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

១៦៣. វីរិយំ ឧបេក្ខាតិ វុត្តំ ‘‘បគ្គហនិគ្គហេសុ ព្យាបារាករណេន ឧបេក្ខិយតី’’តិ. គហណេ មជ្ឈត្តភាវេន សង្ខារេ ឧបេក្ខតីតិ សង្ខារុបេក្ខា, តថាបវត្តា វិបស្សនា បញ្ញា. តស្សា បន វិសយតោ បភេទោ ‘‘អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៥៧) យស្សំ បាឡិយំ វុត្តោ, តំ បាឡិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘បឋមជ្ឈាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បាទន្តិ បុរិមកម្មបច្ចយា ឥធ ឧប្បត្តិំ. បវត្តន្តិ តថា ឧប្បន្នស្ស បវត្តិំ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ សង្ខារគតំ និមិត្តភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. អាយូហនន្តិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. បដិសន្ធិន្តិ អាយតិំ ឧបបត្តិំ. គតិន្តិ យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ. និព្ពត្តិន្តិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. ឧបបត្តិន្តិ ‘‘សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា’’តិ ឯវំ វុត្តំ វិបាកប្បវត្តិំ. ជាតិន្តិ ជរាទីនំ បច្ចយភូតំ ភវបច្ចយា ជាតិំ. ជរាមរណាទយោ បាកដា ឯវ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទាទយោ បញ្ចេវ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស វិសយវសេន វុត្តា, សេសា តេសំ វេវចនវសេន. ‘‘និព្ពត្តិ ជាតី’’តិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឧប្បាទស្ស ចេវ បដិសន្ធិយា ច វេវចនំ. ‘‘គតិ ឧបបត្តិ ចា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ បវត្តស្ស. ជរាទយោ និមិត្តស្សាតិ.

ភូតស្សាតិ ខន្ធបញ្ចកស្ស. ឯតេហីតិ ឈានចិត្តសមុដ្ឋិតរូបេហិ.

ចតុក្កនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចកនយវណ្ណនា

១៦៧. អាការភេទន្តិ អាការវិសេសំ. អនេកាការា ហិ ធម្មា, តេ ច និរវសេសំ យាថាវតោ ភគវតា អភិសម្ពុទ្ធា. យថាហ – ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ៣.៥). ទុតិយជ្ឈានបក្ខិកំ ន បឋមជ្ឈានបក្ខិកន្តិ អធិប្បាយោ. តេនេវាហ ‘‘បឋមជ្ឈានមេវ ហី’’តិអាទិ. អត្ថតោ ហិ ចតុក្កបញ្ចកនយា អញ្ញមញ្ញានុប្បវេសិនោ. បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានំ កិំ សវិចារតាយ បឋមជ្ឈានបក្ខិកំ ឧទាហុ អវិតក្កតាយ ទុតិយជ្ឈានបក្ខិកន្តិ សិយា អាសង្កាតិ តទាសង្កានិវត្តនត្ថមិទំ វុត្តំ. កស្មាតិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ. សុត្តន្តទេសនាសុ ច ទុតិយជ្ឈានមេវ ភជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ច-សទ្ទេន ន កេវលំ ឥធេវ, អថ ខោ សុត្តន្តទេសនាសុបីតិ ទេសនន្តរេបិ យថាវុត្តជ្ឈានស្ស បឋមជ្ឈានបក្ខិកត្តាភាវំ ទស្សេតិ. ឥទានិ ភជនម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘វិតក្កវូបសមា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន សុត្តន្តេបិ បញ្ចកនយស្ស លព្ភមានតំ ទស្សេតិ.

ននុ ច សុត្តន្តេ ចត្តារិយេវ ឈានានិ វិភត្តានីតិ បញ្ចកនយោ នត្ថិយេវាតិ? ន, ‘‘សវិតក្កសវិចារោ សមាធី’’តិអាទិនា សមាធិត្តយាបទេសេន បញ្ចកនយស្ស លព្ភមានត្តា. ចតុក្កនយនិស្សិតោ បន កត្វា បញ្ចកនយោ វិភត្តោតិ តត្ថាបិ បញ្ចកនយោ និទ្ធារេតព្ពោ. វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ហិ វិតក្កស្ស វិចារស្ស វិតក្កវិចារានញ្ច វិតក្កវិចារានន្តិ សក្កា វត្តុំ. តថា អវិតក្កអវិចារានន្តិ ច វិនា សហ ច វិចារេន វិតក្កប្បហានេន អវិតក្កំ សហ វិនា ច វិតក្កេន វិចារប្បហានេន អវិចារន្តិ អវិតក្កំ អវិចារំ អវិតក្កអវិចារញ្ចាតិ វា តិវិធម្បិ សក្កា សង្គណ្ហិតុំ.

ទុតិយន្តិ ច វិតក្ករហិតេ វិតក្កវិចារទ្វយរហិតេ ច ញាយាគតា ទេសនា. ទុតិយំ អធិគន្តព្ពត្តា វិចារមត្តរហិតេបិ ទ្វយប្បហានាធិគតសមានធម្មត្តា. ឯវញ្ច កត្វា បញ្ចកនយនិទ្ទេសេ ទុតិយេ វូបសន្តោបិ វិតក្កោ តំសហាយវិចារាវូបសមេន ន សម្មាវូបសន្តោតិ វិតក្កវិចារទ្វយរហិតេ វិយ វិចារវូបសមេនេវ តទុបសមំ សេសធម្មសមានតញ្ច ទស្សេន្តេន ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ តតិយំ ចតុក្កនយេ ទុតិយេន និព្ពិសេសំ វិភត្តំ. ទុវិធស្សបិ សហាយវិរហេន អញ្ញថា ច វិតក្កប្បហានេន អវិតក្កត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខត្តញ្ច សមានន្តិ សមានធម្មត្តាបិ ទុតិយន្តិ និទ្ទេសោ. វិចារមត្តម្បិ ហិ វិតក្កវិចារទ្វយរហិតំ វិយ ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ អវិតក្កវិចារមត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ អវិតក្កំ សមាធិជំ បីតិសុខន្តិ វិភត្តំ. បឋមជ្ឈានេ វា សហចារីសុ វិតក្កវិចារេសុ ឯកំ អតិក្កមិត្វា ទុតិយម្បិ តត្រដ្ឋមេវ ទោសតោ ទិស្វា ឧភយម្បិ សហាតិក្កមន្តស្ស បញ្ចកនយេ តតិយំ វុត្តំ តតិយំ អធិគន្តព្ពត្តា. បឋមតោ អនន្តរភាវេន បនស្ស ទុតិយភាវោ ច ឧប្បជ្ជតិ. កស្មា បនេត្ថ សរូបតោ បញ្ចកនយោ ន វិភត្តោតិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយតោ. យថានុលោមទេសនា ហិ សុត្តន្តទេសនាតិ.

បដិបទាចតុក្កាទិវណ្ណនា

១៧៦-១៨០. តទនុរូបតាតិ តស្ស បឋមាទិជ្ឈានស្ស អនុរូបសភាវា. យថាលទ្ធជ្ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ ទិស្វា អស្សាទយមានា និកន្តិ តំសម្បយុត្តា ខន្ធា វា តទារក្ខភូតា សតិយេវ វា តស្ស ឈានស្ស អនុច្ឆវិកតាយ ‘‘តទនុធម្មតា សតី’’តិ វុត្តាតិ. កទាចីតិ យទា បឋមំ អធិគន្ត្វា យថានិសិន្នោយេវ វិនា បយោគន្តរំ ទុតិយាទីនិ អធិគច្ឆតិ, ឦទិសេ កាលេតិ អត្ថោ.

១៨៦. កុសលជ្ឈានស្ស អធិគតត្តា ‘‘សេក្ខា’’តិ វុត្តំ. ន ហិ តេ ឧប្បាទេន្តិ នាមាតិ អរិយមគ្គក្ខណេ រូបាវចរជ្ឈានានំ អនុប្បជ្ជមានតំ សន្ធាយាហ.

កសិណកថាវណ្ណនា

២០៣. អារុប្បបាទកតា ច ទស្សិតា វិនា អភាវតោ. ន ហិ តេសំ អារុប្បបាទកតាយ វិនា និរោធបាទកតា អត្ថីតិ. និម្មិនិតុំ ឥច្ឆិតស្ស វត្ថុនោ និម្មានវសេន ខិប្បំ និសន្តិ និសាមនំ អាលោចនំ អធិគមោ ឯតស្សាតិ ខិប្បនិសន្តិ. តព្ភាវោ ‘‘ខិប្បនិសន្តិភាវោ’’តិ អាហ ‘‘ខិប្បទស្សនំ ខិប្បាភិញ្ញតា’’តិ.

កសិណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា

២០៤. បដិភាគនិមិត្តភូតំ កសិណារម្មណសង្ខាតំ អាយតនំ ការណំ ឯតស្សាតិ កសិណាយតនំ, ឈានំ. អថ វា អារម្មណស្ស អនវសេសផរណដ្ឋេន កសិណញ្ច តំ អាយតនញ្ច យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ចាតិ សសម្បយុត្តំ ឈានំ កសិណាយតនំ. តេនេវាហ ‘‘សតិបិ អភិភាយតនានំ កសិណាយតនត្តេ’’តិ. ភាវនាយ និមិត្តំ ភាវនានិមិត្តំ, អារម្មណស្ស បរិត្តប្បមាណតា សុវិសុទ្ធនីលាទិតា ច, តទេវ នានត្តំ. ភាវនា ឯវ វា បុព្ពភាគភូតា ភាវនានិមិត្តំ, តស្ស នានត្តំ ភាវនានិមិត្តនានត្តំ. បុព្ពភាគភាវនា ហិ យថាវុត្តវិសេសេ អារម្មណេ បវត្តិអាការវិសេសតោ នានាសភាវាតិ. កសិណនិមិត្តស្ស អភិភវនកភាវនានិមិត្តនានត្តំ កសិណ…បេ… នានត្តំ, តតោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯត្ថ ច បុរិមានិ ចត្តារិ អភិភាយតនានិ ភូតកសិណារម្មណានិ, ភូតកសិណេសុ ច យំ សុវណ្ណំ ទុព្ពណ្ណន្តិ ច ន សក្កា វត្តុំ. តត្ថ បវត្តិតានិ សព្ពត្ថ វា វណ្ណាភោគរហិតេន បវត្តិតានិ បឋមតតិយាភិភាយតនានីតិ ទុតិយចតុត្ថានិ វណ្ណកសិណារម្មណានិ. យទិ ឯវំ ទុតិយចតុត្ថេហិ បញ្ចមាទីនំ កោ វិសេសោតិ ‘‘បញ្ចមាទីនិ វណ្ណតោ រមណីយតរានិ, ន តថា ឥតរានី’’តិ វទន្តិ. បុរិមានិបិ ចត្តារិ អដ្ឋ កសិណារម្មណានេវ, តស្មា តំ នេសំ មតិមត្តំ ‘‘អដ្ឋសុ កសិណេសូ’’តិ វុត្តត្តា. វិមោក្ខេសុ ច បឋមទុតិយវិមោក្ខា អដ្ឋ កសិណារម្មណា. តតិយោ វណ្ណកសិណារម្មណោ. បឋមទុតិយាបិ វា វណ្ណកសិណារម្មណា ឯវ ‘‘ពហិទ្ធា នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតី’’តិ វុត្តត្តា. អារម្មណមនុញ្ញតាយ ហិ តត្ថ អនិគ្គតិតភាវេន តេសំ បវត្តីតិ. ឯវំ សន្តេ តតិយស្ស ឥតរេហិ កោ វិសេសោតិ? សុភាការាភោគោ. តតិយោ ឯវ ហិ សុភន្តិ អាភុជនវសេន បវត្តតិ, ន ឥតរេតិ.

ញាណំ អប្បនាបញ្ញា. វិជ្ជមានេបីតិ អបិ-សទ្ទេន អវិជ្ជមានេបីតិ ទស្សេតិ. បរិត្តប្បមាណតា អភិភវនស្ស ការណំ ឥមេសុ ចតូសុ អភិភាយតនេសូតិ អធិប្បាយោ. ននុ ច សព្ពត្ថ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វចនតោ វណ្ណាភោគសហិតានិយេវ គហិតានីតិ? ន គហិតានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ អាគមេសុ. តថា អប្បមាណានីតិ វណ្ណាភោគរហិតានិ ច សព្ពានិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ កថំ វិសិដ្ឋានំ វណ្ណាភោគេន រហិតានំ សហិតានញ្ច ឯកជ្ឈំ មនសិ ករោតិ? ន ឯកជ្ឈំ, វិសុំយេវ បន តេសុ មនសិការោ. យទិ វិសុំ កថមេកន្តិ? បរិត្តភាវសាមញ្ញតោ. យទិ ឯវំ ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណគ្គហណំ អតិរិច្ឆតី’’តិ, នាតិរិច្ឆតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថិ ហិ ឯសោ បរិយាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យទិទំ វណ្ណាភោគជនិតំ វិសេសំ អគ្គហេត្វា បរិត្តសាមញ្ញេន ឯកត្តំ នេត្វា ‘‘បរិត្តានិ អភិភុយ្យា’’តិ វត្វា បុន តទន្តោគធធម្មប្បភេទំ វិនេយ្យវសេន ទស្សេតុំ ‘‘តានិ ចេ កទាចិ វណ្ណវសេន អាភុជិតានិ ហោន្តិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យា’’តិ វត្តព្ពតាយ វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច វិសុំ មនសិ កត្វា ឧភយត្ថាបិ វណ្ណាភោគរហិតបរិត្តាភិភវនេ តំ សហិតបរិត្តាភិភវនេ ច បរិត្តាភិភវនស្ស សាមញ្ញំ គហេត្វា ឯកន្តិ វចនំ, ឯសោ បរិយាយោ វិជ្ជតីតិ អយមធិប្បាយោ.

ឯវំ សុត្តន្តាភិធម្មបាឋវិសេសតោ អដ្ឋកថាយ វិរោធាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សុត្តន្តាភិធម្មបាឋានំ អវិរោធំ អធិប្បាយវិភាវនេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថចា’’តិអាទិមាហ. ឯវំ អភិធម្មេ វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច វិសុំ វុត្តានិ. សុត្តន្តេ បន ‘‘ឧភយានិ ឯកជ្ឈ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តទេត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អាគតស្សាតិ សុត្តន្តេ អាគតស្ស. តត្ថ ហិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អាគតំ. អវចនតោតិ អភិធម្មេ អវចនតោ. យទិបិ វិមោក្ខា វិសុំ ទេសិតា, កសិណាយតនភាវោ វិយ បន អភិភាយតនានំ វិមោក្ខកិច្ចតាបិ អត្ថីតិ អភិភាយតនវិមោក្ខានំ ឥធាបិ សង្ករោ ទុន្និវារោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ’’តិ. តេន យថា អភិភាយតនទេសនាយំ អភិភាយតនកិច្ចានិ និរវសេសតោ វុត្តានិ, ឯវំ វិមោក្ខទេសនាយំ វិមោក្ខកិច្ចានីតិ ឥធ តេសំ អសង្ករោយេវាតិ ទស្សេតិ.

យេ ច យថាវុត្តំ វវត្ថានំ ន សម្បដិច្ឆន្តិ, តេហិ សុត្តន្តាភិធម្មបាឋភេទេ អញ្ញំ ការណំ វត្តព្ពំ សិយា. កិមេត្ថ វត្តព្ពំ, ននុ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កស្មា បន យថា សុត្តន្តេ’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ការណំ វុត្តន្តិ. ន តំ តស្ស ការណវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អជ្ឈត្តរូបាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ យន្តិ ឥធ សុត្តន្តេ ច ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតី’’តិ (អ. និ. ៨.៦៥) វុត្តវចនំ សន្ធាយាហ. ពហិទ្ធា រូបានិយេវ ហិ អភិភវនីយានីតិ. អញ្ញហេតុកន្តិ ទេសនាវិលាសតោ អញ្ញំ អភិភវនីយហេតុ ឯតស្សាតិ អញ្ញហេតុកំ. អជ្ឈត្តអរូបសញ្ញិតាយ ឯវ, ន សុត្តន្តេ វិយ អជ្ឈត្តរូបសញ្ញិតាយ ចាតិ អត្ថោ. អវិភូតត្តាតិ ឥទំ ញាណុត្តរានំ សហ និមិត្តុប្បាទនេន អប្បនានិព្ពត្តនំ អារម្មណស្ស អភិភវោ ន សុដ្ឋុ វិភូតភាវមន្តរេន សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ បាឋទ្វយវិសេសស្ស ទេសនាវិលាសោ ការណភាវេន វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទេសនាវិលាសោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ. ទេសនាវិលាសោ ហិ នាម វិនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិជ្ជមានស្សេវ បរិយាយស្ស វិភាវនំ ន យស្ស កស្សចីតិ. តត្ថ ច ‘‘បរិយាយទេសនត្តា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការវវត្ថានំ ទេសនាវិលាសនិពន្ធនមាហ. តថា ចេវ ហិ បុរតោ ទេសនាវិលាសោ វិភាវិតោ.

អភិភាយតនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា

២៤៨. តន្តិ ‘‘សសន្តតិបរិយាបន្នរូប’’ន្តិ វុត្តកេសាទិវណ្ណមាហ. តំ បន យស្មា ខលមណ្ឌលាទិ វិយ បរម្បរាយ ឈានស្ស ការណំ, តស្មា ‘‘ឈានស្ស ហេតុភាវេនា’’តិ អាហ. យេនាតិ យថាវុត្តរូបវិសេសេន. វិសិដ្ឋេនាតិ អតិសយប្បត្តេន ‘‘រូបូបបត្តិយា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦០ អាទយោ; វិភ. ៦២៥) វិយ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘រូប’’ន្តិ វុត្តេន រូបឈានេន. ‘‘វិសិដ្ឋេនា’’តិ ឥមិនា ហិ អតិសយរូបយុត្តោ រូបីតិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ បថវីកសិណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៤៩៩) ឈានានមេវ កសិណភាវេន បវត្តា. សុត្តេ អារម្មណានំ កសិណភាវេន បវត្តា ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៦០; អ. និ. ១០.២៥).

វិមោក្ខកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា

២៥១. អញ្ញាណសម្បយុត្តាបិ វា ឧបេក្ខាវេទនា អញ្ញាណុបេក្ខា, ឧបេក្ខាតិ អញ្ញាណសម្បយុត្តា ឧបេក្ខាវេទនា, អញ្ញាណុបេក្ខាតិបិ ឯតាសំយេវ នាមន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៩៤៧) ហិ សម្មោហវិនោទនិយំ វក្ខតីតិ. អប្បដិភាគនិមិត្តត្តេបិ ឯកំ កតិបយេ វា សត្តេ ឱទិស្ស បវត្តា បរិច្ឆិន្នរូបាទិឧបាទានវិសយេ បវត្តត្តា កថមប្បមាណគោចរាតិ អាហ ‘‘ន ច សម្មុតិសច្ចវសេនា’’តិអាទិ. ឯវម្បិ យថា នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ សត្តវសេន បវត្តាយបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សង្ខារារម្មណតា វុច្ចតិ ឧបាទានវសេន, ឯវំ សត្តវសេន បវត្តានម្បិ មេត្តាទីនំ សង្ខារារម្មណតាបិ សិយាតិ ចេ? ន, អបរាមសនវសេន បវត្តានំ មេត្តាទីនំ សឧបាទានគ្គហណាសម្ភវតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបរាមាសា’’តិអាទិ.

ព្រហ្មវិហារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អសុភកថាវណ្ណនា

២៦៣. ‘‘ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៩; ម. និ. ១.១១២) វុត្តាសុ នវសុ សិវថិកាសុ វណ្ណវសេន បវត្តជ្ឈានំ សិវថិកាវណ្ណជ្ឈានំ. ននុ ចេតស្ស វណ្ណកសិណេហិ គហណំ យុត្តំ, ន អសុភេហីតិ? ន, សិវថិកាវណ្ណំ ឧបមំ កត្វា អត្តនោ កាយេ បដិកូលត្តំ អមុញ្ចិត្វាវ វណ្ណវសេន បវត្តនតោ. តេនេវាហ ‘‘បដិកូលមនសិការសាមញ្ញេនា’’តិ. អយមត្ថោ សិវថិកាវណ្ណជ្ឈានស្សាតិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោតិ វិភាវេន្តោ ‘‘តម្បី’’តិអាទិមាហ.

អសុភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា

២៦៥. រូបនិមិត្តន្តិ រូបហេតុ រូបាធិករណំ. រូបារូបនិមិត្តេសូតិ រូបធម្មេសុ ច បថវីកសិណាទិនិមិត្តេសុ ច. តទារម្មណជ្ឈានេសូតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន រូបនិមិត្តំ បច្ចាមសតិ រូបម្បិ វា រូបធម្មារម្មណានម្បិ រូបាវចរជ្ឈានានំ សម្ភវតោ. រូបាទីសូតិ រូបារូបនិមិត្តតទារម្មណជ្ឈានេសុ រូបបដិពទ្ធធម្មេសុ ច. អនាវជ្ជិតុកាមតាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អសមាបជ្ជិតុកាមតាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧប្បត្តិរហានំ…បេ… អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន សមតិក្កមោតិ ឯតេន សមតិក្កមិតព្ពត្តេន រូបាវចរកុសលានំ រូបាវចរវិបាកកិរិយេហិ វិសេសាភាវំ ទស្សេតិ អនធិគតភាវតោ. យេសញ្ហិ រូបសញ្ញាទីនំ អរូបភាវនាយ សមតិក្កមាទិកោ លព្ភតិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អរូបភាវនាយ អភាវេ ចុតិតោ ឧទ្ធំ ឧប្បត្តិរហាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ. យាតិ ឯកន្តរូបនិស្សិតា អវសិដ្ឋបរិត្តវិបាកសញ្ញាទយោ.

អានេញ្ជសន្តសមាបត្តិសុខានុភវនភវវិសេសូបបជ្ជនាទយោ អារុប្បសមាបត្តីនំ អត្ថាតិ អាហ ‘‘រូបសញ្ញា…បេ… ន អត្ថោ’’តិ.

ឥធ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន បរិត្តានន្តតា ហោតិ និប្បរិយាយទេសនត្តាតិ អធិប្បាយោ. យទិ ឯវំ បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិតេ កថមាកាសានញ្ចាយតនវចនន្តិ? តត្ថាបិ អនន្តផរណសព្ភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘អនន្តផរណតាសព្ភាវេ’’តិ. យទិ សព្ពត្ថ អនន្តផរណតា អត្ថិ, អថ កស្មា ‘‘អនន្តោ អាកាសោ’’តិ ន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សមយវវត្ថាបនា’’តិអាទិ. តត្ថ បដិបត្តីតិ ឈានភាវនាការមាហ.

២៦៦. ឧគ្ឃាដភាវោ ឧគ្ឃាដិមំ. យថា បាកិមំ.

២៦៨. អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាតិក្កមតោ តតិយាតិ បទុទ្ធារំ កត្វា យុត្តិតោ អាគមតោ ច តទត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘តទតិក្កមតោ ហី’’តិអាទិមាហ. អារុប្បសមាបត្តីនំ អារម្មណាតិក្កមេន បត្តព្ពត្តា វិសេសតោ អារម្មណេ ទោសទស្សនំ តទេវ អតិក្កមិតព្ពន្តិ អយំ យុត្តិ, អារម្មណេ បន អតិក្កន្តេ តទារម្មណំ ឈានម្បិ អតិក្កន្តមេវ ហោតិ. ភាវនាយ អារម្មណស្ស វិគមនំ អបនយនំ វិភាវនា. បាឡិយន្តិ វិភង្គេ. ននុ ច បាឡិយំ ‘‘តញ្ញេវ វិញ្ញាណ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តំ ‘‘ន អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណ’’ន្តិ. ‘‘ន តញ្ញេវវិញ្ញាណន្តិ វិសេសវចនេន អយមត្ថោ សិទ្ធោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតន’’ន្តិអាទិមាហ.

អរូបាវចរកុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា

២៦៩. សត្តហិ មហាវារេហីតិ បដិច្ចសហជាតបច្ចយនិស្សយសំសដ្ឋសម្បយុត្តបញ្ហាវារេហិ អនុលោមបច្ចនីយអនុលោមបច្ចនីយបច្ចនីយានុលោមាទិនយា អនុលោមាទិនយា. ភារទ្វាជគោតមាទយោ អដ្ឋចត្តាលីស លោកេ គោត្តានិ មូលភូតានិ, តថា កដ្ឋកលាបាទយោ អដ្ឋចត្តាលីសេវ ចរណានីតិ អាហ ‘‘អដ្ឋចត្តាលីស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តេសន្តិ ភព្ពាភព្ពានំ. ទ្វារសីសេន ទ្វារវន្តានិ គយ្ហន្តីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘តំតំទ្វារានិ វា កាយាទីនី’’តិ. អចិត្តីការេន វា កតំ ហីនំ, អជ្ឈុបេក្ខនេន កតំ មជ្ឈិមំ, សក្កច្ចកតំ បណីតំ. អាមិសកិញ្ជក្ខាទិហេតុ វា កតំ ហីនំ, បុញ្ញផលកាមតាយ កតំ មជ្ឈិមំ, កត្តព្ពមិច្ចេវ អរិយភាវេ ឋិតេន កតំ បណីតំ. ភវសម្បត្តិលោភេន វា បវត្តិតំ ហីនំ, អលោភជ្ឈាសយេន បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ, បរហិតាយ បវត្តិតំ បណីតំ. បរិត្តកតំ វា ហីនំ, មត្តសោ កតំ មជ្ឈិមំ, អធិមត្តសោ កតំ បណីតំ. មហគ្គតេសុ បន បដិលទ្ធមត្តំ ហីនំ, នាតិសុភាវិតំ មជ្ឈិមំ, សុភាវិតំ វសិប្បត្តំ បណីតំ. ឥមេសុបិ ឯកេកស្ស ហីនាទិកស្ស អាយូហននានត្តាទិវសេន ហីនាទិភេទោ លព្ភតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្បយុត្តធម្មានំ វសេនាតិ យោ ចិត្តប្បភាវិតោ ចិត្តសម្បយុត្តានំ ចិត្តាធិបតេយ្យភាវោ, សោ តំនិមិត្តេ ចិត្តេ ឧបចរិតោតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា

២៧៧. ‘‘កេនដ្ឋេន លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិ បដិសម្ភិទាវចនំ (បដិ. ម. ២.៤៣) អដ្ឋកថាយ អាភតំ, តស្មា តត្ថ ‘‘តិវិធោបិ អនុត្តរធម្មោ លោកំ តរតី’’តិអាទិនា សង្គហិតោតិ តំ តីហិ បទេហិ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘លោកំ តរតីតិ ឯតេនា’’តិអាទិមាហ. ឯកេកស្មិំ យោជេតព្ពោ លោកស្ស អន្តគមនាទិតាយ មគ្គាទីសុបិ លព្ភមានត្តា. មគ្គេយេវ វា តិវិធោបិ អត្ថោ យោជេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អនតិវត្តនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសតា តទុបគវីរិយវាហនំ អាសេវនាតិ ឥមេ តយោ ភាវនាវិសេសេ សង្គណ្ហាតិ. យស្មា ចេតេ ភាវនាវិសេសា សំកិលេសវោទានេសុ វដ្ដវិវដ្ដេសុ ច តំតំអាទីនវានិសំសទស្សនភូតាយ បុព្ពភាគបញ្ញាយ សម្បាទិតេន ញាណវិសេសេន និប្ផជ្ជន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ…បេ… វឌ្ឍេតី’’តិ.

និស្សយោ ហោតីតិ រុក្ខោ វិយ សាខាយ អាធារភាវេន វោហរីយតីតិ អត្ថោ. ផលញាណផលង្គានំ និស្សយវចនំ និស្សយបច្ចយត្តា. តតោយេវ និស្សយភាវតោ បតិដ្ឋាភាវតោ. អរិយផលសន្និស្សយេន ហិ អរិយា កតកិច្ចា សុដ្ឋុ និព្ពិន្នសព្ពភវាបិ ចិរតរំ លោកេ បរហិតាយ តិដ្ឋន្តិ. កិលេសានំ ឱធិសោ បជហនកាបិ អរិយមគ្គា អវិសេសេន សព្ពាកុសលានំ សព្ពកុសលបដិបក្ខតាយ អញ្ញមគ្គប្បហាតព្ពេសុបិ កេនចិ បហានាការេន បវត្តន្តីតិ តំ បហានាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតរេសំ វិជ្ជុតោភាសេន វិយ តមស្សា’’តិ អាហ. យេន បាឡិយំ ហេដ្ឋិមមគ្គញាណានំ វិជ្ជូបមតា ទស្សិតា. យទិ ឯវំ ឧបរិមគ្គវជ្ឈា កិលេសា ឥតរេតិ ឥធាធិប្បេតា. ន តេសំ សមុច្ឆេទវចនំ យុត្តំ. ន ហិ ភាវនាយ បហាតព្ពេ ទស្សនមគ្គោ សមុច្ឆិន្ទិតុំ សក្កោតិ. តថា ច សតិ ទស្សនេន បហាតព្ពា ឯវ តេ សិយុំ. អថ តទង្គប្បហានំ អធិប្បេតំ, យេន ‘‘វិជ្ជុតោភាសេន វិយ តមស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ បុព្ពភាគវិបស្សនាយ ឯវ សិទ្ធំ ន ច យុត្តំ លោកុត្តរមគ្គោ តទង្គវសេន កិលេសេ បជហតីតិ. វិក្ខម្ភនេបិ ឯសេវ នយោ, អនុលោមញាណេនេវ តស្ស សាតិសយំ សាធិតត្តា. អថ បន បឋមមគ្គវជ្ឈា ឯវ កិលេសា ឥតរេតិ អធិប្បេតា, ឯវំ សន្តេ តេសំ ឥតរភាវោវ ន សិយា, ន ច អនបាយគមនីយា នាម កិលេសា ទស្សនេន បហាតព្ពា អត្ថិ, នាបិ បឋមមគ្គវជ្ឈា កិលេសា តេន វិជ្ជុតោភាសេន វិយ តមោ សមុច្ឆិន្ទិតព្ពាតិ វត្តុំ យុត្តន្តិ ឧបបរិក្ខិតព្ពោយំ ‘‘ឥតរេសំ…បេ… សមុច្ឆេទោ’’តិ. លោកិយជ្ឈានម្បិ ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតីតិ ឥទំ អធិប្បាយវសេន នេតព្ពំ នេយ្យត្ថត្តាតិ តំ អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘អកតាធិការស្សា’’តិ អាហ. តេន យថាវុត្តវចនស្ស ច សប្បទេសតំ ទស្សេតិ. ននុ ច កតាធិការស្ស អរិយស្ស មគ្គេន សមិជ្ឈមានម្បិ ឈានំ មគ្គបដិបទាវសេន បដិបទាសហិតមេវាតិ. ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតីតិ សក្កា វត្តុំ, តេនេតំ វចនំ និប្បទេសមេវាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘កតាធិការស្ស បនា’’តិអាទិ. ឥទានិ តស្ស វចនស្ស អធិប្បាយវសេន គហេតព្ពត្ថតា បាឡិតោបិ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថាវុត្ត…បេ… កតា’’តិ.

‘‘យោ កោចីតិ អវិសេសវចន’’ន្តិ តស្ស អបវាទំ ទស្សេន្តោ ‘‘សកិំ ទ្វិក្ខត្តុ’’ន្តិ អាទិមាហ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ បរិជាននំ. នាមរូបវវត្ថាបនាទីនន្តិ នាមរូបវវត្ថាបនបច្ចយបរិគ្គហលក្ខណបដិវេធនិកន្តិបរិយាទានានំ. កិច្ឆសិទ្ធិតោតិ នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ កេសញ្ចិ សព្ពេសម្បិ វា កិច្ឆសិទ្ធិតោ. ឯស នយោ ទុតិយវារាទីសុបិ យថាសម្ភវំ. សុខសិទ្ធិយម្បីតិ នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ កិច្ឆសិទ្ធិ មគ្គបាតុភាវទន្ធភាវស្ស ការណភាវេ អនេកន្តិកា. វិបស្សនាសហគតិន្ទ្រិយានំ បន មន្ទតា តស្ស ឯកន្តការណន្តិ ទស្សេតិ.

ឯតទន្តត្តា បដិបទាយាតិ ឯតេន និប្បរិយាយតោ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចិរាចិរប្បវត្តិវសេន មគ្គស្ស ខិប្បទន្ធាភិញ្ញតា វុត្តាតិ ទស្សេតិ. បុរិមានន្តិ បុរិមវារានំ, លក្ខណបដិវេធាទីនំយេវ វា. ហេដ្ឋិមកោដិយា តិក្ខត្តុំ កិលេសវិក្ខម្ភនេ សតិ ទុក្ខាបដិបទាភាវោ, ន តតោ ហេដ្ឋាតិ និច្ឆិតត្តា អាហ ‘‘តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារតាវសេនា’’តិ. តស្ស សុខាបដិបទា វេទិតព្ពា ឧក្កំសវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

យស្មិំ បុគ្គលេ វិសំវាទនភេទនានិដ្ឋានត្ថនិយោជនានំ បវត្តិ, តត្ថ សិនេហវិរហេនេវ តេសំ បវត្តិ, សោ ច បុគ្គលោ អសង្គហិតោ ហោតីតិ មុសាវាទាទីនំ វិសំវាទនាទិកិច្ចតាយ លូខតា ច អបរិគ្គហតា ច វុត្តា. តប្បដិបក្ខវិរុទ្ធសភាវត្តា សម្មាវាចាយ សិនិទ្ធភាវតា បរិគ្គាហកសភាវតា. សទ្ធាវិសេសយោគតោ វា តស្សា សិនិទ្ធភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សមុដ្ឋាបេតីតិ បវត្តេតិ. ជីវមានោ វា សត្តោ, សម្បយុត្តធម្មា វា វោទាយន្តិ ឯតេន សយំ វា វោទាយតីតិ វោទានំ.

២៨៥. តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បតិដ្ឋានំ. អវសេសកិលេសាភិសង្ខារេហិ អាយូហនា. សស្សតទិដ្ឋិយា បតិដ្ឋានំ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អាយូហនា. លីនវសេន បតិដ្ឋានំ. ឧទ្ធច្ចវសេន អាយូហនា. កាមសុខានុយោគវសេន បតិដ្ឋានំ. អត្តកិលមថានុយោគវសេន អាយូហនា. សព្ពាកុសលាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានំ. សព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារវសេន អាយូហនាតិ ឱឃតរណសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តេសុ បការន្តរេសុ ឥធ អវុត្តានំ វសេនបិ បតិដ្ឋានាយូហនា វេទិតព្ពា.

អថ វា កិលេសគ្គហណេន តណ្ហាសស្សតទិដ្ឋិសព្ពាកុសលាភិសង្ខារា គហិតា តំសភាគតាយ តទេកដ្ឋតាយ ច. តថា អភិសង្ខារគ្គហណេន អវសេសកិលេសឧច្ឆេទទិដ្ឋិសព្ពលោកិយកុសលាភិសង្ខារា. លីនុទ្ធច្ចកាមសុខត្តកិលមថានុយោគានំ វិសុំ វុត្តត្តា តេហិ ន យោជេតព្ពន្តិ កិលេសាភិសង្ខារវសេន បតិដ្ឋានាយូហនេ វត្វា តណ្ហាទិដ្ឋីនំ តត្ថ វិសេសបច្ចយតំ ទីបេតុំ តទុភយវសេនបិ យោជនា កតា. នយទស្សនំ វា ឯតំ តត្ថ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមិតរេបិ បការា យោជេតព្ពាតិ. ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៤.១១២, ១១៤) អង្គ-សទ្ទស្ស ការណត្ថតា ទដ្ឋព្ពា.

២៩៩. មុសាវាទាទីនិ ភាសមានោ ករោតិ នាម កិំ វក្ខមានំ កិរិយំ, កា បន សាតិ? មុសាវាទាទិកិរិយាតិ វិទិតោវាយមត្ថោ. ឯវំ វា ឯត្ថ យោជនា ទដ្ឋព្ពា.

៣០១. និប្ផាទិតបច្ចយានន្តិ ចីវរាទិបច្ចយានំ. កុហនវត្ថូនីតិ បាបិច្ឆតំ និស្សាយ លូខចីវរាទិសេវនវសេន ‘‘យោ តេ វិហារេ វសតិ, សោ អរហា’’តិអាទិនា (បារា. ២២៤) អត្តានំ អរិយគុណសាមន្តំ កត្វា ភណនវសេន វិសេសលាភិនោ វិយ អត្តនោ បរិហរណវសេន ច បវត្តា អកុសលចិត្តុប្បាទា បរេសំ វិម្ហាបនការណានិ កុហនវត្ថូនិ.

៣៤៣. សតិបិ សគុណារម្មណេហិ មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមលាភេ ន និប្បរិយាយេន វិបស្សនា អនិមិត្តនាមិកាតិ អាគមនតោ មគ្គោ អនិមិត្តនាមំ ន លភតីតិ អាហ ‘‘ន បន សគុណារម្មណេហិ…បេ… សិទ្ធំ ហោតី’’តិ. យស្មា បន អាគមនតោ សុញ្ញតំ អប្បណិហិតន្តិ លទ្ធនាមស្ស មគ្គស្ស សគុណតោ អារម្មណតោ ច តំនាមាភាវោ ន កទាចិបិ អត្ថិ, តស្មា នាមត្តយបារិបូរិហេតុអាគមនតោ នាមលាភោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បរិបុណ្ណនាមសិទ្ធិហេតុត្តា’’តិ. សព្ពេសន្តិ សព្ពវិមោក្ខមុខាគតានម្បិ មគ្គានំ. នាមត្តយយោគោតិ សុញ្ញតាបណិហិតានិមិត្តនាមយោគោ. វវត្ថានំ អសង្ករោ.

៣៥០. និមិត្តធម្មា សង្ខារា តេហិ សនិមិត្តា សវិគ្គហា វិយ ឧបដ្ឋហន្តីតិ តេសំ អភាវិតភាវនស្ស ភាវិតភាវនស្ស ច ឧបដ្ឋហនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមូហាទី’’តិអាទិមាហ. តេន ច ‘‘វិមោក្ខេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) វុត្តំ, ន ‘‘តស្មិំ វិមោក្ខេ’’តិ, តស្មា ‘‘អនិមិត្តវិមោក្ខោតិ អនិច្ចានុបស្សនំ អាហា’’តិ វុត្តំ. ឥតរត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អនិមិត្តស្ស អនិមិត្តភាវាភាវោ នត្ថីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ច អនិច្ចានុបស្សនាយ អនិមិត្តវិមោក្ខភាវោ បរិយាយេនាតិ និប្បរិយាយទេសនាយ តស្សា អនិមិត្តភាវាភាវោ អត្ថិ ឯវ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘អនិមិត្តស្ស អនិមិត្តនាមទានាភាវោ’’តិ ច ន ន សក្កា វត្តុន្តិ ឧបមាសំសន្ទនំ សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ, តថា អនិមិត្តេន មគ្គស្ស អនិមិត្តភាវោ ន យុជ្ជតិយេវ. តេនាហ ‘‘បរមត្ថតោ នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតី’’តិ? សច្ចមេតំ, បរិយាយសិទ្ធំយេវ បន អនិច្ចានុបស្សនាយ អនិមិត្តភាវំ គហេត្វា មគ្គសោធនវសេនាយមនុយោគោ កតោ ‘‘អនិមិត្តវិមោក្ខស្ស អនិមិត្តភាវាភាវោ នត្ថីតិវិរុទ្ធំ វិយ ហោតី’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អនិមិត្តំ…បេ… ទីបិតោ ហោតី’’តិ សយមេវ វក្ខតីតិ. សាមញ្ញន្តិ ឧបមោបមិតព្ពានំ សម្ពន្ធមាហ. ន មគ្គាធិបតីតិ មគ្គោ អធិបតិ មគ្គាធិបតីតិ ឆន្ទចិត្តានំ អយំ សមញ្ញា នត្ថីតិ អត្ថោ. ន ច តេហិ មគ្គស្សាតិ ឆន្ទចិត្តេហិ មគ្គោ អធិបតិ ឯតស្សាតិ មគ្គាធិបតីតិ អយំ សមញ្ញា មគ្គស្ស នត្ថិ. កស្មា? តេសំ ឆន្ទចិត្តានំ អមគ្គង្គត្តា.

ឈានស្ស សុញ្ញតាទិនាមកត្តាតិ ឯតេន ឥន្ទ្រិយពលាទីនម្បិ មគ្គសម្បយោគតោ សុញ្ញតាទិនាមកតា ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សតិបិ បច្ចនីកាមសនេ ន តស្ស មគ្គស្ស តំ បរិព្យត្តំ យថា សរសតាតិ អាហ ‘‘សរសប្បធានោ’’តិ. ទ្វីហីតិ សរសបច្ចនីកេហិ. អញ្ញនិរបេក្ខេហីតិ អាគមននិរបេក្ខេហិ. តស្មាតិ យស្មា សរសតោវ នាមលាភេ អវវត្ថានាបត្តិ សព្ពស្ស មគ្គស្ស សព្ពនាមភាវាបត្តិ ហោតិ, តស្មា. អត្តាភិ…បេ… មគ្គាតិ តេន អាគមនតោ នាមលាភស្ស បច្ចនីកតោ នាមលាភភាវំ ទស្សេតិ. សរសន្តរេតិ អនិមិត្តភាវាទិកេ. បច្ចនីកសហិតេន សរសេនាតិ សុញ្ញតាប្បណិហិតភាវេហិ តទាគមនេហិ. និមិត្តគ្គហណានិវារណាតិ សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស អនិសេធនតោ. សុញ្ញតាប្បណិហិតស្សេវ មគ្គស្ស វុត្តត្តា អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ ឥធ អសង្គហិតោ សិយាតិ អាសង្កិត្វា អាហ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនា’’តិអាទិ. សង្ខារេហិ វុដ្ឋានំ ន សិយា, លក្ខណេហិ ឯវ វុដ្ឋានំ សិយាតិ អធិប្បាយោ, លក្ខណបដិវេធោ ន សិយា អតទារម្មណត្តាតិ អត្ថោ. សង្ខារានញ្ហិ ហុត្វា អភាវឧទយព្ពយបដិបីឡនាវសវត្តនាការេសុ អនិច្ចតាទិលក្ខណវោហារោ.

អាការវន្តេសុ គហិតេសុ តទាការោបិ គហិតោយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘លក្ខណានិបិ បដិវិទ្ធានិ ហោន្តិ តទាការសង្ខារគ្គហណតោ’’តិ. យថាវុត្តាធិប្បាយេនាតិ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា ‘‘សង្ខារេសូ’’តិអាទិនាវ វុត្តប្បការាធិប្បាយេន. វិសុន្តិ សង្ខារេហិ វិនិវត្តេត្វា.

លោកុត្តរកុសលំ

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

បញ្ចធា ឧទ្ទិសតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អជ្ឈត្តទុកវសេន រូបទុកវសេន ច ភិន្ទិត្វា អភិន្ទិត្វា ច និមិត្តវចនេនេវ ឧទ្ទិសតិ បវត្តស្សបិ សង្ខារនិមិត្តភាវានតិវត្តនតោ វុដ្ឋាតព្ពតាសាមញ្ញតោ ច. តេនេវ ឧបាទិន្នានុបាទិន្នវសេន បវត្តំ ទ្វិធា កត្វា និទ្ទិសិត្វាបិ ‘‘អយំ តាវ និមិត្តេ វិនិច្ឆយោ’’តិ និមិត្តវសេនេវ និគមេតិ. ឯត្ថ ច និមិត្តំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា, បវត្តំ បន អជ្ឈត្តមេវាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសន្តិ ពោជ្ឈង្គឈានង្គមគ្គង្គានំ អសទិសតំ. អសមាបជ្ជិតុកាមតាសង្ខាតា វិតក្កាទិវិរាគភាវនា អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនា. ឥតរស្សាតិ បាទកជ្ឈានាទិកស្ស. អតព្ភាវតោតិ យថាវុត្តវិរាគភាវនាភាវស្ស អភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា មគ្គាសន្នាយ វិបស្សនាយ សោមនស្សសហគតត្តេ មគ្គស្ស បឋមាទិជ្ឈានិកតា ច ឧបេក្ខាសហគតត្តេ បញ្ចមជ្ឈានិកតា ឯវ ច តព្ពសេន ច ពោជ្ឈង្គាទីនំ វិសេសោតិ តេសំ និយមេ អាសន្នការណំ បធានការណញ្ច វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា, ន ឯវំ បាទកជ្ឈានាទយោតិ.

ឥទានិ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកានំ បកិណ្ណកសង្ខារបឋមជ្ឈានានិ សម្មសិត្វា និព្ពត្តិតានញ្ច មគ្គានំ ឯកន្តេន បឋមជ្ឈានិកភាវតោ វិបស្សនានិយមោយេវេត្ថ ឯកន្តិកោ បធានញ្ចាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘វិបស្សនានិយមេនេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតរេតិ ទុតិយជ្ឈានិកាទិមគ្គា. បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភូតា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អធិដ្ឋានភូតេន បាទកជ្ឈានេន អាហិតវិសេសា មគ្គស្ស ឈានង្គាទិវិសេសនិយាមិកា ហោតីតិ ‘‘បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហី’’តិ វុត្តំ. យថា ច អធិដ្ឋានភូតេន បាទកជ្ឈានេន, ឯវំ អារម្មណភូតេន សម្មសិតជ្ឈានេន ឧភយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយវសេន អាហិតវិសេសា វិបស្សនា និយមេតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ សេសវាទេសុបិ…បេ… យោជេតព្ពោ’’តិ.

បាទកជ្ឈានសង្ខារេសូតិ បឋមជ្ឈានសង្ខារេសុ. ‘‘បឋមជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០) ហិ វុត្តំ. តំតំវិរាគាវិរាគភាវនាភាវេនាតិ វិតក្កាទីនំ វិរជ្ជនាវិរជ្ជនភាវនាភាវេន. តេន អារម្មណជ្ឈានស្សបិ វិបស្សនាយ វិសេសាធានំ ឧបនិស្សយតមាហ.

បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានានិយេវ ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសានំ ឧបនិស្សយោ ការណន្តិ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយោ, តស្ស សព្ភាវេ. តទភាវាភាវតោតិ តស្ស អជ្ឈាសយស្ស អភាវាភាវតោ.

ចតុត្ថជ្ឈានិកស្ស មគ្គស្ស អារុប្បេ អរូបជ្ឈានមេវ បាទកំ សិយាតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានិកវជ្ជាន’’ន្តិ. អរិយមគ្គស្ស ឱឡារិកង្គាតិក្កមនូបនិស្សយា វិបស្សនាយ អធិដ្ឋានារម្មណភូតា ទុតិយជ្ឈានាទយោ. បញ្ចហិ អង្គេហីតិ បញ្ចហិ ឈានង្គេហិ. ‘‘តំតំវាទេហិ បញ្ញាបិយមានានិ បាទកជ្ឈានាទីនិ វាទសហចារិតាយ ‘វាទា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ អធិប្បាយេន ‘‘តយោបេតេ វាទេ’’តិ អាហ. វទន្តិ ឯតេហីតិ វា វាទករណភូតានិ បាទកជ្ឈានាទីនិ វាទា.

វិបាកសន្តានស្ស…បេ… សុសង្ខតត្តាតិ ឯតេន យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ ឧប្បជ្ជមានមេវ កិញ្ចិ វិសេសាធានំ ករោតីតិ ទីបេតិ. យតោ តស្មិំយេវ សន្តានេ តស្ស វិបាកោ, នាញ្ញត្ថ.

បុរិមានុលោមំ វិយ តន្តិ យថា គោត្រភុដ្ឋានេ ឧប្បន្នានុលោមតោ បុរិមអនុលោមញាណំ តំ គោត្រភុដ្ឋានេ ឧប្បន្នានុលោមំ អនុពន្ធតិ, ឯវំ. តទបីតិ គោត្រភុដ្ឋានេ ឧប្បន្នានុលោមញាណម្បិ អញ្ញំ អនុលោមញាណមេវ អនុពន្ធេយ្យ, តស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សា ភូមីតិ សា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធសង្ខាតា កិលេសានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ភូមិ. ឯកោ ភវោតិ គហេត្វា វុត្តន្តិ ឯតេន សត្ត ភវេ ទ្វេ ភវេតិ ឥទម្បិ អធិប្បាយវសេន នេតព្ពត្ថំ, ន យថារុតវសេនាតិ ទស្សេតិ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ – ឯកវារំ កាមាវចរទេវេសុ ឯកវារំ មនុស្សេសូតិ ឯវម្បិ មិស្សិតូបបត្តិវសេន តេសុ ឯកិស្សា ឯវ ឧបបត្តិយា អយំ បរិច្ឆេទោ. យំ បន ‘‘ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ (ខុ. បា. ៦.៩; សុ. និ. ២៣២) វុត្តំ, តម្បិ កាមាវចរភវំយេវ សន្ធាយាហ. មហគ្គតភវានំ បរិច្ឆេទោ នត្ថីតិ វទន្តិ. តថា ‘‘ឋបេត្វា ទ្វេ ភវេ’’តិ ឯត្ថាបិ កាមាវចរទេវមនុស្សភវានំ មិស្សកវសេនេវ, តស្មា កាមធាតុយំ យេ ទ្វេ ភវាតិ កាមាវចរទេវមនុស្សវសេន យេ ទ្វេ ភវាតិ អត្ថោ. បុរិមវិកប្បេសុ បុគ្គលភេទេន បដិបទា ភិន្ទិត្វា កស្សចិ ចលតីតិ, កស្សចិ ន ចលតីតិ កត្វា ‘‘ចលតិ ឯវា’’តិ អវធារណមន្តរេន អត្ថោ វុត្តោ. យស្មា បន អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០ លោកុត្តរកុសលបកិណ្ណកកថា) ‘‘យថា ច បដិបទា, ឯវំ អធិបតិបិ ចលតិ ឯវា’’តិ វុត្តំ, តស្មា សព្ពេសម្បិ បដិបទាសុ អភេទេន គហិតាសុ ឯកន្តេន ចលនំ សម្ភវតីតិ ‘‘ចលតិច្ចេវ វុត្តំ, ន ន ចលតី’’តិ តតិយវិកប្បោ ចលនាវធារណោ វុត្តោ.

លោកុត្តរកុសលបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បឋមមគ្គវីសតិមហានយវណ្ណនា

៣៥៧. ឈានមគ្គាទិបរិយាយេហិ កថិតេ ពោជ្ឈនកាតិ អធិប្បេតា, វិសេសតោ បុព្ពភាគេ ‘‘ឈានំ ភាវេមិ មគ្គំ ភាវេមី’’តិ បវត្តជ្ឈាសយា ហោន្តីតិ អធិប្បាយេន ‘‘យស្ស បុព្ពភាគេ’’តិអាទិមាហ.

៣៥៨. ឧបនិស្សយវសេនាតិ តថា ចិត្តប្បវត្តិសង្ខាតេន បុព្ពភាគាភិសង្ខារេន. តេនេវាហ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ. តទនុរូបពលាតិ អធិបតិបច្ចយលាភេន សត្តិវិសេសយោគមាហ. យទិ បុព្ពភាគាភិសង្ខារវសេន ឆន្ទាទីនំ អធិបតិភាវោ, កិមត្ថមេតេយេវ ឯវំ វុត្តា, ននុ សទ្ធាទីនម្បិ បុព្ពភាគាភិសង្ខារោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សេសធម្មាន’’ន្តិអាទិ. អតំសភាវត្តាតិ សម្បយុត្តេហិ សាតិសយមនុវត្តិតព្ពភាវរហិតត្តា. កិញ្ចាបិ ហិ សទ្ធាទយោបិ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាយ សម្បយុត្តេហិ អនុវត្តយន្តិ, ឯកស្មិំ បន ចិត្តុប្បាទេ សមធុរេន អញ្ញេន វិនា សម្បយុត្តេហិ អនុវត្តនីយភាវោ ន តេសំ យថា ឆន្ទាទីនន្តិ តេយេវ អធិបតិភាវេន វុត្តា. ឯវញ្ច កត្វា ឥន្ទ្រិយសហជាតាធិបតិបច្ចយានំ វិសេសោ បរិព្យត្តោ ហោតិ.

ចតុមគ្គនយសហស្សវណ្ណនា

៣៦២. មានស្ស ទិដ្ឋិសទិសា បវត្តិ. តថា ហិ សោ អធិបតិ វិយ អញ្ញាធិបតិនា ទិដ្ឋិយា សហ នប្បវត្តតីតិ. ឯកទេស…បេ… ឧបមា ហោតិ, ន សព្ពសាមញ្ញេន, ឥតរថា សូរិយត្ថង្គមនេ អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ អគ្គមគ្គតិរោធានេ សច្ចបដិច្ឆាទកតមប្បវត្តិ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញេ អញ្ញេ. ‘‘អានីតំ ឥទំ សុត្ត’’ន្តិ វិភត្តិ បរិណាមេតព្ពា. យថាវុត្តនយេនាតិ ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន. ន ឧបមាយ វុត្តត្តាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ ន ឧបមាយ វុត្តភាវតោ. យថាវុត្តនយេនាតិ វា ឯតស្មិំ សុត្តេ វុត្តប្បការេន នយេន ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយំ ឧបមាយ ន វុត្តត្តា. អវយវា វិយ ហោន្តិ, យេន តេ ចេតសិ និយុត្តា, ចិត្តស្ស ឯតេតិ ច ចេតសិកាតិអាទិនា វុច្ចន្តិ, ន បន ‘‘ផស្សិកា’’តិអាទិនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កុសលកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.