ធម្មុទ្ទេសវារកថា

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា

‘‘តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិកាយ បាឡិយា ផស្សាទីនំ កាមាវចរតាទិទស្សនេ ន តប្បរភាវោ, សភាវទស្សនេ ឯវ បន តប្បរភាវោតិ ទស្សេតិ ‘‘ន ហិ ផស្សាទីន’’ន្តិអាទិនា.

ចិត្តកិរិយាភាវេនាតិ ចិត្តព្យាបារភាវេន. ផស្សស្ស សម្បជ្ជនមុប្បជ្ជនមេវ. សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ ឯតេន ចិត្តារម្មណសន្និបាតការណំ ផស្សោ ចិត្តារម្មណសន្និបាតោតិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. ផស្សោ ហិ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តិតោ តស្ស អារម្មណេ សន្និបតិតប្បវត្តិយា បច្ចយោតិ ច វុច្ចតិ. សា ចស្ស ផុសនាការប្បវត្តិ សាខគ្គេ ឋិតំ ទិស្វា ភូមិសណ្ឋិតស្ស អវីរកបុរិសស្ស ជង្ឃចលនំ, អម្ពិលអម្ពបក្កាទិំ ខាទន្តំ ទិស្វា មុខេ ខេឡុប្បត្តិ, ទយាលុកស្ស បរំ ហញ្ញមានំ ទិស្វា សរីរកម្បនន្តិ ឯវមាទីសុ បរិព្យត្តា ហោតិ. តព្ពិសេសភូតា រូបធម្មាតិ យថា បដិហននវសេន អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នតរំ ឧប្បជ្ជមានេសុ រូបធម្មវិសេសេសុ សង្ឃដ្ដនបរិយាយោ, ឯវំ ចិត្តារម្មណានំ វិសយករណវិសយភាវប្បត្តិ បដិហននាការេន ហោតិ. សោ ច ចិត្តនិស្សិតោ ធម្មវិសេសោ សង្ឃដ្ដនបរិយាយេន វុត្តោ, យទាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សង្ឃដ្ដនរសោ ផស្សោ បញ្ចទ្វារិកោវ, ន ឥតរោ វត្ថារម្មណសង្ឃដ្ដនាភាវតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ឧបចារសិទ្ធត្តា សង្ឃដ្ដនស្ស. ឥតរថា បញ្ចទ្វារិកស្សបិ តំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. ឥន្ទ្រិយមនសិការេសុ យថាបវត្តមានេសុ តំតំអារម្មណេ វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តេសំ តថាបវត្តិយេវ វិញ្ញាណស្ស វិសយភាវករណំ.

‘‘យំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ បញ្ច កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ វុច្ចតិ កាមានំ អស្សាទោ’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៩.៣៤) សុខវេទនាវ អស្សាទោតិ អាហ ‘‘អស្សាទភាវតោ’’តិ. ផុសនាទិភាវេន អារម្មណគ្គហណំ ឯកទេសានុភវនន្តិ អនុបចរិតមេវ ផស្សាទីនំ អនុភវនកិច្ចមាហ.

និមិត្តេនាតិ នីលាទិនា ទីឃាទិនា ច និមិត្តេន. ឯតេនុបាយេនាតិ យថា ញាណប្បធានេ ចិត្តុប្បាទេ សញ្ញា ញាណមនុវត្តតិ, ឯវំ សមាធិប្បធានេ សមាធិន្តិ ទស្សេតិ.

បពន្ធតីតិ បដ្ឋបេតិ សម្បយុត្តធម្មេ សកសកកិច្ចេ បដ្ឋបេតិ. តេនេវ ហិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘បវត្តេតី’’តិ អាហ.

វិជ្ជមានតាវាចី ហោតិ-សទ្ទោ, វិជ្ជមានតា ច សង្ខតធម្មានំ ឧប្បជ្ជនេន វិនា នត្ថីតិ ‘‘ចិត្តំ ន តថា អត្ថតោ នុប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. តេន យស្មា ចិត្តំ ន នុប្បជ្ជតិ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ, តស្មា ចិត្តំ ហោតីតិ វុត្តន្តិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថាយ អត្ថោ. ឯវមវដ្ឋិតេ ហោតិ-ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទានំ សមានត្ថត្តេន ន កិញ្ចិ បយោជនំ ទិស្សតិ. អថ វា ភវនំ នាម សត្តា, សត្តា ច ឧប្បាទាទិនា សមង្គិតាតិ ផស្សាទីនំ ខណត្តយបរិយាបន្នតា ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទីសុ ហោតិ-សទ្ទេន វុត្តា. តត្ថ យោ ភាវោ ឧប្បាទសមង្គី, ន សោ ន ហោតិ នាម, តស្មា ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន វុច្ចមានស្ស អត្ថស្ស ហោតិ-សទ្ទវចនីយតា ន ន សម្ភវតិ. ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ឧប្បន្ន-សទ្ទេនេវ ឧប្បាទាទិសមង្គិតា វុច្ចតិ, តព្ភាវានតិវត្តិ បន ហោតិ-សទ្ទេន វុត្តា ខណត្តយវីតិវត្តេបិ ឧប្បន្ន-សទ្ទស្ស វត្តនតោ, តស្មា ន ឯត្ថ ឧប្បជ្ជតិ-សទ្ទេន សមានត្ថតាសព្ភាវទស្សនំ វិយ ឧប្បជ្ជតិទស្សនម្បិ វិរុជ្ឈតិ បាកដករណភាវតោ. ឥតរថា ‘‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ ឥមិនាវ ចិត្តស្ស វិជ្ជមានភាវោ ទស្សិតោតិ កិំ បុន វិជ្ជមានភាវទស្សនេនាតិ ន ន សក្កា វត្តុំ, សមយវវត្ថានវសេន សវិសេសំ វុត្តម្បិ ចិត្តំ ផស្សាទីហិ សហុប្បត្តិយា សុដ្ឋុតរំ និព្ពិសេសន្តិ ទស្សេតុំ ចិត្តស្ស បុន វចនំ. ឧទ្ទិដ្ឋធម្មានំយេវ ចេត្ថ និទ្ទេសវារេ វិភជនំ, ន វិភង្គេ វិយ បាឡិយា អារុឡ្ហសព្ពបទានន្តិ ‘‘ឧទ្ទេសវារេ សង្គណ្ហនត្ថំ និទ្ទេសវារេ វិភជនត្ថ’’ន្តិ អយម្បិ អត្ថោ និច្ចលោ. តថា ហិ ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ មគ្គាទយោ ន វិភត្តា. អបិច អធិបតិភាវេន ឥន្ទ្រិយេសុ វិយ ផស្សវេទនាសញ្ញាចេតនាហិ សហ សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណរាសិយំ គហេតព្ពត្តា សមយវវត្ថានេ វុត្តម្បិ ចិត្តំ ផស្សបញ្ចមកេ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា

វិតក្កនន្តិ វិតក្កនកិរិយា, សា ច វិតក្កស្ស អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តិមត្តមេវាតិ ភាវនិទ្ទេសោ វសវត្តិភាវនិវារណាយ ហោតិ. យស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, តំ តស្ស គហណយោគ្យំ ករោន្តោ វិតក្កោ អាកោដេន្តោ វិយ បរិវត្តេន្តោ វិយ ច ហោតីតិ តស្ស អាកោដនលក្ខណតា បរិយាហននរសតា ច វុត្តា. ឥទញ្ច លក្ខណំ កិច្ចសន្និស្សិតំ កត្វា វុត្តំ. ធម្មានញ្ហិ សភាវវិនិមុត្តា កាចិ កិរិយា នាម នត្ថិ, តថា គហេតព្ពាការោ. ពោធនេយ្យជនានុរោធេន បន បរមត្ថតោ ឯកសភាវោបិ សភាវធម្មោ បរិយាយវចនេហិ វិយ សមារោបិតរូបេហិ ពហូហិ បការេហិ បកាសីយតិ. ឯវញ្ហិ សោ សុដ្ឋុ បកាសិតោ ហោតីតិ.

វិប្ផារោ នាម វិតក្កស្ស ថិនមិទ្ធបដិបក្ខោ អារម្មណេ អនោលីនតា អសង្កោចោ, សោ បន អភិនិរោបនភាវតោ ចលនំ វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ’’តិ វុត្តំ. ឧបចារប្បនាសុ សន្តានេន បវត្តិយន្តិ ឯតេន យថា អបុព្ពារម្មណេ បឋមាភិនិបាតភូតោ វិតក្កោ វិប្ផារវា ហោតិ, ន តថា ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ និរន្តរំ អនុប្បពន្ធវសេន បវត្តិយំ, នាតិវិប្ផារវា បន តត្ថ ហោតិ សន្និសិន្នភាវតោតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘និច្ចលោ ហុត្វា’’តិអាទិ.

‘‘បីតិសុខេន អភិសន្ទេតី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ១.២២៦; ម. និ. ១.៤២៧) បីតិយា ផរណំ កាយវិសយន្តិ យថា តំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បណីតរូបេហី’’តិ វុត្តំ.

វិសារស្ស ព្យគ្គភាវស្ស បដិបក្ខោ សភាវោ អវិសារោ, ន វិសារាភាវមត្តំ. អវិសារាវិក្ខេបានំ សមាធានភាវតោ អត្ថតោ វិសេសាភាវេបិ សមុខេន សម្បយុត្តមុខេន ច ឧភយំ វុត្តន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អវិសា…បេ… វិក្ខេបោ’’តិ វុត្តំ. វិសេសតោតិ អតិសយេនាតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. សុខញ្ហិ សមាធិស្ស វិសេសការណំ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា

តត្ថាតិ សទ្ទហនសង្ខាតេ អធិមោក្ខលក្ខណេ. បុគ្គលោ សទ្ទហតីតិ ឥមិនាបិ សទ្ធាយ អាហិតវិសេសានំ តំសម្បយុត្តធម្មានំ សទ្ទហនកិរិយាយ កត្តុភាវមេវ វិភាវេតិ. អវយវព្យាបារោ ហិ សមុទាយេ វោហរីយតីតិ. ន កេវលំ បសាទនីយវត្ថុស្មិំ អប្បសាទនាការប្បវត្តមេវ អកុសលំ អស្សទ្ធិយំ, អថ ខោ អប្បសាទនីយវត្ថុស្មិំ បសាទនាការប្បវត្តម្បីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មិច្ឆាធិមោក្ខោ’’តិ វុត្តំ. តេន បូរណាទីសុ បសាទស្ស អស្សទ្ធិយតមាហ. បសាទភូតោតិ ឯតេន អប្បសាទភូតំ អស្សទ្ធិយំ និវត្តេតិ. វត្ថុគតោតិ ឥមិនា មិច្ឆាធិមោក្ខំ. ‘‘បសាទភូតោ និច្ឆយោ’’តិ ឥមិនា បន វិភាវិតមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ន យេវាបនកាធិមោក្ខោ’’តិ អាហ. អកាលុស្សិយំ បសាទោ, តំ បន អសង្ខោភភាវតោ ‘‘អនាវិលភាវោ’’តិ វុត្តំ. តញ្ហិ សម្បយុត្តេសុ វិទហន្តី សទ្ធា អកាលុស្សិយបច្ចុបដ្ឋានា. ឯវមេតន្តិ អធិមុច្ចនាការេន បន គហេតព្ពត្តា អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា. ពុទ្ធាទិវត្ថូនីតិ ឯត្ថ ឥធលោកបរលោកកម្មផលសម្ពន្ធាបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សទ្ធាហត្ថោ, មហានាម, អរិយសាវកោ’’តិ, ‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤), ‘‘សទ្ធា ពីជំ តបោ វុដ្ឋី’’តិ (សំ. និ. ១.១៩៧; សុ. និ. ៧៧) ឯវមាទិវចនតោ កុសលធម្មានំ អាទានាទីសុ ហត្ថាទយោ វិយ សទ្ធា ទដ្ឋព្ពា.

‘‘ឥធ ភិក្ខុនា កម្មំ កត្តព្ពំ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ ‘កម្មំ ខោ មេ កត្តព្ពំ ភវិស្សតិ, កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស ន សុករំ ពុទ្ធានំ សាសនំ មនសិ កាតុំ, ហន្ទាហំ វីរិយំ អារភាមិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៣៥) –

អាទិកា អនុរូបបច្ចវេក្ខណា.

តំមូលកានីតិ គន្តព្ពមគ្គាទិមូលកានិ. ឯត្ថ ច មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតីតិអាទយោ អដ្ឋកថាយំ ទស្សនវសេនេវ វុត្តា, ន បាឡិយំ អាគតានុក្កមេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ករណាទិកាលេ វិយ ចិរកតាទិអារម្មណំ វិភូតំ កត្វា បវត្តន្តី សតិ តំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋន្តី អនិស្សជ្ជន្តី ច ហោតិ. យំ អារម្មណំ សម្មុដ្ឋំ, តំ បិលវិត្វា គតំ វិយ ចលិតំ វិយ ច ហោតិ, តប្បដិបក្ខភាវេន បន អសម្មុដ្ឋន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទកេ អលាពុ វិយា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សារណន្តិ ឯតេន ‘‘សរន្តិ តាយា’’តិ ឥមមេវត្ថំ វិភាវេតិ. សរណកិរិយាយ ហិ បវត្តមានានំ ធម្មានំ តត្ថ អាធិបច្ចភាវេន សតិ បច្ចយោ. តស្សា ហិ តថា បច្ចយភាវេ សតិ តេ ធម្មា សារិតា អសម្មុដ្ឋកតា អបិលាវិតាហោន្តីតិ. ‘‘ឥមេហិ នាម ហេតូហិ បច្ចយេហិ ច ឯតេ ធម្មា សម្ភវន្តី’’តិ សម្ភវតោ. ‘‘ឥមំ នាម ផលំ និព្ពត្តេន្តី’’តិ ផលតោ ធម្មា ឧប្បជ្ជនេន វិបច្ចនេន ច និប្ផន្នា នាម ហោន្តីតិ. វត្ថុភូតាតិ អារម្មណភូតា.

សតិបិ សព្ពេសំ សារម្មណធម្មានំ អារម្មណគ្គហណេ ន ចិត្តំ វិយ បរេ បរិច្ឆិជ្ជគាហិនោតិ ‘‘បរិច្ឆិន្នោបលទ្ធិវសេន ជានាតី’’តិ ចិត្តំ វុត្តំ. ចេតសិកេសុ ហិ កេចិ វិសយំ បរិច្ឆិជ្ជ គហេតុំ ន សក្កោន្តិ, កេចិ បន បរិច្ឆេទមត្តេយេវ តិដ្ឋន្តិ, ន វិញ្ញាណំ វិយ វិសយំ គណ្ហន្តីតិ យេ អាសង្កិតព្ពា, តេសុ តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន សញ្ញា…បេ… វិជ្ឈនវសេនា’’តិ អាហ.

បីតិយា ច សោមនស្សភាវោ អាបជ្ជតីតិ ឥទំ បីតិ ច សោមនស្សញ្ច បីតិសោមនស្សន្តិ បីតិសោមនស្សានំ តុល្យយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោមនស្សស្សេវ បន ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ វិយ បីតិយុត្តំ សោមនស្សំ បីតិសោមនស្សន្តិ បធានភាវោ ឥច្ឆិតោតិ ន បីតិយា សោមនស្សភាវប្បត្តិ. ន ហិ បធានេ វិជ្ជមានេ អប្បធានំ ឧបយុជ្ជតិ, បីតិគ្គហណញ្ចេត្ថ បីតិយុត្តស្ស សោមនស្សស្ស យេភុយ្យេន ភាវតោ បរិព្យត្តកិច្ចតោ ច កតំ, ន ច និប្បីតិកសោមនស្សស្ស អសង្គហោ. រុឡ្ហីសទ្ទេសុ កិរិយាយ អនច្ចន្តិកភាវតោ. បីតិយា បន ឧបលក្ខណភាវេន អយមត្ថោ សុដ្ឋុ យុជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បីតិឧបលក្ខិតំ វា’’តិអាទិ.

បវត្តំ ឧបាទិន្នក្ខន្ធំ. ចិរដ្ឋិតិកំ ហោតីតិ ឯតេន ន កេវលំ អនុបាលេតព្ពធម្មានំ ខណដ្ឋិតិយាយេវ, អថ ខោ បពន្ធានុបច្ឆេទស្សបិ ជីវិតំ ការណន្តិ ទស្សេតិ. អញ្ញថា ហិ អាយុក្ខយមរណំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ. អវិសេសេនាតិ ការណវិសេសានបេក្ខេន ជីវិតិន្ទ្រិយតាសាមញ្ញេន. យទិបិ អរូបាសញ្ញភវេសុ រូបារូបធម្មា នប្បវត្តន្តិ, តេហិ បន បុរិមបច្ឆិមភវេសុ ចរិមបឋមធម្មា សមានជាតិយេន អព្យវហិតតាយ និរន្តរាយេវ នាម ហោន្តីតិ ‘‘យាវ បរិនិព្ពានំ អវិច្ឆិន្នំ បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. អនុបាលនាទិកស្សាតិ អនុបាលនបវត្តនដ្ឋបនានិយេវ វទតិ. ជីវមានវិសេសប្បច្ចយភាវតោតិ សហជាតានំ ជីវមានតាវិសេសស្ស បច្ចយភាវតោ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធស្ស ហិ មតរូបតោ កម្មជស្ស ច ឧតុជាទិតោ វិសេសោ ជីវិតិន្ទ្រិយកតោតិ.

មគ្គង្គរាសិវណ្ណនា

អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេនាតិ ឥទំ សម្មា-សទ្ទស្ស ទិដ្ឋិ-អាទិសទ្ទានញ្ច សមានាធិករណតាវសេន ទិដ្ឋិអាទីនំ អវិសេសភូតស្ស និយ្យានិកភាវស្ស សម្មា-សទ្ទេន វិសេសិតព្ពត្តា វុត្តំ. អវិបរីតត្ថោ ហិ សម្មា-សទ្ទោ, ន និយ្យានិកត្ថោតិ. អវិបរីតនិយ្យានិកត្ថោ ឯវ វា សម្មា-សទ្ទោ. អនេកត្ថា ហិ និបាតាតិ. ឯវមេវាតិ អវិបរីតនិយ្យានិកភាវេន.

ពលរាសិវណ្ណនា

បតិស្សវោ វចនសម្បដិគ្គហោតិ អធិប្បាយេន ‘‘សប្បតិស្សវំ បតិស្សវភូតំ តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ តត្ថ បាកដភាវេនាតិ អជ្ឈត្តភូតេសុ ជាតិយាទីសុ ពហិទ្ធាភូតេសុ ភិក្ខុអាទីសុ ហិរោត្តប្បានំ អនុរូបបច្ចវេក្ខណវសេន សសម្ភារបថវីអាទីសុ បថវីធាតុអាទីនំ វិយ វិភូតកិច្ចភាវេនាតិ អត្ថោ.

មូលរាសិវណ្ណនា

ឯវញ្ហិ ឧបមាយ សមេតីតិ យថា អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសស្ស សតិបិ កាយេន អល្លីយនេ ភាវោ អនល្លីនោ, ឯវំ អលោភោបិ អារម្មណករណវសេន គហិតេបិ អារម្មណេ អលគ្គភាវេន អនល្លីនភាវោ អនល្លីនាការោ ឯវ បវត្តតិ. ឯវំសភាវោ ហិ សោ ធម្មោតិ. កិញ្ចិ ទុស្សីល្យំ ទោសសមុដ្ឋានំ សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ ទោសូបនិស្សយន្តិ ‘‘ទោសសមុដ្ឋានតំ ទោសូបនិស្សយតញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តេន អទោសោ ទោសស្សេវ ឧជុវិបច្ចនីកោ, តំមុខេន ទុស្សីល្យស្សាតិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនាតិ យោ សោ ឯកត្តុបគតោ បឋមជ្ឈានាទិអប្បនាចិត្តុប្បាទោ អាសន្នូបចារាហិតវិសេសោ នីវរណាទិបរិបន្ថវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធោ, តទាវរណវិសយវិរហេន ច សមប្បវត្តអប្បនាសមាធិសង្ខាតំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបន្នោ, ឯវំ បដិបន្នត្តា ឯវ តត្ថុបគមនេន តត្ថ ច បក្ខន្ទោ, វិសោធេតព្ពស្ស វិក្ខេបស្ស កិលេសសំសគ្គស្ស ច អភាវតោ វិសោធនសមាធានឯកត្តុបដ្ឋានព្យាបារវិរហេន វិសុទ្ធិសមថបដិបត្តិឯកត្តុបដ្ឋានាការេ អជ្ឈុបេក្ខន្តោ អភិព្យត្តរូបាយ សហជាតតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហិតោ, តស្មិំយេវ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា. តេ យថា អញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, ឯវំ ភាវនា ព្រូហនា. តថា យានិ តត្ថ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ. យញ្ច តត្ថ តទុបគំ, តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហីយតិ បវត្តីយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា បគុណពលវភាវាបត្តិសង្ខាតា អាសេវនា. សព្ពេសំ ឯតេសំ អាការានំ ភាវនា ឧប្បាទនា វឌ្ឍនា, អយំ តត្ថ ជាតានំ…បេ… អាសេវនដ្ឋេន ភាវនា នាម.

យស្មា បនាយំ ភាវនាការោ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិអាទិនាបិ (បដិ. ម. ១.១៥៨) បាឡិយំ អាគតោ ឯវ, ញាណេន ច សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវំ អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា និប្ផាទេតព្ពោ, តស្មា ‘‘ឯវំ វុត្តាយ បញ្ញាសាធនាយ ភាវនាយា’’តិ វុត្តំ. អប្បវត្តីតិ យស្មិំ ធម្មេ សតិ យថាវុត្តា ភាវនា នប្បវត្តតិ, សោ ធម្មោ បដិបក្ខភាវនាបរាមសនេន អភាវនាតិ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ អភាវមត្តស្ស អមោហោ បដិបក្ខោតិ យុជ្ជតីតិ. តប្បដិបក្ខភូតា អកុសលា កាមច្ឆន្ទាទយោ ទដ្ឋព្ពា. បមាទវិសេសោ វា អភាវនា. សោ ហិ ‘‘កុសលានំ វា ធម្មានំ អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្ម’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋោតិ.

ឯកន្តេន អលព្ភនេយ្យទស្សនត្ថំ ‘‘ជរាធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘ជាតិធម្មានំ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣៧៣) ឥច្ឆិតាលាភោ វិភត្តោ. អលោភានុភាវេន កាយានុបស្សនាយ, អមោហានុភាវេន ចិត្តធម្មានុបស្សនាយ សិទ្ធិ បាកដាយេវាតិ អបាកដំ អទោសានុភាវេន វេទនានុបស្សនាសិទ្ធិំ វិភាវេន្តោ ‘‘សុខវិបរិណាមេ’’តិអាទិមាហ. អយញ្ច យោជនា អលោភាទីនំ វិសេសបច្ចយតំ សន្ធាយ កតា, អវិសេសេន បន សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយា. សភាវតោ សង្កប្បតោ ច ឧប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស អសហនវសេនេវ ឧប្បជ្ជតីតិ ទោសោ តំទស្សនស្ស អាសន្នបដិបក្ខោ, ន រាគោ វិយ ទូរបដិបក្ខោ.

កម្មបថរាសិវណ្ណនា

អភិជ្ឈាទយោ វិយ អនភិជ្ឈាទយោបិ ន ឯកន្តំ កម្មបថភូតាយេវាតិ អាហ ‘‘កម្មបថតាតំសភាគតាហី’’តិ. មនោកម្មបថភាវេន បវត្តនកម្មភាវតោ ហិ ឯតេសំ កម្មបថរាសិភាវេន សង្គហោ, ន សព្ពទា កម្មបថាយេវាតិ. តេន យោ អញ្ញោបិ ធម្មោ អនិយតោ កម្មបថភាវេន បាកដោ ច, តស្សបិ កម្មបថតាវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ.

បស្សទ្ធាទិយុគលវណ្ណនា

សមន្តិ សម្មា. ចេតិយវន្ទនាទិអត្ថន្តិ ចេតិយវន្ទនាទិហេតុ. សមថចតុសច្ចកម្មដ្ឋានវសេន តព្ភេទវសេន ច សព្ពកម្មដ្ឋានភាវនាភិយុត្តានំ មុទុមជ្ឈិមតិក្ខិន្ទ្រិយតាទិភេទវសេន សព្ពយោគីនំ ចិត្តស្ស លីនុទ្ធច្ចាទិកាលវសេន សព្ពទា ហិតាហិតធម្មូបលក្ខណភាវតោ យថាសភាវំ បដិវេធភាវតោ ច សតិសម្បជញ្ញានំ បារិពន្ធកហរណភាវនាវឌ្ឍនានិ អវិសេសតោ ទដ្ឋព្ពានិ. យថា អប្បនាកោសល្លេន វិនា សមថោ សមថមន្តរេន យថាភូតាវពោធោ ច នត្ថីតិ នានាក្ខណិកា សមាធិបញ្ញា អញ្ញមញ្ញស្ស វិសេសការណំ, ឯវំ បដិវេធេ ឯកក្ខណិកាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ និមិត្តភាវេនា’’តិ. បញ្ញាយ ហិ សាតិសយំ អវភាសិយមានេ វិសយេ សមាធិ ឯកត្តវសេន អប្បេតុំ សក្កោតិ, សមាធិម្ហិ ច មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបន្នេ បញ្ញា អារម្មណេសុ វិសទា វហតីតិ. សមំ បវត្តាតិ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនេន សមំ អវិសមំ ឯករសភាវេន បវត្តា. អញ្ញមញ្ញសហាយភាវូបគមនេន យោគិនោ មនោរថធុរាកឌ្ឍនេ រថធុរាកឌ្ឍនេ វិយ អាជានេយ្យយុគោ យុគលកោ ហុត្វា អញ្ញមញ្ញានតិវត្តមានេន នទ្ធា ពទ្ធា វិយាតិ វា យុគនទ្ធា. អធិចិត្តមនុយុត្តេហិ វីរិយសមាធយោ សមំ យោជេតព្ពាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ បុព្ពេ គហិតាបិ តេ បុន គហិតាតិ ទស្សេតុំ វីរិយសមាធិយោជនត្ថាយាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តំ បន សមាធិវីរិយយោគស្ស វិភាវនំ ហោតីតិ ‘‘យោគវចនត្ថាយាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ.

យេវាបនកវណ្ណនា

យថា តថា វាតិ សម្មា មិច្ឆា វា. អនធិមុច្ចន្តោតិ ‘‘ឥទំ ករិស្សាមិ, ឯតំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តបុព្ពភាគសន្និដ្ឋានហេតុកេន បយោគកាលសន្និដ្ឋានេន អនិច្ឆិនន្តោ. យត្ថ ហិ អនិច្ឆយោ, តត្ថ អប្បដិបត្តិ ឯវាតិ. សំសប្បនំ សំសយោ. សោ ហិ ‘‘អាសប្បនា បរិសប្បនា’’តិ វុត្តោ. អសតិបិ ព្យាបារេ តត្រមជ្ឈត្តតាយ សតិ តំសម្បយុត្តធម្មា សកសកកិច្ចវសេន អនូនានធិកតាយ អលីនអនុទ្ធតតាយ ច សំវត្តន្តីតិ សា តេសំ តថាបវត្តិយា បច្ចយភូតា ឩនាធិកភាវំ និវារេតិ វិយាតិ ឩនាធិកនិវារណរសា វុត្តា. តថា បវត្តិបច្ចយត្តាយេវ តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតាតិ ច វុត្តា.

ឈានបទស្សាតិ ឈានសទ្ទស្ស. តេសូតិ បញ្ចសុ. បញ្ច ហិ អង្គានិ ឈានបទស្ស អត្ថោតិ ឥទំ សំវណ្ណិយមានត្តាយេវ ឥមំ ចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ សព្ពស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ បញ្ចេវ ឈានង្គានិ. បទសមូហោ វាក្យំ, បទកោដ្ឋាសោ វា ផស្សបញ្ចមកាទិ ធម្មរាសិ. វុត្តំ បូរិតន្តិ ឆបណ្ណាសាទិតាយ បូរណវសេន. ផស្សបច្ចយា វេទនា ‘‘ផុដ្ឋោ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតី’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ៤.៩៣) ផស្សោ វេទនាទីនំ បច្ចយោ. យទិបិ ឆន្ទាទយោ យថាវុត្តរាសិកិច្ចាភាវតោ តេសុ ន វត្តព្ពា, វិសុំ រាសិអន្តរភាវេន បន សរូបតោ វត្តព្ពាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា ‘‘វុត្តានម្បី’’តិអាទិមាហ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.