កាមាវចរកុសលំ

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

កម្មទ្វារានន្តិអាទិនា បកាសេតព្ពស្ស សរូបំ បកាសនុបាយញ្ច ទស្សេតិ. និយតរូបរូបវសេនាតិ ធម្មសង្គហេ និទ្ទិដ្ឋនិយតរូបរូបវសេន. អញ្ញថា កម្មសមុដ្ឋានិកកាយេ ហទយវត្ថុបិ គហេតព្ពំ សិយា. ឯកសន្តតិបរិយាបន្នោ ឧបាទិន្នកកាយោ ឥធ គហិតោតិ ចក្ខាយតនាទីតិ វុត្តេសុ ឯកោ ភាវោ ហទយវត្ថុ ច គហិតន្តិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ចក្ខាយតនាទីនិ ជីវិតបរិយន្តានី’’តិ សន្និវេសស្ស វិភាវិតត្តា.

វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិញ្ញត្តិគ្គហណស្ស ឥច្ឆិតត្តា ចលនាការាវ វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាតិ កទាចិ អាសង្កេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘បឋមជវនសមុដ្ឋិតា’’តិ អាហ. ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចាលេតុន្តិ ឯតេន ទេសន្តរុប្បត្តិ ចលនំ, តំនិមិត្តេ ច កត្តុភាវោ ឧបចរិតោតិ ទស្សេតិ, អញ្ញថា ខណិកតា អព្យាបារតា ច ធម្មានំ ន សម្ភវេយ្យាតិ. តទភិមុខភាវវិការវតីតិ តំទិសមភិមុខោ តទភិមុខោ, តស្ស ភាវោ តទភិមុខភាវោ, សោ ឯវ វិការោ, តំសមង្គិនី វាយោធាតុ តទភិមុខភាវវិការវតី. ឥទានិ តទភិមុខភាវវិកា រស្ស វិញ្ញត្តិភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អធិប្បាយសហភាវី’’តិអាទិ. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា ឥមិស្សា អត្ថវណ្ណនាយ លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាវជ្ជនស្សាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស. យតោ ពាត្តិំសាតិអាទិនា តស្ស វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកតា ន សក្កា បដិសេធេតុន្តិ ទស្សេតិ.

បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោតិ ឯតេន យថាវុត្តវាយោធាតុយា ថម្ភនចលនសង្ខាតកិច្ចនិប្ផាទនេ តស្ស អាការវិសេសស្ស សហការីការណភាវមាហ. អនិទស្សនសប្បដិឃតាទយោ វិយ មហាភូតានំ អវត្ថាវិសេសមត្តំ សោ អាការវិសេសោតិ បរមត្ថតោ ន កិញ្ចិ ហោតីតិ ‘‘បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិ អាហ. បរមត្ថតោ ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ បដិសេធិតោ. កម្មសមុដ្ឋានាទិភាវស្ស បន សម្ភវោយេវ នត្ថីតិ យថាវុត្តវិការស្ស បរមត្ថតោ សព្ភាវេ នកុតោចិសមុដ្ឋិតត្តា អប្បច្ចយត្តំ អាបន្នំ. ន ហិ រូបំ អប្បច្ចយំ អត្ថិ, អប្បច្ចយត្តេ ច សតិ និច្ចភាវោ អាបជ្ជតិ, ន ច និព្ពានវជ្ជោ អត្ថោ សភាវធម្មោ និច្ចោ អត្ថិ. ចិត្តសមុដ្ឋានភាវោ វិយាតិ វិញ្ញត្តិយា ចិត្តសមុដ្ឋានឧបាទារូបភាវោ ឧបចារសិទ្ធោតិ ទស្សេតិ.

វិញ្ញត្តិយា ករណភូតាយ. យំ ករណន្តិ យំ ចិត្តកិរិយំ ចិត្តព្យាបារំ. វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតត្តន្តិ ឥទមេស ការេតីតិ យទេតំ អធិប្បាយវិភាវនំ, ឯតំ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ន ទិដ្ឋំ, ហត្ថចលនាទីសុ បន ទិដ្ឋំ, តស្មា វិប្ផន្ទមានវណ្ណវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ កាយិកករណសង្ខាតស្ស អធិប្បាយស្ស ញាបកោតិ វិញ្ញាយតិ. ញាបកោ ច ហេតុ ញាបេតព្ពមត្ថំ សយំ ញាតោយេវ ញាបេតិ, ន សព្ភាវមត្តេនាតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិការគ្គហណម្បិ វិញ្ញាយតិ. តថា ហិ វិសយភាវមាបន្នោ ឯវ សទ្ទោ អត្ថំ បកាសេតិ, នេតរោ. តេនេវាហ ‘‘ន ហិ វិញ្ញត្តី’’តិអាទិ. យទិ បន ចិត្តជរូបានំ ចលនាការោ វិញ្ញត្តិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិប្ផន្ទមានវណ្ណារម្មណត្តា តេនបិ សា គហិតា សិយាតិ អាសង្កាយ និវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណស្សា’’តិអាទិ.

តាលបណ្ណាទិរូបានីតិអាទិនាបិ វិញ្ញត្តិយា វិញ្ញាតព្ពតំ មនោវិញ្ញាណេនេវ ច វិញ្ញាតព្ពតំ ទស្សេតិ. សញ្ជានាតិ ឯតេនាតិ សញ្ញាណំ, តស្ស ឧទកាទិនោ សញ្ញាណំ តំសញ្ញាណំ, តស្ស អាការោ តំសញ្ញាណាការោ, ឧទកាទិសហចារិប្បការោ ច សោ តំសញ្ញាណាការោ ចាតិ ឧទកា…បេ… ការោ, តំ គហេត្វា ជានិត្វា. តទាការស្សាតិ ឧទកាទិញាបនាការស្ស. យទិ យថាវុត្តវិការគ្គហណំយេវ ការណំ អធិប្បាយគ្គហណស្ស, អថ កស្មា អគ្គហិតសង្កេតស្ស អធិប្បាយគ្គហណំ ន ហោតីតិ? ន កេវលំ វិការគ្គហណមេវ អធិប្បាយគ្គហណស្ស ការណំ, កិញ្ចរហីតិ អាហ ‘‘ឯតស្ស បនា’’តិអាទិ.

អថ បនាតិអាទិនា វិញ្ញត្តិយា អនុមានេន គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ. សាធិប្បាយ…បេ… នន្តរន្តិ អធិប្បាយសហិតវិការេន សហជាតវណ្ណាយតនគ្គហណសង្ខាតស្ស ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានស្ស អនន្តរំ. អធិប្បាយគ្គហណស្សាតិ អធិប្បាយវវត្ថាបកស្ស តតិយវារេ ជវនស្ស. អធិប្បាយសហភូ វិការាភាវេ អភាវតោតិ ឯតេន យថាវុត្តវិការំ អធិប្បាយគ្គហណេន អនុមិនោតិ. ឯវំ សតីតិអាទិនា យថានុមិតមត្ថំ និគមនវសេន ទស្សេតិ. តត្ថ ឧទកាទិគ្គហណេនេវាតិ តាលបណ្ណាទីនំ វណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន ឧទកាទីនំ តត្ថ អត្ថិភាវវិជាននេនេវ. យថា តាលបណ្ណាទីនំ ឧទកាទិសហចារិប្បការតំ សញ្ញាណាការោ វិញ្ញាតោយេវ ហោតិ នានន្តរិយកត្តា, ឯវំ វិប្ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរេន បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធានុគ្គហិតេន គន្តុកាមតាទិអធិប្បាយវិជាននេនេវ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាតា ហោតិ តទភាវេ អភាវតោតិ ឧបមាយោជនា.

សភាវភូតន្តិ អន្វត្ថភូតំ. ទ្វិធាតិ វិញ្ញាបនតោ វិញ្ញេយ្យតោ ច. កាយវិញ្ញត្តិយា តថាបវត្តមានាយ ចេតនាសង្ខាតស្ស កម្មស្ស កាយកម្មភាវោ និប្ផជ្ជតិ តាយ ឧបលក្ខិតព្ពត្តា, ន បន ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ កេនចិ បច្ចយភាវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តេន វចីទ្វារុប្បន្នាបិ បាណាតិបាតាទយោ សង្គហិតាតិ តេសំ សង្គហិតភាវំ ទស្សេតិ. អថ វា កាយទ្វារុប្បន្នាយ កាយកម្មភូតាយ ចេតនាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន វិញ្ញាតព្ពភាវតោ’’តិ វុត្តំ, តស្សាយេវ ទ្វារន្តរុប្បន្នាយ វសេន ‘‘តេន ទ្វារេន នាមលាភតោ’’តិ. មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវោ និច្ឆិតោតិ ‘‘ឯកាទសន្នំ កិរិយចិត្តាន’’ន្តិ អាហ.

ទ្វារន្តរចារិនោតិ ទ្វារន្តរភាវេន បវត្តនកា. ទ្វារសម្ភេទាតិ ទ្វារានំ សង្ករណតោ. ទ្វារានញ្ហិ ទ្វារន្តរភាវប្បត្តិយា សតិ កាយទ្វារស្ស វចីទ្វារាទិភាវោ, វចីទ្វារស្ស ច កាយទ្វារាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ តំតំទ្វារុប្បន្នកម្មានម្បិ សង្ករោ សិយា. តេនាហ ‘‘កម្មសម្ភេទោបី’’តិ. ឯវំ សតិ កាយកម្មំ…បេ… វវត្ថានំ ន សិយា. យទិ កម្មានិ កម្មន្តរចារីនិ ហោន្តិ, កាយកម្មាទិកស្ស វចីកម្មាទិកភាវាបត្តិតោ ‘‘កម្មសម្ភេទា ទ្វារសម្ភេទោបី’’តិ កាយកម្មំ កាយកម្មទ្វារន្តិ អញ្ញមញ្ញវវត្ថានំ ន សិយាតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘កម្មានម្បិ កម្មន្តរចរណេ ឯសេវ នយោ’’តិ. កម្មន្តរចរណំ កម្មន្តរូបលក្ខណតា. តេនេវាហ ‘‘ទ្វារភាវេនា’’តិ. ទ្វារន្តរចរណំ ទ្វារន្តរុប្បត្តិ. ទ្វារេតិ អត្តនោ ទ្វារេ. អញ្ញស្មិន្តិ ទ្វារន្តរេ. កម្មានីតិ តំតំទ្វារិកកម្មានិ. អញ្ញានីតិ អញ្ញទ្វារិកកម្មានិ. ទ្វារេ ទ្វារានិ ន ចរន្តីតិ ទ្វារន្តរភាវេន នប្បវត្តន្តិ, ទ្វារន្តរំ វា ន សង្កមន្តិ. កិញ្ចាបិ វិញ្ញត្តិយា ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ យេន កេនចិ បច្ចយេន ចេតនាយ បច្ចយភាវោ នត្ថិ, តថា បន វិញ្ញត្តិយា បវត្តមានាយ ឯវ បាណាតិបាតាទិ ហោតិ, នាញ្ញថាតិ សិយា វិញ្ញត្តិយា ហេតុភាវោ ចេតនាយាតិ វុត្តំ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ. កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ កម្មវវត្ថានស្សេវ វា ការណភាវំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វារេហិ ការណភូតេហី’’តិ វុត្តំ. យទិបិ ‘‘ទ្វារេហិ កម្មានី’’តិ វុត្តំ, ‘‘អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា’’តិ បន វុត្តត្តា កម្មេហិបិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានីតិ អយមត្ថោបិ សិទ្ធោយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អទ្វារចារីហីតិ ទ្វារានំ សយំ វវត្ថិតភាវមាហ, ន បន អវវត្ថានំ, វវត្ថានមេវាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ វវត្ថានំ វិភាវេតិ កម្មានបេក្ខាតិអាទិនា. តត្ថ សមយនិយមិតេន ចិត្តេន សមយោ វិយ ទ្វារនិយមិតេហិ កម្មេហិ ទ្វារានិ និយមិតានីតិ អយំ សង្ខេបត្ថោ.

ឯវំសភាវត្តាតិ ទ្វារភូតេហិ កាយាទីហិ ឧបលក្ខណីយសភាវត្តា. អាណត្តិ…បេ… មានស្សាតិ កាយវចីកម្មានំ វចីកាយវិញ្ញត្តីហិ បកាសេតព្ពតំ អាហ. កាយាទីហីតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ. តស្មាតិ យស្មា ទ្វារន្តរេ ចរន្តានិបិ កម្មានិ សកេន ទ្វារេន ឧបលក្ខិតានេវ ចរន្តិ, តស្មា. នាបិ កម្មំ ទ្វារស្សាតិ យស្មិំ ទ្វារន្តរេ កម្មំ ចរតិ, តស្ស ទ្វារស្ស អនត្តនិយស្ស. តំតំទ្វារមេវាតិ សកទ្វារមេវ. កម្មស្សាតិ សកសកកម្មស្ស. យទិ កម្មេហិ ទ្វារានិ វវត្ថិតានិ, ‘‘កម្មស្ស អនិពទ្ធត្តា’’តិ ឥទំ កថំ នីយតីតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ បនា’’តិអាទិ.

សាតិ វិញ្ញត្តិ. តស្សាតិ កម្មស្ស. កេនចិ បការេនាតិ ចតុវីសតិយា បច្ចយប្បការេសុ កេនចិ បការេន. តំសហជាតាតិ ឯតេន កាយវិញ្ញត្តិយា សព្ភាវេយេវ កាយកម្មស្ស សព្ភាវោ, នាញ្ញថាតិ បរិយាយេន វិញ្ញត្តិយា កម្មស្ស ការណភាវំ វិភាវេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេន វុត្តា’’តិ. យថាវុត្តនិយមេនាតិអាទិនា កម្មស្ស ឧប្បត្តិដ្ឋានភាវេ ព្យភិចារាភាវមាហ. តត្ថ យថាវុត្តនិយមេនាតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តប្បការេន វវត្ថានយុត្តិសង្ខាតេន និយមេន. ទ្វារចរណេតិ អញ្ញទ្វារចរណេ.

កាយកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

ចតូហិ អង្គេហីតិ ឯត្ថ ‘‘សុភាសិតំយេវ ភាសតិ, នោ ទុព្ភាសិតំ. ធម្មំយេវ, បិយំយេវ, សច្ចំយេវ ភាសតិ, នោ អលិក’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. សុភាសិតសុត្ត) យានិ អង្គានិ សុត្តេ វុត្តានិ, តេសំ ចេតនាសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សុភាសិតភាសនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាបវត្តាតិ សុភាសិតភាសនាទិភាវេន បវត្តា. សហ សម្ភូតត្តាតិ សហេវ ឧប្បន្នត្តា. ន ហិ វចីវិញ្ញត្តិ សទ្ទរហិតា អត្ថិ. តថា ហិ ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘វាចាគិរា ព្យបថោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៣៦) នាតិសុខុមំយេវ សទ្ទវាចំ វត្វា ‘‘យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ, តាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា វចីវិញ្ញត្តិយា វុត្តត្តា រូបាយតនំ វិយ វត្ថុបរិត្តតាទិនា សទ្ទាយតនម្បិ អនិន្ទ្រិយគោចរោ អត្ថីតិ ច អធិប្បាយេន ‘‘យា តាយ…បេ… វិញ្ញាយតី’’តិ អាហ.

ឥទានិ អវិសេសេន ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណារម្មណតា បាឡិយំ វុត្តាតិ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បាឡិយា វិរោធំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សង្គហការស្ស អធិប្បាយេ ឋត្វា មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បដិសេធេតព្ពតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ អធិប្បាយេ ឋត្វា តំ បរិហរិតុំ ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. សង្ឃដ្ដនាការេន បវត្តានំ ភូតានំ សទ្ទស្ស និស្សយភាវតោ សង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. តប្បច្ចយភាវោតិ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភាវោ. ចិត្តជបថវីធាតុយា ឧបាទិន្នកឃដ្ដនេ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋានមហាភូតានំ ឯកោ អាការវិសេសោ អត្ថិ. តទាការត្តា ហិ តេសំ បថវីធាតុ ឧបាទិន្នកំ ឃដ្ដេតីតិ ឥមមត្ថំ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពត្តា ‘‘វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ វត្វា តមេវ វុត្តនយំ ‘‘តព្ពិការាន’’ន្តិអាទិនា វិភាវេតិ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយភាវោ តប្បច្ចយភាវោ វុត្តោតិ អត្ថោ. អញ្ញម្បិ សព្ពំ វិធានន្តិ ‘‘ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិ ឯតេន បរមត្ថតោ អភាវំ ទស្សេតី’’តិអាទិនា អត្តនា វុត្តវិធានំ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តវិធានំ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវាតិ.

អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ទេសន្តរេ បារម្បរិយេន ឧប្បាទនំ ទេសន្តរុប្បាទនបរម្បរតា. លទ្ធាសេវនេនាតិ លទ្ធបុព្ពាភិសង្ខារេន. ចិត្តេនេវាតិ បឋមចិត្តេនេវ. ‘‘សត្ត ជវនានិ សត្ត អក្ខរានិ និព្ពត្តេន្តីតិ វាទំ បដិក្ខិបិត្វា ឯកជវនវារបរិយាបន្នានិ ចិត្តានិ ឯកមក្ខរំ និព្ពត្តេន្តី’’តិ វទន្តិ. កិញ្ចាបិ បឋមចិត្តេនបិ ឃដ្ដនា និប្ផជ្ជតិ, ឯកស្សេវ បន ពហុសោ បវត្តនេន អត្ថិ កោចិ វិសេសោតិ បុរិមជវនសមុដ្ឋិតាហិ ឃដ្ដនាហិ បដិលទ្ធាសេវនេន សត្តមជវនេន សមុដ្ឋិតា ឃដ្ដនា បរិព្យត្តមក្ខរំ និព្ពត្តេតីតិ ឧបត្ថម្ភនំ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ. លទ្ធាភិសង្ខារេន បន បឋមចិត្តេនបិ ឃដ្ដនា ពលវតី ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧបត្ថម្ភនកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ សិយា, សព្ពមេតំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

វចីកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា

‘‘សព្ពាយបិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយា កាយវចីទ្វារភាវោ វិយ សព្ពស្សបិ ចិត្តស្ស មនោទ្វារភាវោ សម្ភវតី’’តិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អយំ នាម មនោ មនោទ្វារំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោ’’តិ វត្វា តំទ្វារវន្តធម្មទស្សនត្ថំ ‘‘អយំ នាម ចេតនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្ស ទ្វារំ មនោ, តំ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ. យថា បន តិវិធចតុព្ពិធកាយវចីកម្មានំ ទ្វារភាវតោ កាយកម្មទ្វារវចីកម្មទ្វារានិ វុត្តានិ, ឯវំ មនោកម្មន្តិ វុត្តអភិជ្ឈាទីនំ ទ្វារភាវតោ វដ្ដហេតុភូតលោកិយកុសលាកុសលសម្បយុត្តមនោ ឯវ មនោកម្មទ្វារន្តិ សន្និដ្ឋានំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចេតនាយ អត្តនោ កិច្ចំ អារទ្ធាយ សម្បយុត្តាបិ តំ តំ សកិច្ចំ អារភន្តីតិ សា នេ សកិច្ចេ បវត្តេតិ នាម, តថា បវត្តេន្តី ច សម្បយុត្តេ ឯកស្មិំ អារម្មណេ អវិប្បកិណ្ណេ ករោតិ ព្យាបារេតិ ចាតិ វុច្ចតិ, តថា សម្បយុត្តានំ យថាវុត្តំ អវិប្បកិណ្ណករណំ សម្បិណ្ឌនំ អាយូហនំ ព្យាបារាបាទនំ ព្យាបារណំ ចេតយនន្តិ អាយូហនចេតយនានំ នានត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ផស្សាទិធម្មេហី’’តិអាទិមាហ. តថាករណន្តិ យថា ផស្សាទយោ សកសកកិច្ចេ បសុតា ភវន្តិ, តថា ករណំ. តេនេវ យថាវុត្តេន អវិប្បកិណ្ណព្យាបារណាការេន សម្បយុត្តានំ ករណំ បវត្តនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កម្មក្ខយករត្តាតិ កម្មក្ខយករមនស្ស កម្មទ្វារភាវោ ន យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. យតោ ‘‘កម្មបថកថា លោកិយា ឯវា’’តិ វទន្តិ.

មនោកម្មទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កម្មកថាវណ្ណនា

សមានកាលាបិ ការណផលកិរិយា បុព្ពាបរកាលា វិយ វត្តុំ យុត្តាយេវ. សេយ្យថាបិ បដិច្ចសមុប្បាទេ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. ចោបនកិរិយន្តិ វិញ្ញត្តិទ្វយំ អាហ. តស្សា ហិ ចិត្តសមុដ្ឋានកាយសទ្ទវាចាហិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ ឯវ វា បុរិមបុរិមាហិ បវត្តេតព្ពត្តា ‘‘កាយវាចាហិ ចោបនកិរិយំ ករោតី’’តិ វុត្តំ តព្ពិការានំ ភូតានំ តថាបវត្តនតោ. អថ វា កាយវាចាហីតិ កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ. ចោបនកិរិយន្តិ រូបកាយស្ស ថម្ភនចលនកិរិយំ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនកិរិយញ្ច. ឯសា ហិ កិរិយា ‘‘រូបកាយំ ថម្ភេតុំ ចាលេតុំ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ’’តិ, ‘‘ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភូតោ’’តិ ច វុត្តត្តា កាយវចីវិញ្ញត្តីហិ និប្ផជ្ជតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ចោបនកិរិយានិស្សយភូតា កាយវាចា’’តិ, ‘‘កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តិ វាសិអាទីហិ វិយ ឆេទនាទិ’’ន្តិ ច ឥទម្បិ វចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ. ន កេវលំ ធរមានតាវ សព្ភាវោ, អថ ខោ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិរោធិតេវា’’តិ អាហ. អសមុច្ឆិន្នតា ច កាយាទីនំ តទុបនិស្សយកិលេសាសមុច្ឆេទេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កាយាទីហិ ករណភូតេហិ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយំ ករោន្តី’’តិ ឯតេន ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយានិព្ពត្តិទ្វារេន ចេតនានិព្ពត្តិយេវ វុត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ឯវញ្ច…បេ… យុជ្ជន្តី’’តិ អាហ. ឯវញ្ច កត្វា កាយេ សតិ វាចាយ សតីតិអាទិវចនំ អនុលោមិតំ ហោតិ. យាយ ចេតនាយាតិ ករណនិទ្ទេសោ បន កាយាទីនំ ចោបនាភិជ្ឈាទិកិរិយាយ ច ចេតនាហេតុកត្តទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ.

សភាវតោ ឧបការកតោ មគ្គេ សតិ សព្ភាវតោ ច ពោជ្ឈង្គា មគ្គេ អន្តោគធាតិ អាហ ‘‘ន ច ន សក្កា’’តិអាទិ.

កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ តំតំទ្វារេ សំសន្ទនន្តិ យថា កម្មបថំ បត្តានំ, ឯវំ កម្មបថំ អប្បត្តានម្បិ សតិបិ ទ្វារន្តរុប្បត្តិយំ យថាសកំ ទ្វារេហេវ នាមគ្គហណន្តិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ អដ្ឋកថាយ វិរោធោ. ទុតិយត្ថស្ស ច អភាវោ សិយា, តស្មា តំតំទ្វារេ សំសន្ទនន្តិ យស្មិំ យស្មិំ ទ្វារេ កម្មបថំ អប្បត្តា អកុសលចេតនាទយោ បវត្តា, តាសំ តេន តេនេវ ទ្វារេន នាមគ្គហណំ. តំ បន តំតំទ្វារបក្ខិកភាវករណតោ តត្ថ អវរោធនន្តិ វុត្តំ. យថា ហិ កម្មបថំ បត្តា កាយកម្មាទិសង្ខាតា ចេតនា ទ្វារន្តរេ ឧប្បន្នាបិ កាយកម្មាទិនាមមេវ លភន្តិ, ន ឯវំ កម្មបថំ អប្បត្តា. តា បន យត្ថ យត្ថ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេន តេនេវ ទ្វារេន កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតន្តិអាទិនាមំ លភន្តិ. ឯវំ នាមគ្គហណមេវ ហិ តេសំ តំតំទ្វារបក្ខិកករណំ វុត្តំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ វចីទ្វារេ ចោបនប្បត្តំ កម្មបថំ, អប្បត្តតាយ បន កាយកម្មំ ន ហោតិ, កេវលំ វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតី’’តិ វុត្តំ.

សតិបិ បាណាតិបាតាទិចេតនាយ វចីទ្វារាទីសុ បវត្តិយំ យថាវុត្តយេភុយ្យតព្ពហុលវុត្តិយា កាយកម្មាទិភាវវវត្ថាបនំ កាយាទិកស្ស តំតំទ្វារភាវវវត្ថាបនញ្ច កម្មទ្វារាភេទនំ. តញ្ហិ កម្មទ្វារានំ អសំកិណ្ណភាវេន បតិដ្ឋាបនំ. យំ សន្ធាយ ‘‘អាណត្តិសមុដ្ឋិតេសូ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វក្ខតិ. កេចិ បន ‘‘ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ អនេកេសំ កម្មានំ បវត្តិទស្សនម្បិ ទ្វារសំសន្ទន’’ន្តិ វទន្តិ. យថា បវត្តោ ព្យាបាទោ កម្មបថោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិ បវត្តិ ព្យាបាទស្ស ទស្សិតា. កាយទ្វារិកចេតនាយ សហការីការណភាវតោ កាយកម្មវោហារលាភា, អភិជ្ឈាទីនំ បរសន្តកស្ស អត្តនោ បរិណាមនវសេន ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិអាទិនា ច អប្បវត្តត្តា មនោកម្មវោហារវិរហា, អចេតនាសភាវតោ វា បាណាតិបាតាទិវសេន អព្ពោហារិកា, បាណាតិបាតាទិភាវេន ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ អព្ពោហារិកភាវេ.

ទសវិធា ឥទ្ធិ…បេ… តព្ពា វិត្ថារេនាតិ អធិប្បាយោ.

តេនាធិប្បេតន្តិ ‘‘អកុសលំ វចីកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតី’’តិ វទន្តេន អធិប្បេតំ. ‘‘ន ឧបោសថក្ខន្ធកេ វុត្ត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ តេន ឧបោសថក្ខន្ធកតោ សុត្តំ អាហដន្តិ? កិញ្ចាបិ អាហដំ, តត្ថ អវុត្តោយេវ បន សោ តេន វុត្តោតិ គហិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ អវុត្តមេវា’’តិអាទិមាហ.

‘‘សុគតិទុគ្គតីសុ ឧបបជ្ជនំ សុកតទុក្កដកម្មតោ ន ហោតិ, ខន្ធសិវាទីហិ បន ហោតីតិ គហេត្វា ‘នត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទិនា បរាមសន្តស្ស វសេន ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ…បេ… បរិភណ្ឌាទីនិ ករោតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អភិជ្ឈាទិបធានត្តាតិ ឯតេន វិជ្ជមានេសុបិ ព្យាបាទាទីសុ យទា កាយវចីទ្វារេសុ ចេតនា ពលវតី ហោតិ, ន តថា ឥតរេ, តទា បធានភាវតោ ចេតនា កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ លភតិ. សោ ខោ បនស្សា បធានភាវោ បាណាតិបាតាទិសិទ្ធិយា វិញ្ញាយតិ. យទា បន តេសុយេវ ទ្វារេសុ អភិជ្ឈាទយោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ន តថា ចេតនា, តទា តត្ថ វិជ្ជមានាបិ ចេតនា អបធានភាវតោ កាយកម្មំ វចីកម្មន្តិ ច វោហារំ ន លភតិ. អភិជ្ឈាទយោ បន បធានភាវតោ សតិបិ កាយង្គវាចង្គចោបនេ សកេន វវត្ថានេន មនោកម្មន្ត្វេវ វុច្ចន្តីតិ ទស្សេតិ. យេ បន ‘‘តីសុបិ ទ្វារេសុ កម្មបថភាវេន អប្បត្តិយា ទ្វារត្តយេបិ កម្មបថប្បត្តមនោកម្មេន សហ បវត្តិយា ច ចេតនា ឯត្ថ កម្មន្តិ ន វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ, តេហិ អភិជ្ឈាទីនំ បធានសភាវំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា. អថ វា ចេតនាយ និប្បរិយាយកម្មភាវតោ បរិយាយកម្មេ អនវរោធេតព្ពត្តា ‘‘អព្ពោហារិកា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ សភាវេនេវ បន សា ឯត្ថាបិ កម្មន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមី’’តិអាទិ (កថា. ៥៣៩). អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា’’តិអាទិនា ចេតនាយេវ បធានំ កត្វា វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សភាវេនេវ សា មនោកម្ម’’ន្តិអាទិ. អថ វា កម្មបថប្បត្តអភិជ្ឈាទីហិ កាយវចីទ្វារេ សហជាតា ចេតនា កាយវចីកម្មវសេន អព្ពោហារិកា ចេតនាសង្ខាតមនោកម្មត្តាតិ. យទិ អភិជ្ឈាទយោ បធានា, ន ចេតនា, ឯវំ សតិ អភិជ្ឈាទយោ ចេត្ថ កម្មំ, ន ចេតនា, អភិជ្ឈាទិបក្ខិកា វា សា សិយាតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ. ‘‘ចេតនាបិ…បេ… មនោទ្វារេ ឯវ សមុដ្ឋហន្តី’’តិ ឥទំ មនោទ្វារេ ចេតនាយ អភិជ្ឈាទីហិ មនោកម្មភាវេ និព្ពិសេសភាវទស្សនន្តិ កត្វា ‘‘ចេតនា…បេ… អធិប្បាយោ’’តិ អាហ. ចេតនា ចេតនាកម្មំ, អភិជ្ឈាទយោ ចេតនាសម្បយុត្តកម្មន្តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឯត្ថ វិសេសោតិ. ឯត្ថ ច ចេតនាយ កាយវចីកម្មភាវោ សិយាតិ អាសង្កាយ អភាវតោ មនោទ្វារេ អកុសលកាយវចីកម្មានំ អនុប្បត្តិតោ ច អព្ពោហារិកាតិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិរតិវិសិដ្ឋាតិ វិរតិតោ ចេតនាយ បធានភាវមាហ. តត្ថ ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា’’តិអាទិនា (កថា. ៥៣៩) អាគមម្ហិ ‘‘បាណាតិបាតាទិបដិបក្ខភូតា’’តិ យុត្តិំ ទស្សេតិ. យស្មា ច បដ្ឋានេ ចេតនាវ ‘‘កម្មបច្ចយោ’’តិ វុត្តា, ន វិរតិ, អភិជ្ឈាទយោ វា, តស្មា និប្បរិយាយេន កម្មំ ‘‘ចេតនា’’តិ អនភិជ្ឈាទយោ ‘‘ចេតនាបក្ខិកា វា’’តិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. អសង្ករតោ កម្មទ្វារានិ វវត្ថបេន្តោ ‘‘រក្ខតី’’តិ, វិបរិយាយេន ‘‘ភិន្ទតី’’តិ វុត្តោតិ រក្ខណភិន្ទនានិ អនាសេត្វា នាសេត្វា ច កថនន្តិ វុត្តានីតិ.

កម្មកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

តតិយោ វិកប្បោ បឋមចតុត្ថវិញ្ញាណទ្វារេសុយេវ លព្ភតិ, ន ឥតរត្ថ ‘‘សោតំ ឃាន’’ន្តិអាទិនា អវុត្តត្តា, ឥតរថាបិ វា អវិភត្តិកេ និទ្ទេសេ លព្ភតិ. យតោ សំវរវសេន បាតិមោក្ខសីលំ បវត្តតិ, តំ ទុស្សីល្យន្តិ អាហ ‘‘ទុស្សីល្យំ បាណាតិបាតាទិចេតនា’’តិ. ឥតរា សំវរវិនិមុត្តា អភិជ្ឈាទោមនស្សយុត្តា តប្បធានា វា អកុសលធម្មា សតិបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា. អារម្មណេ ចិត្តវោស្សគ្គវសេន បវត្តោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ បមាទោ. វីរិយបនោទនភាវតោ ថិនមិទ្ធំ ‘‘កោសជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ, ថិនមិទ្ធប្បធានោ វា ចិត្តុប្បាទោ.

អសុទ្ធតាតិ អកេវលតា អញ្ញេន សម្មិស្សតា. ទ្វារញ្ហិ ទ្វារន្តរិកកម្មស្ស ទ្វារំ ហោន្តំ តេន មិស្សិតំ វិយ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘មុសាវាទាទិនោបិ កាយទ្វារេ បវត្តិសព្ភាវា’’តិ. កេចិ បន ‘‘អវិញ្ញេយ្យមានន្តរានំ ទ្វារន្តរចិត្តានំ អន្តរន្តរា អប្បវត្តិតោ សុទ្ធន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ អនេកស្សបិ ជវនវារស្ស កាយកម្មាទិភាវេន បពន្ធនវសេន បវត្តិ អត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. អវិរុទ្ធំ ហោតីតិ អកុសលកាយកម្មាទិភាវេន អវធារេត្វា អសំវរំ វត្វា បុន តស្សេវ វាចាអសំវរទ្វារាទីសុ ឧប្បត្តិវចនំ កាយទ្វារូបលក្ខិតោ អសំវរោ ទ្វារន្តរេ បវត្តោបិ កាយទ្វារិកោ ឯវាតិ ឯវំ សំវណ្ណនាយ សតិ ន វិរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តំ អវិរុជ្ឈនាការំ ‘‘អសំវរោ ហី’’តិអាទិនា វិភាវេតិ. សទ្វារេតិ អត្តនោ ទ្វារេ. អសំវរោ ទ្វារន្តរេ ឧប្បជ្ជមានោបិ សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោតិ វុច្ចតីតិ ឯតេន វាចាអសំវរទ្វារេ ឧប្បន្នោបិ កាយិកោ អសំវរោ ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោត្វេវ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ ឥតរត្ថាបិ. កម្មំ អញ្ញទ្វារេតិ កម្មស្ស ទ្វារន្តរចរណំ បាកដន្តិ កត្វា វុត្តំ.

ឯវំ សតីតិ ចោបនសង្ខាតេ កាយអសំវរទ្វារេ អសំវរោតិ ឯត្តកេ ឯវ គហិតេ. កម្មបថភាវប្បត្តស្សេវ កម្មភាវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ អាហ ‘‘កម្មបថភាវប្បត្តតាយ វចីមនោកម្ម’’ន្តិ. សេសន្តិ ទ្វារន្តរានុបលក្ខិតំ. តថា ន វុច្ចតីតិ កាយកម្មន្តិ ន វុច្ចតីតិ អត្ថោ. តត្ថេវ វក្ខាមាតិ កម្មបថសំសន្ទនេ វក្ខាម. ‘‘សោ ហិ កាយទ្វារេ ចោបនប្បត្តោ អកុសលំ កាយកម្មំ ហោតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. កម្មបថសំសន្ទនកថា) ‘‘ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ច វចីកម្មាទីនញ្ច កម្មបថប្បត្តានំ អសំវរភូតានំ កាយកម្មាទិភាវេ អាបន្នេ ‘‘ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា អបវាទេន និវត្តិ ទដ្ឋព្ពាតិ ឯវំ វក្ខមានតំ សន្ធាយាហ. អន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា បច្ចយសន្និស្សិតអាជីវបារិសុទ្ធិសីលានំ ញាណវីរិយេហិ សាធេតព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ.

អកុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

សរសេន អត្តនោ សភាវេន. យាយ ចេតនាយ បវត្តមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បច្ចយភូតេសុ មហាភូតេសុ ឧបក្កមករណហេតុ តំមហាភូតបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកមហាភូតា នុប្បជ្ជិស្សន្តិ, សា តាទិសបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បាណាតិបាតោ នាម. លទ្ធុបក្កមានិ ហិ ភូតានិ ន បុរិមភូតានិ វិយ វិសទានីតិ សមានជាតិយានំ ភូតានំ ការណំ ន ហោន្តីតិ. ឯកស្សបិ បយោគស្ស សហសា និប្ផាទនវសេន កិច្ចសាធិកាយ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តជវនេហិ លទ្ធាសេវនាយ ច សន្និដ្ឋាបកចេតនាយ វសេន បយោគស្ស មហន្តភាវោ. សតិបិ កទាចិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច បាណេ បយោគស្ស សមភាវេ មហន្តំ ហនន្តស្ស ចេតនា តិព្ពតរា ឧប្បជ្ជតីតិ វត្ថុស្ស មហន្តភាវោតិ តទុភយំ ចេតនាយ ពលវភាវេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បយោគ…បេ… ភាវតោ’’តិ. យថាវុត្តបច្ចយវិបរិយាយេបីតិ បយោគវត្ថុអាទិបច្ចយានំ អមហត្តេបិ. តំតំបច្ចយេហីតិ គុណវន្តតាទិបច្ចយេហិ. ឯត្ថ ច ហន្តព្ពស្ស គុណវន្តតាយ មហាសាវជ្ជតា វត្ថុមហន្តតាយ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កិលេសានំ ឧបក្កមានំ ទ្វិន្នញ្ច មុទុតាយ តិព្ពតាយ ច អប្បសាវជ្ជតា មហាសាវជ្ជតា ច យោជេតព្ពា. បាណោ បាណសញ្ញិតា វធកចិត្តញ្ច បុព្ពភាគសម្ភារា, ឧបក្កមោ វធកចេតនាសមុដ្ឋាបិតោ, បញ្ចសម្ភារវតី បាណាតិបាតចេតនាតិ សា បញ្ចសម្ភារវិនិមុត្តា ទដ្ឋព្ពា. ឯស នយោ អទិន្នាទានាទីសុបិ.

មន្តបរិជប្បនេន បរស្ស សន្តកហរណំ វិជ្ជាមយោ, វិនា មន្តេន បរសន្តកស្ស កាយវចីបយោគេហិ អាកឌ្ឍនំ តាទិសឥទ្ធិយោគេន ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ អទិន្នាទានស្សបិ ឆ បយោគា សាហត្ថិកាទយោ វេទិតព្ពា.

អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ មិច្ឆាចារោ មហាសាវជ្ជោ, ន តថា ឧភិន្នំ សមានច្ឆន្ទភាវេ. ‘‘ចត្តារោ សម្ភារាតិ វុត្តត្តា អភិភវិត្វា វីតិក្កមនេ សតិបិ មគ្គេនមគ្គបដិបត្តិអធិវាសនេ បុរិមុប្បន្នសេវនាភិសន្ធិបយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន ហោតិ អភិភុយ្យមានស្សា’’តិ វទន្តិ. សេវនចិត្តេ សតិ បយោគាភាវោ ន បមាណំ ឥត្ថិយា សេវនប្បយោគស្ស យេភុយ្យេន អភាវតោ. បុរិសស្សេវ ហិ យេភុយ្យេន សេវនប្បយោគោ ហោតីតិ ឥត្ថិយា បុរេតរំ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេត្វា និបន្នាយបិ មិច្ឆាចារោ ន សិយាតិ អាបជ្ជតិ, តស្មា បុរិសស្ស វសេន ឧក្កំសតោ ចត្តារោ សម្ភារា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា ឥត្ថិយា បុរិសកិច្ចករណកាលេ បុរិសស្សបិ សេវនប្បយោគាភាវតោ មិច្ឆាចារោ ន សិយាតិ. កេចិ បន ‘‘អត្តនោ រុចិយា បវត្តិតស្ស តីណិ អង្គានិ, ពលក្ការេន បវត្តិតស្ស តីណីតិ សព្ពានិ អគ្គហិតគ្គហណេន ចត្តារី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ទុដ្ឋចិត្តស្ស អមរណាធិប្បាយស្ស ផរុសកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ផរុសចេតនា ផរុសវាចា. មរណាធិប្បាយេ បន សតិ អត្ថសិទ្ធិតទភាវេសុ បាណាតិបាតា ព្យាបាទា ច ហោន្តីតិ. យំ បតិ ផរុសវាចា បយុជ្ជតិ, តស្ស សម្មុខាវ សីសំ ឯតិ. ‘‘បរម្មុខេបិ ផរុសវាចា ហោតី’’តិ វទន្តិ.

យទិ ចេតនាយ សព្ពទា កម្មបថភាវាភាវតោ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ កម្មបថរាសិម្ហិ អវចនំ, ននុ អភិជ្ឈាទីនម្បិ កម្មបថំ អប្បត្តានំ អត្ថិតាយ អនិយតោ កម្មបថភាវោតិ តេសម្បិ កម្មបថរាសិយំ អវចនំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, កម្មបថតាតំសភាគតាហិ តេសំ តត្ថ វុត្តត្តា. យទិ ឯវំ ចេតនាបិ តត្ថ វត្តព្ពា សិយាតិ? សច្ចមេតំ, សា បន បាណាតិបាតាទិកាតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោតិ ន វុត្តំ សិយា. ចេតនាយ ហិ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ,’’‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិវចនេហិ កម្មភាវោ ទីបិតោ. កម្មំយេវ ច សុគតិទុគ្គតីនំ តទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានញ្ច បថភាវេន បវត្តំ កម្មបថោតិ វុច្ចតីតិ បាកដោ តស្សា កម្មបថភាវោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន ចេតនាសមីហនភាវេន សុចរិតទុច្ចរិតភាវោ, ចេតនាជនិតតំពន្ធតិភាវេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានំ បថភាវោ ចាតិ ន តថា បាកដោ កម្មបថភាវោតិ តេ ឯវ កម្មបថរាសិភាវេន វុត្តា. អតថាជាតិយត្តា វា ចេតនា តេហិ សទ្ធិំ ន វុត្តា សិយា. វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ តព្ពិរតិអារម្មណានីតិ បញ្ច សិក្ខាបទា បរិត្តារម្មណា ឯវាតិ វចនេន អទិន្នាទានាទីនំ សត្តារម្មណតាវចនស្ស វិរោធំ ចោទេតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតី’’តិ. សយមេវ បរិហរិស្សតីតិ សិក្ខាបទវិភង្គេ បញ្ហបុច្ឆកវណ្ណនំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ ហិ ‘‘យស្មា សត្តោតិ សង្ខ្យំ គតេ សង្ខារេយេវ អារម្មណំ ករោតិ, តស្មា បរិត្តារម្មណាតិ វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តំ.

ទុគ្គតតាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អលទ្ធាលាភោ លទ្ធវិនាសោ ឥច្ឆិតានំ ភោគានំ កិច្ឆបដិលាភោ រាជាទីហិ សាធារណភោគតា ទុក្ខវិហារោ សាសង្កវិហារោ’’តិ ឯវមាទយោ សង្គហិតា. កេចិ បន ‘‘ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ភោគជានិអាទយោ និស្សន្ទផល’’ន្តិ វទន្តិ.

កុសលកម្មបថកថាវណ្ណនា

តាសញ្ច វិរតីនំ ចេតនាសម្បយុត្តត្តា ចេតនាទ្វារេន សុគតិទុគ្គតិតទុប្បជ្ជនសុខទុក្ខានំ បថភាវោ យុត្តោតិ អធិប្បាយោ.

កម្មបថសំសន្ទនកថាវណ្ណនា

តថាតិ កម្មបថប្បត្តានំ. កេចីតិ ធម្មសិរិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ កម្មបថប្បត្តានមេវ ទុស្សីល្យាទីនំ សុសីល្យាទីនញ្ច កម្មបថេហិ អត្ថតោ នានត្តាភាវទស្សនំ, តេសំ វា ផស្សទ្វារាទីហិ អវិរោធភាវេន ទីបនំ កម្មបថសំសន្ទនន្តិ វទតិ. កម្មបថតា នត្ថីតិ ឯតេន យថាវុត្តានំ អសំវរសំវរានំ តេសំ វាទេ កម្មបថសំសន្ទនេ អសង្គហិតតំ ទស្សេតិ. យេ បន សង្គហំ លភន្តិ, តេសំ គហណេ បយោជនាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តិវិធ…បេ… ទស្សនេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ បុរិមបក្ខេ សង្ខេបតោ ទោសំ វត្វា ទុតិយបក្ខេបិ វត្តុំ ‘‘ន ច ទុច្ចរិតាន’’ន្តិអាទិមាហ. តេន យេ ទុច្ចរិតសុចរិតអសំវរសំវរា អនុចរីយន្តិ, តេសំ កាយកម្មាទិតា វិធីយតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អសំវរោ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិនា ហិ វុត្តន្តិ. យទិ ចាតិអាទិនា អនវសេសបរិយាទានាភាវមាហ. ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពាតិ កម្មបថ…បេ… វទន្តេហិ ‘‘មនោកម្មំ ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតី’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. អថ វា យទិ កម្មបថប្បត្តានេវ ទុស្សីល្យាទីនិ កាយកម្មាទិនាមេហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តានីតិ ឯវំ វទន្តេហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ មនោកម្មស្ស ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បត្តិ ន វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. តំតំកម្មភាវស្ស វុត្តត្តាតិ ‘‘តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតី’’តិអាទិំ (វិភ. ៩១៣) សន្ធាយាហ.

កម្មន្តរម្បិ តំទ្វារិកកម្មមេវ សិយាតិ បាណាតិបាតាទិកស្ស វចីកម្មាទិភាវមាសង្កតិ. តស្មាតិ យស្មា កេសញ្ចិ អសំវរានំ សំវរានញ្ច កម្មបថតា នត្ថិ, កាយទុច្ចរិតាទីនញ្ច កម្មបថេហិ នានត្តាភាវទស្សនេន បយោជនំ នត្ថិ, ន ច ទុច្ចរិតាទីនំ ផស្សទ្វារានំ វសេន ឧប្បត្តិ ទីបិតា, ន ចាយំ វិធិ និរវសេសសង្គាហិកា, កម្មានញ្ច សង្ករោ អាបជ្ជតិ, អដ្ឋកថាយញ្ច បុព្ពាបរវិរោធោ, តស្មាតិ អត្ថោ. សមាននាមតា កាយកម្មាទិតា. សាមញ្ញនាមាវិជហនំ កាយកម្មាទិភាវាវិជហនំ. ឧភយេសន្តិ កម្មបថាកម្មបថានំ. ឧប្បត្តិបរិយាយវចនាភាវតោតិ ឯតេន ផស្សទ្វារអសំវរទ្វារាទីនំ តំទ្វារិកកម្មានញ្ច អត្ថតោ នានត្តាភាវេបិ តថា តថា បវត្តទេសនាវសេន តេ វិចារិតាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អកុសលំ កាយកម្មំ បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ន ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិកោ ទុតិយវិនិច្ឆយោ.

កាយេ វាចាយ ច…បេ… សិទ្ធិតោតិ ឯតេន ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ មនោកម្មំ ចោបនំ អប្បត្តតោ វិសេសេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘កាយវចីកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន កាយវចីកម្មភាវតោតិ ទស្សេតិ. តេន កាយវចីគហណំ យថាវុត្តចោបនប្បត្តំ ឯវ វិភាវេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ – ‘‘ចោបនប្បត្តំ អកុសលំ កាយទ្វារេ វចីទ្វារេ ច មនោកម្មំ ហោតី’’តិ. តំ-សទ្ទេ វុត្តេ យំ-សទ្ទោ អព្យភិចារិតសម្ពន្ធតាយ វុត្តោយេវ ហោតីតិ កត្វា ‘‘យំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទមត្តបរិច្ឆិន្នេនាតិ ឆផស្សទ្វារិកកម្មេនាតិ អត្ថោ. មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន មនោកម្មតាវិសេសំ និវត្តេតិ. និយមស្ស ឯវ-សទ្ទស្ស អកតត្តា ‘‘កាយវចីកម្មមេវ ហោតី’’តិ អវុត្តត្តា. ឥទានិ និយមាករណេន លទ្ធគុណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន បន សព្ពម្បី’’តិអាទិមាហ.

‘‘និយមស្ស អកតត្តា’’តិអាទិ បុរិមនយោតិ អធិប្បេតោ. វត្តុអធិប្បាយានុរោធិនី សទ្ទប្បវត្តីតិ សមាសបទេ ឯកទេសោបិ អាកឌ្ឍីយតិ អធិការវសេនាតិ អធិប្បាយេន ‘‘កម្ម-សទ្ទមត្តេន សម្ពន្ធំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. យំ បន វទន្តីតិអាទិនា ឯត្ថ បទការមតស្ស អយុត្តតំ ទស្សេតិ. តត្ថ ចេតនាបក្ខិកានន្តិ កាយវចីកម្មភូតចេតនាបក្ខិកានំ. សតន្តិ សមានានំ. តំតំទ្វារកម្មបថានញ្ចាតិ ឥទំ ឥមស្ស ចិត្តស្ស កម្មបថភាវេន បវត្តំ កាលំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សព្ពទា, កម្មបថភាវេនេវ បវត្តនតោ. ច-សទ្ទេន វា អកម្មបថសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា តំតំទ្វារា ច តំតំទ្វារកម្មបថា ច តំតំទ្វារកម្មបថាតិ ‘‘តំតំទ្វារា’’តិ បទេន អកម្មបថានំ សំវរានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សភាវេនាតិ មនោកម្មស្ស ទ្វារភាវេន, ន អត្តនោតិ អធិប្បាយោ. ឯវមិធាបីតិ ចិត្តជនិតោ ចិត្តសម្បយុត្តស្ស កម្មស្ស ទ្វារភាវោ ចិត្តេបិ ឧបចរិតោតិ អត្ថោ. វត្តព្ពមេវ នត្ថិ អនន្តរបច្ចយភូតមនោរហិតស្ស ចិត្តស្ស អភាវតោតិ.

ទ្វារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កមាភាវនិយមាភាវេ សព្ពារម្មណតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. ន ហិ…បេ… អត្ថីតិ បធានេ អសម្ភវតោ អប្បធានំ អធិករីយតីតិ ទស្សេតិ.