៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៤. អដ្ឋមេ សុវណ្ណមយកហាបណេន កហាបណោបិ រជតេ ឯវ សង្គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘សោវណ្ណមយោ វា’’តិ. រូបិយមយោ វាតិ រជតេន រូបំ សមុដ្ឋបេត្វា កតកហាបណោ. បាកតិកោ នាម ឯតរហិ បកតិកហាបណោ.

ឥច្ចេតំ សព្ពម្បីតិ សិក្ខាបទេន, វិភង្គេន ច វុត្តំ សព្ពម្បិ និទស្សេតិ. តស្ស ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថូតិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធោ, ន បន អនន្តរេន ‘‘រជត’’ន្តិ បទេន. ឥទានិ តំ ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថុំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘រជត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា រជតមាសកោវ វុត្តោ, ន កេវលំ រជតំ, តថាបិ សិក្ខាបទេ ‘‘ជាតរូបរជត’’ន្តិ បទេនេវ វុត្តន្តិ តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘រជត’’ន្តិ ឥទំ វិសុំ វុត្តំ. បទភាជនេ បន មាតិកាបទេនេវ សិទ្ធត្តា តំ អវត្វា តេន សហ សង្គយ្ហមានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘រជតំ នាម កហាបណោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ជាតរូបមាសកោតិ សុវណ្ណមយកហាបណោ. វុត្តប្បភេទោតិ ‘‘រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា’’តិអាទិនា វុត្តប្បភេទោ. បដោវ បដកោ, វត្ថំ. ទុក្កដមេវាតិ បដិគ្គាហកស្សេវ បដិគ្គហណបច្ចយា ទុក្កដំ, បរិភោគេ បន បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតានំ ធញ្ញវិរហិតមុត្តាទីនំ ការណា ឧប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ សព្ពេសម្បិ ទុក្កដមេវ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញម្បិ បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតំ មុត្តាទិខេត្តាទិ វិយ សព្ពេសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, កេវលំ សង្ឃិកភូមិយំ កប្បិយវោហារេន ច ឧប្បន្នស្ស ធញ្ញស្ស វិចារណមេវ សន្ធាយ ‘តស្សេវេតំ អកប្បិយ’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ឯកោ សតំ វា សហស្សំ វាតិអាទិ រូបិយេ ហេដ្ឋិមកោដិយា បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពមេវា’’តិ ទស្សេតុំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ វុត្តេ ឧគ្គណ្ហាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥធ និក្ខិបាហីតិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. កប្បិយញ្ច…បេ… ហោតីតិ យស្មា អសាទិតត្តា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយា វដ្ដន្តិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ សតិ តតោ ឧប្បន្នម្បិ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិត’’ន្តិ ឥមិនា ចេតាបិតំ ចេ, នត្ថិ បរិភោគូបាយោ ឧគ្គហេត្វា អនិស្សដ្ឋរូបិយេន ចេតាបិតត្តា. ឦទិសញ្ហិ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជនំ កត្វាវ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា និស្សគ្គិយវត្ថុំ បដិគ្គហេត្វាបិ ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃេ និស្សដ្ឋំ កប្បិយការកេហិ និស្សដ្ឋរូបិយំ បរិវត្តេត្វា អានីតកប្បិយភណ្ឌសទិសំ ហោតិ, តស្មា វិនាវ ឧបាយំ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ បត្តចតុក្កាទិកថាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) ន សមេតិ. តត្ថ រូបិយេន បរិវត្តិតបត្តស្ស អបរិភោគោវ ទស្សិតោ, ន និស្សជ្ជនវិធានន្តិ. ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ កប្បិយការកេហិ វឌ្ឍិយា បយោជនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកប្បិយន្តិ តេន វត្ថុនា គហិតត្តា វុត្តំ.

៥៨៥. ‘‘បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេនា’’តិ ឥទំ និរបេក្ខភាវទស្សនបរន្តិ វេទិតព្ពំ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ បរិយាយាទិនា អភូតារោចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេយ្យបរិភោគោតិ បច្ចយសាមិនា ភគវតា អននុញ្ញាតត្តា វុត្តំ. ឥណបរិភោគោតិ ភគវតា អនុញ្ញាតម្បិ កត្តព្ពំ អកត្វា បរិភុញ្ជនតោ វុត្តំ, តេន ច បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វិបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរិភោគេ. បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ យោជនា. ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្ត’’ន្តិអាទិនាបិ អតីតបច្ចវេក្ខណា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ ឧទកបតនដ្ឋានតោ អន្តោបវេសនេសុ, និសីទនសយនេសុ ច. សតិបច្ចយតា វដ្ដតីតិ បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច បច្ចវេក្ខណាសតិ អវស្សំ លទ្ធព្ពាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សតិបច្ចយតា បច្ចយេ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស ការណេ សតី’’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ, តេសម្បិ បច្ចយេ សតីតិ បច្ចយសព្ភាវសល្លក្ខណេ សតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បច្ចយសព្ភាវមត្តេន សីលស្ស អសុជ្ឈនតោ. ‘‘បរិភោគេ អករោន្តស្សេវ អាបត្តី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ភេទោ ទស្សិតោ, ន បច្ចយសន្និស្ស្សិសីលស្ស, តស្ស អតីតបច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈនតោ. ឯតស្មិំ, បន សេសបច្ចយេសុ ច ឥណបរិភោគាទិវចនេន បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្សេវ ភេទោតិ ឯវមិមេសំ នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ វិសុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ទេសនាទីហិ, សោធីយតីតិ វា សុទ្ធិ, ចតុព្ពិធសីលំ. តេនាហ ‘‘ទេសនាយ សុជ្ឈនតោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ទេសនាគ្គហណេន វុដ្ឋានម្បិ ឆិន្នមូលានំ អភិក្ខុតាបដិញ្ញាបិ សង្គហិតា. ឆិន្នមូលានម្បិ ហិ បារាជិកាបត្តិវុដ្ឋានេន ហេដ្ឋា បរិរក្ខិតំ ភិក្ខុសីលំ វិសុទ្ធំ នាម ហោតិ, តេន តេសំ មគ្គបដិលាភោបិ សម្បជ្ជតិ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. សត្តន្នំ សេក្ខានន្តិ ឯត្ថ កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ សង្គហិតា តេសំ អាណណ្យបរិភោគស្ស ទាយជ្ជបរិភោគេ សង្គហិតត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មទាយាទសុត្តន្តិ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៩) បវត្តំ សុត្តំ. តត្ថ មា មេ អាមិសទាយាទាតិ ឯវំ មេ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ តថា វុត្តត្ថសាធកំ ហោតិ.

លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោតិ ធម្មាមិសវសេន មិស្សភាវោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុ អាសង្កា នាម ន កាតព្ពា, ទិដ្ឋសុតាទិការណេ សតិ ឯវ កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សចេ ន ឱរមតីតិ អគតិគមនេន ធម្មាមិសបរិភោគតោ ន ឱរមតិ. ‘‘អាបត្តិ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ អលជ្ជីនំ ធម្មេន ឧប្បន្នបច្ចយំ, ធម្មកម្មញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. តេសម្បិ ហិ កុលទូសនាទិសមុប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ, វគ្គកម្មាទិំ ករោន្តានញ្ច អាបត្តិ ឯវ.

‘‘ធម្មិយាធម្មិយបរិភោគោ បច្ចយវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ហេដ្ឋា លជ្ជិបរិភោគោ បច្ចយវសេន ច ឯកកម្មាទិវសេន ច វុត្តោ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ចោទកចុទិតកភាវេ ឋិតា ទ្វេ អលជ្ជិនោ ធម្មបរិភោគម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) វុត្តា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ ធម្មាមិសបរិភោគេ វិរោធាភាវា. លជ្ជីនមេវ ហិ អលជ្ជិនា សហ តទុភយបរិភោគា ន វដ្ដន្តីតិ.

ធម្មបរិភោគោតិ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៥, ៩២, ១៧២) វុត្តសំវាសោ ចេវ និស្សយគ្គហណទានាទិកោ សព្ពោ និរាមិសបរិភោគោ ច វេទិតព្ពោ. ‘‘ន សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា លជ្ជិនោ អលជ្ជិបគ្គហេ អាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឥតរោបីតិ លជ្ជីបិ. តស្សាបិ អត្តានំ បគ្គណ្ហន្តស្ស អលជ្ជិនោ, ឥមិនា ច លជ្ជិនោ វណ្ណភណនាទិលាភំ បដិច្ច អាមិសគរុកតាយ វា គេហសិតបេមេន វា តំ អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហន្តោ លជ្ជី សាសនំ អន្តរធាបេតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ គហដ្ឋាទីសុ ឧបត្ថម្ភិតោ អលជ្ជី ពលំ លភិត្វា បេសលេ អភិភវិត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ ករោតីតិ.

‘‘ធម្មបរិភោគោបិ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា អាមិសបរិភោគតោ ធម្មបរិភោគោវ គរុកោ, តស្មា អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អលជ្ជុស្សន្នតាយ សាសនេ ឱសក្កន្តេ, លជ្ជីសុ ច អប្បហោន្តេសុ អលជ្ជិម្បិ បកតត្តំ គណបូរកំ គហេត្វា ឧបសម្បទាទិករណេន ចេវ កេចិ អលជ្ជិនោ ធម្មាមិសបរិភោគេន សង្គហេត្វា សេសាលជ្ជិគណស្ស និគ្គហេន ច សាសនំ បគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ ឯវ.

កេចិ បន ‘‘កោដិយំ ឋិតោ គន្ថោតិ វុត្តត្តា គន្ថបរិយាបុណនមេវ ធម្មបរិភោគោ, ន ឯកកម្មាទិ. តស្មា អលជ្ជីហិបិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឯកកម្មាទីសុ ពហូសុ ធម្មបរិភោគេសុ អលជ្ជិនាបិ សទ្ធិំ កត្តព្ពាវត្ថាយុត្តំ ធម្មបរិភោគំ ទស្សេតុំ ឥធ និទស្សនវសេន គន្ថស្សេវ សមុទ្ធដត្តា. ន ហិ ឯកកម្មាទិកោ វិធិ ធម្មបរិភោគោ ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ អនាមិសត្តា ធម្មាមិសេសុ អបរិយាបន្នស្ស កស្សចិ អភាវា. តេនេវ អដ្ឋសាលិនិយំ ធម្មបដិសន្ធារកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥១)‘‘កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ, ធម្មោ វាចេតព្ពោ…បេ… អព្ភានវុដ្ឋានមានត្តបរិវាសា ទាតព្ពា, បព្ពជ្ជារហោ បព្ពាជេតព្ពោ, ឧបសម្បទារហោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អយំ ធម្មបដិសន្ធារោ នាមា’’តិ ឯវំ សង្ឃកម្មាទិបិ ធម្មកោដ្ឋាសេ ទស្សិតំ. តេសុ បន ធម្មកោដ្ឋាសេសុ យំ គណបូរណាទិវសេន អលជ្ជិនោ អបេក្ខិត្វា ឧបោសថាទិ វា តេសំ សន្តិកា ធម្មុគ្គហណនិស្សយគ្គហណាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ចេវ បរិភោគោ ចាតិ ធម្មបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, ឯតំ តថារូបបច្ចយំ វិនា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ករោន្តស្ស អលជ្ជិបរិភោគោ ច ហោតិ ទុក្កដញ្ច. យំ បន អលជ្ជិសតំ អនបេក្ខិត្វា តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មំ វា បរិវាសាទិឧបការកម្មំ វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ឯវ, នោ បរិភោគោ. ឯតំ អនុរូបានំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាមិសទានំ វិយ អាបត្តិ នត្ថិ. និស្សយទានម្បិ តេរសសម្មុតិទានាទិ ច វត្តបដិវត្តសាទិយនាទិបរិភោគស្សាបិ ហេតុត្តា ន វដ្ដតិ.

យោ បន មហាអលជ្ជី ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុ សាសនំ ករោតិ, តស្ស សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ឧបសម្បទាទិឧបការកម្មម្បិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ ច កាតុំ ន វដ្ដតិ, អាបត្តិ ឯវ ហោតិ, និគ្គហកម្មមេវ កាតព្ពំ. តេនេវ អលជ្ជិបគ្គហោបិ បដិក្ខិត្តោ. ធម្មាមិសបរិភោគវិវជ្ជនេនាបិ ហិ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ អធិប្បេតោ, សោ ច បេសលានំ ផាសុវិហារសទ្ធម្មដ្ឋិតិវិនយានុគ្គហាទិអត្ថាយ ឯតទត្ថត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា. តស្មា យំ យំ ទុម្មង្កូនំ ឧបត្ថម្ភាយ បេសលានំ អផាសុវិហារាយ សទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, តំ សព្ពម្បិ បរិភោគោ វា ហោតុ អបរិភោគោ វា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ករោន្តា សាសនំ អន្តរធាបេន្តិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ. ធម្មាមិសបរិភោគេសុ ចេត្ថ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោ ឯវ បេសលានំ អផាសុវិហារសទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, ន តថា អាមិសបរិភោគោ. ន ហិ អលជ្ជីនំ បច្ចយបរិភោគមត្តេន បេសលានំ អផាសុវិហារាទិ ហោតិ, យថាវុត្តធម្មបរិភោគេន បន ហោតិ, តប្បរិវជ្ជនេន ច ផាសុវិហារាទយោ. តថា ហិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមា អលជ្ជិបុគ្គលា ឧបោសថាទីសុ បវិដ្ឋា ‘‘តុម្ហេ កាយទ្វារេ, វចីទ្វារេ ច វីតិក្កមំ ករោថា’’តិអាទិនា ភិក្ខូហិ វត្តព្ពា ហោន្តិ, យថា វិនយញ្ច អតិដ្ឋន្តា សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន សុដ្ឋុ និគ្គហេតព្ពា, តថា អកត្វា តេហិ សហ សំវសន្តាបិ អលជ្ជិនោវ ហោន្តិ ‘‘ឯកោបិ អលជ្ជី អលជ្ជិសតម្បិ ករោតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥). យទិ ហិ តេ ឯវំ ន និគ្គហិតា សិយុំ, សង្ឃេ កលហាទិំ វឌ្ឍេត្វា ឧបោសថាទិសាមគ្គីកម្មបដិពាហនាទិនា បេសលានំ អផាសុំ កត្វា កមេន តេ ទេវទត្តវជ្ជិបុត្តកាទយោ វិយ បរិសំ វឌ្ឍេត្វា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ធម្មតោ វិនយតោ ទីបេន្តា សង្ឃភេទាទិម្បិ កត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ អន្តរធាបេយ្យុំ, តេសុ បន សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបាយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ…បេ… ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៣៩).

តស្មា ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោវ អាមិសបរិភោគតោបិ អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោ, អាបត្តិករោ ច សទ្ធម្មបរិហានិហេតុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តីតិ ឯវំ អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ សង្ឃកម្មាករណស្ស អដ្ឋកថាយំ បកាសិតត្តាបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ, តថា បរិវត្តលិង្គស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខុនុបស្សយំ គច្ឆន្តស្ស បដិបត្តិកថាយំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតិ…បេ… អលជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, សង្គហំ បន ករោន្តិ, តាបិ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ លព្ភតី’’តិ ឯវំ អលជ្ជិនីសុ ទុតិយិកាគហណាទីសុ សំវាសាបត្តិបរិហារាយ នទីបារគមនាទិគរុកាបត្តិដ្ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា តតោបិ អលជ្ជិសំវាសាបត្តិ ឯវ សទ្ធម្មបរិហានិហេតុតោ គរុកតរាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ លហុកាបត្តិដ្ឋានំ, អនាបត្តិដ្ឋានំ វា បរិហរិតុំ គរុកាបត្តិដ្ឋានវីតិក្កមំ អាចរិយា អនុជានន្តិ, តថា អសំវាសបទស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេហិបិ លជ្ជិបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខាតា នាម. ឯត្ថ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តិ, ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតិ, តស្មា តានិ សព្ពានិបិ គហេត្វា ឯសោ សំវាសោ នាមា’’តិ ឯវំ លជ្ជីហេវ ឯកកម្មាទិសំវាសោ វដ្ដតីតិ បកាសិតោ.

យទិ ឯវំ, កស្មា អសំវាសិកេសុ អលជ្ជី ន គណិតោតិ? នាយំ វិរោធោ, យេ គណបូរកេ កត្វា កតំ កម្មំ កុប្បតិ, តេសំ បារាជិកាទិអបកតត្តានញ្ញេវ អសំវាសិកត្តេ គហិតត្តា. អលជ្ជិនោ បន បកតត្តភូតាបិ សន្តិ, តេ ចេ គណបូរណា ហុត្វា កម្មំ សាធេន្តិ, កេវលំ កត្វា អគតិគមនេន ករោន្តានំ អាបត្តិករា ហោន្តិ សភាគាបត្តិអាបន្នា វិយ អញ្ញមញ្ញំ. យស្មា អលជ្ជិតញ្ច លជ្ជិតញ្ច បុថុជ្ជនានំ ចិត្តក្ខណបដិពទ្ធំ, ន សព្ពកាលិកំ. សញ្ចិច្ច ហិ វីតិក្កមចិត្តេ ឧប្បន្នេ អលជ្ជិនោ ‘‘ន បុន ឦទិសំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន លជ្ជិនោ ច ហោន្តិ, តេសុ ច យេ បេសលេហិ ឱវទិយមានាបិ ន ឱរមន្តិ, បុនប្បុនំ វីតិក្កមន្តិ, តេ ឯវ អសំវសិតព្ពា, ន ឥតរេ លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តត្តា. តស្មាបិ អលជ្ជិនោ អសំវាសិកេសុ អគណេត្វា តប្បរិវជ្ជនត្ថំ សោធេត្វាវ ឧបោសថាទិករណំ អនុញ្ញាតំ. តថា ហិ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថករណស្ស អយុត្តតា បកាសិតា, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ សោ អាវិករេយ្យ…បេ… ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) ឯវំ អលជ្ជិម្បិ លជ្ជិធម្មេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧបោសថករណប្បការោ ច វុត្តោ, ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា…បេ… បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ’’តិ (បារា. ៤៤២, ៤៥៨, ៦៦២; បាចិ. ៥៥១, ៥៧៥, ៦៥៥) ច បារិសុទ្ធិឧបោសថេ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ ភន្តេ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ឯវំ ឧបោសថំ ករោន្តានំ បរិសុទ្ធតា ច បកាសិតា, វចនមត្តេន អនោរមន្តានញ្ច ឧបោសថបវអារណដ្ឋបនវិធិ ច វុត្តា, សព្ពថា លជ្ជិធម្មំ អនោក្កមន្តេហិ សំវាសស្ស អយុត្តតាយ និស្សយទានគ្គហណបដិក្ខេបោ, តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មករណញ្ច ឧក្ខេបនីយកម្មករណេន សានុវត្តកបរិសស្ស អលជ្ជិស្ស អសំវាសិកត្តបាបនវិធិ ច វុត្តា. តស្មា យថាវុត្តេហិ សុត្តនយេហិ, អដ្ឋកថាវចនេហិ ច បកតត្តេហិបិ អបកតត្តេហិបិ សព្ពេហិ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិសំវាសោ ន វដ្ដតិ, ករោន្តានំ អាបត្តិ ឯវ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហត្ថាយេវ សព្ពសិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តត្តាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ ទុតិយសង្គីតិយំ បកតត្តាបិ អលជ្ជិនោ វជ្ជិបុត្តកា យសត្ថេរាទីហិ មហន្តេន វាយាមេន សង្ឃតោ វិយោជិតា. ន ហិ តេសុ បារាជិកាទិអសំវាសិកា អត្ថិ តេហិ ទីបិតានំ ទសន្នំ វត្ថូនំ (ចូឡវ. ៤៥២) លហុកាបត្តិវិសយត្តា.

តស្ស បន សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ. ខរបត្តន្តិ ខរសង្ខាតំ សុវណ្ណបតិរូបកំ វត្ថុ. ទាយកេហិ អសតិយា ទិន្នំ រូបិយំ តេហិ បុន សកសញ្ញាយ គណ្ហន្តេ អទាតុំ, និស្សគ្គិយវត្ថុំ គណ្ហាហីតិ ទាតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តវ ចោឡកំ បស្សាហី’’តិ. ឯវំ វត្វាបិ បន នដ្ឋវត្ថុស្មិំ វិយ និស្សជ្ជិតព្ពាភាវេបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពាវ. អសតិយាបិ ហិ តំ វត្ថុំ វត្ថាទិនា សហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥទំ ទេមី’’តិ ទិន្នំ, តទា បរិច្ចាគសព្ភាវតោ ទានមេវ ហោតិ ‘‘អប្បគ្ឃំ ទស្សាមី’’តិ មហគ្ឃស្ស ទានេ វិយ. បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ច អសតិយា ទិយ្យមានត្តេ ញាតេបិ អទិន្នាទានំ ន ហោតិ ទាយកេហិ ទិន្នត្តា, តស្មា រូបិយំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ឦទិសំ នាម ន ហោតិ, តេនេវ ចេត្ថ ‘តវ ចោឡកំ បស្សា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ នោ នក្ខមតិ, វីមំសិតព្ពំ.

៥៨៦. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ សិយា កិរិយត្តំ, សិយា អកិរិយត្តញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.