៤. និស្សគ្គិយកណ្ឌោ

១. ចីវរវគ្គោ

១. បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៥៩. សមិតាវិនាតិ សមិតបាបេន. គោតមកចេតិយំ នាម គោតមយក្ខស្ស ចេតិយដ្ឋានេ កតវិហារោ វុច្ចតិ.

៤៦១. នវមំ វា ទសមំ វាតិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. សចេ ភវេយ្យាតិ សចេ កស្សចិ កង្ខា ភវេយ្យ. វុត្តសទិសន្តិ ទសមំ វាតិ វុត្តសទិសំ បរិច្ឆេទសទិសំ, ‘‘វុត្តសទិសមេវា’’តិបិ លិខន្តិ. ធារេតុន្តិ ឯត្ថ អាហាតិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦៣. សូចិយា បដិសាមនន្តិ សូចិឃរេ សំគោបនំ, ឥទញ្ច សូចិកម្មស្ស សព្ពស្ស បរិនិដ្ឋិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតន្តិ នដ្ឋចីវរំ. ឯតេសម្បីតិ នដ្ឋចីវរាទីនិ បរាមសតិ, តេន ចីវរបលិពោធាភាវំ ទស្សេតិ. ទុតិយស្ស បលិពោធស្សាតិ អាវាសបលិពោធស្ស. ឯត្ថ ច និដ្ឋិតចីវរស្មិំ, ឧព្ភតស្មិំ កថិនេតិ ទ្វីហិ បទេហិ ទ្វិន្នំ បលិពោធានំ អភាវទស្សនេន អត្ថតកថិនស្ស បញ្ចមាសព្ភន្តរេ យាវ ចីវរបលិពោធអាវាសបលិពោធេសុ អញ្ញតរំ ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ, តាវ អតិរេកចីវរំ ធារេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បក្កមនំ អន្តោ អស្សាតិ បក្កមនន្តិកា, ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា. វិត្ថារោ បនេត្ថ អាគតដ្ឋានេ អាវិ ភវិស្សតិ.

ទសាហបរមំ កាលន្តិ អច្ចន្តសំយោគវចនំ. ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតិ…បេ… ទសាហបរមភាវោតិ ឥទំ ទសាហបរមតាបទស្ស អត្ថមត្តទស្សនំ, ទសាហបរមភាវោតិ ឥទញ្ហិ វុត្តំ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. អយមត្ថោតិអាទិ ទសាហបរមបទស្សេវ អធិប្បេតត្ថទស្សនវសេន វុត្តំ. តត្ថ ឯត្តកោ កាលោតិ ‘‘ទសាហបរមតា’’តិ វុត្តោ យោ កាលោ, សោ ឯត្តកោ កាលោតិ អត្ថោ.

ខោមន្តិ ខោមសុត្តេហិ វាយិតំ ខោមបដចីវរំ, តំ វាកមយន្តិ វទន្តិ. កប្បាសសុត្តេហិ វាយិតំ កប្បាសិកំ, ឯវំ សេសានិបិ. កម្ពលន្តិ ឯឡកាទីនំ លោមមយសុត្តេន វាយិតបដំ. ភង្គន្តិ ខោមសុត្តាទីនិ សព្ពានិ, ឯកច្ចានិ វា មិស្សេត្វា វាយិតំ ចីវរំ. ភង្គម្បិ វាកមយមេវាតិ កេចិ. ទុកូលំ បត្តុណ្ណំ សោមារបដំ ចីនបដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ ចីវរានិ ឯតេសញ្ញេវ អនុលោមានីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. ទុកូលញ្ហិ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. ‘‘បត្តុណ្ណំ កោសេយ្យវិសេសោ’’តិ អភិធានកោសេ វុត្តំ. សោមារទេសេ, ចីនទេសេ ច ជាតវត្ថានិ សោមារចីនបដានិ. បត្តុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជន្តិ ឯហិភិក្ខូនំ បុញ្ញិទ្ធិយា និព្ពត្តចីវរំ. កប្បរុក្ខេ និព្ពត្តំ, ទេវទិន្នញ្ច ខោមាទីនំ អញ្ញតរំ ហោតីតិ តេសំ សព្ពេសំ អនុលោមានិ. មនុស្សានំ បកតិវិទត្ថិំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ទីឃតោ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណំ វិត្ថារតោ តតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណំ វិកប្បនុបគន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩) កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តស្មា សុគតង្គុលេន ទ្វាទសង្គុលា សុគតវិទត្ថិ វឌ្ឍកីហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោតិ សិទ្ធំ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សុគតង្គុលេន អដ្ឋង្គុលំ វឌ្ឍកីហត្ថប្បមាណ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេហិ ច សមេតិ.

តំ អតិក្កាមយតោតិ ឯត្ថ តន្តិ ចីវរំ, កាលំ វា បរាមសតិ. តស្ស យោ អរុណោតិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស យោ អតិក្កន្តោ អរុណោ. ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិន្តិ ចីវរុប្បាទទិវសស្ស អាទិភូតេន អតិក្កន្តអរុណេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ, ឥទញ្ច ភគវតា ‘‘ទសាហបរម’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តត្តា បុព្ពាបរសំសន្ទនត្ថំ សទ្ទតោ គម្មមានម្បិ ‘‘ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ. ‘‘ទសមេ អរុណេ’’តិ វុត្តេ ឯវ ហិ ទសាហបរមេន សទ្ធិំ សមេតិ. ទិវសបរិយោសានស្ស អវធិភូតអនាគតារុណវសេន ហិ ទិវសំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតិ, ន បន ទិវសស្ស អាទិភូតារុណវសេន បរិវាសាទីសុ តថា អគ្គហណតោ, ឥធ បន ភគវតា ទិវសស្ស អាទិអន្តបរិច្ឆេទទស្សនវសេន ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ’’តិ វុត្តំ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ទិវសស្ស អាទិភូតំ តំទិវសនិស្សិតម្បិ អរុណំ គហេត្វា ‘‘ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អរុណោតិ ចេត្ថ សូរិយុគ្គមនស្ស បុរេចរោ វឌ្ឍនឃនរត្តោ បភាវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វចនីយោតិ សង្ឃាបេក្ខោ. វចនភេទោតិ ‘‘ញត្តិយំ ទ្វេ អាបត្តិយោ សរតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤៦៨. ‘‘ន ឥធ សញ្ញា រក្ខតី’’តិ ឥទំ វេមតិកញ្ច អនតិក្កន្តសញ្ញញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. យោបិ ឯវំសញ្ញី តស្សបីតិ យោ អនតិក្កន្តសញ្ញី, វេមតិកោ វា, តស្សបីតិ អត្ថោ. អនដ្ឋតោ អវិលុត្តស្ស វិសេសមាហ ‘‘បសយ្ហាវហារវសេនា’’តិ. ថេយ្យាវហារវសេន គហិតម្បិ ឥធ នដ្ឋំ.

អនាបត្តិ អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វាតិអាទិ និសីទនសន្ថតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យេន ហិ បុរាណសន្ថតស្ស សាមន្តា សុគតវិទត្ថិំ អនាទិយិត្វា នវំ និសីទនសន្ថតំ កតំ, តស្ស តំ និស្សគ្គិយម្បិ តតោ អញ្ញស្ស បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិករន្តិ សិជ្ឈនតោ អយមត្ថោ សព្ពនិស្សគ្គិយេសុបិ សិជ្ឈតិ.

៤៦៩. តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុំ. ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥមិនា នាមេន ន វិកប្បេតុំ, ឯតេន វិកប្បិតតិចីវរោ តេចីវរិកោ ន ហោតិ. តស្ស តស្មិំ អធិដ្ឋិតតិចីវរេ វិយ អវិប្បវាសាទិនា កត្តព្ពវិធិ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ, ន បន វិកប្បនេ ទោសោតិ. តតោ បរន្តិ ចតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតន្តិ កេចិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិវស្សានំ, តាវ ឋបេតុមេវ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, អបរេ បន ‘‘វិកប្បនេ ន ទោសោ, តថា វិកប្បិតំ បរិក្ខារាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

មុដ្ឋិបញ្ចកន្តិ មុដ្ឋិយា ឧបលក្ខិតំ បញ្ចកំ, ចតុហត្ថេ មិនិត្វា បញ្ចមំ ហត្ថំ មុដ្ឋិំ កត្វា មិនិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘មុដ្ឋិហត្ថានំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តស្មា បញ្ចបិ ហត្ថេ មុដ្ឋិំ កត្វាវ មិនិតព្ពា’’តិ វទន្តិ. មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វិហត្ថេន អន្តរវាសកេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘បារុបនេនា’’តិអាទិ. អតិរេកន្តិ សុគតចីវរប្បមាណតោ អធិកំ. ឩនកន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតោ ឩនកំ, តេន ច តេសុ តិចីវរាធិដ្ឋានំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឥមំ សង្ឃាដិអធិដ្ឋានំ ឧក្ខិបាមិ បរិច្ចជាមីតិ អត្ថោ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឯត្ថ កាយេនបិ ចាលេត្វា វាចម្បិ ភិន្ទិត្វា កាយវាចាហិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ ‘‘កាយេន អផុសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា. ទុវិធន្តិ អហត្ថបាសហត្ថបាសវសេន ទុវិធំ. តត្ថ ហត្ថបាសោ នាម អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ. ទ្វាទសហត្ថន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ឥធ ន សមេតិ. ‘‘សាមន្តវិហារេ’’តិ ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណយោគ្គេ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. តត្ថបិ ចីវរស្ស ឋបិតភាវសល្លក្ខណមេវ បមាណំ. ន ហិ សក្កា សព្ពថា ឋានំ សល្លក្ខេតុំ. ឯកស្មិំ វិហារេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញស្មិំ ឋបិតន្តិ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘តថាបិ អធិដ្ឋិតេ ន ទោសោ’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, វីមំសិតព្ពំ. អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ, តេនេវ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស បច្ចុទ្ធារំ ទស្សេតិ. ឯតេន ច តេចីវរធុតង្គំ បរិហរន្តេន បំសុកូលាទិវសេន លទ្ធំ វត្ថំ ទសាហព្ភន្តរេ កត្វា រជិត្វា បារុបិតុំ អសក្កោន្តេន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វាវ ទសាហំ អតិក្កមេតព្ពំ, ឥតរថា និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘រជិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ធុតង្គចោរោ នាម ហោតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥) វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ពានី’’តិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិតិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន បុរិមាធិដ្ឋានមេវ អលន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បុន អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុបិ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

ពទ្ធសីមាយំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសម្ភវតោ ន តត្ថ ទុប្បរិហារតាតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយំ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

អតិរិត្តប្បមាណាយ ឆេទនកំ បាចិត្តិយន្តិ អាហ ‘‘អនតិរិត្តប្បមាណា’’តិ. តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកមាសតោ បរំ អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឥមិនា ចតុន្នំ វស្សិកមាសានំ ឧបរិ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ វិញ្ញាយតិ តតោ បច្ចុទ្ធរាយោគា. យញ្ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ, កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ. បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ឥទំ វុត្តំ ‘‘កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, កុរុន្ទិយំ បន ‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ, ‘ចតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ តតោ បរំ វិកប្បេតុ’ន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៣). តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា, តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនាបិ វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. អធិដ្ឋានវិជហនេសុ ច វស្សានមាសអាពាធានំ វិគមេន វិជហនំ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ន ឧទ្ធដំ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយំ អាគតនយេន យាវ បច្ចុទ្ធារា អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ គហេតព្ពំ. នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ ឥមិនា សង្ឃាដិអាទីសុ វិយ ទុតិយេ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ, អតិរេកចីវរំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មហាបច្ចរិយំ ចីវរវសេន បរិភោគកិច្ចស្ស អភាវំ សន្ធាយ អនាបត្តិ វុត្តា សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ វិយ. យំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សេនាសនត្ថាយេវាតិ និយមិតំ ន ហោតិ នវសុ ចីវរេសុ គហិតត្តា, តស្មា អត្តនោ នាមេន អធិដ្ឋហិត្វា និទហិត្វា បរិក្ខារចោឡំ វិយ យថា តថា វិនិយុជ្ជិតព្ពមេវាតិ គហេតព្ពំ. បាវារោ កោជវោតិ ឥមេសម្បិ បច្ចត្ថរណាទីនំ លោកេបិ វោហរណតោ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណតោ វិសុំ គហណំ កតំ.

‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ ឥទំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុបដិញ្ញាយ ឋិតស្ស ចេវ តិត្ថិយបក្កន្តស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ភិក្ខុនិភាវេ និរបេក្ខតាយ គិហិលិង្គតិត្ថិយលិង្គគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ តទាបិស្ស ឧបសម្បន្នត្តា, ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តាវិជហនតោ. បមាណចីវរស្សាតិ បច្ឆិមប្បមាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ ចីវរានិ បារុបន្តស្សាតិ គាមប្បវេសេ ទិគុណំ កត្វា សង្ឃាដិយោ បារុបនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯស នយោ’’តិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិអាទិអត្ថំ សង្គណ្ហាតិ.

អញ្ញំ បច្ឆិមប្បមាណំ នាម នត្ថីតិ សុត្តេ អាគតំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តមេវ វិភាវេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ, សង្ឃាដិអាទីនំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិហេដ្ឋិមប្បមាណស្ស សុត្តេ អនាគតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ អតិមហន្តំ ចីវរំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ កត្វា សមន្តតោ ឆិន្ទនេនាបិ វិច្ឆិន្ទនកាលេ ឆិជ្ជមានដ្ឋានំ ឆិទ្ទសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ ឯវាតិ សិជ្ឈតិ, ‘‘ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ, ន ភិជ្ជតី’’តិ វចនេន ច សមេតិ. បរិក្ខារចោឡំ បន វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណតោ ឩនំ កត្វា ឆិន្នំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ អធិដ្ឋានស្ស អនិស្សយត្តា. តានិ បុន ពទ្ធានិ ឃដិតានិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘វស្សិកសាដិកចីវរេ ទ្វិធា ឆិន្នេ យទិបិ ឯកេកំ ខណ្ឌំ បច្ឆិមបច្ឆិមប្បមាណំ បហោតិ, ឯកស្មិំយេវ ខណ្ឌេ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតិ, ន ឥតរេ, ‘‘ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តត្តា. និសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ វទន្តិ.

សម្មុខេ បវត្តា សម្មុខាតិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច វិកប្បនវិសេសនំ, តស្មា ‘‘សម្មុខេ’’តិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ កត្វាបិ អត្ថំ វទន្តិ, អភិមុខេតិ អត្ថោ. អថ វា សម្មុខេន អត្តនោ វាចាយ ឯវ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា. បរម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ករណត្ថេនាបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, អយមេវ បាឡិយា សមេតិ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ វិកប្បនាកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា, អតិរេកចីវរំ ន ហោតីតិ ទសាហាតិក្កមេ ន និស្សគ្គិយំ ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. បរិភុញ្ជិតុំ…បេ… ន វដ្ដតីតិ សយំ អបច្ចុទ្ធរណំ បរិភុញ្ជនេ បាចិត្តិយំ, អធិដ្ឋានេ បរេសំ វិស្សជ្ជនេ ទុក្កដញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ បរិភោគវិស្សជ្ជនអធិដ្ឋានានិបិ. អបិ-សទ្ទេន និធេតុម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ, ឯតេន ច បច្ចុទ្ធារេបិ កតេ ចីវរម្បិ វិកប្បិតចីវរមេវ ហោតិ, ន អតិរេកចីវរំ. តំ បន តិចីវរាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុកាមេន អធិដ្ឋហិតព្ពំ, ឥតរេន វិកប្បិតចីវរមេវ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យំ វិកប្បិតចីវរំ, តំ យាវ អបរិភោគកាលា អបច្ចុទ្ធរាបេត្វាវ និទហិតព្ពំ, បរិភោគកាលេ បន សម្បត្តេ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យទិ ហិ តតោ បុរេបិ បច្ចុទ្ធរាបេយ្យ, បច្ចុទ្ធារេនេវ វិកប្បនាយ វិគតត្តា អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ ច និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ. តស្មា យំ អបរិភុញ្ជិត្វាវ ឋបេតព្ពំ, តទេវ វិកប្បេតព្ពំ, បច្ចុទ្ធារេ ច កតេ អន្តោទសាហេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. យញ្ច អដ្ឋកថាយំ ‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ, វិកប្បេតី’’តិ (បារា. ៤៦៩) ច ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា អបច្ចុទ្ធារណំ បរិភុញ្ជេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៧៣) ច ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតិ, តស្ស វា វិស្សាសន្តោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៣៧៤) ច សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ឥមំ ចីវរំ វា វិកប្បនំ វា បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា បច្ចុទ្ធារំ អទស្សេត្វា ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា’’តិ ឯវំ អត្តនោ សន្តកត្តំ អមោចេត្វាវ បរិភោគាទិវសេនេវ បច្ចុទ្ធារស្ស វុត្តត្តា, ‘‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’’តិ អធិដ្ឋានំ វិនាបិ វិសុំ បរិភោគស្ស, និទហនស្ស ច វុត្តត្តា វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អនធិដ្ឋហិត្វា ឯវ តិចីវរវិរហិតំ វិកប្បនារហំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិតុំ, និទហិតុញ្ច ឥទំ បាដេក្កំ វិនយកម្មន្តិ ខាយតិ. អបិច ពហូនំ បត្តានំ វិកប្បេតុំ, បច្ចុទ្ធារេតុញ្ច វុត្តត្តា បច្ចុទ្ធារេន តេសំ អតិរេកបត្តតា ទស្សិតាតិ សិជ្ឈតិ តេសុ ឯកស្សេវ អធិដ្ឋាតព្ពតោ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេនេវ គហេតព្ពំ.

បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតីតិ ឯវំ វិកប្បិតេ ‘‘អនន្តរមេវ ឯវំ បច្ចុទ្ធរិតព្ព’’ន្តិ វិនយកម្មំ ន ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុ’’ន្តិ, ឥមិនាបិ ចេតំ វេទិតព្ពំ ‘‘វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធារោ កាតព្ពោ’’តិ.

អវិសេសេន វុត្តវចនន្តិ តិចីវរាទីនំ សាធារណវចនេន វុត្តវចនំ. យំ បនេត្ថ ‘‘វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតី’’តិ វត្វា តំ វិរោធាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘តិចីវរសង្ខេបេន…បេ… វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, តំ ‘‘អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ តិចីវរម្បិ វិកប្បេតីតិ អយមត្ថោ ន សិជ្ឈតិ, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. យំ បន អធិដ្ឋាតព្ពំ, តំ អធិដ្ឋាតិ. យំ តិចីវរវិរហិតំ, តំ វិកប្បេតព្ពំ, តំ វិកប្បេតីតិ ឯវមត្ថោ សិជ្ឈតីតិ. តស្មា ឯត្ថ បុព្ពាបរវិរោធោ ន ទិស្សតិ សាមញ្ញវចនស្ស វុត្តាវសេសេយេវ អវតិដ្ឋនតោ. យំ បនេត្ថ តិចីវរស្សាបិ វិកប្បនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិយមានេសុ ឯកម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតិ, តិចីវរតោ បន ឯកំ វា សកលមេវ វា អបនេត្វា អបរំ តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរិតុកាមស្ស វា តិចីវរាធិដ្ឋានំ មុញ្ចិត្វា បរិក្ខារចោឡវសេនេវ សព្ពចីវរំ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វា បុរិមំ អធិដ្ឋិតចីវរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ឯវមធិប្បាយេន ‘‘តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ សិយា, ឥច្ចេតំ បាឡិយា សទ្ធិំ សមេតិ. អថ បុនបិ តទេវ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុកាមោ ហុត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ សិយា, តំ ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) ឥមិនា វចនេន ន សមេតិ. យទិ ហិ សេសចីវរានិ វិយ តិចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពំ សិយា, ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥទំ វចនមេវ និរត្ថកំ សិយា សេសចីវរេហិ តិចីវរស្ស វិសេសាភាវា. តស្មា ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ តិចីវរវិរហិតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តិចីវរំ បន វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតីតិ វិញ្ញាយតិ, តេនេវ ទុតិយកថិនសិក្ខាបទស្ស អនាបត្តិវារេ ‘‘វិកប្បេតី’’តិ ឥទំ ន វុត្តំ, វីមំសិត្វា យថា បាឡិយា សទ្ធិំ ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ.

តុយ្ហំ ទេមីតិអាទីសុ បរិច្ចត្តត្តា មនសា អសម្បដិច្ឆន្តេបិ សម្បទានភូតស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, សោ ឥច្ឆិតក្ខណេ គហេតុំ លភតិ. ឥត្ថន្នាមស្សាតិ បរម្មុខេ ឋិតំ សន្ធាយ វទតិ. យស្ស បន រុច្ចតីតិអាទិ ឧភោហិបិ បរិច្ចត្តតាយ អស្សាមិកតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘តំ ន យុជ្ជតី’’តិ ឥទំ អន្តោទសាហេ ឯវ វិស្សាសគ្គហណំ សន្ធាយ អនាបត្តិវារស្ស អាគតត្តា, ឥធ និស្សគ្គិយចីវរស្ស កប្បិយភាវករណត្ថំ លេសេន គហិតត្តា ច វុត្តំ, កេចិ បន ‘‘បរេហិ សភាគេន អច្ឆិន្នេ, វិស្សាសគ្គហិតេ ច បុន លទ្ធេ ទោសោ ន ទិស្សតី’’តិ វទន្តិ. អនធិដ្ឋានេនាតិ កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណេនាតិ អធិប្បាយោ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិបមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

បឋមកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៧៣. ទុតិយេ អវិប្បវាសេតិ អវិប្បវាសេ និប្ផាទេតព្ពេ, វិប្បវាសទោសាភាវេ សាធេតព្ពេ កត្តព្ពា សម្មុតីតិ អត្ថោ.

៤៧៥. បដិសិទ្ធបរិយាបន្នេនាតិ វិប្បវសិតុំ បដិសិទ្ធេសុ តីសុ ចីវរេសុ អន្តោគធេន, ឯកេន ច អវយវេ សមុទាយោបចារំ ទស្សេតិ.

៤៧៨-៩. ឯត្តាវតាតិ ‘‘បរិក្ខិត្តោ’’តិ ឥមិនា. ‘‘សភាយេតិ លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា’’តិ វត្វា បុន សយម្បិ ‘‘សភាយេ’’តិ ឥមិនា វោហរន្តោ សភា-សទ្ទស្ស បរិយាយោ សភាយ-សទ្ទោ នបុំសកលិង្គយុត្តោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. ‘‘សភាយន្តិ លិង្គព្យត្តយេន សភា វុត្តា’’តិ វា បាឋោ. លិង្គព្យត្តយេន សភាតិ ច លិង្គន្តរយុត្តោ សភាសទ្ទបរិយាយោ សភាយសទ្ទោតិ អត្ថោ.

សភាយំ គច្ឆតីតិ សភំ គច្ឆតិ. វសិតព្ពំ នត្ថីតិ ចីវរហត្ថបាសេយេវ វសិតព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ វីថិយា. សភាយស្ស ច ទ្វារស្ស ច ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ សភាយទ្វារានមន្តរេ វីថិ គេហាបិ គហិតា ឯវ ហោន្តិ អាទិបរិយោសានានំ គហិតត្តា. ឯត្ថ ច ទ្វារវីថិឃរេសុ វសន្តេន គាមប្បវេសនសហសេយ្យាទិទោសំ បរិហរិត្វា សុបដិច្ឆន្នតាទិយុត្តេនេវ ភវិតព្ពំ, សភា បន យទិ សព្ពេសំ វសនត្ថាយ សាលាសទិសា កតា, អន្តរារាមេ វិយ យថាសុខំ វសិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បរិក្ខិត្តតាយ ច ឯកូបចារតំ, អបរិក្ខិត្តតាយ នានូបចារតញ្ច និវេសនាទីសុបិ អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘ឯតេនេវូបាយេនា’’តិអាទិ. និវេសនាទីនិ ពហិគាមតោ សន្និវិដ្ឋានិ គហិតានិ អន្តោគាមេ ឋិតានំ គាមគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. សព្ពត្ថាតិ គាមនិគមនិវេសនាទីសុ បន្នរសសុ. បរិក្ខេបាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អបរិក្ខេបស្សេវ គហណំ, ន ឯកកុលាទីនម្បិ តេសំ ឯកូបចារតានានូបចារតានិមិត្តតាភាវា. ឯត្ថ ច សត្ថស្ស កតិបាហំ កត្ថចិ និវិដ្ឋស្សេវ បរិក្ខេបោ ហោតិ, ន គច្ឆន្តស្ស.

៤៨២-៧. គាមតោ ពហិ ឥស្សរានំ សមុទ្ទតីរាទីសុ កតភណ្ឌសាលា ឧទោសិតោតិ អាហ ‘‘យានាទីន’’ន្តិអាទិ. មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោតិ នាតិឧច្ចោ ចន្ទិកង្គណយុត្តោ សិខរកូដមាលាទិវិរហិតោ បាសាទោ.

៤៨៩. បរិយាទិយិត្វាតិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា. នទីបរិហារោតិ វិសុំគាមាទីនំ វិយ នទីបរិហារស្ស អវុត្តត្តា ចីវរហត្ថបាសោ ឯវាតិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន នទីបរិហារោបិ វិសុំ សិទ្ធោ, នទិយា ហត្ថបាសោ ន វិជហិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. វិហារសីមន្តិ អវិប្បវាសសីមំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថ ច វិហារស្ស នានាកុលសន្តកភាវេបិ អវិប្បវាសសីមាបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ ចីវរអវិប្បវាសសម្ភវតោ តស្សា បធានត្តា តត្ថ សត្ថបរិហារោ ន លព្ភតីតិ ‘‘វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សត្ថសមីបេ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តំ អព្ភន្តរបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. បាឡិយំ នានាកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថបាសា ន វិជហិតព្ពន្តិ ឯត្ថ សត្ថហត្ថបាសោ គហិតោ.

៤៩០. ឯកកុលស្ស ខេត្តេតិ អបរិក្ខិត្តំ សន្ធាយ វទតិ.

៤៩១-៤. វិហារោ នាម ឧបចារសីមា. តត្ថ យស្មិំ វិហារេតិ តស្ស អន្តោបរិវេណាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឯកកុលាទិសន្តកតា ចេត្ថ ការាបកានំ វសេន. ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្សាតិ ឧជុកំ អវក្ខិត្តលេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ សន្ធាយ វទតិ.

អគមនបថេតិ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ ន សក្កុណេយ្យកេ សមុទ្ទមជ្ឈេ យេ ទីបកា, តេសូតិ យោជនា. ឥតរស្មិន្តិ បុរត្ថិមទិសាយ ចីវរេ. ‘‘ឧបោសថកាលេ…បេ… វឌ្ឍតី’’តិ ឥមិនា ចីវរវិប្បវាសសត្តព្ភន្តរតោ សមានសំវាសាយ សត្តព្ភន្តរសីមាយ អច្ចន្តវិសទិសតំ ទស្សេតិ. តថា ហិ ពហូសុ ភិក្ខូសុ ឯកតោ និសីទិត្វា សមន្តា សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទេសុ យថាសកំ ចីវរំ ឋបេត្វា បរិហរន្តេសុ ឯកេកស្ស ភិក្ខុនោ និសិន្នោកាសតោ បដ្ឋាយ បច្ចេកំ សត្តព្ភន្តរស្ស បរិច្ឆេទោ អញ្ញមញ្ញវិសទិសោ អនេកវិធោ ហោតិ, ន ឯកោ បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ អនិមិតព្ពត្តា. តេនេវ តត្ថ បរិសវសេន វុឌ្ឍិ, ហានិ វា ន ហោតិ, ន ឯវំ សត្តព្ភន្តរសីមាយ. សា ហិ យោជនិកាយបិ បរិសបរិយន្តតោវ បដ្ឋាយ សមន្តា សត្តព្ភន្តរបអច្ឆិន្នា ឯកាវ ហោតិ. តេនេវ សា បរិសវសេន វឌ្ឍតិ, ហាយតិ ច, តស្មា អញ្ញាវ សត្តព្ភន្តរសីមា អញ្ញោ សត្តព្ភន្តរតោ បរិច្ឆិន្នោ ចីវរវិប្បវាសបរិហារោ អព្ភោកាសោតិ វេទិតព្ពំ. យញ្ចេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ខន្ធកេ សីមាកថាយមេវ (មហាវ. ១៤៣) វក្ខាម.

៤៩៥. នទិំ ឱតរតីតិ ហត្ថបាសំ មុញ្ចិត្វា ឱតរតិ. ពហិគាមេ ឋបេត្វាតិ អបារុបិតព្ពតាយ វុត្តំ. វិនយកម្មំ កាតព្ពន្តិ ឧត្តរាសង្គេ ច ពហិគាមេ ឋបិតសង្ឃាដិយញ្ច បឋមំ វិនយកម្មំ កត្វា បច្ឆា ឧត្តរាសង្គំ និវាសេត្វា អន្តរវាសកេ កាតព្ពំ. ឯត្ថ ច ពហិគាមេ ឋបិតស្សាបិ វិនយកម្មវចនតោ បរម្មុខាបិ ឋិតំ វិស្សជ្ជិតុំ, និស្សដ្ឋំ ទាតុញ្ច វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ទហរានំ គមនេ សឧស្សាហត្តា ‘‘និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. មុហុត្តំ…បេ… បដិប្បស្សម្ភតីតិ សឧស្សាហត្តេ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ. តេសំ បន បុរារុណាវ ឧដ្ឋហិត្វា សឧស្សាហេន គច្ឆន្តានំ អរុណេ អន្តរា ឧដ្ឋិតេបិ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ‘‘យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តី’’តិ វុត្តត្តា. តេនេវ ‘‘គាមំ បវិសិត្វា…បេ… ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វាតិអាទិម្ហិ សឧស្សាហត្តា គមនក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធិ ន វុត្តា. ធេនុភយេនាតិ តរុណវច្ឆគាវីនំ អភិធាវិត្វា សិង្គេន បហរណភយេន. និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតីតិ ឯត្ថ ធេនុភយាទីហិ ឋិតានំ យាវ ភយវូបសមា ឋាតព្ពតោ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ គមិស្សាមី’’តិ និយមេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន ឯវំ និយមេតុំ សក្កា, តត្ថ អន្តរារុណេ ឧគ្គតេបិ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ភេសជ្ជត្ថាយ គាមប្បវិដ្ឋទហរានំ វិយ. អន្តោសីមាយំ គាមន្តិ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិតោ បច្ឆា បតិដ្ឋាបិតគាមំ សន្ធាយ វទតិ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា សម្មន្និតព្ពតោ. បវិដ្ឋានន្តិ អាចរិយន្តេវាសិកានំ វិសុំ វិសុំ គតានំ អវិប្បវាសសីមត្តា នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, សឧស្សាហតាយ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ. អន្តរាមគ្គេតិ ធម្មំ សុត្វា អាគច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ.

‘‘ឥធ អបច្ចុទ្ធរណ’’ន្តិ ឥមិនា អធិដ្ឋានវិកប្បនានិ វិយ បច្ចុទ្ធរណម្បិ កាយេន វា វាចាយ វា កត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កាយវាចាហិ កត្តព្ពស្ស អករណតោតិ ឥទំ កាយវាចាសមុដ្ឋានំ វុត្តំ. អធិដ្ឋិតតិចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

ឧទោសិតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៤៩៧. តតិយេ បាឡិយំ ចីវរបច្ចាសា និក្ខិបិតុន្តិ ចីវរបច្ចាសាយ សតិយា និក្ខិបិតុន្តិ អត្ថោ. និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនាតិ ឯត្ថ ទុតិយកថិនេ វិយ សាមិវសេនេវ ករណវចនស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៤៩៩-៥០០. តុយ្ហំ ទម្មីតិ ទិន្នន្តិ ‘‘តុយ្ហំ, ភន្តេ, អកាលចីវរំ ទម្មី’’តិ ឯវំ ទិន្នំ, ឯតម្បិ កាលេ អាទិស្ស ទិន្នំ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ បន អដ្ឋកថាវចនំ, បាឡិយំ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘អកាលចីវរ’’ន្តិ វចនសាមញ្ញតោ លព្ភមានំ សព្ពម្បិ ទស្សេតុំ អត្ថុទ្ធារវសេន វុត្តំ បឋមអនិយតេ សោតស្ស រហោ វិយ. សង្ឃស្ស ហិ កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្នំ អកាលេ ឧប្បន្នចីវរំ វិយ សម្មុខីភូតេហិ វុត្ថវស្សេហិ, អវុត្ថវស្សេហិ ច សព្ពេហិបិ ភាជេតព្ពតាសាមញ្ញេន អកាលចីវរំ នាម ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ អត្ថុទ្ធារវសេន បាឡិយំ ‘‘កាលេបិ អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន ‘‘តតោ ភាជេត្វា លទ្ធចីវរម្បិ អកាលេ លទ្ធចីវរម្បិ វុត្ថវស្សានំ ឯកមាសបរិហារំ, បញ្ចមាសបរិហារំ វា ន លភតិ, បច្ចាសាចីវរេ អសតិ ទសាហបរិហារមេវ លភតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘អាទិស្ស ទិន្ន’’ន្តិ វចនសាមញ្ញតោ លព្ភមានំ សព្ពំ អត្ថុទ្ធារវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯកបុគ្គលស្ស វា ឥទំ តុយ្ហំ ទម្មីតិ ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន តថាលទ្ធំ វា អកាលេ លទ្ធំ វា អនត្ថតកថិនានំ ទសាហព្ភន្តរេ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ទស្សេតុន្តិ វេទិតព្ពំ ឥតរថា បាឡិអដ្ឋកថាហិ វិរុជ្ឈនតោ. តថា ហិ អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទេ អកាលេ ឧប្បន្នម្បិ អច្ចេកចីវរំ ‘‘យាវចីវរកាលសមយំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦៤៨) វុត្តំ, តស្ស អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិយំ ឧប្បន្នស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា ច បរិហារោ វុត្តោ, តមេវ បរិហារំ សន្ធាយ ‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ បន ឧប្បន្នំ អនច្ចេកចីវរម្បិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឋបិតចីវរម្បិ ឯតំ បរិហារំ លភតិយេវា’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៤៦-៦៤៩) វុត្តំ. តស្មា កាលេបិ អកាលេបិ ច យថាតថា លទ្ធំ អតិរេកចីវរំ វុត្ថវស្សានំ ឯកមាសំ, បញ្ចមាសំ វា យថារហំ បរិហារំ លភតិ ឯវាតិ គហេតព្ពំ.

ឯវំ បន អវត្វា បទភាជនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឯវន្តិ យំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តតោ ចេ ឧត្តរី’’តិ ឥមស្ស មាសបរមតោ ឧត្តរីតិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ បរាមសតិ. បទភាជនិយំ ឯវមត្ថំ អវត្វា អញ្ញថា អត្ថោ វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. តាវ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ. ‘‘មូលចីវរ’’ន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ. អត្តនោ គតិកំ ករោតីតិ អនន្តរា ទុតិយទិវសាទីសុ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ មាសបរមំ មូលចីវរំ ឋបេតុំ អទត្វា អត្តនោ ទសាហបរមតាយ ឯវ បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្តនោ គតិកំ ករោតីតិ. តតោ ឧទ្ធំ មូលចីវរន្តិ ឯត្ថ បន មូលចីវរន្តិ បច្ចត្តវចនំ. តញ្ហិ វីសតិមទិវសតោ ឧទ្ធំ ទ្វាវីសតិមទិវសាទីសុ ឧប្បន្នំ បច្ចាសាចីវរំ អត្តនា សទ្ធិំ ឯកតោ សិព្ពេត្វា ឃដិតំ ទសាហបរមំ គន្តុំ អទត្វា នវាហបរមតាទិវសេន អត្តនោ គតិកំ ករោតិ, ឯកតោ អសិព្ពេត្វា វិសុំ ឋបិតំ បន បច្ចាសាចីវរំ ទសាហបរមមេវ.

បាឡិយំ ទសាហាតិ ទសាហេន. ឯកាទសេ ឧប្បន្នេតិអាទីសុ ឯកាទសាហេ ឧប្បន្នេតិអាទិនា អត្ថោ, អយមេវ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. ឯកវីសេ ឧប្បន្នេ…បេ… នវាហា ការេតព្ពន្តិអាទិ បច្ចាសាចីវរស្ស ឧប្បន្នទិវសំ ឋបេត្វា វុត្តំ. តេនេវ ‘‘តិំសេ…បេ… តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អញ្ញំ បច្ចាសាចីវរំ…បេ… ការេតព្ព’’ន្តិ ឥទំ សតិយា ឯវ បច្ចាសាយ វុត្តំ. សចេ បន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ចីវរំ ន លភិស្សាមី’’តិ ឥច្ឆិតដ្ឋានតោ បច្ចាសាយ ឧបច្ឆិន្នាយ អញ្ញត្ថាបិ យេន កេនចិ ឧបាយេន បច្ចាសំ ឧប្បាទេតិ, មូលចីវរំ ន អធិដ្ឋាតព្ពំ, សព្ពថា បច្ចាសាយ ឧបច្ឆិន្នាយ ទសាហាតិក្កន្តំ មូលចីវរំ តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. បច្ចាសាចីវរម្បិ បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ បឋមតរំ ឧប្បន្នំ វិសភាគំ សន្ធាយ វទតិ. អញ្ញមញ្ញន្តិ អញ្ញំ អញ្ញំ, អយមេវ វា បាឋោ. អង្គំ បនេត្ថ បឋមកថិនេ វុត្តសទិសមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ទសាហាតិក្កមោ, ឥធ មាសាតិក្កមោតិ អយំ វិសេសោ.

តតិយកថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៣-៥. ចតុត្ថេ បាឡិយំ ភត្តវិស្សគ្គន្តិ ភត្តស្ស ឧទរេ វិស្សជ្ជនំ, បវេសនំ អជ្ឈោហរណំ ភត្តកិច្ចន្តិ អត្ថោ, ភោជនបរិយោសានេន ភត្តស្ស វិស្សជ្ជនន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ នាម ត្វន្តិ សោ នាម ត្វំ, តាយ នាម ត្វន្តិ វា អត្ថោ. បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតា ច មាតា ច បិតាមហា, តេ ឯវ យុគឡដ្ឋេន យុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា បិតាមហាវដ្ដាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បិតាមហគ្គហណេន មាតាមហោ ច បិតាមហី មាតាមហី ច គហិតាវ ហោន្តិ. សត្តមយុគតោ បរំ ‘‘អញ្ញាតកា’’តិ វេទិតព្ពំ. យាតិ ភិក្ខុនី. បិតុ មាតា បិតាមហី, មាតុ បិតា មាតាមហោ.

បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស ទុក្កដន្តិ ‘‘ធោវា’’តិ អាណាបនវាចាយ ឯកាយ ឯវ តទនុគុណស្ស សព្ពស្សាបិ បយោគស្ស អាណត្តត្តា វុត្តំ.

៥០៦. តទវិនាភាវតោ ធោវនស្ស ‘‘កាយវិការំ កត្វា’’តិ ច ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថេ’’តិ ច វុត្តត្តា កាយេន ធោវាបេតុកាមតំ អប្បកាសេត្វា ទានខិបនបេសនាទិំ ករោន្តស្ស ច ទ្វាទសហត្ថំ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា ពហិ ឋត្វា កាយវាចាហិ អាណាបេត្វា ខិបនបេសនាទិំ ករោន្តស្ស ច អនាបត្តិ ឯវ.

ឯកេន វត្ថុនាតិ បឋមកតេន. បញ្ចសតានិ បមាណំ ឯតាសន្តិ បញ្ចសតា. ភិក្ខុភាវតោ បរិវត្តលិង្គាបិ ភិក្ខុនី ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ឯកតោឧបសម្បន្នា ឯវ.

៥០៧. តាវកាលិកំ គហេត្វាតិ អត្តនា កតិបាហំ បារុបនាទិអត្ថាយ តាវកាលិកំ យាចិត្វា. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវាបនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បុរាណចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥០៨. បញ្ចមេ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេ (បាចិ. ៦៩១-៦៩២) អបញ្ញត្តេ. កោដ្ឋាសសម្បត្តីតិ កេសាទិបញ្ចកោដ្ឋាសានំ កល្យាណតា. ហត្ថតលេយេវ ទស្សេត្វាតិ ហត្ថតលតោ សេសកាយស្ស អទស្សនំ ទីបេតិ.

៥១០. វិហត្ថតាយាតិ វិហតតាយ, អមិស្សិតតាយ អបដិសរណតាយាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សមភិតុន្នត្តា’’តិ, ព្យធិតត្តាតិ អត្ថោ. បរិវត្តេតព្ពំ បរិវត្តំ, តទេវ បារិវត្តកំ, បរិវត្តេត្វា ទិយ្យមានន្តិ អត្ថោ.

បុរិមសិក្ខាបទេ វិយ ឥធ ទ្វាទសហត្ថោ ឧបចារនិយមោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា’’តិ. អញ្ញត្រ បារិវត្តកាតិ យំ អន្តមសោ ហរីដកខណ្ឌម្បិ ទត្វា វា ‘‘ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា វា បរិវត្តកំ គណ្ហាតិ, តំ ឋបេត្វា. ‘‘តំ អចិត្តកភាវេន ន សមេតី’’តិ ឥមិនា ញាតិភាវាជាននាទីសុ វិយ ភិក្ខុនីភាវាជាននាទិវសេនាបិ អចិត្តកតំ បកាសេតិ.

៥១៣-៤. តិកញ្ច តំ បាចិត្តិយញ្ចាតិ តិកបាចិត្តិយំ, បាចិត្តិយតិកន្តិ អត្ថោ. បត្តត្ថវិកាទីតិ អនធិដ្ឋានុបគំ សន្ធាយ វទតិ. កោ បន វាទោ បត្តត្ថវិកាទីសូតិ មហតិយាបិ តាវ ភិសិច្ឆវិយា អនធិដ្ឋានុបគត្តា អនាបត្តិ, វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណវិរហិតតាយ អនធិដ្ឋាតព្ពេសុ កិមេវ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. បត្តត្ថវិកាទីនិ បន វិកប្បនុបគបច្ឆិមានិ គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. បដិគ្គហណំ កិរិយា, អបរិវត្តនំ អកិរិយា. វិកប្បនុបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

ចីវរបដិគ្គហណសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥១៥. ឆដ្ឋេ បដុ ឯវ បដ្ដោ. បាឡិយំ ធម្មនិមន្តនាតិ សមណេសុ វត្តព្ពាចារធម្មមត្តវសេន និមន្តនា, ទាតុកាមតាយ កតនិមន្តនា ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ‘‘វិញ្ញាបេស្សតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញាតកអប្បវារិតតោ ហិ វិញ្ញត្តិ នាម ហោតិ.

៥១៧. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ភូតគាមវិកោបនំ អនុញ្ញាតន្តិ អាហ ‘‘នេវ ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិអាទិ. បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន លិង្គំ គហេត្វា បច្ឆា លទ្ធិំ គណ្ហន្តោបិ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘និវាសេត្វាបិ លទ្ធិ ន គហេតព្ពា’’តិ.

យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតីតិ ឯត្ថាបិ វិហារចីវរាទិអត្ថាយ បវិសន្តេនបិ តិណាទីហិ បដិច្ឆាទេត្វាវ គន្តព្ពំ, ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ពន្តិ សាមញ្ញតោ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចិមិលិកាហីតិ បដបិលោតិកាហិ. បរិភោគេនេវាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា បរិភុញ្ជនេន. បរិភោគជិណ្ណន្តិ យថា តំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិយមានំ ឱភគ្គវិភគ្គតាយ អសារុប្បំ ហោតិ, ឯវំ ជិណ្ណំ.

៥២១. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតេ’’តិអាទិ. ឥធ បន អញ្ញស្ស អច្ឆិន្ននដ្ឋចីវរស្ស អត្ថាយ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយេន អនាបត្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ឥតរថា ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមិនា វិសេសោ ន ភវេយ្យ. តេនេវ អនន្តរសិក្ខាបទេ វក្ខតិ ‘‘អដ្ឋកថាសុ បន ញាតកបរិវាតដ្ឋានេ…បេ… បមាណមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា ន សមេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) ច ‘‘យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ ន វុត្ត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) ច. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២២-៥២៤. សត្តមេ បាឡិយំ បគ្គាហិកសាលន្តិ ទុស្សាបណំ. តញ្ហិ វាណិជកេហិ ទុស្សានិ បគ្គហេត្វា ទស្សនដ្ឋានតាយ ‘‘បគ្គាហិកសាលា’’តិ វុច្ចតិ. អស្ស ចីវរស្សាតិ សាទិតព្ពចីវរស្ស. ‘‘តិចីវរិកេនា’’តិ ឥមិនា អច្ឆិន្នតិចីវរតោ អញ្ញស្ស វិហារាទីសុ និហិតស្ស ចីវរស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ភវេយ្យ, វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដេយ្យ. តាវកាលិកំ និវាសេត្វា អត្តនោ ចីវរំ គាហេតព្ពំ, តាវកាលិកម្បិ អលភន្តស្ស ភូតគាមវិកោបនំ កត្វា តិណបណ្ណេហិ ឆទនំ វិយ វិញ្ញាបនម្បិ វដ្ដតិ ឯវ. អញ្ញេនាតិ អច្ឆិន្នអសព្ពចីវរេន. ទ្វេ នដ្ឋានីតិ អធិការតោ វុត្តំ ‘‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’’តិ.

៥២៦. បាឡិយា ន សមេតីតិ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមាយ បាឡិយា ន សមេតិ តតុត្តរិវិញ្ញាបនអាបត្តិប្បសង្គេ ឯវ វុត្តត្តា. ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ន វុត្ត’’ន្តិ ឥទំ អញ្ញស្សត្ថាយ តតុត្តរិ វិញ្ញាបនេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, តញ្ច បាចិត្តិយំ យេសំ អត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, តេសំ វា សិយា, វិញ្ញាបកស្សេវ វា, ន តាវ តេសំ តេហិ អវិញ្ញាបិតត្តា, នាបិ វិញ្ញាបកស្ស អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អវិញ្ញាបិតត្តា. តស្មា អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្សាបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ន ទិស្សតិ. បាឡិយំ បន ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្តនោ សាទិយនបដិពទ្ធតាវសេន បវត្តត្តា ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ អនាបត្តិវារេ ន វុត្តន្តិ វទន្តិ, តញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. តតុត្តរិចីវរតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥២៨-៥៣១. អដ្ឋមេ យោ កត្តាតិ ទាយកំ សន្ធាយ វុត្តំ. បដោ ឯវ បដកោ. ‘‘អប្បគ្ឃំ ចេតាបេតី’’តិ ឥទំ និស្សគ្គិយបាចិត្តិយា អនាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, វិញ្ញត្តិបច្ចយា បន ទុក្កដមេវ. ‘‘បុព្ពេ អប្បវារិតោ’’តិ ហិ សុត្តេ វិញ្ញត្តិការណំ វុត្តំ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឧបក្ខដសិក្ខាបទ) អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិតា បកាសិតា, កេចិ បន ‘‘ទាយកេន ទាតុកាមោម្ហីតិ អត្តនោ សន្តិកេ អវុត្តេបិ យទគ្ឃនកំ សោ ទាតុកាមោ, តទគ្ឃនកំ អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ វទន្តិ, តំ រាជសិក្ខាបទដ្ឋកថាយបិ ន សមេតិ, ទូតេន វា ទាយកេន វា ‘‘អាយស្មន្តំ ឧទ្ទិស្ស ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ អារោចិតេបិ មុខវេវដិយកប្បិយការកាទីនំ សន្តិកា អាហរាបនស្ស តត្ថ បដិក្ខិត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឥមេ ទ្វេ អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកា នាម, ឯតេសុ អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ…បេ… ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា. ទេសនាមត្តមេវ ចេតំ ‘ទូតេន ចីវរចេតាបន្នំ បហិណេយ្យា’តិ សយំ អាហរិត្វាបិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ទទន្តេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. មុខវេវដិយកប្បិយការកាទយោ ហិ ទាយកេន បរិច្ចត្តេបិ វត្ថុម្ហិ ‘‘អសុកស្ស សន្តិកេ ចីវរបិណ្ឌបាតាទិំ គណ្ហថា’’តិ អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ឯវ ‘‘ន កិញ្ចិ វត្តព្ពា’’តិ វុត្តំ, ន បន តស្ស វត្ថុនោ មុខវេវដិយាទីនំ សន្តកត្តា, តស្មា ឥធាបិ ទាយកេន វា ទូតេន វា ‘‘យំ ឥច្ឆថ, តំ វទថា’’តិ អប្បវារិតស្ស វទតោ ទុក្កដមេវ. អគ្ឃវឌ្ឍនកន្តិ ចីវរេ អគ្ឃវឌ្ឍនកំ និស្សាយ បវត្តំ ឥទំ សិក្ខាបទំ, ន បិណ្ឌបាតាទីសុ តេសុ អគ្ឃវឌ្ឍនស្ស ទុក្កដមត្តត្តា, បណីតបិណ្ឌបាតេ សុទ្ធិកបាចិត្តិយត្តា ចាតិ គហេតព្ពំ. តេនេវ ‘‘ចីវរេ ភិយ្យោកម្យតា’’តិ អង្គំ វុត្តំ.

បឋមឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៣. នវមេ បាឡិយំ បច្ចេកចីវរចេតាបន្នាតិ បច្ចេកំ និយមេត្វា ចីវរចេតាបន្នា, ឯកេកេន វិសុំ វិសុំ និយមិតា ចីវរចេតាបន្នាតិ អត្ថោ. ឧភោវ សន្តា ឯកេនាតិ ឧភោ ឯកតោវ សន្តា, ឧភោ ឯកតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ទុតិយឧបក្ខដសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. ទសមេ ‘‘អជ្ជណ្ហោ’’តិ ‘‘អជ្ជ នោ’’តិ វត្តព្ពេ ហ-ការាគមំ, ន-ការស្ស ច ណ-ការំ កត្វា វុត្តោតិ អាហ ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាក’’ន្តិ.

៥៣៨-៩. យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តំ និស្សគ្គិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុភូតំ អកប្បិយចីវរចេតាបន្នំ ‘‘អសុកស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អាគមនសុទ្ធិយា អសតិ, សិក្ខាបទេ អាគតនយេន ទូតវចនេ ច អសុទ្ធេ សព្ពថា បដិក្ខេបោ ឯវ កាតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វត្តុំ, តទនុសារេន ន វេយ្យាវច្ចករញ្ច និទ្ទិសិតុំ អាគមនទូតវចនានំ ឧភិន្នំ អសុទ្ធត្តា. បាឡិយំ អាគតនយេន បន អាគមនសុទ្ធិយា សតិ ទូតវចនេ អសុទ្ធេបិ សិក្ខាបទេ អាគតនយេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេន ច យថា ទូតវចនាសុទ្ធិយម្បិ អាគមនេ សុទ្ធេ វេយ្យាវច្ចករម្បិ និទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អាគមនាសុទ្ធិយម្បិ ទូតវចនេ សុទ្ធេ វដ្ដតិ ឯវាតិ អយមត្ថោ អត្ថតោ សិទ្ធោវ ហោតិ, ឧភយសុទ្ធិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ឧភយាសុទ្ធិបក្ខមេវ សន្ធាយ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) ‘‘អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេត្វា វុត្តំ យថាវុត្តនយេន អាគមនសុទ្ធិអាទិនា សប្បយោជនត្តា. យោ បនេត្ថ ‘‘មូលសាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន, បេសិតស្ស ទូតស្ស អកប្បិយវោហារវសេន ច វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ វុត្តោ, សោ អនិដ្ឋប្បសង្គោ ឯវ ន ហោតិ អភិមតត្តា. តថា ហិ សិក្ខាបទេ ឯវ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ អកប្បិយវោហារេន វទតោ ទូតស្ស កប្បិយេន កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ វុត្តោ អាគមនស្ស សុទ្ធត្តា, អាគមនស្សាបិ អសុទ្ធិយំ បន កប្បិយេនាបិ កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ ន និទ្ទិសិតព្ពោតិ អត្ថេវ អាគមនស្ស សុទ្ធិអសុទ្ធីសុ បយោជនំ. កថំ បន ទូតវចនេន អាគមនសុទ្ធិ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ភារោ. ទូតេន ហិ អកប្បិយវោហារេនេវ វុត្តេ ឯវ អាគមនសុទ្ធិ គវេសិតព្ពា, ន ឥតរថា, តត្ថ ច តស្ស វចនក្កមេន បុច្ឆិត្វា ច យុត្តិអាទីហិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឥធាបិ ហិ សិក្ខាបទេ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ ទូតវចនេនេវ ចីវរំ កិណិត្វា ទាតុំ បេសិតភាវោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ សព្ពថា អាគមនសុទ្ធិ ន វិញ្ញាយតិ, បដិក្ខេបោ ឯវ កត្តព្ពោតិ.

បាឡិយញ្ច ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិអាទិ ទូតវចនស្ស អកប្បិយត្តេបិ អាគមនសុទ្ធិយា សតិ បដិបជ្ជនវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ឯសោ ខោ…បេ… ន វត្តព្ពោ ‘តស្ស ទេហី’’’តិអាទិ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនបរិមោចនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សញ្ញត្តោ’’តិអាទិ ‘‘ឯវំ ទូតេន បុន វុត្តេ ឯវ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថា’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’’ន្តិ ឥទំ ទូតេនាភតរូបិយំ បដិគ្គហេតុំ អត្តនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកត្តាវ ‘‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិ វទន្តោ រូបិយស្ស បកតត្តា តេន រូបិយេន បរិវត្តេត្វា ‘‘ទេហិ ចេតាបេហី’’តិ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជន្តោ នាម ហោតីតិ តំ ទោសំ ទូរតោ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តំ រូបិយបដិគ្គហណេន សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋរូបិយេ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ន វត្តព្ពោ ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’’តិ. តស្មា ន ឥទំ វិញ្ញត្តិទោសំ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិបិ អវត្តព្ពតាបសង្គតោ, តេនេវ ទូតនិទ្ទិដ្ឋេសុ រូបិយសំវោហារសង្កាភាវតោ អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ‘‘ទូតេន ឋបិតរូបិយេន ចេតាបេត្វា ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ ឯវំ អាហរាបេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. ឋានំ ភញ្ជតីតិ ឯត្ថ ឋានន្តិ ឋិតិយា ច ការណស្ស ច នាមំ, តស្មា អាសនេ និសីទនេន ឋានម្បិ កុប្បតិ, អាគតការណម្បិ តេសំ ន វិញ្ញាយតិ. ឋិតំ បន អកោបេត្វា អាមិសបដិគ្គហណាទីសុ អាគតការណមេវ ភញ្ជតិ, ន ឋានំ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាមិសបដិគ្គហណាទិនា ឋានម្បិ ភញ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ.

យតស្ស ចីវរចេតាបន្នន្តិអាទិ យេន អត្តនា វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិដ្ឋោ, ចីវរញ្ច អនិប្ផាទិតំ, តស្ស កត្តព្ពវិធិទស្សនំ. ឯវំ ភិក្ខុនា វត្ថុសាមិកានំ វុត្តេ តេ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ ‘‘សាមិកា ចោទេត្វា ទេន្តី’’តិ អនាបត្តិយំ វុត្តត្តា. តេន ច យោ សយំ អចោទេត្វា ឧបាសកាទីហិ បរិយាយេន វត្វា ចោទាបេតិ, តេសុ សត្តក្ខត្តុម្បិ ចោទេត្វា ចីវរំ ទាបេន្តេសុ តស្ស អនាបត្តិ សិទ្ធា ហោតិ សិក្ខាបទស្ស អនាណត្តិកត្តា.

កេនចិ អនិទ្ទិដ្ឋោ អត្តនោ មុខេនេវ ព្យាវដភាវំ វេយ្យាវច្ចករត្តំ បត្តោ មុខវេវដិកោ. ‘‘អវិចារេតុកាមតាយា’’តិ ឥមិនា វិជ្ជមានម្បិ ទាតុំ អនិច្ឆន្តា អរិយាបិ វញ្ចនាធិប្បាយំ វិនា វោហារតោ នត្ថីតិ វទន្តីតិ ទស្សេតិ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិវត្ថុម្ហិ (មហាវ. ២៩៩) វុត្តំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនមេវ (មហាវ. ២៩៩) មេណ្ឌកសិក្ខាបទំ នាម. កប្បិយការកានំ ហត្ថេតិ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋេ, អនិទ្ទិដ្ឋេ វាតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ច ចោទនាយ បមាណំ នត្ថី’’តិអាទិ.

សយំ អាហរិត្វា ទទន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយា’’តិ ឥមិនា ចីវរត្ថាយេវ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា វត្ថុសាមិនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកភេទេសុបិ បិណ្ឌបាតាទីនម្បិ អត្ថាយ ទិន្នេ ច ឋានចោទនាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

‘‘សង្ឃំ វា…បេ… អនាមសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សង្ឃស្ស វិហារត្ថាយ ទេមា’’តិអាទិនា អាមសិត្វា វទន្តេសុ បដិក្ខិបិតព្ពមេវ. ‘‘សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, គណាទីសុបិ សង្ឃស្សត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តេសុបិ បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ ទុក្កដមេវ. សារត្ថទីបនិយំ ‘‘បដិគ្គហណេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ សង្ឃចេតិយាទីនំ អត្ថាយ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចោទេតីតិ តស្ស ទោសាភាវំ ញត្វាបិ កោធេន វា លោភេន វា ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ចោទេតិ. សោ ឯវ ហិ មុសាវាទាទិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដាទិអាបត្តីហិ សាបត្តិកោ ហោតិ, គីវាតិសញ្ញាយ បន វត្វា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា វិរមន្តស្ស នត្ថិ អាបត្តិ.

តឡាកំ ខេត្តេ បវិដ្ឋត្តា ‘‘ន សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ចត្តារោ បច្ចយេ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូតិ ទេតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ ទម្មី’’តិ វា វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទញ្ច សង្ឃស្ស បរិភោគត្ថាយ ទិយ្យមានញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន ឯវម្បិ ទិន្នំ តឡាកខេត្តាទិ ន វដ្ដតិ. សុទ្ធចិត្តស្ស បន ឧទកបរិភោគត្ថំ កូបបោក្ខរណីអាទយោ វដ្ដន្តិ. ‘‘សង្ឃស្ស តឡាកំ អត្ថិ, តំ កថ’’ន្តិ ហិ អាទិនា សព្ពត្ថ សង្ឃវសេនេវ វុត្តំ. ហត្ថេតិ វសេ.

‘‘ឋបេថាតិ វុត្តេ’’តិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ, អវុត្តេបិ ឋបេន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧទកំ វារេតុំ លព្ភតី’’តិ. សស្សកាលេបិ តាសេត្វា មុញ្ចិតុំ វដ្ដតិ, អមុញ្ចតោ បន ភណ្ឌទេយ្យំ. បុន ទេតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ‘‘យេន កេនចិ ឥស្សរេន ‘បរិច្ចត្តមិទំ ភិក្ខូហិ, អស្សាមិក’ន្តិសញ្ញាយ អត្តនា គហេត្វា ទិន្នំ វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. កប្បិយវោហារេបិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមាតិ បាឋសេសោ.

ឧទកវសេនាតិ ឧទកបរិភោគត្ថំ. ‘‘សុទ្ធចិត្តាន’’ន្តិ ឥទំ សហត្ថេន ច អកប្បិយវោហារេន ច ករោន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. សស្សសម្បាទនត្ថន្តិ ឯវំ អសុទ្ធចិត្តានម្បិ បន សយំ អកត្វា កប្បិយវោហារេន អាណាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘កប្បិយការកំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ សហត្ថាទិនា កតតឡាកត្តា ‘‘អសារុប្ប’’ន្តិ វុត្តំ, ឋបេន្តស្ស, បន តំ បច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្សបិ វា សង្ឃស្ស អាបត្តិ ន វិញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាបមាណេន វា ឯត្ថ អាបត្តិ គហេតព្ពា. លជ្ជិភិក្ខុនាតិ លជ្ជិនាបិ, បគេវ អលជ្ជិនា មត្តិកុទ្ធរណាទីសុ ការាបិតេសូតិ អធិប្បាយោ. នវសស្សេតិ អកតបុព្ពេ កេទារេ. ‘‘កហាបណេ’’តិ ឥមិនា ធញ្ញុដ្ឋាបនេ តស្សេវ អកប្បិយន្តិ ទស្សេតិ, ធញ្ញុដ្ឋាបនេ ចស្ស បយោគេបិ ទុក្កដមេវ, ន កហាបណុដ្ឋាបនេ វិយ.

‘‘កសថ វបថា’’តិ វចនេ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយំ សិយាតិ អាហ ‘‘អវត្វា’’តិ. ឯត្តកោ នាម ភាគោតិ ឯត្ថ ឯត្តកោ កហាបណោតិ ឥទម្បិ សន្ធាយ វទតិ. តថា វុត្តេបិ ហិ តទា កហាបណានំ អវិជ្ជមានត្តា អាយតិំ ឧប្បន្នំ អញ្ញេសំ វដ្ដតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ តំ អកប្បិយ’’ន្តិ. តស្ស បន សព្ពបយោគេសុ, បរិភោគេសុបិ ទុក្កដំ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញបរិភោគេ ឯវ អាបត្តិ, ន បុព្ពបយោគេ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, យេន មិននរក្ខណាទិបយោគេន បច្ឆា ធញ្ញបរិភោគេ អាបត្តិ ហោតិ, តស្ស បយោគស្ស ករណេ អនាបត្តិយា អយុត្តត្តា. បរិយាយកថាយ បន សព្ពត្ថ អនាបត្តិ. តេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ និយមវចនេ អកប្បិយំ វុត្តំ, កហាបណវិចារណេបិ ឯសេវ នយោ. វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថីតិ វត្តព្ពន្តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ.

វនំ ទម្មិ…បេ… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ និវាសដ្ឋានត្តា បុគ្គលស្សាបិ សុទ្ធចិត្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. សីមំ ទេមាតិ វិហារសីមាទិសាធារណវចនេន វុត្តត្តា ‘‘វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

‘‘វេយ្យាវច្ចករ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេបិ បុគ្គលស្សបិ ទាសំ គហេតុំ វដ្ដតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អារាមិក’’ន្តិ (បារា. ៦១៩; មហាវ. ២៧០) វិសេសេត្វា អនុញ្ញាតត្តា, តញ្ច ខោ បិលិន្ទវច្ឆេន គហិតបរិភុត្តក្កមេន, ន គហដ្ឋានំ ទាសបរិភោគក្កមេន. ខេត្តាទយោ បន សព្ពេ សង្ឃស្សេវ វដ្ដន្តិ បាឡិយំ បុគ្គលិកវសេន គហេតុំ អននុញ្ញាតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) សុត្តន្តេសុ អាគតបដិក្ខេបោ ភគវតា អាបត្តិយាបិ ហេតុភាវេន កតោតិ ភគវតោ អធិប្បាយំ ជានន្តេហិ សង្គីតិមហាថេរេហិ ខេត្តបដិគ្គហណាទិនិស្សិតោ អយំ សព្ពោបិ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ. កប្បិយការកស្ស និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិ វាយាមោ, តេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.

២. កោសិយវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. ទុតិយស្ស បឋមេ បាឡិយំ កោសិយការកេតិ កោសការកបាណានំ កោសតោ និព្ពត្តត្តា កោសិយេន សុត្តេន វត្ថាទិំ ករោន្តេ. សង្ឃាតន្តិ វិនាសំ.

៥៤៤. ‘‘អវាយិម’’ន្តិ វុត្តត្តា វាយិត្វា ករណេ អនាបត្តិ. មិស្សេត្វាតិ ឯឡកលោមេហិ មិស្សេត្វា. បដិលាភេនាតិ បរិនិដ្ឋានេន ‘‘បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៤៥) វុត្តត្តា, កោសិយមិស្សកតា, អត្តនោ អត្ថាយ សន្ថតស្ស ករណការាបនំ, បដិលាភោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៤៧-៥៥២. ទុតិយញ្ច តតិយញ្ច ឧត្តានមេវ. តត្ថ បន ឱទាតាទិមិស្សកសញ្ញាយ សុទ្ធកាឡកានញ្ញេវ សន្ថតស្ស ករណវសេន ចេត្ថ ទ្វេភាគតោ អធិកេសុ សុទ្ធកាឡកេសុ អនធិកសញ្ញាយ សន្ថតស្ស ករណវសេន ច អចិត្តកតា វេទិតព្ពា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥៧. ចតុត្ថេ ហទ ករីសុស្សគ្គេ, មិហ សេចនេតិ ធាតុអត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘វច្ចម្បិ បស្សាវម្បិ ករោន្តី’’តិ. ឩនកឆព្ពស្សេសុ អតិរេកឆព្ពស្សសង្កិតាទិវសេនេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥. បញ្ចមេ តត្ថ សន្ទិស្សិស្សតីតិ សកាយ កតិកាយ អយុត្តការិតាវសេន វិញ្ញូហិ សន្ទិស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. អរញ្ញកង្គាទីនិ តីណិ បាឡិយំ សេនាសនាទិបច្ចយត្តយស្ស អាទិអង្គវសេន វុត្តានិ, សេសានិបិ តេ សមាទិយិំសុ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ.

៥៦៦. បិហយន្តាតិ បត្ថយន្តា. សន្ថតស្ស អវាយិមត្តា, សេនាសនបរិក្ខារត្តា ច ចីវរតា, អធិដ្ឋាតព្ពតា ច នត្ថីតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ, វិបល្លាសសញ្ញាយាតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ឥទំ និសីទនសន្ថតំ នាម នវសុ ចីវរេសុ និសីទនចីវរមេវ, នាញ្ញំ. និសីទនសិក្ខាបទេបិ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វិយ ‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’តិ ច អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តេ បទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករីយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតី’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣១) ច វុត្តត្តា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ឥធ បមាណនិយមស្ស អវុត្តត្តា, សន្ថតស្ស ច អវាយិមចីវរត្តា, អធិដ្ឋានុបគត្តាភាវា អដ្ឋកថាយំ អវុត្តត្តា ច. និសីទនចីវរំ បន ឆន្នំ ចីវរានំ ខណ្ឌបិលោតិកានិ បមាណយុត្តមេវ សន្ថរិត្វា សន្ថតំ វិយ ករោន្តិ. តេនេវ ‘‘សន្ថតសទិស’’ន្តិ សទិសគ្គហណំ កតំ, តស្មា តទេវ ចីវរំ អធិដ្ឋានុបគញ្ច, ន ឥទន្តិ គហេតព្ពំ.

៥៦៧. សុគតវិទត្ថិកំ អនាទាយ អាទិយន្តិសញ្ញាយ, សុគតវិទត្ថិឩនេ អនូនន្តិសញ្ញាយ ច វសេនេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា. វិតានាទីនញ្ញេវ អត្ថាយ ករណេ អនាបត្តិវចនតោ និបជ្ជនត្ថាយ ករោតោបិ អាបត្តិ ឯវ. បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ កោសិយេសុ សុទ្ធកាឡកានញ្ច វត្ថូនំ អកប្បិយត្តា វុត្តំ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥៤៥, ៥៥០) តត្ថ តត្ថ វុត្តំ, ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ចតុត្ថេ អញ្ញស្សត្ថាយ ករណេបិ អនាបត្តិ, បញ្ចមេ តត្ថ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និស្សដ្ឋទានវចនតោ បន គហណេ ទោសោ នត្ថិ, បរិភុញ្ជនេ ច វិជដេត្វា កប្បិយវសេន កតេ ន ទោសោ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧២. ឆដ្ឋេ បាឡិយំ ‘‘អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សា’’តិ ឥទំ វត្ថុវសេន វុត្តំ. និវាសដ្ឋានេ លទ្ធានិបិ តិយោជនតោ បរំ ហរិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. អសន្តេ ហារកេតិ អនុរូបតោ វុត្តំ. សន្តេបិ ហារកេ ហរតោ នត្ថិ ទោសោ. អាបត្តិយេវាតិ អនាណត្តេន ហដត្តា. បក្ខទ្វយស្សបិ ការណមាហ ‘‘សឧស្សាហត្តា’’តិ, អនុបរតគមនិច្ឆត្តាតិ អត្ថោ. សុទ្ធចិត្តបក្ខស្សេវ ការណមាហ ‘‘អចិត្តកត្តា’’តិ. ន សមេតីតិ ‘‘អនាបត្តិ, អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ ឯត្តកស្សេវ បរិហរណេ វុត្តត្តា. អគច្ឆន្តេតិ ឋិតេ. ហេដ្ឋាតិ ភូមិយា.

៥៧៥. តំ ហរន្តស្សាតិ បឋមំ បដិលាភដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ តិយោជនតោ ឧទ្ធំ ហរន្តស្សាតិ អត្ថោ. តថា ហរន្តស្ស ហិ ចោរេហិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទិន្នដ្ឋានតោ តិយោជនំ ហរិតុំ វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘មាតិកាដ្ឋកថាយំ អង្គេសុ ‘បឋមប្បដិលាភោ’តិ វុត្តត្តា ទុតិយបដិលាភដ្ឋានតោ តិយោជនាតិក្កមេបិ អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ទុតិយបដិលាភស្សាបិ បដិលាភដ្ឋានេ បវិសនតោ វាសត្ថាយ គមនដ្ឋានតោ បុន គមនេ វិយ. កាយពន្ធនាទីនន្តិ ទ្វិបដលកាយពន្ធនាទីនំ អន្តរេ បក្ខិត្តំ បសិព្ពកេ បក្ខិត្តសទិសំ, ន កតភណ្ឌន្តិ វុត្តំ, តថា និធានមុខន្តិ. អកតភណ្ឌតា, បឋមប្បដិលាភោ, តិយោជនាតិក្កមនំ, អាហរណបច្ចាហរណំ, អវាសាធិប្បាយតាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨១. សត្តមេ បាឡិយំ អនាបត្តិវារេ អបរិភុត្តំ កតភណ្ឌំ ធោវាបេតីតិ ឯត្ថ បរិភុត្តស្ស កម្ពលាទិកតភណ្ឌស្ស ធោវាបនំ បុរាណចីវរធោវាបនសិក្ខាបទេន អាបត្តិករន្តិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អបរិភុត្តំ កតភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៤. អដ្ឋមេ សុវណ្ណមយកហាបណេន កហាបណោបិ រជតេ ឯវ សង្គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘សោវណ្ណមយោ វា’’តិ. រូបិយមយោ វាតិ រជតេន រូបំ សមុដ្ឋបេត្វា កតកហាបណោ. បាកតិកោ នាម ឯតរហិ បកតិកហាបណោ.

ឥច្ចេតំ សព្ពម្បីតិ សិក្ខាបទេន, វិភង្គេន ច វុត្តំ សព្ពម្បិ និទស្សេតិ. តស្ស ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថូតិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធោ, ន បន អនន្តរេន ‘‘រជត’’ន្តិ បទេន. ឥទានិ តំ ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថុំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘រជត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា រជតមាសកោវ វុត្តោ, ន កេវលំ រជតំ, តថាបិ សិក្ខាបទេ ‘‘ជាតរូបរជត’’ន្តិ បទេនេវ វុត្តន្តិ តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘រជត’’ន្តិ ឥទំ វិសុំ វុត្តំ. បទភាជនេ បន មាតិកាបទេនេវ សិទ្ធត្តា តំ អវត្វា តេន សហ សង្គយ្ហមានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘រជតំ នាម កហាបណោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ជាតរូបមាសកោតិ សុវណ្ណមយកហាបណោ. វុត្តប្បភេទោតិ ‘‘រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា’’តិអាទិនា វុត្តប្បភេទោ. បដោវ បដកោ, វត្ថំ. ទុក្កដមេវាតិ បដិគ្គាហកស្សេវ បដិគ្គហណបច្ចយា ទុក្កដំ, បរិភោគេ បន បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតានំ ធញ្ញវិរហិតមុត្តាទីនំ ការណា ឧប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ សព្ពេសម្បិ ទុក្កដមេវ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញម្បិ បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតំ មុត្តាទិខេត្តាទិ វិយ សព្ពេសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, កេវលំ សង្ឃិកភូមិយំ កប្បិយវោហារេន ច ឧប្បន្នស្ស ធញ្ញស្ស វិចារណមេវ សន្ធាយ ‘តស្សេវេតំ អកប្បិយ’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ឯកោ សតំ វា សហស្សំ វាតិអាទិ រូបិយេ ហេដ្ឋិមកោដិយា បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពមេវា’’តិ ទស្សេតុំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ វុត្តេ ឧគ្គណ្ហាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥធ និក្ខិបាហីតិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. កប្បិយញ្ច…បេ… ហោតីតិ យស្មា អសាទិតត្តា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយា វដ្ដន្តិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ សតិ តតោ ឧប្បន្នម្បិ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិត’’ន្តិ ឥមិនា ចេតាបិតំ ចេ, នត្ថិ បរិភោគូបាយោ ឧគ្គហេត្វា អនិស្សដ្ឋរូបិយេន ចេតាបិតត្តា. ឦទិសញ្ហិ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជនំ កត្វាវ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា និស្សគ្គិយវត្ថុំ បដិគ្គហេត្វាបិ ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃេ និស្សដ្ឋំ កប្បិយការកេហិ និស្សដ្ឋរូបិយំ បរិវត្តេត្វា អានីតកប្បិយភណ្ឌសទិសំ ហោតិ, តស្មា វិនាវ ឧបាយំ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ បត្តចតុក្កាទិកថាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) ន សមេតិ. តត្ថ រូបិយេន បរិវត្តិតបត្តស្ស អបរិភោគោវ ទស្សិតោ, ន និស្សជ្ជនវិធានន្តិ. ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ កប្បិយការកេហិ វឌ្ឍិយា បយោជនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកប្បិយន្តិ តេន វត្ថុនា គហិតត្តា វុត្តំ.

៥៨៥. ‘‘បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេនា’’តិ ឥទំ និរបេក្ខភាវទស្សនបរន្តិ វេទិតព្ពំ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ បរិយាយាទិនា អភូតារោចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេយ្យបរិភោគោតិ បច្ចយសាមិនា ភគវតា អននុញ្ញាតត្តា វុត្តំ. ឥណបរិភោគោតិ ភគវតា អនុញ្ញាតម្បិ កត្តព្ពំ អកត្វា បរិភុញ្ជនតោ វុត្តំ, តេន ច បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វិបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរិភោគេ. បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ យោជនា. ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្ត’’ន្តិអាទិនាបិ អតីតបច្ចវេក្ខណា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ ឧទកបតនដ្ឋានតោ អន្តោបវេសនេសុ, និសីទនសយនេសុ ច. សតិបច្ចយតា វដ្ដតីតិ បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច បច្ចវេក្ខណាសតិ អវស្សំ លទ្ធព្ពាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សតិបច្ចយតា បច្ចយេ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស ការណេ សតី’’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ, តេសម្បិ បច្ចយេ សតីតិ បច្ចយសព្ភាវសល្លក្ខណេ សតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បច្ចយសព្ភាវមត្តេន សីលស្ស អសុជ្ឈនតោ. ‘‘បរិភោគេ អករោន្តស្សេវ អាបត្តី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ភេទោ ទស្សិតោ, ន បច្ចយសន្និស្ស្សិសីលស្ស, តស្ស អតីតបច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈនតោ. ឯតស្មិំ, បន សេសបច្ចយេសុ ច ឥណបរិភោគាទិវចនេន បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្សេវ ភេទោតិ ឯវមិមេសំ នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ វិសុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ទេសនាទីហិ, សោធីយតីតិ វា សុទ្ធិ, ចតុព្ពិធសីលំ. តេនាហ ‘‘ទេសនាយ សុជ្ឈនតោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ទេសនាគ្គហណេន វុដ្ឋានម្បិ ឆិន្នមូលានំ អភិក្ខុតាបដិញ្ញាបិ សង្គហិតា. ឆិន្នមូលានម្បិ ហិ បារាជិកាបត្តិវុដ្ឋានេន ហេដ្ឋា បរិរក្ខិតំ ភិក្ខុសីលំ វិសុទ្ធំ នាម ហោតិ, តេន តេសំ មគ្គបដិលាភោបិ សម្បជ្ជតិ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. សត្តន្នំ សេក្ខានន្តិ ឯត្ថ កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ សង្គហិតា តេសំ អាណណ្យបរិភោគស្ស ទាយជ្ជបរិភោគេ សង្គហិតត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មទាយាទសុត្តន្តិ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៩) បវត្តំ សុត្តំ. តត្ថ មា មេ អាមិសទាយាទាតិ ឯវំ មេ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ តថា វុត្តត្ថសាធកំ ហោតិ.

លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោតិ ធម្មាមិសវសេន មិស្សភាវោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុ អាសង្កា នាម ន កាតព្ពា, ទិដ្ឋសុតាទិការណេ សតិ ឯវ កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សចេ ន ឱរមតីតិ អគតិគមនេន ធម្មាមិសបរិភោគតោ ន ឱរមតិ. ‘‘អាបត្តិ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ អលជ្ជីនំ ធម្មេន ឧប្បន្នបច្ចយំ, ធម្មកម្មញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. តេសម្បិ ហិ កុលទូសនាទិសមុប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ, វគ្គកម្មាទិំ ករោន្តានញ្ច អាបត្តិ ឯវ.

‘‘ធម្មិយាធម្មិយបរិភោគោ បច្ចយវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ហេដ្ឋា លជ្ជិបរិភោគោ បច្ចយវសេន ច ឯកកម្មាទិវសេន ច វុត្តោ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ចោទកចុទិតកភាវេ ឋិតា ទ្វេ អលជ្ជិនោ ធម្មបរិភោគម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) វុត្តា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ ធម្មាមិសបរិភោគេ វិរោធាភាវា. លជ្ជីនមេវ ហិ អលជ្ជិនា សហ តទុភយបរិភោគា ន វដ្ដន្តីតិ.

ធម្មបរិភោគោតិ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៥, ៩២, ១៧២) វុត្តសំវាសោ ចេវ និស្សយគ្គហណទានាទិកោ សព្ពោ និរាមិសបរិភោគោ ច វេទិតព្ពោ. ‘‘ន សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា លជ្ជិនោ អលជ្ជិបគ្គហេ អាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឥតរោបីតិ លជ្ជីបិ. តស្សាបិ អត្តានំ បគ្គណ្ហន្តស្ស អលជ្ជិនោ, ឥមិនា ច លជ្ជិនោ វណ្ណភណនាទិលាភំ បដិច្ច អាមិសគរុកតាយ វា គេហសិតបេមេន វា តំ អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហន្តោ លជ្ជី សាសនំ អន្តរធាបេតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ គហដ្ឋាទីសុ ឧបត្ថម្ភិតោ អលជ្ជី ពលំ លភិត្វា បេសលេ អភិភវិត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ ករោតីតិ.

‘‘ធម្មបរិភោគោបិ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា អាមិសបរិភោគតោ ធម្មបរិភោគោវ គរុកោ, តស្មា អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អលជ្ជុស្សន្នតាយ សាសនេ ឱសក្កន្តេ, លជ្ជីសុ ច អប្បហោន្តេសុ អលជ្ជិម្បិ បកតត្តំ គណបូរកំ គហេត្វា ឧបសម្បទាទិករណេន ចេវ កេចិ អលជ្ជិនោ ធម្មាមិសបរិភោគេន សង្គហេត្វា សេសាលជ្ជិគណស្ស និគ្គហេន ច សាសនំ បគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ ឯវ.

កេចិ បន ‘‘កោដិយំ ឋិតោ គន្ថោតិ វុត្តត្តា គន្ថបរិយាបុណនមេវ ធម្មបរិភោគោ, ន ឯកកម្មាទិ. តស្មា អលជ្ជីហិបិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឯកកម្មាទីសុ ពហូសុ ធម្មបរិភោគេសុ អលជ្ជិនាបិ សទ្ធិំ កត្តព្ពាវត្ថាយុត្តំ ធម្មបរិភោគំ ទស្សេតុំ ឥធ និទស្សនវសេន គន្ថស្សេវ សមុទ្ធដត្តា. ន ហិ ឯកកម្មាទិកោ វិធិ ធម្មបរិភោគោ ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ អនាមិសត្តា ធម្មាមិសេសុ អបរិយាបន្នស្ស កស្សចិ អភាវា. តេនេវ អដ្ឋសាលិនិយំ ធម្មបដិសន្ធារកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥១)‘‘កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ, ធម្មោ វាចេតព្ពោ…បេ… អព្ភានវុដ្ឋានមានត្តបរិវាសា ទាតព្ពា, បព្ពជ្ជារហោ បព្ពាជេតព្ពោ, ឧបសម្បទារហោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អយំ ធម្មបដិសន្ធារោ នាមា’’តិ ឯវំ សង្ឃកម្មាទិបិ ធម្មកោដ្ឋាសេ ទស្សិតំ. តេសុ បន ធម្មកោដ្ឋាសេសុ យំ គណបូរណាទិវសេន អលជ្ជិនោ អបេក្ខិត្វា ឧបោសថាទិ វា តេសំ សន្តិកា ធម្មុគ្គហណនិស្សយគ្គហណាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ចេវ បរិភោគោ ចាតិ ធម្មបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, ឯតំ តថារូបបច្ចយំ វិនា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ករោន្តស្ស អលជ្ជិបរិភោគោ ច ហោតិ ទុក្កដញ្ច. យំ បន អលជ្ជិសតំ អនបេក្ខិត្វា តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មំ វា បរិវាសាទិឧបការកម្មំ វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ឯវ, នោ បរិភោគោ. ឯតំ អនុរូបានំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាមិសទានំ វិយ អាបត្តិ នត្ថិ. និស្សយទានម្បិ តេរសសម្មុតិទានាទិ ច វត្តបដិវត្តសាទិយនាទិបរិភោគស្សាបិ ហេតុត្តា ន វដ្ដតិ.

យោ បន មហាអលជ្ជី ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុ សាសនំ ករោតិ, តស្ស សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ឧបសម្បទាទិឧបការកម្មម្បិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ ច កាតុំ ន វដ្ដតិ, អាបត្តិ ឯវ ហោតិ, និគ្គហកម្មមេវ កាតព្ពំ. តេនេវ អលជ្ជិបគ្គហោបិ បដិក្ខិត្តោ. ធម្មាមិសបរិភោគវិវជ្ជនេនាបិ ហិ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ អធិប្បេតោ, សោ ច បេសលានំ ផាសុវិហារសទ្ធម្មដ្ឋិតិវិនយានុគ្គហាទិអត្ថាយ ឯតទត្ថត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា. តស្មា យំ យំ ទុម្មង្កូនំ ឧបត្ថម្ភាយ បេសលានំ អផាសុវិហារាយ សទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, តំ សព្ពម្បិ បរិភោគោ វា ហោតុ អបរិភោគោ វា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ករោន្តា សាសនំ អន្តរធាបេន្តិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ. ធម្មាមិសបរិភោគេសុ ចេត្ថ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោ ឯវ បេសលានំ អផាសុវិហារសទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, ន តថា អាមិសបរិភោគោ. ន ហិ អលជ្ជីនំ បច្ចយបរិភោគមត្តេន បេសលានំ អផាសុវិហារាទិ ហោតិ, យថាវុត្តធម្មបរិភោគេន បន ហោតិ, តប្បរិវជ្ជនេន ច ផាសុវិហារាទយោ. តថា ហិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមា អលជ្ជិបុគ្គលា ឧបោសថាទីសុ បវិដ្ឋា ‘‘តុម្ហេ កាយទ្វារេ, វចីទ្វារេ ច វីតិក្កមំ ករោថា’’តិអាទិនា ភិក្ខូហិ វត្តព្ពា ហោន្តិ, យថា វិនយញ្ច អតិដ្ឋន្តា សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន សុដ្ឋុ និគ្គហេតព្ពា, តថា អកត្វា តេហិ សហ សំវសន្តាបិ អលជ្ជិនោវ ហោន្តិ ‘‘ឯកោបិ អលជ្ជី អលជ្ជិសតម្បិ ករោតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥). យទិ ហិ តេ ឯវំ ន និគ្គហិតា សិយុំ, សង្ឃេ កលហាទិំ វឌ្ឍេត្វា ឧបោសថាទិសាមគ្គីកម្មបដិពាហនាទិនា បេសលានំ អផាសុំ កត្វា កមេន តេ ទេវទត្តវជ្ជិបុត្តកាទយោ វិយ បរិសំ វឌ្ឍេត្វា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ធម្មតោ វិនយតោ ទីបេន្តា សង្ឃភេទាទិម្បិ កត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ អន្តរធាបេយ្យុំ, តេសុ បន សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបាយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ…បេ… ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៣៩).

តស្មា ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោវ អាមិសបរិភោគតោបិ អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោ, អាបត្តិករោ ច សទ្ធម្មបរិហានិហេតុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តីតិ ឯវំ អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ សង្ឃកម្មាករណស្ស អដ្ឋកថាយំ បកាសិតត្តាបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ, តថា បរិវត្តលិង្គស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខុនុបស្សយំ គច្ឆន្តស្ស បដិបត្តិកថាយំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតិ…បេ… អលជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, សង្គហំ បន ករោន្តិ, តាបិ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ លព្ភតី’’តិ ឯវំ អលជ្ជិនីសុ ទុតិយិកាគហណាទីសុ សំវាសាបត្តិបរិហារាយ នទីបារគមនាទិគរុកាបត្តិដ្ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា តតោបិ អលជ្ជិសំវាសាបត្តិ ឯវ សទ្ធម្មបរិហានិហេតុតោ គរុកតរាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ លហុកាបត្តិដ្ឋានំ, អនាបត្តិដ្ឋានំ វា បរិហរិតុំ គរុកាបត្តិដ្ឋានវីតិក្កមំ អាចរិយា អនុជានន្តិ, តថា អសំវាសបទស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេហិបិ លជ្ជិបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខាតា នាម. ឯត្ថ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តិ, ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតិ, តស្មា តានិ សព្ពានិបិ គហេត្វា ឯសោ សំវាសោ នាមា’’តិ ឯវំ លជ្ជីហេវ ឯកកម្មាទិសំវាសោ វដ្ដតីតិ បកាសិតោ.

យទិ ឯវំ, កស្មា អសំវាសិកេសុ អលជ្ជី ន គណិតោតិ? នាយំ វិរោធោ, យេ គណបូរកេ កត្វា កតំ កម្មំ កុប្បតិ, តេសំ បារាជិកាទិអបកតត្តានញ្ញេវ អសំវាសិកត្តេ គហិតត្តា. អលជ្ជិនោ បន បកតត្តភូតាបិ សន្តិ, តេ ចេ គណបូរណា ហុត្វា កម្មំ សាធេន្តិ, កេវលំ កត្វា អគតិគមនេន ករោន្តានំ អាបត្តិករា ហោន្តិ សភាគាបត្តិអាបន្នា វិយ អញ្ញមញ្ញំ. យស្មា អលជ្ជិតញ្ច លជ្ជិតញ្ច បុថុជ្ជនានំ ចិត្តក្ខណបដិពទ្ធំ, ន សព្ពកាលិកំ. សញ្ចិច្ច ហិ វីតិក្កមចិត្តេ ឧប្បន្នេ អលជ្ជិនោ ‘‘ន បុន ឦទិសំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន លជ្ជិនោ ច ហោន្តិ, តេសុ ច យេ បេសលេហិ ឱវទិយមានាបិ ន ឱរមន្តិ, បុនប្បុនំ វីតិក្កមន្តិ, តេ ឯវ អសំវសិតព្ពា, ន ឥតរេ លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តត្តា. តស្មាបិ អលជ្ជិនោ អសំវាសិកេសុ អគណេត្វា តប្បរិវជ្ជនត្ថំ សោធេត្វាវ ឧបោសថាទិករណំ អនុញ្ញាតំ. តថា ហិ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថករណស្ស អយុត្តតា បកាសិតា, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ សោ អាវិករេយ្យ…បេ… ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) ឯវំ អលជ្ជិម្បិ លជ្ជិធម្មេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧបោសថករណប្បការោ ច វុត្តោ, ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា…បេ… បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ’’តិ (បារា. ៤៤២, ៤៥៨, ៦៦២; បាចិ. ៥៥១, ៥៧៥, ៦៥៥) ច បារិសុទ្ធិឧបោសថេ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ ភន្តេ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ឯវំ ឧបោសថំ ករោន្តានំ បរិសុទ្ធតា ច បកាសិតា, វចនមត្តេន អនោរមន្តានញ្ច ឧបោសថបវអារណដ្ឋបនវិធិ ច វុត្តា, សព្ពថា លជ្ជិធម្មំ អនោក្កមន្តេហិ សំវាសស្ស អយុត្តតាយ និស្សយទានគ្គហណបដិក្ខេបោ, តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មករណញ្ច ឧក្ខេបនីយកម្មករណេន សានុវត្តកបរិសស្ស អលជ្ជិស្ស អសំវាសិកត្តបាបនវិធិ ច វុត្តា. តស្មា យថាវុត្តេហិ សុត្តនយេហិ, អដ្ឋកថាវចនេហិ ច បកតត្តេហិបិ អបកតត្តេហិបិ សព្ពេហិ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិសំវាសោ ន វដ្ដតិ, ករោន្តានំ អាបត្តិ ឯវ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហត្ថាយេវ សព្ពសិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តត្តាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ ទុតិយសង្គីតិយំ បកតត្តាបិ អលជ្ជិនោ វជ្ជិបុត្តកា យសត្ថេរាទីហិ មហន្តេន វាយាមេន សង្ឃតោ វិយោជិតា. ន ហិ តេសុ បារាជិកាទិអសំវាសិកា អត្ថិ តេហិ ទីបិតានំ ទសន្នំ វត្ថូនំ (ចូឡវ. ៤៥២) លហុកាបត្តិវិសយត្តា.

តស្ស បន សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ. ខរបត្តន្តិ ខរសង្ខាតំ សុវណ្ណបតិរូបកំ វត្ថុ. ទាយកេហិ អសតិយា ទិន្នំ រូបិយំ តេហិ បុន សកសញ្ញាយ គណ្ហន្តេ អទាតុំ, និស្សគ្គិយវត្ថុំ គណ្ហាហីតិ ទាតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តវ ចោឡកំ បស្សាហី’’តិ. ឯវំ វត្វាបិ បន នដ្ឋវត្ថុស្មិំ វិយ និស្សជ្ជិតព្ពាភាវេបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពាវ. អសតិយាបិ ហិ តំ វត្ថុំ វត្ថាទិនា សហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥទំ ទេមី’’តិ ទិន្នំ, តទា បរិច្ចាគសព្ភាវតោ ទានមេវ ហោតិ ‘‘អប្បគ្ឃំ ទស្សាមី’’តិ មហគ្ឃស្ស ទានេ វិយ. បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ច អសតិយា ទិយ្យមានត្តេ ញាតេបិ អទិន្នាទានំ ន ហោតិ ទាយកេហិ ទិន្នត្តា, តស្មា រូបិយំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ឦទិសំ នាម ន ហោតិ, តេនេវ ចេត្ថ ‘តវ ចោឡកំ បស្សា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ នោ នក្ខមតិ, វីមំសិតព្ពំ.

៥៨៦. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ សិយា កិរិយត្តំ, សិយា អកិរិយត្តញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៧. នវមេ ជាតរូបាទិចតុព្ពិធនិស្សគ្គិយវត្ថុ ឥធ រូបិយគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘ជាតរូបរជតបរិវត្តន’’ន្តិ. បដិគ្គហិតបរិវត្តនេតិ កប្បិយវោហារេន, អកប្បិយវោហារេន វា បដិគ្គហិតស្ស រូបិយស្ស បរិវត្តនេ.

៥៨៩. បាឡិយំ ឃនកតន្តិ ឥដ្ឋកាទិ. រូបិយំ នាម សត្ថុវណ្ណោតិអាទីសុ កិញ្ចាបិ កេវលំ រជតំ ន គហិតំ, តថាបិ រូបិយបទេនេវ តំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សុទ្ធោ រូបិយសំវោហារោ ឯវ វុត្តោតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិអាទិម្ហិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមាតិ បាឋសេសោ.

៥៩១. បាឡិយំ រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិ អត្តនា ទិយ្យមានំ សកសន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបិយំ ចេតាបេតីតិ បរសន្តកំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តត្ថ អរូបិយ-សទ្ទេន ទុក្កដវត្ថុម្បិ សង្គណ្ហាតិ. បច្ឆិមេ បន តិកេ ‘‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមស្មិញ្ច តិកេ អរូបិយ-សទ្ទេន កប្បិយវត្ថុយេវ គហិតំ, ន មុត្តាទិទុក្កដវត្ថុ អន្តេ ‘‘បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា. កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថុ ន គហិតំ, តថាបិ ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ, កប្បិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុញ្ច បរិវត្តយតោ ទុក្កដំ, នយតោ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តញ្ច ទុក្កដវត្ថុម្ហិ តថសញ្ញាយ វា អតថសញ្ញាយ វា វិមតិយា វា បរិវត្តេន្តស្សបិ ហោតិយេវ អចិត្តកត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស. បញ្ចន្នំ សហាតិ បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សហ.

ឥទានិ ‘‘និស្សគ្គិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថស្ស បាឡិយំ សរូបេន អនាគតត្តេបិ នយតោ លព្ភមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យស្មា រូបិយេន បរិវត្តិតំ អរូបិយំ និស្សដ្ឋម្បិ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយត្តា និស្សគ្គិយមេវ ន ហោតិ និស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពស្សេវ និស្សជ្ជិតព្ពតោ, កេវលំ បន ឥទំ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយមេវ បរិវត្តកេន ទេសេតព្ពំ, តស្មា ‘‘រូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិ តិកោ ភគវតា ន វុត្តោ, តីសុបិ បទេសុ បរិវត្តិយមានស្ស អរូបិយត្តេន និស្សគ្គិយវចនាយោគា រូបិយស្សេវ និស្សជ្ជិតព្ពតោ. រូបិយស្សេវ ហិ និស្សដ្ឋស្ស អារាមិកាទីហិ បដិបជ្ជនវិធិ បាឡិយំ ទស្សិតោ, ន អរូបិយស្ស. តស្មា បាចិត្តិយមត្តសម្ភវទស្សនត្ថមេវ បនេត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អវុត្តោបិ អយំ…បេ… តិកោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, ន បន តស្ស វត្ថុនោ និស្សគ្គិយតាទស្សនត្ថំ. តេនេវ បត្តចតុក្កេ ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយំ កាតុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ. អត្តនោ វា ហីតិអាទិ ទុតិយតិកានុលោមេនេវ តតិយត្តិកស្ស សិជ្ឈនប្បការំ សមត្ថេតុំ វុត្តំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យស្មា ហិ យថា អត្តនោ អរូបិយេន បរស្ស រូបិយំ ចេតាបេន្តស្ស ឯកស្មិំ អន្តេ រូបិយសម្ភវតោ ‘‘រូបិយសំវោហារោ កតោ ឯវ ហោតី’’តិ ទុតិយត្តិកោ វុត្តោ, ឯវំ អត្តនោ រូបិយេន បរស្ស អរូបិយំ ចេតាបេន្តស្សាបិ ហោតីតិ តតិយោ តិកោ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ, សោ បន ទុតិយត្តិកេនេវ ឯកតោ រូបិយបក្ខសាមញ្ញេន សិជ្ឈតីតិ បាឡិយំ ន វុត្តោតិ. តត្ថ ឯកន្តេន រូបិយបក្ខេតិ ឯកេន អន្តេន រូបិយបក្ខេ, ‘‘ឯកតោ រូបិយបក្ខេ’’តិ វា បាឋោ.

ឥទានិ ទុតិយត្តិកេ អរូបិយបទស្ស អត្ថភូតេសុ ទុក្កដវត្ថុកប្បិយវត្ថូសុ ទុក្កដវត្ថុនា រូបិយាទិបរិវត្តនេ អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្កដវត្ថុនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុន្តិអាទិ បន ទុក្កដវត្ថុនា បរិវត្តនប្បសង្គេ បាឡិយំ អវុត្តស្សាបិ អត្ថស្ស នយតោ លព្ភមានតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ឥមិនាតិ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេន, តេន ច ទុក្កដស្ស អចិត្តកតម្បិ ទស្សេតិ. អញ្ញត្រ សហធម្មិកេហីតិ ‘‘បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ វចនតោ វុត្តំ, តេនាបិ កយវិក្កយសិក្ខាបទស្ស កប្បិយវត្ថុនិស្សិតតំ ឯវ សាធេតិ. ឥមំ…បេ… រូបិយចេតាបនញ្ច សន្ធាយ វុត្តន្តិ បកតេន សម្ពន្ធោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. តត្ថាតិ កយវិក្កយសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៩៣).

ឯវំ ទុក្កដវត្ថុនា រូបិយាទិបរិវត្តនេ អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កប្បិយវត្ថុនាបិ ទស្សេតុំ ‘‘កប្បិយវត្ថុនា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តេនេវាតិ កប្បិយវត្ថុនា ឯវ. ‘‘រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. មុត្តាទិទុក្កដវត្ថុម្បិ ឧគ្គហេត្វា ការិតម្បិ បញ្ចន្នម្បិ ន វដ្ដតិ ឯវ. សមុដ្ឋាបេតីតិ សយំ គន្ត្វា, ‘‘ឥមំ កហាបណាទិំ កម្មការានំ ទត្វា ពីជំ សមុដ្ឋាបេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញំ អាណាបេត្វា វា សមុដ្ឋាបេតិ. មហាអកប្បិយោតិ អត្តនាវ ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសិតត្តា អញ្ញស្ស មូលសាមិកស្ស អភាវតោ វុត្តំ. សោ ហិ ចោរេហិ អច្ឆិន្នោបិ បុន លទ្ធោ ជានន្តស្ស កស្សចិបិ ន វដ្ដតិ. យទិ ហិ វដ្ដេយ្យ, តឡាកាទីសុ វិយ អច្ឆិន្នោ វដ្ដតីតិ អាចរិយា វទេយ្យុំ. ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេនាតិ សង្ឃេ និស្សជ្ជនេន, ចោរាទិអច្ឆិន្ទនាទិនា ច កប្បិយំ កាតុំ ន សក្កា, ឥទញ្ច តេន រូបេន ឋិតំ, តម្មូលិកេន វត្ថុមុត្តាទិរូបេន ឋិតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ទុក្កដវត្ថុម្បិ ហិ តម្មូលិកកប្បិយវត្ថុញ្ច ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន តេន រូបេន កប្បិយំ កាតុំ. យទិ បន សោ ភិក្ខុ តេន កប្បិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុនា បុន រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, តំ រូបិយំ និស្សជ្ជាបេត្វា អញ្ញេសំ កប្បិយំ កាតុម្បិ សក្កា ភវេយ្យាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បត្តំ កិណាតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមិនា កហាបណាទិនា កម្មារកុលតោ បត្តំ កិណិត្វា ឯហី’’តិ អារាមិកាទីហិ កិណាបនម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ រាជសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯត្តកេហិ កហាបណេហិ សាដកេ អាហរ, ឯត្តកេហិ យាគុអាទីនិ សម្បាទេហីតិ វទតិ, យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) វុត្តំ. ឥមិនា បន វចនេន យំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទំ ‘‘អនាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ. ន កេវលញ្ច ឥមិនា, បាឡិយាបិ តំ ន សមេតិ. បាឡិយញ្ហិ និស្សដ្ឋរូបិយេន អារាមិកាទីហិ សប្បិយាទិំ បរិវត្តាបេតុំ ‘‘សោ វត្តព្ពោ ‘អាវុសោ, ឥមំ ជានាហី’តិ. សចេ សោ ភណតិ ‘ឥមិនា កិំ អាហរីយតូ’តិ, ន វត្តព្ពោ ‘ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’តិ. កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ ‘សប្បិ វា’’’តិអាទិនា រូបិយសំវោហារំ បរិមោចេត្វាវ វុត្តំ. ‘‘ឥមិនា រូបិយេន កិំ អាហរីយតូ’’តិ បុច្ឆន្តោ ‘‘ឥមំ អាហរា’’តិ វុត្តេបិ អធិការតោ ‘‘ឥមិនា រូបិយេន ឥមំ អាហរា’’តិ ភិក្ខូហិ អាណត្តោ ឯវ ហោតីតិ តំ រូបិយសំវោហារំ បរិវជ្ជេតុំ ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ, អនាបត្តិវារេបិ ‘‘កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខតី’’តិ ន វុត្តំ. កយវិក្កយសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៩៥) បន តថា វុត្តំ, តស្មា ឥទំ សាណត្តិកំ កយវិក្កយមេវ អនាណត្តិកន្តិ គហេតព្ពំ.

មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តាតិ យេន ឧគ្គហិតមូលេន បត្តោ កីតោ, តស្ស មូលស្ស សង្ឃមជ្ឈេ អនិស្សដ្ឋត្តា, ឯតេន រូបិយមេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ, ន តម្មូលិកំ អរូបិយន្តិ ទស្សេតិ. យទិ ហិ តេន រូបិយេន អញ្ញំ រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, តំ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេ អាគតនយេនេវ និស្សជ្ជាបេត្វា សេសេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពំ ភវេយ្យាតិ. ‘‘មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិ ឥមិនា មូលស្ស គិហិសន្តកត្តំ, តេនេវ បត្តស្ស រូបិយសំវោហារានុប្បន្នតញ្ច ទស្សេតិ. បញ្ចសហធម្មិកសន្តកេនេវ ហិ រូបិយសំវោហារទោសោ. តត្ថ ច អត្តនោ សន្តកេ បាចិត្តិយំ, ឥតរត្ថ ទុក្កដំ.

និស្សជ្ជីតិ ទានវសេន វុត្តំ, ន វិនយកម្មវសេន. តេនេវ ‘‘សប្បិស្ស បូរេត្វា’’តិ វុត្តំ. យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តេតិ, តស្ស វា ធនស្ស រូបិយភាវោ, បរិវត្តនបរិវត្តាបនេសុ អញ្ញតរភាវោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៣-៥. ទសមេ បាឡិយំ ជានាហីតិ ឥទានេវ ឧបធារេហិ, ឥទំ បច្ឆា ឆឌ្ឌេតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនាតិ ភិក្ខុនា ទិយ្យមានំ វុត្តំ. ឥមន្តិ បរេន បដិទិយ្យមានំ. សេសញាតកេសុ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតសម្ភវតោ តទភាវដ្ឋានម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘មាតរំ បន បិតរំ វា’’តិ វុត្តំ. ន សក្កា តំ បដិក្ខិបិតុន្តិ ឯត្ថ យថា រូបិយំ ភតកានំ ទត្វា អស្សាមិកភូមិយំ អយោពីជសមុដ្ឋាបនេ ភតិយា ខណន្តានំ សន្តិកា គហិតភណ្ឌកភាវេបិ បាចិត្តិយំ ហោតិ, ឯវមិធាបីតិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. យញ្ហិ អស្សាមិកភូមិំ ខណិត្វា សមុដ្ឋាបិតំ អយោពីជំ, តំ ភតកានំ សន្តកំ នាម ហោតិ, តទត្ថញ្ច តេសំ រូបិយំ ទេន្តស្ស រូបិយសំវោហារោវ ហោតិ អកប្បិយវោហារេន រជនច្ឆល្លិអាទីនំ អាហរាបនេ កយវិក្កយោ វិយ, តាទិសម្បិ បរភណ្ឌំ ឥធ វត្ថធោវនាទីសុ នត្ថិ, តស្មា អដ្ឋកថាបមាណេនេវេត្ថ បាចិត្តិយំ គហេតព្ពំ.

៥៩៧. បុញ្ញំ ភវិស្សតីតិ ទេតីតិ ឯត្ថ សចេ ភិក្ខុ អត្តនោ ភណ្ឌស្ស អប្បគ្ឃតំ ញត្វាបិ អកថេត្វា ‘‘ឥទានេវ ឧបបរិក្ខិត្វា គណ្ហ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារី ហោហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ច អត្តនោ ទិយ្យមានស្ស មហគ្ឃតំ អជានន្តោ ‘‘ឩនំ វា អធិកំ វា តុម្ហាកមេវា’’តិ ទត្វា គច្ឆតិ, ភិក្ខុស្ស អនាបត្តិ ឧបនន្ទស្ស វិយ បរិព្ពាជកវត្ថុគ្គហណេ. វិប្បដិសារិស្ស បុន សកសញ្ញាយ អាគតស្ស យំ អធិកំ គហិតំ, តំ ទាតព្ពំ. យេន យំ បរិវត្តេតិ, តេសំ ឧភិន្នំ កប្បិយវត្ថុតា, អសហធម្មិកតា, កយវិក្កយាបជ្ជនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ កោសិយវគ្គោ ទុតិយោ.