នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

វិមតិវិនោទនី-ដីកា (បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

ករុណាបុណ្ណហទយំ, សុគតំ ហិតទាយកំ;

នត្វា ធម្មញ្ច វិមលំ, សង្ឃញ្ច គុណសម្បទំ.

វណ្ណនា និបុណាហេសុំ, វិនយដ្ឋកថាយ យា;

បុព្ពកេហិ កតា នេកា, នានានយសមាកុលា.

តត្ថ កាចិ សុវិត្ថិណ្ណា, ទុក្ខោគាហា ច គន្ថតោ;

វិរទ្ធា អត្ថតោ ចាបិ, សទ្ទតោ ចាបិ កត្ថចិ.

កាចិ កត្ថចិ អបុណ្ណា, កាចិ សម្មោហការិនី;

តស្មា តាហិ សមាទាយ, សារំ សង្ខេបរូបតោ.

លីនត្ថញ្ច បកាសេន្តោ, វិរទ្ធញ្ច វិសោធយំ;

ឧបដ្ឋិតនយញ្ចាបិ, តត្ថ តត្ថ បកាសយំ.

វិនយេ វិមតិំ ឆេតុំ, ភិក្ខូនំ លហុវុត្តិនំ;

សង្ខេបេន លិខិស្សាមិ, តស្សា លីនត្ថវណ្ណនំ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

វិនយសំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយំ នមស្សិតុកាមោ តស្ស វិសិដ្ឋគុណយោគសន្ទស្សនត្ថំ យោ កប្បកោដីហិបីតិអាទិមាហ. វិសិដ្ឋគុណយោគេន ហិ វន្ទនារហភាវោ, វន្ទនារហេ ច កតា វន្ទនា យថាធិប្បេតមត្ថំ សាធេតិ. ឯត្ថ ច សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណប្បយោជនំ តត្ថ តត្ថ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ អាចរិយា, មយំ បន ឥធាធិប្បេតមេវ បយោជនំ ទស្សយិស្សាម. តស្មា សំវណ្ណនារម្ភេ រតនត្តយបណាមករណំ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តស្សានុភាវេន ហតន្តរាយោ’’តិ. រតនត្តយបណាមករណេន ហិ រាគាទិទោសវិគមតោ បញ្ញាទិគុណបាដវតោ អាយុអាទិវឌ្ឍនតោ បុញ្ញាតិសយភាវាទិតោ ច ហោតេវ យថាបដិញ្ញាតសំវណ្ណនាយ អនន្តរាយេន បរិសមាបនំ.

តត្ថ បឋមំ តាវ ភគវតោ វន្ទនំ កត្តុកាមោ ‘‘យោ កប្បកោដីហិបិ…បេ… តស្សា’’តិ អាហ. ឥមិស្សា បន វិនយទេសនាយ ករុណាប្បធានញាណសមុដ្ឋិតតាយ ករុណាប្បធានមេវ ថោមនំ អារទ្ធំ. ឯសា ហិ អាចរិយស្ស បកតិ, យទិទំ អារម្ភានុរូបថោមនា. ករុណាគ្គហណេន ចេត្ថ អបរិមេយ្យប្បភាវា សព្ពេបិ ពុទ្ធគុណា នយតោ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា តំមូលកត្តា សេសពុទ្ធគុណានំ. តត្ថ យោតិ ឥមស្ស អនិយមវចនស្ស នាថោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កប្បកោដីហិបិ អប្បមេយ្យំ កាលន្តិ កប្បកោដិគណនាវសេនបិ ‘‘ឯត្តកា កប្បកោដិយោ’’តិ បមេតុំ អសក្កុណេយ្យំ កាលំ. អបិ-សទ្ទេន បគេវ វស្សគណនាយាតិ ទស្សេតិ. អប្បមេយ្យំ កាលន្តិ ច អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, តេន កប្បកោដិគណនាវសេន បរិច្ឆិន្ទិតុមសក្កុណេយ្យមបិ, អសង្ខ្យេយ្យវសេន បន បរិច្ឆិន្ទិតព្ពតោ សលក្ខំ ចតុរសង្ខ្យេយ្យកប្បកាលំ អច្ចន្តមេវ និរន្តរំ បញ្ចមហាបអច្ចាគាទិអតិទុក្ករានិ ករោន្តោ ខេទំ កាយិកំ បរិស្សមំ បត្តោតិ ទស្សេតិ.

លោកហិតាយាតិ សត្តលោកស្ស ហិតាយ. នាថតីតិ នាថោ, វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ អាសីសតីតិ អត្ថោ. អថ វា នាថតិ វេនេយ្យគតេ កិលេសេ ឧបតាបេតិ, នាថតិ វា យាចតិ វេនេយ្យេ អត្តនោ ហិតករណេ យាចិត្វាបិ និយោជេតីតិ នាថោ, លោកបដិសរណោ លោកសាមី លោកនាយកោតិ វុត្តំ ហោតិ. មហាការុណិកស្សាតិ យោ ករុណាយ កម្បិតហទយត្តា លោកហិតត្ថំ អតិទុក្ករកិរិយាយ អនេកប្បការំ តាទិសំ ទុក្ខំ អនុភវិត្វា អាគតោ, តស្ស មហាការុណិកស្សាតិ អត្ថោ. តត្ថ កិរតីតិ ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខិតេសុ វា កិរិយតិ បសារិយតីតិ ករុណា. អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធេតិ, វិនាសេតិ វា បរស្ស ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ កម្បនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ វា ករុណា. អថ វា កមិតិ សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា. ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពាធេតិ. ករុណាយ និយុត្តោ ការុណិកោ, មហន្តោ ការុណិកោ មហាការុណិកោ, តស្ស នមោ អត្ថូតិ បាឋសេសោ.

ឯវំ ករុណាមុខេន សង្ខេបតោ សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មំ ថោមេតុំ អសម្ពុធន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ពុទ្ធនិសេវិតំ យំ អសម្ពុធំ ជីវលោកោ ភវា ភវំ គច្ឆតិ, តស្ស ធម្មវរស្ស នមោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អសម្ពុធន្តិ អសម្ពុជ្ឈន្តោ, យថាសភាវំ អប្បដិវិជ្ឈនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុអត្ថោ ហេត្ថ អន្តបច្ចយោ. យន្តិ អនិយមតោ សបរិយត្តិកោ នវលោកុត្តរធម្មោ កម្មភាវេន និទ្ទិដ្ឋោ. ពុទ្ធនិសេវិតន្តិ តស្សេវ វិសេសនំ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន, បច្ចេកពុទ្ធសាវកពុទ្ធេហិបិ វា គោចរាសេវនភាវនាសេវនាហិ យថារហំ និសេវិតំ, អជហិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ បរិយត្តិផលនិព្ពានានិ គោចរាសេវនវសេនេវ និសេវិតានិ, មគ្គោ បន ភាវនាសេវនវសេនាបិ បច្ចវេក្ខណញាណាទិវសេន គោចរាសេវនវសេនាបិ និសេវិតោ. ភវាភវន្តិ ភវតោ ភវំ. អថ វា ហីនបណីតាទិវសេន ខុទ្ទកំ មហន្តញ្ច ភវន្តិ អត្ថោ. វុឌ្ឍត្ថោបិ ហិ អ-ការោ ទិស្សតិ អសេក្ខា ធម្មាតិអាទីសុ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១) វិយ. អថ វា ភវោតិ វុឌ្ឍិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ វា សស្សតទិដ្ឋិ, អភវោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. វុត្តប្បការោ ភវោ ច អភវោ ច ភវាភវោ, តំ ភវាភវំ. គច្ឆតីតិ ឧបគច្ឆតិ. ជីវលោកោតិ សត្តលោកោ. អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសិនោតិ ធម្មវិសេសនំ. តត្ថ ន វិទតិ ធម្មានំ យថាសភាវំ ន វិជានាតីតិ អវិជ្ជា, អញ្ញាណំ. សា អាទិ យេសំ តណ្ហាទីនំ, តេយេវ កិលិស្សន្តិ ឯតេហិ សត្តាតិ កិលេសា, តេយេវ ច សត្តានំ វិពាធនដ្ឋេន ជាលសទិសាតិ ជាលំ, តំ វិទ្ធំសេតិ សព្ពសោ វិនាសេតិ សីលេនាតិ អវិជ្ជាទិកិលេសជាលវិទ្ធំសី, តស្ស.

ននុ ចេត្ថ សបរិយត្តិកោ នវលោកុត្តរធម្មោ អធិប្បេតោ, តត្ថ ច មគ្គោយេវ កិលេសេ វិទ្ធំសេតិ, នេតរេតិ ចេ? វុច្ចតេ – មគ្គស្សាបិ និព្ពានមាគម្ម កិលេសវិទ្ធំសនតោ និព្ពានម្បិ កិលេសេ វិទ្ធំសេតិ នាម, មគ្គស្ស កិលេសវិទ្ធំសនកិច្ចំ ផលេន និដ្ឋិតន្តិ ផលម្បិ ‘‘កិលេសវិទ្ធំសី’’តិ វុច្ចតិ, បរិយត្តិធម្មោបិ កិលេសវិទ្ធំសនស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយត្តា ‘‘កិលេសវិទ្ធំសី’’តិ វត្តុំ អរហតីតិ ន កោចិ ទោសោ. ធម្មវរស្ស តស្សាតិ បុព្ពេ អនិយមិតស្ស និយាមកវចនំ. តត្ថ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ សំសារទុក្ខេ ច អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. វុត្តប្បការោ ធម្មោ ឯវ អត្តនោ ឧត្តរិតរាភាវេន វរោ បវរោ អនុត្តរោតិ ធម្មវរោ, តស្ស ធម្មវរស្ស នមោ អត្ថូតិ អត្ថោ.

ឯវំ សង្ខេបនយេនេវ សព្ពធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មំ ថោមេត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃំ ថោមេតុំ គុណេហីតិអាទិមាហ. តត្ថ គុណេហិ យោ យុត្តោ, តមរិយសង្ឃំ នមាមីតិ សម្ពន្ធោ. សីលាទយោ គុណា ចេត្ថ លោកិយលោកុត្តរា អធិប្បេតា. ‘‘វិមុត្តិវិមុត្តិញាណ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន ‘‘វិមុត្តិញាណ’’ន្តិ វុត្តំ, អាទិសទ្ទបរិយាយេន បភុតិសទ្ទេន វា វិមុត្តិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ វិមុត្តីតិ ផលំ. វិមុត្តិញាណន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. បភុតិ-សទ្ទេន ឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទាទយោ គុណា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. កុសលត្ថិកានំ ជនានំ បុញ្ញាតិសយវុឌ្ឍិយា ខេត្តសទិសត្តា ខេត្តន្តិ អាហ ‘‘ខេត្តំ ជនានំ កុសលត្ថិកាន’’ន្តិ. ខិត្តំ ពីជំ មហប្ផលភាវករណេន តាយតីតិ ហិ ខេត្តំ. អរិយសង្ឃន្តិ ឯត្ថ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ, ឧបគតានញ្ច តទត្ថសិទ្ធិតោ អរិយា, អដ្ឋ អរិយបុគ្គលា, អរិយានំ សង្ឃោ សមូហោតិ អរិយសង្ឃោ, តំ អរិយសង្ឃំ.

ឥទានិ រតនត្តយបណាមជនិតំ កុសលាភិសន្ទំ យថាធិប្បេតេ បយោជនេ និយោជេត្វា អត្តនា សំវណ្ណិយមានស្ស វិនយស្ស សកលសាសនមូលភាវទស្សនមុខេន សំវណ្ណនាករណស្សាបិ សាសនមូលតំ ទស្សេតុំ ឥច្ចេវមិច្ចាទិគាថាទ្វយមាហ. បុញ្ញាភិសន្ទន្តិ បុញ្ញោឃំ, បុញ្ញប្បវាហំ បុញ្ញរាសិន្តិ អត្ថោ. តស្សានុភាវេនាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស បុញ្ញប្បវាហស្ស អានុភាវេន ពលេន ហតន្តរាយោ វិនយំ វណ្ណយិស្សន្តិ សម្ពន្ធោ.

អដ្ឋិតស្ស សុសណ្ឋិតស្ស ភគវតោ សាសនំ យស្មិំ ឋិតេ បតិដ្ឋិតំ ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ យស្មិន្តិ យស្មិំ វិនយបិដកេ. ឋិតេតិ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច អនូនំ ហុត្វា លជ្ជីបុគ្គលេសុ បវត្តនដ្ឋេន ឋិតេ. សាសនន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សាសនំ. អដ្ឋិតស្សាតិ កាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតេ អន្តទ្វយេ អដ្ឋិតស្ស, ‘‘បរិនិព្ពុតស្សបិ ភគវតោ’’តិបិ វទន្តិ. សុសណ្ឋិតស្សាតិ អន្តទ្វយវិរហិតាយ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ សុដ្ឋុ ឋិតស្ស. អមិស្សន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, និកាយន្តរលទ្ធីហិ អសម្មិស្សំ កត្វា អនាកុលំ កត្វា វណ្ណយិស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. និស្សាយ បុព្ពាចរិយានុភាវន្តិ បុព្ពាចរិយេហិ សំវណ្ណិតំ អដ្ឋកថំ និស្សាយ, ន អត្តនោ ពលេនាតិ អធិប្បាយោ.

អថ បោរាណដ្ឋកថាសុ វិជ្ជមានាសុ បុន វិនយសំវណ្ណនា កិំបយោជនាតិ? អាហ កាមញ្ចាតិអាទិ. តត្ថ កាមន្តិ ឯកន្តេន, យថិច្ឆកំ វា, សព្ពសោតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្ស សំវណ្ណិតោយំ វិនយោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. បុព្ពាចរិយាសភេហីតិ មហាកស្សបត្ថេរាទយោ បុព្ពាចរិយា ឯវ អកម្បិយដ្ឋេន ឧត្តមដ្ឋេន ច អាសភា, តេហិ បុព្ពាចរិយវរេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. កីទិសា បន តេ បុព្ពាចរិយាតិ? អាហ ញាណម្ពូតិអាទិ. អគ្គមគ្គញាណសង្ខាតេន អម្ពុនា សលិលេន និទ្ធោតានិ និស្សេសតោ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន ធោតានិ វិសោធិតានិ រាគាទីនិ តីណិ មលានិ កាមាសវាទយោ ច ចត្តារោ អាសវា យេហិ តេ ញាណម្ពុនិទ្ធោតមលាសវា, តេហិ ខីណាសវេហីតិ អត្ថោ. ខីណាសវភាវេបិ ន ឯតេ សុក្ខវិបស្សកាតិ អាហ ‘‘វិសុទ្ធវិជ្ជាបដិសម្ភិទេហី’’តិ. តត្ថ វិជ្ជាតិ តិស្សោ វិជ្ជា, អដ្ឋ វិជ្ជា វា. បដិសម្ភិទាប្បត្តេសុបិ មហាកស្សបត្ថេរាទីនំ ឧច្ចិនិត្វា គហិតតាយ តេសំ សទ្ធម្មសំវណ្ណនេ សាមត្ថិយំ សាតិសយន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទ្ធម្មសំវណ្ណនកោវិទេហី’’តិ.

កិលេសជាតំ, បរិក្ខារពាហុល្លំ វា សល្លិខតិ តនុំ ករោតីតិ សល្លេខោ, អប្បិច្ឆតាទិគុណសមូហោ, ឥធ បន ខីណាសវាធិការត្តា បរិក្ខារពាហុល្លស្ស សល្លិខនវសេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. សល្លេខេន និព្ពត្តំ សល្លេខិយំ, តស្មិំ សល្លេខិយេ, ធុតង្គបរិហរណាទិសល្លេខបអបត្តិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. នោសុលភូបមេហីតិ សល្លេខបដិបត្តិយា ‘‘អសុកសទិសា’’តិ នត្ថិ សុលភា ឧបមា ឯតេសន្តិ នោសុលភូបមា, តេហិ. មហាវិហារស្សាតិ ឥមិនា និកាយន្តរំ បដិក្ខិបតិ. វិហារសីសេន ហេត្ថ តត្ថ និវាសីនញ្ចេវ តេហិ សមលទ្ធិកានញ្ច សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មា តេសំ មហាវិហារវាសីនំ ទិដ្ឋិសីលវិសុទ្ធិយា បភវត្តេន សញ្ញាណភូតត្តា ធម្មសង្គាហកា មហាកស្សបត្ថេរាទយោ ‘‘មហាវិហារស្ស ធជូបមា’’តិ វុត្តា, តេហិ អយំ វិនយោ សំវណ្ណិតោ សម្មា អនូនំ កត្វា វណ្ណិតោ. កថន្តិ អាហ ‘‘ចិត្តេហិ នយេហី’’តិ. វិចិត្តេហិ នយេហិ សម្ពុទ្ធវរន្វយេហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធវរំ អនុគតេហិ, ភគវតោ អធិប្បាយានុគតេហិ នយេហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ បោរាណដ្ឋកថាយ អនូនភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនោ សំវណ្ណនាយ បយោជនវិសេសំ អជ្ឈេសកញ្ច ទស្សេតុំ សំវណ្ណនាតិអាទិមាហ. តត្ថ សង្ខតត្តាតិ រចិតត្តា. ន កញ្ចិ អត្ថំ អភិសម្ភុណាតីតិ ន កញ្ចិ អត្ថំ សាធេតិ.

សំវណ្ណនំ តញ្ចាតិអាទិនា អត្តនោ សំវណ្ណនាយ ករណប្បការំ ទស្សេតិ. តត្ថ តញ្ច ឥទានិ វុច្ចមានំ សំវណ្ណនំ សមារភន្តោ សកលាយបិ មហាអដ្ឋកថាយ ឥធ គហេតព្ពតោ មហាអដ្ឋកថំ តស្សា ឥទានិ វុច្ចមានាយ សំវណ្ណនាយ សរីរំ កត្វា មហាបច្ចរិយំ យោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តថេវ កុរុន្ទីនាមាទីសុ វិស្សុតាសុ អដ្ឋកថាសុ យោ វិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តតោបិ វិនិច្ឆយតោ យុត្តមត្ថំ អបរិច្ចជន្តោ អន្តោគធត្ថេរវាទំ កត្វា សំវណ្ណនំ សម្មា សមារភិស្សន្តិ បទត្ថសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច អត្ថោ កថីយតិ ឯតាយាតិ អដ្ឋកថា ត្ថ-ការស្ស ដ្ឋ-ការំ កត្វា. មហាបច្ចរិយន្តិ មហាបច្ចរីនាមិកំ. ឯត្ថ ច បច្ចរីតិ ឧឡុម្បំ វុច្ចតិ, តស្មិំ និសីទិត្វា កតត្តា តមេវ នាមំ ជាតំ. ‘‘កុរុន្ទីវល្លិវិហារោ នាម អត្ថិ, តត្ថ កតត្តា ‘កុរុន្ទី’តិ នាមំ ជាត’’ន្តិ វទន្តិ. អាទិសទ្ទេន អន្ធកដ្ឋកថំ សង្ខេបដ្ឋកថញ្ច សង្គណ្ហាតិ.

យុត្តមត្ថន្តិ មហាអដ្ឋកថានយេន, ចតុព្ពិធវិនយយុត្តិយា វា យុត្តមត្ថំ. ‘‘អដ្ឋកថំយេវ គហេត្វា សំវណ្ណនំ ករិស្សាមី’’តិ វុត្តេ អដ្ឋកថាសុ វុត្តត្ថេរវាទានំ ពាហិរភាវោ សិយាតិ តេបិ អន្តោកត្តុកាមោ ‘‘អន្តោគធថេរវាទ’’ន្តិ អាហ, ថេរវាទេបិ អន្តោកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តំ មេតិ គាថាយ សោតូហិ បដិបជ្ជិតព្ពវិធិំ ទស្សេតិ. តត្ថ ធម្មប្បទីបស្សាតិ ធម្មោ ឯវ មោហន្ធការវិទ្ធំសនតោ បទីបសទិសត្តា បទីបោ អស្សាតិ ធម្មប្បទីបោ, ភគវា, តស្ស. បតិមានយន្តាតិ បូជេន្តា មនសា គរុំ ករោន្តា និសាមេន្តុ សុណន្តុ.

ពុទ្ធេនាតិអាទិនា អត្តនោ សំវណ្ណនាយ អាគមនសុទ្ធិទស្សនមុខេន បមាណភាវំ ទស្សេត្វា អនុសិក្ខិតព្ពតំ ទស្សេតិ. តត្ថ យថេវ ពុទ្ធេន យោ ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ, សោ តស្ស ពុទ្ធស្ស យេហិ បុត្តេហិ មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ តថេវ ញាតោ, តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ មតិមច្ចជន្តា សីហឡដ្ឋកថាចរិយា យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសូតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ធម្មោតិ សុត្តាភិធម្មេ សង្គណ្ហាតិ. វិនយោតិ សកលំ វិនយបិដកំ. វុត្តោតិ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច ពុទ្ធេន ភគវតា វុត្តោ. ន ហិ ភគវតា អព្យាកតំ នាម តន្តិបទំ អត្ថិ, តត្ថ តត្ថ ភគវតា បវត្តិតបកិណ្ណកទេសនាយេវ ហិ អដ្ឋកថា. តថេវ ញាតោតិ យថេវ ពុទ្ធេន វុត្តោ, តថេវ ឯកបទម្បិ ឯកក្ខរម្បិ អវិនាសេត្វា អធិប្បាយញ្ច អវិកោបេត្វា ញាតោ វិទិតោតិ អត្ថោ. តេសំ មតិមច្ចជន្តាតិ តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ មតិសង្ខាតំ ថេរបរម្បរាយ ឧគ្គហេត្វា អាភតំ អព្ពោច្ឆិន្នំ បាឡិវណ្ណនាវសេន ចេវ បាឡិមុត្តកវសេន ច បវត្តំ សព្ពំ អដ្ឋកថាវិនិច្ឆយំ អបរិច្ចជន្តា. អដ្ឋកថា អកំសូតិ មហាអដ្ឋកថាមហាបច្ចរិអាទិកា សីហឡដ្ឋកថាយោ អកំសុ. ‘‘អដ្ឋកថាមកំសូ’’តិបិ បាឋោ, តត្ថាបិ សោយេវត្ថោ.

តស្មាតិ យស្មា តេសំ ពុទ្ធបុត្តានំ អធិប្បាយំ អវិកោបេត្វា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ, តស្មា. យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ, តំ សព្ពម្បិ បមាណន្តិ យោជនា. ហីតិ និបាតមត្តំ ហេតុអត្ថស្ស តស្មាតិ ឥមិនាយេវ បកាសិតត្តា, អវធារណត្ថោ វា, បមាណមេវាតិ. យទិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ សព្ពម្បិ បមាណំ, ឯវំ សតិ តត្ថ បមាទលេខាបិ បមាណំ សិយាតិ អាហ ‘‘វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខ’’ន្តិ, អបរាបរំ លិខន្តេហិ បមាទេន សតិំ អបច្ចុបដ្ឋបេត្វា អញ្ញត្ថ លិខិតព្ពំ អញ្ញត្ថ លិខនាទិវសេន បវត្តិតា បមាទលេខា នាម, សា ច សមន្តបាសាទិកាយំ តត្ថ តត្ថ សយមេវ អាវិភវិស្សតិ. បុន យស្មាតិ បទស្ស សម្ពន្ធទស្សនវសេន អយំ អត្ថយោជនា – យស្មា អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ សិក្ខាសុ សគារវានំ បណ្ឌិតានំ បមាណមេវ, យស្មា ច អយំ វណ្ណនាបិ ភាសន្តរបរិច្ចាគាទិមត្តវិសិដ្ឋតាយ អត្ថតោ អភិន្នា, តតោ ឯវ បមាណភូតាវ ហេស្សតិ, តស្មា អនុសិក្ខិតព្ពាតិ.

តតោតិ តាហិ អដ្ឋកថាហិ. ភាសន្តរមេវ ហិត្វាតិ សីហឡភាសំយេវ អបនេត្វា. វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វាតិ បោរាណដ្ឋកថាសុ យថាឋានេ វត្តព្ពម្បិ បទត្ថវិនិច្ឆយាទិកំ អតិវិត្ថិណ្ណេន វចនក្កមេន ចេវ វុត្តមេវ អត្ថនយំ អប្បមត្តកវិសេសេន បុនប្បុនំ កថនេន ច តត្ថ តត្ថ បបញ្ចិតំ តាទិសំ វិត្ថារមគ្គំ បហាយ សល្លហុកេន អត្ថវិញ្ញាបកេន បទក្កមេន ចេវ វុត្តនយសទិសំ វត្តព្ពំ អតិទិសិត្វា ច សង្ខេបនយេនេវ វណ្ណយិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ. សារត្ថទីបនិយំ បន វិនយដីកាយំ ‘‘បោរាណដ្ឋកថាសុ ឧបរិ វុច្ចមានម្បិ អានេត្វា តត្ថ តត្ថ បបញ្ចិតំ ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន…បេ… ឧបសម្បន្នោតិ ភិក្ខូតិ ឯត្ថ អបលោកនាទីនំ ចតុន្នម្បិ កម្មានំ វិត្ថារកថា វិយ តាទិសំ វិត្ថារមគ្គំ សង្ខិបិត្វា’’តិ វុត្តំ, តំ តន្តិក្កមំ កញ្ចិ អវោក្កមិត្វាតិ ឯត្ថេវ វត្តុំ យុត្តំ. អញ្ញត្ថ បាឡិយា វត្តព្ពំ អញ្ញត្ថ កថនញ្ហិ តន្តិក្កមំ វោក្កមិត្វា កថនំ នាម. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តថេវ វណ្ណិតុំ យុត្តរូបំ ហុត្វា អនុក្កមេន អាគតំ បាឡិំ បរិច្ចជិត្វា សំវណ្ណនតោ សីហឡដ្ឋកថាសុ អយុត្តដ្ឋានេ វណ្ណិតំ យថាឋានេយេវ វណ្ណនតោ ច វុត្តំ ‘តន្តិក្កមំ កញ្ចិ អវោក្កមិត្វា’’’តិ. តស្មា យថាវុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. កថំ បន វិត្ថារមគ្គស្ស សង្ខិបនេ វិនិច្ឆយោ ន ហីយតីតិ? អាហ ‘‘វិនិច្ឆយំ សព្ពមសេសយិត្វា’’តិ. សង្ខិបន្តោបិ បុនប្បុនំ វចនាទិមេវ សង្ខិបន្តោ, វិនិច្ឆយំ បន អដ្ឋកថាសុ សព្ពាសុបិ វុត្តំ សព្ពម្បិ អសេសយិត្វា, កិញ្ចិមត្តម្បិ អបរិហាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិក្កមំ កញ្ចិ អវោក្កមិត្វាតិ កញ្ចិ បាឡិក្កមំ អនតិក្កមិត្វា, អនុក្កមេនេវ បាឡិំ វណ្ណយិស្សាមាតិ អត្ថោ.

សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថន្តិ វេរញ្ជកណ្ឌាទីសុ អាគតានំ ឈានកថាទីនំ សុត្តន្តវចនានំ សីហឡដ្ឋកថាសុ ‘‘សុត្តន្តិកានំ ភារោ’’តិ វត្វា អវណ្ណិតព្ពដ្ឋានំ អត្ថំ តំតំសុត្តានុរូបំ សព្ពសោ បរិទីបយិស្សាមាតិ អធិប្បាយោ. ហេស្សតីតិ ភវិស្សតិ, ករីយិស្សតីតិ វា អត្ថោ. ឯត្ថ ច បឋមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ‘‘ភាសន្តរបរិច្ចាគាទិកំ ចតុព្ពិធំ កិច្ចំ និប្ផាទេត្វា សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ បរិទីបយន្តី អយំ វណ្ណនា ភវិស្សតី’’តិ វណ្ណនាវសេន សមានកត្តុកតា វេទិតព្ពា. បច្ឆិមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ បន ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តភាសន្តរបរិច្ចាគាទិកំ កត្វា សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ បរិទីបយន្តី អយំ វណ្ណនា អម្ហេហិ ករីយិស្សតី’’តិ ឯវំ អាចរិយវសេន សមានកត្តុកតា វេទិតព្ពា.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ពាហិរនិទានកថា

ឥទានិ សំវរវិនយបហានវិនយាទីសុ ពហូសុ វិនយេសុ អត្តនា ‘‘តំ វណ្ណយិស្សំ វិនយ’’ន្តិ ឯវំ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន បដិញ្ញាតំ វិនយំ ទស្សេន្តោ អាហ តត្ថាតិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ យថាវុត្តាសុ គាថាសុ. តាវ-សទ្ទោ បឋមន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, តេន បឋមំ វិនយំ វវត្ថបេត្វា បច្ឆា តស្ស វណ្ណនំ ករិស្សាមាតិ ទីបេតិ. វវត្ថបេតព្ពោតិ និយមេតព្ពោ. តេនេតំ វុច្ចតីតិ យស្មា វវត្ថបេតព្ពោ, តេន ហេតុនា ឯតំ វិនយោ នាមាតិអាទិកំ និយាមកវចនំ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. អស្សាតិ វិនយស្ស. មាតិកាតិ ឧទ្ទេសោ. សោ ហិ និទ្ទេសបទានំ ជននីឋានេ ឋិតត្តា មាតា វិយាតិ ‘‘មាតិកា’’តិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ សំវណ្ណេតព្ពមត្ថំ មាតិកំ បដ្ឋបេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ វុត្តំ យេនាតិអាទិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯតំ តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតីតិអាទិនិទានវចនបដិមណ្ឌិតំ វិនយបិដកំ យេន បុគ្គលេន វុត្តំ, យស្មិំ កាលេ វុត្តំ, យស្មា ការណា វុត្តំ, យេន ធារិតំ, យេន ច អាភតំ, យេសុ បតិដ្ឋិតំ, ឯតំ យថាវុត្តវិធានំ វត្វា តតោ តេន សមយេនាតិអាទិបាឋស្ស អត្ថំ អនេកប្បការតោ ទស្សេន្តោ វិនយស្ស អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ.

ឯត្ថ ច វុត្តំ យេន យទា យស្មាតិ ឥទំ វចនំ តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវាតិអាទិនិទានវចនមត្តំ អបេក្ខិត្វា វត្តុកាមោបិ វិសុំ អវត្វា ‘‘និទានេន អាទិកល្យាណំ, ឥទមវោចាតិ និគមនេន បរិយោសានកល្យាណ’’ន្តិ វចនតោ និទាននិគមនានិបិ សត្ថុទេសនាយ អនុវិធានត្តា តទន្តោគធានេវាតិ និទានស្សាបិ វិនយបាឡិយំយេវ អន្តោគធត្តា វុត្តំ យេន យទា យស្មាតិ ឥទម្បិ វិនយបិដកសម្ពន្ធំយេវ កត្វា មាតិកំ ឋបេតិ. មាតិកាយ ហិ ឯតន្តិ វុត្តំ វិនយបិដកំយេវ សាមញ្ញតោ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធមុបគច្ឆតិ.

ឥទានិ បន តំ វិសុំ នីហរិត្វា ទស្សេន្តោ តត្ថ វុត្តំ យេនាតិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ មាតិកាបទេសុ. ឥទន្តិ តេន សមយេនាតិអាទិនិទានវចនំ. ហិ-សទ្ទោ យស្មាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, យស្មា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តបច្ចក្ខវចនំ ន ហោតីតិ អត្តនា បច្ចក្ខំ កត្វា វុត្តវចនំ ន ហោតិ. អថ វា អត្តនោ បច្ចក្ខកាលេ ធរមានកាលេ វុត្តវចនំ ន ហោតិ. តទុភយេនាបិ ភគវតោ វុត្តវចនំ ន ហោតីតិ អត្ថោ.

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា

បឋមមហាសង្គីតិ នាម ចេសាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ វត្តព្ពសម្បិណ្ឌនត្ថោ, ឧបញ្ញាសត្ថោ វា, ឧបញ្ញាសោតិ ច វាក្យារម្ភោ វុច្ចតិ. ឯសា ហិ គន្ថការានំ បកតិ, យទិទំ កិញ្ចិ វត្វា បុន អបរំ វត្តុមារភន្តានំ ច-សទ្ទប្បយោគោ. យថាបច្ចយំ តត្ថ តត្ថ ទេសិតត្តា វិប្បកិណ្ណានំ ធម្មវិនយានំ សភាគត្ថវសេន សង្គហេត្វា គាយនំ កថនំ សង្គីតិ, មហាវិសយត្តា បូជនីយត្តា ច មហតី សង្គីតិ មហាសង្គីតិ. ទុតិយាទិំ ឧបាទាយ ចេសា ‘‘បឋមមហាសង្គីតី’’តិ វុត្តា. និទទាតិ ទេសនំ ទេសកាលាទិវសេន អវិទិតំ វិទិតំ កត្វា និទស្សេតីតិ និទានំ, តត្ថ កោសល្លត្ថំ.

វេនេយ្យានំ មគ្គផលុប្បត្តិហេតុភូតាវ កិរិយា និប្បរិយាយេន ពុទ្ធកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ អាទិំ កត្វា’’តិ. តត្ថ សតិបដ្ឋានាទិធម្មោ ឯវ បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ, ចក្កន្តិ វា អាណា, តំ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មចក្កំ, ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. កតពុទ្ធកិច្ចេតិ និដ្ឋិតពុទ្ធកិច្ចេ ភគវតិ លោកនាថេតិ សម្ពន្ធោ. កុសិនារាយន្តិ សមីបត្ថេ ឯតំ ភុម្មវចនំ. ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេតិ តស្ស នគរស្ស ឧបវត្តនភូតំ មល្លរាជូនំ សាលវនុយ្យានំ ទស្សេតិ. តត្ថ នគរំ បវិសន្តា ឧយ្យានតោ ឧបេច្ច វត្តន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ ឧយ្យានស្ស ច នគរស្ស ច មជ្ឈេ សាលវនំ វុច្ចតិ. កុសិនារាយ ហិ ទក្ខិណបច្ឆិមទិសាយ តំ ឧយ្យានំ ហោតិ, តតោ ឧយ្យានតោ សាលវនរាជិវិរាជិតោ មគ្គោ បាចីនាភិមុខោ គន្ត្វា នគរស្ស ទក្ខិណទ្វារាភិមុខោ ឧត្តរេន និវត្តោ, តេន មគ្គេន មនុស្សា នគរំ បវិសន្តិ, តស្មា តំ ‘‘ឧបវត្តន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ កិរ ឧបវត្តនេ អញ្ញមញ្ញសំសដ្ឋវិដបានំ សម្បន្នឆាយានំ សាលបន្តីនមន្តរេ ភគវតោ បរិនិព្ពានមញ្ចោ បញ្ញត្តោ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យមកសាលានមន្តរេ’’តិ. ឧបាទីយតិ កម្មកិលេសេហីតិ ឧបាទិ, វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. តទេវ កម្មកិលេសេហិ សម្មា អប្បហីនតាយ សេសោ, នត្ថិ ឯត្ថ ឧបាទិសេសោតិ អនុបាទិសេសា, និព្ពានធាតុ, តាយ. ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចាយំ ករណនិទ្ទេសោ. បរិនិព្ពានេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ, បរិនិព្ពានហេតុ តស្មិំ ឋានេ សន្និបតិតានន្តិ អត្ថោ. សង្ឃស្ស ថេរោ ជេដ្ឋោ សង្ឃត្ថេរោ. ឯត្ថ ច សង្ឃសទ្ទស្ស ភិក្ខុសតសហស្សសទ្ទសាបេក្ខត្តេបិ គមកត្តា ថេរសទ្ទេន សមាសោ យថា ទេវទត្តស្ស គរុកុលន្តិ. អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសីតិ សម្ពន្ធោ.

តថា ឧស្សាហំ ជននស្ស ការណមាហ សត្តាហបរិនិព្ពុតេតិអាទិ. សត្ត អហានិ សមាហដានិ សត្តាហំ, សត្តាហំ បរិនិព្ពុតស្ស អស្សាតិ សត្តាហបរិនិព្ពុតោ, សត្តាហបរិនិព្ពុតេ សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន វុត្តវចនមនុស្សរន្តោតិ សម្ពន្ធោ. អលំ, អាវុសោតិអាទិនា តេន វុត្តវចនំ ទស្សេតិ. តត្ថ អលន្តិ បដិក្ខេបវចនំ. តេន មហាសមណេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ, តតោ មហាសមណតោ សុដ្ឋុ មុត្តា មយន្តិ អត្ថោ, ឧបទ្ទុតា ច ហោម តទាតិ អធិប្បាយោ, ហោមាតិ វា អតីតត្ថេ វត្តមានវចនំ, អហុម្ហាតិ អត្ថោ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតីតិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ហេតុ. ខោតិ អវធារណេ, ឯតំ ការណំ វិជ្ជតេវ, នោ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. កិំ តំ ការណន្តិ? អាហ យំ បាបភិក្ខូតិអាទិ. ឯត្ថ យន្តិ និបាតមត្តំ, ការណនិទ្ទេសោ វា, យេន ការណេន អន្តរធាបេយ្យុំ, តទេតំ ការណំ វិជ្ជតីតិ អត្ថោ. អតីតោ អតិក្កន្តោ សត្ថា ឯត្ថ, ឯតស្សាតិ វា អតីតសត្ថុកំ, បាវចនំ. បធានំ វចនំ បាវចនំ, ធម្មវិនយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បក្ខំ លភិត្វាតិ អលជ្ជីបក្ខំ លភិត្វា. ន ចិរស្សេវាតិ ន ចិរេនេវ. យាវ ច ធម្មវិនយោ តិដ្ឋតីតិ យត្តកំ កាលំ ធម្មោ ច វិនយោ ច លជ្ជីបុគ្គលេសុ តិដ្ឋតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតាតិ បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នេន ភគវតា វុត្តន្តិ អត្ថោ. ទេសិតោ បញ្ញត្តោតិ សុត្តាភិធម្មបិដកសង្គហិតស្ស ធម្មស្ស ចេវ វិនយបិដកសង្គហិតស្ស វិនយស្ស ច អតិសជ្ជនំ បពោធនំ ទេសនា. តស្សេវ បការតោ ញាបនំ អសង្ករតោ ឋបនំ បញ្ញាបនំ. សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថាតិ សោ ធម្មវិនយោ តុម្ហាកំ មមច្ចយេន សត្ថា មយិ បរិនិព្ពុតេ សត្ថុកិច្ចំ សាធេស្សតិ. សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធំ សាសនំ, និប្បរិយាយតោ បន សត្តត្តិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា. អទ្ធនិយន្តិ អទ្ធានក្ខមំ, តទេវ ចិរដ្ឋិតិកំ អស្ស ភវេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អត្តនោ កតំ អនុគ្គហវិសេសំ វិភាវេន្តោ អាហ យញ្ចាហំ ភគវតាតិអាទិ. តត្ថ យញ្ចាហន្តិ ឯតស្ស អនុគ្គហិតោតិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. តត្ថ យន្តិ យស្មា, យេន ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិរិយាបរាមសនំ វា ឯតំ, តេន អនុគ្គហិតោតិ ឯត្ថ អនុគ្គហណំ បរាមសតិ. ធារេស្សសីតិអាទិកំ ភគវតា មហាកស្សបត្ថេរេន សទ្ធិំ ចីវរបរិវត្តនំ កាតុកាមេន វុត្តវចនំ. ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ កស្សបាតិ ‘‘កស្សប, ត្វំ ឥមានិ បរិភោគជិណ្ណានិ បំសុកូលានិ បារុបិតុំ សក្ខិស្សសី’’តិ វទតិ, តញ្ច ខោ ន កាយពលំ សន្ធាយ, បដិបត្តិបូរណំ បន សន្ធាយ ឯវមាហ. សាណានិ បំសុកូលានីតិ មតកឡេវរំ បលិវេឋេត្វា ឆឌ្ឌិតានិ តុម្ពមត្តេ កិមយោ បប្ផោដេត្វា គហិតានិ សាណវាកមយានិ បំសុកូលចីវរានិ. រថិកាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន តេសុ កូលមិវាតិ បំសុកូលំ. អថ វា បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ បំសុកូលន្តិ បំសុកូលសទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. និព្ពសនានីតិ និដ្ឋិតវសនកិច្ចានិ, បរិភោគជិណ្ណានីតិ អត្ថោ. ឯកមេវ តំ ចីវរំ អនេកាវយវត្តា ពហុវចនំ កតំ. សាធារណបរិភោគេនាតិ អត្តនា សមានបរិភោគេន, សាធារណបរិភោគេន ច សមសមដ្ឋបនេន ច អនុគ្គហិតោតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនត្ថាយ ភគវតា វុត្តំ កស្សបសំយុត្តេ (សំ. និ. ២.១៥២) អាគតំ បាឡិំ បេយ្យាលមុខេន អាទិគ្គហណេន ច សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ អហំ, ភិក្ខវេតិអាទិ. តត្ថ យាវទេ អាកង្ខាមីតិ យាវទេវ អាកង្ខាមិ, យត្តកំ កាលំ ឥច្ឆាមីតិ អត្ថោ, ‘‘យាវទេវា’’តិបិ បាឋោ. នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេតិ ឯត្ថ នវានុបុព្ពវិហារោ នាម អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពភាវតោ ឯវំសញ្ញិតា និរោធសមាបត្តិយា សហ អដ្ឋ រូបារូបសមាបត្តិយោ. ឆឡភិញ្ញា នាម អាសវក្ខយញាណេន សទ្ធិំ បញ្ចាភិញ្ញាយោ. អត្តនា សមសមដ្ឋបនេនាតិ ‘‘អហំ យត្តកំ កាលំ យត្តកេ សមាបត្តិវិហារេ អភិញ្ញាយោ ច វឡញ្ជេមិ, តថា កស្សបោបី’’តិ ឯវំ យថាវុត្តឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមំ កត្វា ឋបនេន, ឥទញ្ច ឧត្តរិមនុស្សធម្មសាមញ្ញេន ថេរស្ស បសំសាមត្តេន វុត្តំ, ន ភគវតា សទ្ធិំ សព្ពថា សមតាយ. ភគវតោ ហិ គុណវិសេសំ ឧបាទាយ សាវកា បច្ចេកពុទ្ធា ច កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ, តស្ស កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតិ អញ្ញត្រ ធម្មវិនយសង្គាយនាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ តស្សាតិ តស្ស អនុគ្គហស្ស, តស្ស មេតិ វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. បោត្ថកេសុ ហិ កេសុចិ ‘‘តស្ស មេ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. អាណណ្យំ អណណភាវោ. សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេនាតិ ឯត្ថ ចីវរស្ស និទស្សនវសេន កវចស្សេវ គហណំ កតំ, សមាបត្តិយា និទស្សនវសេន ឥស្សរិយំ គហិតំ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា វិភាវេន្តោ អាហ យថាហាតិអាទិ. តត្ថ ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទន្តិ និបាតមត្តំ. ឯកំ សមយន្តិ ឯកស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. បាវាយាតិ បាវានគរតោ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោតិ ទីឃមគ្គប្បដិបន្នោ. ទីឃបរិយាយោ ហេត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ. សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពន្តិ បញ្ចសតិកក្ខន្ធកេ អាគតំ សុភទ្ទកណ្ឌំ ឥធ អានេត្វា វិត្ថារេតព្ពំ.

តតោ បរន្តិ សុភទ្ទកណ្ឌតោ បរំ. សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពន្តិ ឥមិនា ‘‘យំ ន ឥច្ឆិស្សាម, ន តំ ករិស្សាមា’’តិ ឯតំ បរិយន្តំ សុភទ្ទកណ្ឌបាឡិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវសេសំ ឧស្សាហជននប្បការប្បវត្តំ បាឡិមេវ ទស្សេន្តោ ហន្ទ មយំ អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ បុរេ អធម្មោ ទិប្បតីតិ ឯត្ថ ‘‘អធម្មោ នាម ទសកុសលកម្មបថបដិបក្ខភូតោ អធម្មោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា) វុត្តំ. ធម្មសង្គហណត្ថំ ឧស្សាហជននប្បសង្គត្តា បន ធម្មវិនយានំ អសង្គាយនហេតុទោសគណោ សម្ភវតិ, សោ ឯវ ឯត្ថ អធម្មោ ទិប្បតិ តប្បដិបក្ខោ ធម្មោ ច បដិពាហីយតីតិ វត្តព្ពំ. អបិ ច ‘‘អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ វុច្ចមានត្តា យេន អធម្មេន តេ សុភទ្ទវជ្ជិបុត្តកាទយោ អធម្មវាទិនោ, យេន ច ធម្មេន ឥតរេ ធម្មវាទិនោវ ហោន្តិ. តេយេវ ឥធ ‘‘អធម្មោ’’ ‘‘ធម្មោ’’តិ ច វត្តព្ពា. តស្មា សីលវិបត្តិអាទិហេតុកោ បាបិច្ឆតាទិទោសគណោ អធម្មោ, តប្បដិបក្ខោ សីលសម្បទាទិហេតុកោ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមូហោ ធម្មោតិ ច គហេតព្ពំ. បុរេ ទិប្បតីតិ អបិ នាម ទិប្បតិ. អថ វា យាវ អធម្មោ ធម្មំ បដិពាហិតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តតោ បុរេតរមេវាតិ អត្ថោ. ទិប្បតីតិ ទិប្បិស្សតិ. បុរេសទ្ទយោគេន ហិ អនាគតត្ថេ អយំ វត្តមានប្បយោគោ, យថា បុរា វស្សតិ ទេវោតិ. អវិនយោតិ បហានវិនយាទីនំ បដិបក្ខភូតោ អវិនយោ.

តេន ហីតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ. សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរេតិ សកលំ សុត្តគេយ្យាទិនវង្គំ ឯត្ថ, ឯតស្ស វា អត្ថីតិ សកលនវង្គំ, សត្ថុសាសនំ. អត្ថកាមេន បរិយាបុណិតព្ពតោ ទិដ្ឋធម្មិកាទិបុរិសត្ថបរិយត្តិភាវតោ ច ‘‘បរិយត្តី’’តិ តីណិ បិដកានិ វុច្ចន្តិ, តំ សកលនវង្គសត្ថុសាសនសង្ខាតំ បរិយត្តិំ ធារេន្តីតិ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបអយត្តិធរា, តាទិសេតិ អត្ថោ. សមថភាវនាសិនេហាភាវេន សុក្ខា លូខា អសិនិទ្ធា វិបស្សនា ឯតេសន្តិ សុក្ខវិបស្សកា. តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេតិ តិណ្ណំ បិដកានំ សមាហារោ តិបិដកំ, តទេវ នវង្គាទិវសេន អនេកភេទភិន្នំ សព្ពំ បរិយត្តិប្បភេទំ ធារេន្តីតិ តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរា.

កិស្ស បនាតិ កស្មា បន. សិក្ខតីតិ សេក្ខោ. តមេវាហ ‘‘សករណីយោ’’តិ. ឧបរិមគ្គត្តយកិច្ចស្ស អបរិយោសិតត្តា សកិច្ចោតិ អត្ថោ. អស្សាតិ អនេន. ពហុការត្តាតិ ពហុបការត្តា. អស្សាតិ ភវេយ្យ. អតិវិយ វិស្សត្ថោតិ អតិវិយ វិស្សាសិកោ. នន្តិ អានន្ទត្ថេរំ ឱវទតីតិ សម្ពន្ធោ. អានន្ទត្ថេរស្ស កទាចិ អសញ្ញតាយ នវកាយ សទ្ធិវិហារិកបរិសាយ ជនបទចារិកាចរណំ, តេសញ្ច សទ្ធិវិហារិកានំ ឯកក្ខណេ ឧប្បព្ពជ្ជនញ្ច បដិច្ច មហាកស្សបត្ថេរោ តំ និគ្គណ្ហន្តោ ឯវមាហ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ. ឯត្ថ ច វា-សទ្ទោ បទបូរណោ, អយំ កុមារោ អត្តនោ បមាណំ ន បដិជានាតីតិ ថេរំ តជ្ជេន្តោ អាហ. តត្រាតិ ឯវំ សតិ.

កិញ្ចាបិ សេក្ខោតិ ឥទំ ន សេក្ខានំ អគតិគមនសព្ភាវេន វុត្តំ, អសេក្ខានញ្ញេវ បន ឧច្ចិនិត្វា គហិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មា ‘‘កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូ’’តិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, ន បន កិញ្ចាបិ សេក្ខោ, តថាបិ អភព្ពោ អគតិំ គន្តុន្តិ យោជេតព្ពំ. អភព្ពោតិអាទិ បនស្ស សភាវកថនំ. តត្ថ ឆន្ទាតិ ឆន្ទេន សិនេហេន. អគតិំ គន្តុន្តិ អកត្តព្ពំ កាតុំ. បរិយត្តោតិ អធីតោ ឧគ្គហិតោ.

រាជគហំ ខោ មហាគោចរន្តិ ឯត្ថ គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គុន្នំ គោចរដ្ឋានំ. គោចរោ វិយាតិ គោចរោ, ភិក្ខាចរណដ្ឋានំ. សោ មហន្តោ អស្សាតិ មហាគោចរំ, រាជគហំ. ឧក្កោដេយ្យាតិ និវារេយ្យ.

សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសូតិ ឯត្ថ សំវេគវត្ថុំ កិត្តេត្វា កិត្តេត្វា សាធុកំ ឯវ បូជាវសេន កីឡនតោ សាធុកីឡនំ. ឧបកដ្ឋាតិ អាសន្នា. វស្សំ ឧបនេតិ ឧបគច្ឆតិ ឯត្ថាតិ វស្សូបនាយិកា.

តត្រ សុទន្តិ តស្សំ សាវត្ថិយំ, សុទន្តិ និបាតមត្តំ. ឧស្សន្នធាតុកន្តិ ឧបចិតបិត្តសេម្ហាទិធាតុកំ. សមស្សាសេតុន្តិ សន្តប្បេតុំ. ទុតិយទិវសេតិ ជេតវនវិហារំ បវិដ្ឋទិវសតោ ទុតិយទិវសេតិ វទន្តិ. វិរិច្ចតិ ឯតេនាតិ វិរេចនំ. ឱសធបរិភាវិតំ ខីរមេវ វិរេចនន្តិ ខីរវិរេចនំ. យំ សន្ធាយាតិ យំ ភេសជ្ជបានំ សន្ធាយ វុត្តំ. ភេសជ្ជមត្តាតិ អប្បមត្តកំ ភេសជ្ជំ. អប្បត្ថោ ហិ អយំ មត្តា-សទ្ទោ មត្តា សុខបរិច្ចាគាតិអាទីសុ (ធ. ប. ២៩០) វិយ.

ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណន្តិ ឯត្ថ ខណ្ឌន្តិ ឆិន្នំ, ផុល្លន្តិ ភិន្នំ, តេសំ បដិសង្ខរណំ អភិនវករណំ.

បរិច្ឆេទវសេន វេទិយតិ ទិស្សតីតិ បរិវេណំ. តត្ថាតិ តេសុ វិហារេសុ ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណន្តិ សម្ពន្ធោ. បឋមំ មាសន្តិ វស្សានស្ស បឋមំ មាសំ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. សេនាសនវត្តានំ ពហូនំ បញ្ញត្តត្តា, សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ២៩៤ អាទយោ) សេនាសនបដិពទ្ធានំ ពហូនំ កម្មានំ វិហិតត្តា ‘‘ភគវតា…បេ… វណ្ណិត’’ន្តិ វុត្តំ.

ទុតិយទិវសេតិ ‘‘ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ ករោមា’’តិ ចិន្តិតទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. វស្សូបនាយិកទិវសេយេវ តេ ឯវំ ចិន្តេសុំ. សិរិយា និកេតនមិវាតិ សិរិយា និវាសនដ្ឋានំ វិយ. ឯកស្មិំ បានីយតិត្ថេ សន្និបតន្តា បក្ខិនោ វិយ សព្ពេសំ ជនានំ ចក្ខូនិ មណ្ឌបេយេវ និបតន្តីតិ វុត្តំ ‘ឯកនិបាតតិត្ថមិវ ច ទេវមនុស្សនយនវិហង្គាន’’ន្តិ. លោករាមណេយ្យកន្តិ លោកេ រមណីយភាវំ, រមណំ អរហតីតិ វា លោករាមណេយ្យកំ. ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌន្តិ ទដ្ឋព្ពេសុ សារំ ទដ្ឋព្ពសារំ, តតោ វិប្បសន្នន្តិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌំ. អថ វា ទដ្ឋព្ពោ សារភូតោ វិសិដ្ឋតរោ មណ្ឌោ មណ្ឌនំ អលង្ការោ ឯតស្សាតិ ទដ្ឋព្ពសារមណ្ឌោ, មណ្ឌបោ. មណ្ឌំ សូរិយរស្មិំ បាតិ និវារេតីតិ មណ្ឌបោ. វិវិធានិ កុសុមទាមានិ ចេវ មុត្តោលម្ពកានិ ច វិនិគ្គលន្តំ វមេន្តំ និក្ខាមេន្តមិវ ចារុ សោភនំ វិតានំ ឯត្ថាតិ វិវិធកុសុមទាមោលម្ពកវិនិគ្គលន្តចារុវិតានោ. នានាបុប្ផូបហារវិចិត្តសុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មត្តា ឯវ ‘‘រតនវិចិត្តមណិកោដ្ដិមតលមិវា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច មណិយោ កោដ្ដេត្វា កតតលំ មណិកោដ្ដិមតលំ នាម, តមិវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាសនារហន្តិ និសីទនារហំ. ទន្តខចិតន្តិ ទន្តេហិ ខចិតំ.

អាវជ្ជេសីតិ ឧបនាមេសិ. អនុបាទាយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា. កថាទោសោតិ កថាយ អសច្ចំ នាម នត្ថិ.

យថាវុឌ្ឍន្តិ វុឌ្ឍបដិបាដិំ អនតិក្កមិត្វា. ឯកេតិ មជ្ឈិមភាណកានំយេវ ឯកេ. បុព្ពេ វុត្តម្បិ ហិ សព្ពំ មជ្ឈិមភាណកា វទន្តិយេវាតិ វេទិតព្ពំ. ទីឃភាណកា បន ‘‘បទសាវ ថេរោ សន្និបាតមាគតោ’’តិ វទន្តិ. តេសុ កេចិ ‘‘អាកាសេនា’’តិ, ‘‘តេ សព្ពេបិ តថា តថា អាគតទិវសានម្បិ អត្ថិតាយ ឯកមេកំ គហេត្វា តថា តថា វទិំសូ’’តិ វទន្តិ.

កំ ធុរំ កត្វាតិ កំ ជេដ្ឋកំ កត្វា. ពីជនិំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពីជនីគហណំ បរិសាយ ធម្មកថិកានំ ហត្ថកុក្កុច្ចវិនោទនមុខវិការបដិច្ឆាទនត្ថំ ធម្មតាវសេន អាចិណ្ណន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ហិ អច្ចន្តសញ្ញតប្បត្តា ពុទ្ធាបិ សាវកាបិ ធម្មកថិកានំ ធម្មតាទស្សនត្ថមេវ ចិត្តពីជនិំ គណ្ហន្តិ. បឋមំ, អាវុសោ ឧបាលិ, បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិ ឯត្ថ កថំ សង្គីតិយា បុព្ពេ បឋមភាវោ សិទ្ធោតិ? បាតិមោក្ខុទ្ទេសានុក្កមាទិនា បុព្ពេ បឋមភាវស្ស សិទ្ធត្តា. យេភុយ្យេន ហិ តីណិ បិដកានិ ភគវតោ ធរមានកាលេយេវ ឥមិនា អនុក្កមេន សជ្ឈាយិតានិ, តេនេវ កមេន បច្ឆាបិ សង្គីតានិ វិសេសតោ វិនយាភិធម្មបិដកានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កិស្មិំ វត្ថុស្មិន្តិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មំ. អន្តរា ច, ភន្តេ, រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទន្តិ រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច អន្តរា, វិវរេ មជ្ឈេតិ អត្ថោ. អន្តរា-សទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. រាជាគារកេតិ រញ្ញោ កីឡនត្ថាយ កតេ អគារកេ. អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ រញ្ញោ ឯវំនាមកំ ឧយ្យានំ. កេន សទ្ធិន្តិ ឥធ កស្មា វុត្តន្តិ? យស្មា បនេតំ ន ភគវតា ឯវ វុត្តំ, រញ្ញាបិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ វុត្តមត្ថិ, តស្មា ‘‘កមារព្ភា’’តិ អវត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេទេហិបុត្តេនាតិ អយំ កោសលរញ្ញោ ធីតាយ បុត្តោ, ន វិទេហរញ្ញោ ធីតាយ. យស្មា មាតា បនស្ស បណ្ឌិតា, តស្មា សា វេទេន ញាណេន ឦហតិ ឃដតិ វាយមតីតិ ‘‘វេទេហី’’តិ បាកដនាមា ជាតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ និមិត្តបយោជនកាលទេសទេសកការកករណប្បការេហិ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ វវត្ថាបិតេសុ ធម្មវិនយេសុ នានប្បការកោសល្លត្ថំ ឯកវិធាទិភេទេ ទស្សេតុំ តទេតំ សព្ពម្បីតិអាទិមាហ. តត្ថ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ ឯត្ថ អនាវរណញាណបទដ្ឋានំ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចវេក្ខន្តេន វាតិ ឧទានាទិវសេន បវត្តធម្មំ សន្ធាយាហ. វិមុត្តិរសន្តិ អរហត្តផលស្សាទំ, វិមុត្តិសម្បត្តិកំ វា អគ្គផលនិប្ផាទនតោ, វិមុត្តិកិច្ចំ វា កិលេសានំ អច្ចន្តវិមុត្តិសម្បាទនតោ. អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ ធម្មោតិ ឯត្ថ យទិបិ ធម្មោ ឯវ វិនយោបិ បរិយត្តិយាទិភាវតោ, តថាបិ វិនយសទ្ទសន្និធានេន ភិន្នាធិករណភាវេន បយុត្តោ ធម្ម-សទ្ទោ វិនយតន្តិវិរហិតំ តន្តិំ ទីបេតិ, យថា បុញ្ញញាណសម្ភារោ គោពលិពទ្ទន្តិអាទិ.

អនេកជាតិសំសារន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – អហំ ឥមស្ស អត្តភាវគេហស្ស ការកំ តណ្ហាវឌ្ឍកិំ គវេសន្តោ យេន ញាណេន តំ ទដ្ឋុំ សក្កា, តំ ពោធិញាណំ អនិព្ពិសំ អលភន្តោ ឯវ អភិនីហារតោ បភុតិ ឯត្តកំ កាលំ អនេកជាតិសតសហស្សសង្ខ្យំ ឥមំ សំសារវដ្ដំ សន្ធាវិស្សំ សំសរិំ, យស្មា ជរាព្យាធិមរណមិស្សតាយ ជាតិ នាមេសា បុនប្បុនំ ឧបគន្តុំ ទុក្ខា, ន ច សា តស្មិំ អទិដ្ឋេ និវត្តតិ, តស្មា តំ គវេសន្តោ សន្ធាវិស្សន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋោសីតិ ឥទានិ មយា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈន្តេន ទិដ្ឋោ អសិ. បុន គេហន្តិ បុន ឥមំ អត្តភាវសង្ខាតំ មម គេហំ. ន កាហសីតិ ន ករិស្សសិ. ការណមាហ សព្ពា តេតិអាទិ. តវ សព្ពា អវសេសកិលេសផាសុកា មយា ភគ្គា. ឥមស្ស តយា កតស្ស អត្តភាវគេហស្ស អវិជ្ជាសង្ខាតំ កូដំ កណ្ណិកមណ្ឌលំ វិសង្ខតំ វិទ្ធំសិតំ. វិសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណករណវសេន គតំ មម ចិត្តំ. អហញ្ច តណ្ហានំ ខយសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គផលំ អជ្ឈគា បត្តោស្មីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘វិសង្ខារគតំ ចិត្តមេវ តណ្ហានំ ខយំ អជ្ឈគា’’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ.

កេចីតិ ខន្ធកភាណកា. បាដិបទទិវសេតិ ឥទំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នាតិ ឯតេន សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន សព្ពញ្ញុភាវប្បត្តស្សាតិ ឯតេន. សោមនស្សមយញាណេនាតិ សោមនស្សសម្បយុត្តញាណេន. អាមន្តយាមីតិ និវេទយាមិ, ពោធេមីតិ អត្ថោ. អន្តរេតិ អន្តរាឡេ, វេមជ្ឈេតិ អត្ថោ.

សុត្តន្តបិដកន្តិ យថា កម្មមេវ កម្មន្តំ, ឯវំ សុត្តមេវ សុត្តន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អសង្គីតន្តិ សង្គីតិក្ខន្ធក (ចូឡវ. ៤៣៧ អាទយោ) កថាវត្ថុប្បករណាទិកំ. សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតត្តា ‘‘សោឡស បរិវារា’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ បរិវារបាឡិយំ (បរិ. ១ អាទយោ) បឋមំ បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្តន្តិអាទិនា វុត្តំ. បញ្ញត្តិវារោ កថាបត្តិវារោ វិបត្តិវារោ សង្គហវារោ សមុដ្ឋានវារោ អធិករណវារោ សមថវារោ សមុច្ចយវារោតិ ឥមេ អដ្ឋ វារា, តទនន្តរំ ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវនបច្ចយា បារាជិកំ កត្ថ បញ្ញត្ត’’ន្តិ (បរិ. ១៨៨) ឯវំ បច្ចយមត្តវិសេសេន បុន វុត្តា តេយេវ អដ្ឋ វារា ចាតិ ឥមេសំ សោឡសន្នំ វារានំ វសេន ភិក្ខុវិភង្គស្ស ច ភិក្ខុនីវិភង្គស្ស ច បកាសិតត្តា សោឡសហិ វារេហិ ឧបលក្ខិតោ បរិវារោ ‘‘សោឡសបរិវារោ’’តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណប្បយោជនាតិ ឥទំ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជេសុ យថាក្កមំ យោជេតព្ពំ. សញ្ញមវេលំ អភិភវិត្វា បវត្តោ អាចារោ អជ្ឈាចារោ, វីតិក្កមោ. តេនាតិ វិវិធនយត្តាទិហេតុនា. ឯតន្តិ វិវិធវិសេសនយត្តាតិអាទិគាថាវចនំ. ឯតស្សាតិ វិនយស្ស.

ឥតរំ បនាតិ សុត្តំ. អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថេ លោកិយលោកុត្តរាទិអត្ថេ ច សង្គណ្ហាតិ. វេនេយជ្ឈាសយានុលោមេន វុត្តត្តាតិ វិនយំ វិយ ឥស្សរភាវតោ អាណាបតិដ្ឋាបនវសេន អទេសេត្វា វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយានុលោមេន ចរិតានុរូបំ វុត្តត្តា. អនុបុព្ពសិក្ខាទិវសេន អទេសេត្វា វេនេយ្យានំ កាលន្តរេ អភិនិព្ពត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សស្សមិវ ផល’’ន្តិ. ឧបាយសមង្គីនំយេវ និប្បជ្ជនភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធេនុ វិយ ខីរ’’ន្តិ អាហ. ន ហិ ធេនុំ វិសាណាទីសុ, អកាលេ វា អវិជាតំ វា ទោហន្តោ ខីរំ បដិលភតិ.

យន្តិ យស្មា. ឯត្ថាតិ អភិធម្មេ. អភិធម្មេតិ សុបិនន្តេន សុក្កវិស្សដ្ឋិយា អនាបត្តិភាវេបិ អកុសលចេតនា ឧបលព្ភតីតិអាទិនា វិនយបញ្ញត្តិយា សង្ករវិរហិតេ ធម្មេ, ‘‘បុព្ពាបរវិរោធាភាវតោ សង្ករវិរហិតេ ធម្មេ’’តិបិ វទន្តិ. អារម្មណាទីហីតិ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មទ្វារបដិបទាទីហិ. លក្ខណីយត្តាតិ សញ្ជានិតព្ពត្តា. យំ បនេត្ថ អវិសិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វិនយបិដកន្តិអាទីសុ តីសុ សទ្ទេសុ យំ អវិសិដ្ឋំ សមានំ, តំ បិដកសទ្ទន្តិ អត្ថោ. មា បិដកសម្បទានេនាតិ បាឡិសម្បទានវសេន មា គណ្ហិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាវុត្តេនាតិ ឯវំ ទុវិធត្ថេនាតិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

ទេសនាសាសនកថាភេទន្តិ ឯត្ថ ទេសនាភេទំ សាសនភេទំ កថាភេទន្តិ ភេទសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ភេទន្តិ ច នានត្តន្តិ អត្ថោ. តេសូតិ បិដកេសុ. សិក្ខា ច បហានានិ ច គម្ភីរភាវោ ច សិក្ខាបហានគម្ភីរភាវោ, តញ្ច យថារហំ បរិទីបយេតិ អត្ថោ. បរិយត្តិភេទន្តិ បរិយាបុណនភេទំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ. យហិំ យស្មិំ វិនយាទិកេ យំ សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ច យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា យំ បរិយត្តិភេទំ សម្បត្តិំ វិបត្តិញ្ច យហិំ យថា បាបុណាតិ, តម្បិ សព្ពំ វិភាវយេតិ យោជេតព្ពំ. បរិទីបនា វិភាវនា ចាតិ ហេដ្ឋា គាថាសុ វុត្តស្ស អនុរូបតោ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ឯកមេវ.

អាណារហេនាតិ អាណំ បណេតុំ អរហតីតិ អាណារហោ, ភគវា សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា. សោ ហិ មហាការុណិកតាយ ច អវិបរីតតោ ទេសកភាវេន បមាណវចនត្តា ច អាណំ បណេតុំ អរហតិ. វោហារបរមត្ថានម្បិ សម្ភវតោ អាហ ‘‘អាណាពាហុល្លតោ’’តិ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ. បឋមន្តិ វិនយបិដកំ. បចុរាបរាធា សេយ្យសកត្ថេរាទយោ. តេ ហិ ទោសពាហុល្លតោ ‘‘បចុរាបរាធា’’តិ វុត្តា. បចុរោ ពហុកោ ពហុលោ អបរាធោ ទោសោ វីតិក្កមោ យេសន្តេ បចុរាបរាធា. អនេកជ្ឈាសយាតិអាទីសុ អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, សោ ច អត្ថតោ ទិដ្ឋិ ញាណញ្ច. ចរិយាតិ រាគចរិយាទិកា ឆ មូលចរិយា. អថ វា ចរិយាតិ ចរិតំ, តំ សុចរិតទុច្ចរិតវសេន ទុវិធំ. អធិមុត្តិ នាម សត្តានំ បុព្ពបរិចយវសេន អភិរុចិ, សា ទុវិធា ហីនបណីតភេទេន. យថានុលោមន្តិ អជ្ឈាសយាទីនំ អនុរូបំ. យថាធម្មន្តិ ធម្មសភាវានុរូបំ.

សំវរាសំវរោតិ ឯត្ថ ខុទ្ទកោ មហន្តោ ច សំវរោតិ អត្ថោ. វុឌ្ឍិអត្ថោ ហេត្ថ អ-ការោ. ទិដ្ឋិវិនិវេឋនាតិ ទិដ្ឋិយា វិមោចនំ. សុត្តន្តបាឡិយំ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិអាទិនា (ទី. និ. ១.២២៦; សំ. និ. ២.១៥២) សមាធិទេសនាពាហុល្លតោ សុត្តន្តបិដកេ ‘‘អធិចិត្តសិក្ខា’’តិ វុត្តំ. វីតិក្កមប្បហានំ កិលេសានន្តិ សំកិលេសធម្មានំ, កម្មកិលេសានំ វា យោ កាយវចីទ្វារេហិ វីតិក្កមោ, តស្ស បហានំ. អនុសយវសេន សន្តានមនុវត្តន្តា កិលេសា បរិយុដ្ឋិតាបិ សីលភេទវសេន វីតិក្កមិតុំ ន លភន្តីតិ អាហ ‘‘វីតិក្កមបដិបក្ខត្តា សីលស្សា’’តិ. បរិយុដ្ឋានប្បហានន្តិ ឱកាសទានវសេន ចិត្តេ កុសលប្បវត្តិំ បរិយាទិយិត្វា សមុប្បត្តិវសេន ឋានំ បរិយុដ្ឋានំ, តស្ស បហានំ. អនុសយប្បហានន្តិ អរិយមគ្គេន អប្បហីនភាវេន សន្តានេ ការណលាភេ ឧប្បជ្ជនារហា ថាមគតា កាមរាគាទយោ សត្ត កិលេសា សន្តានេ អនុ អនុ សយនតោ អនុសយា នាម, តេសំ បហានំ.

តទង្គប្បហានន្តិ តេន តេន ទានសីលាទិកុសលង្គេន តស្ស តស្ស អកុសលង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. ទុច្ចរិតសំកិលេសស្ស បហានន្តិ កាយវចីទុច្ចរិតមេវ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សន្តានំ សម្មា កិលេសេតិ ឧបតាបេតីតិ សំកិលេសោ, តស្ស តទង្គវសេន បហានំ. សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទបដិបក្ខត្តា សុត្តន្តបិដកេ តណ្ហាសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ. អត្តាទិសុញ្ញសភាវធម្មប្បកាសនតោ អភិធម្មបិដកេ ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស បហានំ វុត្តំ.

ឯកមេកស្មិញ្ចេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ ឯកេកស្មិំ បិដកេតិ អត្ថោ. ធម្មោតិ បាឡីតិ ឯត្ថ ធម្មស្ស សីលាទិវិសិដ្ឋត្ថយោគតោ, ពុទ្ធានំ សភាវនិរុត្តិភាវតោ ច បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡិ បន្តីតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. សម្មុតិបរមត្ថភេទស្ស អត្ថស្ស អនុរូបវាចកភាវេន បរមត្ថសទ្ទេសុ ឯកន្តេន ភគវតា មនសា វវត្ថាបិតោ នាមបញ្ញត្តិប្បពន្ធោ បាឡិធម្មោ នាម. ទេសនាយ ធម្មស្ស ច កោ វិសេសោតិ ចេ? យថាវុត្តនយេន មនសា វវត្ថាបិតធម្មស្ស បរេសំ ពោធនភាវេន អតិសជ្ជនា វាចាយ បកាសនា ‘‘ទេសនា’’តិ វេទិតព្ពា. តេនាហ – ‘‘ទេសនាតិ តស្សា មនសា វវត្ថាបិតាយ បាឡិយា ទេសនា’’តិ. តទុភយម្បិ បន បរមត្ថតោ សទ្ទោ ឯវ បរមត្ថវិនិមុត្តាយ សម្មុតិយា អភាវា. ឥមមេវ នយំ គហេត្វា កេចិ អាចរិយា ‘‘ធម្មោ ច ទេសនា ច បរមត្ថតោ សទ្ទោ ឯវា’’តិ វោហរន្តិ, តេបិ អនុបវជ្ជាយេវ. យថា ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិវិបាកា បរិត្តារម្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ‘‘កាមាវចរបដិសន្ធិវិបាកា និព្ពត្តិតបរមត្ថវិសយាយេវា’’តិ សក្កា វត្តុំ ឥត្ថិបុរិសាទិអាការបរិវិតក្កបុព្ពកានំ រាគាទិអកុសលានំ មេត្តាទិកុសលានញ្ច អារម្មណំ គហេត្វាបិ សមុប្បជ្ជនតោ. បរមត្ថធម្មមូលកត្តា បនស្ស បរិកប្បស្ស បរមត្ថវិសយតា សក្កា បញ្ញបេតុំ, ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តីសុបិ ចេតេសុ ឯតេ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធា គម្ភីរាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច បិដកាវយវានំ ធម្មាទីនំ វុច្ចមានោ គម្ភីរភាវោ តំសមុទាយស្ស បិដកស្សាបិ វុត្តោ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. ទុក្ខេន ឱគយ្ហន្តិ, ទុក្ខោ វា ឱគាហោ ឱគាហនំ អន្តោបវិសនមេតេសូតិ ទុក្ខោគាហា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បិដកេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ.

ហេតុនោ ផលំ ហេតុផលំ. ធម្មាភិលាបោតិ អត្ថព្យញ្ជនកោ អវិបរីតាភិលាបោ. វិសយតោ អសម្មោហតោ ចាតិ លោកិយលោកុត្តរានំ យថាក្កមំ អវពោធប្បការទស្សនំ, ឯតស្ស អវពោធោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. លោកិយោ ហិ ធម្មត្ថាទិំ អាលម្ពិត្វាវ បវត្តនតោ វិសយតោ អវពោធោតិ វុច្ចតិ. លោកុត្តរោ បន និព្ពានារម្មណតាយ តំ អនាលម្ពមានោបិ តព្ពិសយមោហវិទ្ធំសនេន ធម្មាទីសុ បវត្តនតោ អសម្មោហតោ អវពោធោតិ វុច្ចតិ. អត្ថានុរូបំ ធម្មេសូតិ ការិយានុរូបំ ការណេសូតិ អត្ថោ. បញ្ញត្តិបថានុរូបំ បញ្ញត្តីសូតិ ឆព្ពិធនាមបញ្ញត្តិយា បថោ បញ្ញត្តិបថោ, តស្ស អនុរូបំ បញ្ញត្តីសូតិ អត្ថោ.

ធម្មជាតន្តិ ការណប្បភេទោ ការណមេវ វា. អត្ថជាតន្តិ ការិយប្បភេទោ, ការិយមេវ វា. យា ចាយំ ទេសនាតិ សម្ពន្ធោ. យោ ចេត្ថាតិ ឯតាសុ ធម្មត្ថទេសនាសុ យោ បដិវេធោតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ បិដកេសុ.

អលគទ្ទូបមាតិ ឯត្ថ អលគទ្ទសទ្ទេន អលគទ្ទគ្គហណំ វុច្ចតិ វីណាវាទនំ វីណាតិអាទីសុ វិយ, គហណញ្ចេត្ថ យថា ឌំសតិ, តថា ទុគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរគ្គហណេ វិរោធាភាវា. តស្មា អលគទ្ទស្ស គហណំ ឧបមា ឯតិស្សាតិ អលគទ្ទូបមា. អលគទ្ទោតិ ចេត្ថ អាសិវិសោ វុច្ចតិ. សោ ហិ អលំ បរិយត្តោ, ជីវិតហរណសមត្ថោ វា វិសសង្ខាតោ គទោ អស្សាតិ ‘‘អលំគទោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អលគទ្ទោ’’តិ វុច្ចតិ.

វដ្ដតោ និស្សរណំ អត្ថោ បយោជនំ ឯតិស្សាតិ និស្សរណត្ថា. ភណ្ឌាគារិកោ វិយាតិ ភណ្ឌាគារិកោ, ធម្មរតនានុបាលកោ, តស្ស អត្ថនិរបេក្ខស្ស បរិយត្តិ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិ. ទុគ្គហិតានីតិ ទុដ្ឋុ គហិតានិ. តេនាហ ‘‘ឧបារម្ភាទិហេតុ បរិយាបុដា’’តិ. ឯត្ថ ច ឧបារម្ភោ នាម បរិយត្តិំ និស្សាយ បរវម្ភនំ. អាទិ-សទ្ទេន ឥតិវាទប្បមោក្ខលាភសក្ការាទិំ សង្គណ្ហាតិ. យំ សន្ធាយាតិ យំ បរិយត្តិទុគ្គហណំ សន្ធាយ. វុត្តន្តិ អលគទ្ទូបមសុត្តេ (ម. និ. ១.២៣៨) វុត្តំ. តញ្ចស្ស អត្ថំ នានុភោន្តីតិ តញ្ច អស្ស ធម្មស្ស សីលបរិបូរណាទិសង្ខាតំ អត្ថំ ឯតេ ទុគ្គហិតគាហិនោ នានុភោន្តិ ន វិន្ទន្តិ. បដិវិទ្ធាកុប្បោតិ បដិវិទ្ធអរហត្តផលោ.

ឥទានិ តីសុ បិដកេសុ យថារហំ សម្បត្តិវិបត្តិយោ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ វិនយេ បនាតិអាទិ. តត្ថ តាសំយេវាតិ អវធារណំ ឆឡភិញ្ញាចតុបដិសម្ភិទានំ វិនយេ បភេទវចនាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. វេរញ្ជកណ្ឌេ (បារា. ១២) ហិ តិស្សោ វិជ្ជាវ វិភត្តា. ទុតិយេ តាសំយេវាតិ អវធារណំ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា អបេក្ខិត្វា កតំ តិស្សន្នម្បិ វិជ្ជានំ ឆសុ អភិញ្ញាសុ អន្តោបវិដ្ឋត្តា. តាសញ្ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន សេសានម្បិ តត្ថ អត្ថិភាវំ ទីបេតិ. អភិធម្មបិដកេ ហិ តិស្សោ វិជ្ជា ឆ អភិញ្ញា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ច វុត្តា ឯវ. បដិសម្ភិទានំ តត្ថេវ សម្មា វិភត្តភាវំ ទីបេតុំ តត្ថេវាតិ អវធារណំ កតំ. ឧបាទិន្នផស្សោតិ មគ្គេន មគ្គបដិបាទនផស្សោ. តេសន្តិ តេសំ បិដកានំ. ឯតន្តិ ឯតំ ពុទ្ធវចនំ.

ចតុត្តិំសេវ សុត្តន្តាតិ គាថាយ អយមត្ថយោជនា – យស្ស និកាយស្ស សុត្តគណនតោ ចតុត្តិំសេវ សុត្តន្តា វគ្គសង្គហវសេន តយោ វគ្គា យស្ស សង្គហស្សាតិ តិវគ្គោ សង្គហោ, ឯស បឋមោ និកាយោ ឥធ ទីឃនិកាយោតិ. អនុលោមិកោតិ អបច្ចនីកោ, អត្ថានុលោមនតោ អន្វត្ថនាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកនិកាយម្បីតិ ឯកសមូហម្បិ. ឯវំ ចិត្តន្តិ ឯវំ វិចិត្តំ. យថយិទន្តិ យថា ឥមេ. បោណិកចិក្ខល្លិកា ខត្តិយា, តេសំ និវាសោ ‘‘បោណិកនិកាយោ ចិក្ខល្លិកនិកាយោ’’តិ វុច្ចតិ. បញ្ចទសវគ្គបរិគ្គហោតិ បញ្ចទសហិ វគ្គេហិ បរិគ្គហិតោ. សុត្តន្តានំ សហស្សានិ សត្ត សុត្តសតានិ ចាតិ បាឋេ សុត្តន្តានំ សត្តសហស្សានិ សត្ត សុត្តសតានិ ចាតិ យោជេតព្ពំ. កត្ថចិ បន ‘‘សត្ត សុត្តសហស្សានិ, សត្ត សុត្តសតានិ ចា’’តិ បាឋោ. បុព្ពេ និទស្សិតាតិ សុត្តន្តបិដកនិទ្ទេសេ និទស្សិតា.

វេទន្តិ ញាណំ. តុដ្ឋិន្តិ បីតិំ. ធម្មក្ខន្ធវសេនាតិ ធម្មរាសិវសេន. ទ្វាសីតិសហស្សានិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិន្តិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ សហស្សានិ ភិក្ខុតោតិ ធម្មសេនាបតិអាទីនំ ភិក្ខូនំ សន្តិកា តេហិយេវ ទេសិតានិ ទ្វេ សហស្សានិ គណ្ហិំ. មេតិ មម ហទយេ, ឥតិ អានន្ទត្ថេរោ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. យេ ធម្មា មម ហទយេ បវត្តិនោ, តេ ចតុរាសីតិសហស្សានីតិ យោជនា. ឥទញ្ច ភគវតោ ធរមានកាលេ ឧគ្គហិតធម្មក្ខន្ធវសេន វុត្តំ, បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ អានន្ទត្ថេរេន ទេសិតានំ សុភសុត្ត(ទឦ. និ. ១.៤៤៤ អាទយោ) គោបកមោគ្គល្លានសុត្តានំ (ម. និ. ៣.៧៩ អាទយោ), តតិយសង្គីតិយំ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន កថិតកថាវត្ថុប្បករណស្ស ច វសេន ធម្មក្ខន្ធានំ ចតុរាសីតិសហស្សតោបិ អធិកតា វេទិតព្ពា.

ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តន្តិ សតិបដ្ឋានាទិ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ; ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ). អនេកានុសន្ធិកន្តិ បរិនិព្ពានសុត្តាទិ (ទី. និ. ២.១៣៤ អាទយោ). តញ្ហិ នានាឋានេសុ នានាធម្មទេសនានំ វសេន បវត្តំ. តិកទុកភាជនំ ធម្មសង្គណិយំ និក្ខេបកណ្ឌ(ធ. ស. ៩៨៥ អាទយោ) អដ្ឋកថាកណ្ឌវសេន (ធ. ស. ១៣៨៤ អាទយោ) គហេតព្ពំ. ចិត្តវារភាជនន្តិ ឥទំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌវសេន (ធ. ស. ១ អាទយោ) វុត្តំ. អត្ថិ វត្ថូតិអាទីសុ វត្ថុ នាម សុទិន្នកណ្ឌាទិ (បារា. ២៤ អាទយោ). មាតិកាតិ សិក្ខាបទំ. អន្តរាបត្តីតិ សិក្ខាបទន្តរេសុ អញ្ញស្មិំ វត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តា អាបត្តិ. តិកច្ឆេទោតិ តិកបាចិត្តិយាទិតិកបរិច្ឆេទោ. ពុទ្ធវចនំ សង្គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ពុទ្ធវចនស្ស. សង្គីតិបរិយោសានេ សាធុការំ ទទមានា វិយាតិ សម្ពន្ធោ. អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តានិ អច្ឆរិយានិ, បុប្ផវស្សចេលុក្ខេបាទីនិ. យា ‘‘បញ្ចសតា’’តិ ច ‘‘ថេរិកា’’តិ ច បវុច្ចតិ, អយំ បឋមមហាសង្គីតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ទុតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនា

ឯវំ បឋមមហាសង្គីតិំ ទស្សេត្វា យទត្ថំ សា ឥធ ទស្សិតា, តំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឥមិស្សាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អាចរិយបរម្បរាតិ តស្មិំ ជម្ពុទីបេ អយំ អាចរិយានំ បវេណី បដិបាដិ. វិជិតាវិនោតិ វិជិតសព្ពកិលេសបដិបក្ខត្តា វិជិតវន្តោ. ជម្ពុសិរិវ្ហយេតិ ជម្ពុសទិសោ សិរិមន្តោ អវ្ហយោ នាមំ យស្ស ទីបស្ស, តស្មិំ ជម្ពុទីបេតិ វុត្តំ ហោតិ. មហន្តេន ហិ ជម្ពុរុក្ខេន អភិលក្ខិតត្តា ទីបោបិ ‘‘ជម្ពូ’’តិ វុច្ចតិ. អច្ឆិជ្ជមានំ អវិនស្សមានំ កត្វា. វិនយវំសន្តិអាទីហិ តីហិ វិនយបាឡិយេវ កថិតា បរិយាយវចនត្តា តេសំ. បកតញ្ញុតន្តិ វេយ្យត្តិយំ, បដុភាវន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធុរគ្គាហោតិ បធានគ្គាហី, សព្ពេសំ បាមោក្ខោ ហុត្វា គណ្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខូនំ សមុទាយោ សមូហោ ភិក្ខុសមុទាយោ.

យទាតិ និព្ពាយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. ជោតយិត្វា ច សព្ពធីតិ តមេវ សទ្ធម្មំ សព្ពត្ថ បកាសយិត្វា. ជុតិមន្តោតិ បញ្ញាជុតិយា យុត្តា, តេជវន្តោ វា, មហានុភាវាតិ អត្ថោ. និព្ពាយិំសូតិ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និព្ពាយិំសុ. អនាលយាតិ អសង្គា.

អថាតិ បច្ឆា, យទា បរិនិព្ពាយិំសុ, តតោ បរន្តិ អត្ថោ. កប្បតិ សិង្គីលោណកប្បោតិ ឯត្ថ កប្ប-សទ្ទោ វិកប្បត្ថោ, តេន សិង្គីលោណវិកប្បោបិ កប្បតិ. ឥទម្បិ បក្ខន្តរំ កប្បតីតិ អត្ថោ, ឯវំ សព្ពត្ថ. តត្ថ សិង្គេន លោណំ បរិហរិត្វា អលោណកបិណ្ឌបាតេន សទ្ធិំ ភុញ្ជិតុំ កប្បតិ, សន្និធិំ ន ករោតីតិ អធិប្បាយោ. កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោតិ ទ្វង្គុលំ អតិក្កន្តាយ ឆាយាយ វិកាលេ ភោជនំ ភុញ្ជិតុំ កប្បតីតិ អត្ថោ. កប្បតិ គាមន្តរកប្បោតិ ‘‘គាមន្តរំ គមិស្សាមី’’តិ បវារិតេន អនតិរិត្តភោជនំ ភុញ្ជិតុំ កប្បតីតិ អត្ថោ. កប្បតិ អាវាសកប្បោតិ ឯកសីមាយ នានាសេនាសនេសុ វិសុំ វិសុំ ឧបោសថាទីនិ សង្ឃកម្មានិ កាតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. កប្បតិ អនុមតិកប្បោតិ ‘‘អនាគតានំ អាគតកាលេ អនុមតិំ គហេស្សាមា’’តិ តេសុ អនាគតេសុយេវ វគ្គេន សង្ឃេន កម្មំ កត្វា បច្ឆា អនុមតិំ គហេតុំ កប្បតិ, វគ្គកម្មំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កប្បតិ អាចិណ្ណកប្បោតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អាចិណ្ណោ កប្បតីតិ អត្ថោ. សោ បន ឯកច្ចោ កប្បតិ ធម្មិកោ, ឯកច្ចោ ន កប្បតិ អធម្មិកោតិ វេទិតព្ពោ. កប្បតិ អមថិតកប្បោតិ យំ ខីរំ ខីរភាវំ វិជហិតំ ទធិភាវំ អសម្បត្តំ, តំ ភុត្តាវិនា បវារិតេន អនតិរិត្តំ ភុញ្ជិតុំ កប្បតីតិ អត្ថោ. កប្បតិ ជឡោគិំ បាតុន្តិ ឯត្ថ ជឡោគីតិ តរុណសុរា, យំ មជ្ជសម្ភារំ ឯកតោ កតំ មជ្ជភាវមសម្បត្តំ, តំ បាតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ជាតរូបរជតន្តិ ឯត្ថ សរសតោ វិការំ អនាបជ្ជិត្វា សព្ពទា ជាតរូបមេវ ហោតីតិ ជាតំ រូបំ ឯតស្សាតិ ជាតរូបំ, សុវណ្ណំ. ធវលសភាវតាយ រាជតីតិ រជតំ, រូបិយំ. សុសុនាគបុត្តោតិ សុសុនាគស្ស បុត្តោ. កាកណ្ឌកបុត្តោតិ កាកណ្ឌកស្ស ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ. វជ្ជីសូតិ ជនបទនាមត្តា ពហុវចនំ កតំ.

តទហុបោសថេតិ ឯត្ថ តទហូតិ តស្មិំ អហនិ. ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបវសន្តីតិ ច សីលសមាទានេន វា អនសនាទិនា វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. កំសបាតិន្តិ សុវណ្ណបាតិំ. មាសករូបន្តិ មាសកោ ឯវ. សព្ពំ តាវ វត្តព្ពន្តិ ឥមិនា សត្តសតិកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤៤៦ អាទយោ) អាគតា សព្ពាបិ បាឡិ ឥធ អានេត្វា វត្តព្ពាតិ ទស្សេតិ. សង្គាយិតសទិសមេវ សង្គាយិំសូតិ សម្ពន្ធោ.

សា បនាយំ សង្គីតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តេសុ សង្គីតិការកេសុ ថេរេសុ. វិស្សុតា ឯតេ សទ្ធិវិហារិកា ញេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. សាណសម្ភូតោតិ សាណទេសវាសី សម្ភូតត្ថេរោ. ទុតិយោ សង្គហោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. បន្នភារាតិ បតិតក្ខន្ធភារា.

អព្ពុទន្តិ ឧបទ្ទវំ វទន្តិ. ‘‘ភគវតោ វចនំ ថេនេត្វា អត្តនោ វចនស្ស ទីបនតោ អព្ពុទន្តិ ចោរកម្ម’’ន្តិ ឯកេ. ឥទន្តិ វក្ខមាននិទស្សនំ. សន្ទិស្សមានា មុខា សម្មុខា. ភាវិតមគ្គន្តិ ឧប្បាទិតជ្ឈានំ. សាធុ សប្បុរិសាតិ ឯត្ថ សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ, តំ យាចាមីតិ អត្ថោ. ហដ្ឋបហដ្ឋោតិ បុនប្បុនំ សន្តុដ្ឋោ. ឧទគ្គុទគ្គោតិ សរីរវិការុប្បាទនបីតិវសេន ឧទគ្គុទគ្គោ, បីតិមា ហិ បុគ្គលោ កាយចិត្តានំ ឧគ្គតត្តា ‘‘ឧទគ្គុទគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យស្មិំ សមយេ ទុតិយំ សង្គីតិំ អករិំសុ, តស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. តំ អធិករណំ ន សម្បាបុណិំសូតិ តំ វជ្ជិបុត្តកេហិ ឧប្បាទិតំ អធិករណំ វិនិច្ឆិនិតុំ ន សម្បាបុណិំសុ នាគមិំសុ. នោ អហុវត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. យាវតាយុកំ ឋត្វា បរិនិព្ពុតាតិ សម្ពន្ធោ. កិំ បន កត្វា ថេរា បរិនិព្ពុតាតិ? អាហ ទុតិយំ សង្គហំ កត្វាតិអាទិ. អនិច្ចតាវសន្តិ អនិច្ចតាធីនតំ. ជម្មិន្តិ លាមកំ. ទុរភិសម្ភវំ អនភិភវនីយំ អតិក្កមិតុំ អសក្កុណេយ្យំ អនិច្ចតំ ឯវំ ញត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

ទុតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

តតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនា

សត្ត វស្សានីតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. អតិច្ឆថាតិ អតិក្កមិត្វា ឥច្ឆថ, ឥតោ អញ្ញត្ថ គន្ត្វា ភិក្ខំ បរិយេសថាតិ អត្ថោ. ភត្តវិស្សគ្គករណត្ថាយាតិ ភត្តស្ស អជ្ឈោហរណកិច្ចត្ថាយ, ភុញ្ជនត្ថាយាតិ អត្ថោ. ‘‘សោឡសវស្សោ’’តិ ឧទ្ទេសោ កថនំ អស្ស អត្ថីតិ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ, ‘‘សោឡសវស្សិកោ’’តិ អត្ថោ.

តីសុ វេទេសូតិអាទីសុ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទសង្ខាតេសុ តីសុ វេទេសុ. តយោ ឯវ កិរ វេទា អដ្ឋកាទីហិ ធម្មិកេហិ ឥសីហិ លោកស្ស សគ្គមគ្គវិភាវនត្ថាយ កតា. តេនេវ ហិ តេ តេហិ វុច្ចន្តិ. អាថព្ពណវេទោ បន បច្ឆា អធម្មិកេហិ ព្រាហ្មណេហិ បាណវធាទិអត្ថាយ កតោ. បុរិមេសុ ច តីសុ វេទេសុ តេហេវ ធម្មិកសាខាយោ អបនេត្វា យាគវធាទិទីបិកា អធម្មិកសាខា បក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. និឃណ្ឌូតិ រុក្ខាទីនំ វេវចនប្បកាសកំ បរិយាយនាមានុរូបំ សត្ថំ. តញ្ហិ លោកេ ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុច្ចតិ. កេដុភន្តិ កិដតិ គមេតិ កិរិយាទិវិភាគន្តិ កេដុភំ, កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការសត្ថំ. ឯត្ថ ច កិរិយាកប្បវិកប្បោតិ វចីភេទាទិលក្ខណា កិរិយា កប្បីយតិ វិកប្បីយតិ ឯតេនាតិ កិរិយាកប្បោ, សោ បន វណ្ណបទពន្ធបទត្ថាទិវិភាគតោ ពហុវិកប្បោតិ ‘‘កិរិយាកប្បវិកប្បោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥទញ្ច មូលកិរិយាកប្បគន្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. សហ និឃណ្ឌុនា កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភា, តយោ វេទា, តេសុ សនិឃណ្ឌុកេដុភេសុ. ឋានករណាទិវិភាគតោ ច និព្ពចនវិភាគតោ ច អក្ខរា បភេទីយន្តិ ឯតេនាតិ អក្ខរប្បភេទោ, សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. សហ អក្ខរប្បភេទេនាតិ សាក្ខរប្បភេទា, តេសុ សាក្ខរប្បភេទេសុ. អាថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បោរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តយោ វេទា, តេសុ ឥតិហាសបញ្ចមេសុ.

យស្ស ចិត្តន្តិអាទិ បញ្ហទ្វយំ ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ បឋមបញ្ហេ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតាយ ឧប្បជ្ជតិ. ន និរុជ្ឈតីតិ និរោធក្ខណំ អប្បត្តតាយ ន និរុជ្ឈតិ. តស្ស ចិត្តន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស តំ ចិត្តំ កិំ និរុជ្ឈិស្សតិ អាយតិញ្ច នុប្បជ្ជិស្សតីតិ បុច្ឆា, តស្សា ច វិភជ្ជព្យាករណីយតាយ ឯវមេត្ថ វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. អរហតោ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ន និរុជ្ឈតិ, អាយតិញ្ច នុប្បជ្ជិស្សតិ, អវស្សមេវ និរោធក្ខណំ បត្វា និរុជ្ឈិស្សតិ, តតោ អប្បដិសន្ធិកត្តា អញ្ញំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. ឋបេត្វា បន បច្ឆិមចិត្តសមង្គិំ ខីណាសវំ ឥតរេសំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ភង្គំ អប្បត្តតាយ ន និរុជ្ឈតិ, ភង្គំ បន បត្វា និរុជ្ឈិស្សតេវ, អញ្ញំ បន តស្មិំ វា អញ្ញស្មិំ វា អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ ចេវ និរុជ្ឈិស្សតិ ចាតិ. យស្ស វា បនាតិអាទិ ទុតិយបញ្ហេ បន និរុជ្ឈិស្សតិ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ យស្ស ចិត្តំ ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតាយ ភង្គក្ខណំ បត្វា និរុជ្ឈិស្សតិ អប្បដិសន្ធិកតាយ នុប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស ខីណាសវស្ស តំ ចិត្តំ កិំ ឧប្បជ្ជតិ ន និរុជ្ឈតីតិ បុច្ឆា, តស្សា ឯកំសព្យាករណីយតាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ វិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. ឧទ្ធំ វា អធោ វា ហរិតុំ អសក្កោន្តោតិ ឧបរិមបទេ វា ហេដ្ឋិមបទំ ហេដ្ឋិមបទេ វា ឧបរិមបទំ អត្ថតោ សមន្នាហរិតុំ ឃដេតុំ បុព្ពេនាបរំ យោជេត្វា អត្ថំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ អសក្កោន្តោតិ អត្ថោ.

សោតាបន្នានំ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ សមាទិន្នសីលតោ នត្ថិ បរិហានីតិ អាហ ‘‘អភព្ពោ ទានិ សាសនតោ និវត្តិតុ’’ន្តិ. វឌ្ឍេត្វាតិ ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍេត្វា. ទន្តេ បុនន្តិ វិសោធេន្តិ ឯតេនាតិ ទន្តបោនំ វុច្ចតិ ទន្តកដ្ឋំ. អភិនវានំ អាគន្តុកានំ លជ្ជីសភាវំ ខន្តិមេត្តាទិគុណសមង្គិតញ្ច កតិបាហំ សុដ្ឋុ វីមំសិត្វាវ ហត្ថកម្មាទិសម្បដិច្ឆនំ សង្គហករណញ្ច យុត្តន្តិ សាមណេរស្ស ចេវ អញ្ញេសញ្ច ភិក្ខូនំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តានំ ញាបនត្ថំ ថេរោ តស្ស ភព្ពរូបតំ អភិញ្ញាយ ញត្វាបិ បុន សម្មជ្ជនាទិំ អកាសិ. ‘‘តស្ស ចិត្តទមនត្ថ’’ន្តិបិ វទន្តិ. ពុទ្ធវចនំ បដ្ឋបេសីតិ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហាបេតុំ អារភិ. សកលវិនយាចារបដិបត្តិ ឧបសម្បន្នានមេវ វិហិតាតិ តប្បរិយាបុណនមបិ តេសញ្ញេវ អនុរូបន្តិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា វិនយបិដក’’ន្តិ. តស្ស ចិត្តេ ឋបិតម្បិ ពុទ្ធវចនំ សង្គោបនត្ថាយ និយ្យាតិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ហត្ថេ បតិដ្ឋាបេត្វា’’តិ វុត្តំ.

ឯករជ្ជាភិសេកន្តិ សកលជម្ពុទីបេ ឯកាធិបច្ចវសេន ករិយមានំ អភិសេកំ. រាជិទ្ធិយោតិ រាជានុភាវានុគតប្បភាវា. យតោតិ យតោ សោឡសឃដតោ. ទេវតា ឯវ ទិវសេ ទិវសេ អាហរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ទេវសិកន្តិ ទិវសេ ទិវសេ. អគទាមលកន្តិ អប្បកេនេវ សរីរសោធនាទិសមត្ថំ សព្ពទោសហរំ ឱសធាមលកំ. ឆទ្ទន្តទហតោតិ ឆទ្ទន្តទហសមីបេ ឋិតទេវវិមានតោ, កប្បរុក្ខតោ វា, តត្ថ តាទិសា កប្បរុក្ខវិសេសា សន្តិ, តតោ វា អាហរន្តីតិ អត្ថោ. អសុត្តមយិកន្តិ សុត្តេហិ អពទ្ធំ ទិព្ពសុមនបុប្ផេហេវ កតំ សុមនបុប្ផបដំ. ឧដ្ឋិតស្ស សាលិនោតិ សយំជាតសាលិនោ, សមុទាយាបេក្ខញ្ចេត្ថ ឯកវចនំ, សាលីនន្តិ អត្ថោ. នវ វាហសហស្សានីតិ ឯត្ថ ចតស្សោ មុដ្ឋិយោ ឯកោ កុឌុវោ, ចត្តារោ កុឌុវា ឯកោ បត្ថោ, ចត្តារោ បត្ថា ឯកោ អាឡ្ហកោ, ចត្តារោ អាឡ្ហកា ឯកំ ទោណំ, ចត្តារិ ទោណានិ ឯកា មានិកា, ចតស្សោ មានិកា ឯកា ខារី, វីសតិ ខារិកា ឯកោ វាហោ, តទេវ ‘‘ឯកំ សកដ’’ន្តិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាទីសុ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា) វុត្តំ. និត្ថុសកណេ ករោន្តីតិ ថុសកុណ្ឌករហិតេ ករោន្តិ. តេន និម្មិតំ ពុទ្ធរូបំ បស្សន្តោតិ សម្ពន្ធោ. បុញ្ញប្បភាវនិព្ពត្តគ្គហណំ នាគរាជនិម្មិតានំ បុញ្ញប្បភាវនិព្ពត្តេហិ សទិសតាយ កតំ. វិមលកេតុមាលាតិ ឯត្ថ កេតុមាលា នាម សីសតោ និក្ខមិត្វា ឧបរិមុទ្ធនិ បុញ្ជោ ហុត្វា ទិស្សមានរស្មិរាសីតិ វទន្តិ.

ពាហិរកបាសណ្ឌន្តិ ពាហិរកប្បវេទិតំ សមយវាទំ. បរិគ្គណ្ហីតិ វីមំសមានោ បរិគ្គហេសិ. ភទ្ទបីឋកេសូតិ វេត្តមយបីឋេសុ. សារោតិ គុណសារោ. សីហបញ្ជរេតិ មហាវាតបានសមីបេ. កិលេសវិប្ផន្ទរហិតចិត្តតាយ ទន្តំ. និច្ចំ បច្ចុបដ្ឋិតសតារក្ខតាយ គុត្តំ. ខុរគ្គេយេវាតិ កេសោរោបនាវសានេ. អតិវិយ សោភតីតិ សម្ពន្ធោ. វាណិជកោ អហោសីតិ មធុវាណិជកោ អហោសិ.

បុព្ពេ វ សន្និវាសេនាតិ បុព្ពេ វា បុព្ពជាតិយំ វា សហវាសេនាតិ អត្ថោ. បច្ចុប្បន្នហិតេន វាតិ វត្តមានភវេ ហិតចរណេន វា. ឯវំ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ តំ សិនេហសង្ខាតំ បេមំ ជាយតេ. កិំ វិយាតិ? អាហ ‘‘ឧប្បលំ វ យថោទកេ’’តិ. ឧប្បលំ វាតិ រស្សកតោ វា-សទ្ទោ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ. យថា-សទ្ទោ ឧបមាយំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា ឧប្បលញ្ច សេសញ្ច បទុមាទិ ឧទកេ ជាយមានំ ទ្វេ ការណានិ និស្សាយ ជាយតិ ឧទកញ្ចេវ កលលញ្ច, ឯវំ បេមម្បីតិ (ជា. អដ្ឋ. ២.២.១៧៤).

ធុវភត្តានីតិ និច្ចភត្តានិ. វជ្ជាវជ្ជន្តិ ខុទ្ទកំ មហន្តញ្ច វជ្ជំ. មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស ភារមកាសីតិ ថេរស្ស មហានុភាវតំ, តទា សាសនកិច្ចស្ស នាយកភាវេន សង្ឃបរិណាយកតញ្ច រញ្ញោ ញាបេតុំ សង្ឃោ តស្ស ភារមកាសីតិ វេទិតព្ពំ, ន អញ្ញេសំ អជាននតាយ. សាសនស្ស ទាយាទោតិ សាសនស្ស អព្ភន្តរោ ញាតកោ ហោមិ ន ហោមីតិ អត្ថោ. យេ សាសនេ បព្ពជិតុំ បុត្តធីតរោ បរិច្ចជន្តិ, តេ ពុទ្ធសាសនេ សាលោហិតញាតកា នាម ហោន្តិ, សកលសាសនធារណេ សមត្ថានំ អត្តនោ ឱរសបុត្តានំ បរិច្ចត្តត្តា ន បច្ចយមត្តទាយកាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ថេរោ ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ឯត្តាវតា សាសនស្ស ទាយាទោ ហោតី’’តិ អាហ. កថញ្ចរហីតិ ឯត្ថ ចរហីតិ និបាតោ អក្ខន្តិំ ទីបេតិ. តិស្សកុមារស្សាតិ រញ្ញោ ឯកមាតុកស្ស កនិដ្ឋស្ស. សក្ខសីតិ សក្ខិស្សសិ. សិក្ខាយ បតិដ្ឋាបេសុន្តិ បាណាតិបាតា វេរមណិអាទីសុ វិកាលភោជនា វេរមណិបរិយោសានាសុ ឆសុ សិក្ខាសុ បាណាតិបាតា វេរមណិំ ទ្វេ វស្សានិ អវីតិក្កម្ម សមាទានំ សមាទិយាមីតិអាទិនា (បាចិ. ១០៧៩) សមាទានវសេន សិក្ខាសម្មុតិទានានន្តរំ សិក្ខាយ បតិដ្ឋាបេសុំ. ឆ វស្សានិ អភិសេកស្ស អស្សាតិ ឆវស្សាភិសេកោ.

សព្ពំ ថេរវាទន្តិ ទ្វេ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហា បាឡិ. សា ហិ មហាសង្ឃិកាទិភិន្នលទ្ធិកាហិ វិវេចេតុំ ‘‘ថេរវាទោ’’តិ វុត្តា. អយញ្ហិ វិភជ្ជវាទោ មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ អសង្ករតោ រក្ខិតោ អានីតោ ចាតិ ‘‘ថេរវាទោ’’តិ វុច្ចតិ, ‘‘សថេរវាទ’’ន្តិបិ លិខន្តិ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋកថាសុ អាគតថេរវាទសហិតំ សាដ្ឋកថំ តិបិដកសង្គហិតំ ពុទ្ធវចន’’ន្តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វាតិ តេជោកសិណារម្មណំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា.

សភាយន្តិ នគរមជ្ឈេ វិនិច្ឆយសាលាយំ. ទិដ្ឋិគតានីតិ ទិដ្ឋិយោវ. ន ខោ បនេតំ សក្កា ឥមេសំ មជ្ឈេ វសន្តេន វូបសមេតុន្តិ តេសញ្ហិ មជ្ឈេ វសន្តោ តេសុយេវ អន្តោគធត្តា អាទេយ្យវចនោ ន ហោតិ, តស្មា ឯវំ ចិន្តេសិ. អហោគង្គបព្ពតន្តិ ឯវំនាមកំ បព្ពតំ. ‘‘អធោគង្គាបព្ពត’’ន្តិបិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. បញ្ចាតបេន តប្បេន្តីតិ ចតូសុ ឋានេសុ អគ្គិំ ជាលេត្វា មជ្ឈេ ឋត្វា សូរិយមណ្ឌលំ ឧល្លោកេន្តា សូរិយាតបេន តប្បេន្តិ. អាទិច្ចំ អនុបរិវត្តន្តីតិ ឧទយកាលតោ បភុតិ សូរិយំ ឱលោកយមានា យាវ អត្ថង្គមនា សូរិយាភិមុខាវ បរិវត្តន្តិ. វោភិន្ទិស្សាមាតិ បគ្គណ្ហិំសូតិ វិនាសេស្សាមាតិ ឧស្សាហមកំសុ.

វិស្សដ្ឋោតិ មរណសង្ការហិតោ, និព្ភយោតិ អត្ថោ. មិគវំ និក្ខមិត្វាតិ អរញ្ញេ វិចរិត្វា មិគមារណកីឡា មិគវំ, តំ ឧទ្ទិស្ស និក្ខមិត្វា មិគវធត្ថំ និក្ខមិត្វាតិ អត្ថោ. អហិនាគាទិតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘ហត្ថិនាគេនា’’តិ វុត្តំ. តស្ស បស្សន្តស្សេវាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, តស្មិំ បស្សន្តេយេវាតិ អត្ថោ. អាកាសេ ឧប្បតិត្វាតិ ឯត្ថ អយំ វិកុព្ពនិទ្ធិ ន ហោតីតិ គិហិស្សាបិ ឥមំ ឥទ្ធិំ ទស្សេសិ អធិដ្ឋានិទ្ធិយា អប្បដិក្ខិត្តត្តា. បកតិវណ្ណញ្ហិ វិជហិត្វា នាគវណ្ណាទិទស្សនំ វិកុព្ពនិទ្ធិ. ឆណវេសន្តិ ឧស្សវវេសំ. បធានឃរន្តិ ភាវនានុយោគវសេន វីរិយារម្ភស្ស អនុរូបំ វិវិត្តសេនាសនំ. សោបីតិ រញ្ញោ ភាគិនេយ្យំ សន្ធាយ វុត្តំ.

កុសលាធិប្បាយោតិ មនាបជ្ឈាសយោ. ទ្វេឡ្ហកជាតោតិ សំសយមាបន្នោ. ឯកេកំ ភិក្ខុសហស្សបរិវារន្តិ ឯត្ថ ‘‘គណ្ហិត្វា អាគច្ឆថា’’តិ អាណាការេន វុត្តេបិ ថេរា ភិក្ខូ សាសនហិតត្តា គតា. កប្បិយសាសនញ្ហេតំ, ន គិហីនំ គិហិកម្មបដិសំយុត្តំ. ថេរោ នាគច្ឆីតិ កិញ្ចាបិ ‘‘រាជា បក្កោសតី’’តិ វុត្តេបិ ធម្មកម្មត្ថាយ អាគន្តុំ វដ្ដតិ, ទ្វិក្ខត្តុំ បន បេសិតេបិ ‘‘អននុរូបា យាចនា’’តិ នាគតោ, ‘‘មហានុភាវោ ថេរោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិកោ បមាណភូតោ’’តិ រញ្ញោ ចេវ ឧភយបក្ខិកានញ្ច អត្តនិ ពហុមានុប្បាទនវសេន ឧទ្ធំ កត្តព្ពកម្មសិទ្ធិំ អាកង្ខន្តោ អសារុប្បវចនលេសេន នាគច្ឆិ. ឯកតោ សង្ឃដិតា នាវា នាវាសង្ឃាដំ. សាសនបច្ចត្ថិកានំ ពហុភាវតោ អាហ ‘‘អារក្ខំ សំវិធាយា’’តិ. យន្តិ យស្មា. អព្ពាហិំសូតិ អាកឌ្ឍិំសុ. ពាហិរតោតិ ឧយ្យានស្ស ពាហិរតោ. បស្សន្តានំ អតិទុក្ករភាវេន ឧបដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘បទេសបថវីកម្បនំ ទុក្ករ’’ន្តិ អាហ. អធិដ្ឋានេ បនេត្ថ វិសុំ ទុក្ករតា នាម នត្ថិ.

ទីបកតិត្តិរោតិ សាកុណិកេហិ សមជាតិកានំ គហណត្ថាយ បោសេត្វា សិក្ខេត្វា បាសដ្ឋានេ ឋបនកតិត្តិរោ. ន បដិច្ច កម្មំ ផុសតីតិ គាថាយ យទិ តវ បាបកិរិយាយ មនោ នប្បទុស្សតិ, លុទ្ទេន តំ និស្សាយ កតម្បិ បាបកម្មំ តំ ន ផុសតិ. បាបកិរិយាយ ហិ អប្បោស្សុក្កស្ស និរាលយស្ស ភទ្រស្ស សតោ តវ តំ បាបំ ន ឧបលិម្បតិ, តវ ចិត្តំ ន អល្លីយតីតិ អត្ថោ.

កិំ វទតិ សីលេនាតិ កិំវាទី. អថ វា កោ កតមោ វាទោ កិំវាទោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ កិំវាទី. អត្តានញ្ច លោកញ្ច សស្សតោតិ វាទោ ឯតេសន្តិ សស្សតវាទិនោ. សត្តេសុ សង្ខារេសុ វា ឯកច្ចំ សស្សតន្តិ បវត្តោ វាទោ ឯកច្ចសស្សតោ, តស្មិំ និយុត្តា ឯកច្ចសស្សតិកា. ‘‘អន្តោ, អនន្តោ, អន្តានន្តោ, នេវន្តោ នានន្តោ’’តិ ឯវំ អន្តានន្តំ អារព្ភ បវត្តា ចត្តារោ វាទា អន្តានន្តា, តេសុ និយុត្តា អន្តានន្តិកា. ន មរតិ ន ឧបច្ឆិជ្ជតីតិ អមរា, ឯវន្តិបិ មេ នោ, តថាតិបិ មេ នោតិអាទិនា (ទី. និ. ១.៦២) បវត្តា ទិដ្ឋិ ចេវ វាចា ច, តស្សា វិក្ខេបោ ឯតេសន្តិ អមរាវិក្ខេបិកា. អថ វា អមរា នាម មច្ឆជាតិ ទុគ្គហា ហោតិ, តស្សា អមរាយ វិយ វិក្ខេបោ ឯតេសន្តិ អមរាវិក្ខេបិកា. អធិច្ច យទិច្ឆកំ យំ កិញ្ចិ ការណំ អនបេក្ខិត្វា សមុប្បន្នោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ វាទេ និយុត្តា អធិច្ចសមុប្បន្និកា. សញ្ញី អត្តាតិ វាទោ យេសន្តេ សញ្ញីវាទា. ឯវំ អសញ្ញីវាទា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទាតិ ឯត្ថាបិ. ‘‘កាយស្ស ភេទា សត្តោ ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.៨៥-៨៦) ឯវំ ឧច្ឆេទំ វទន្តីតិ ឧច្ឆេទវាទា. ទិដ្ឋធម្មោតិ បច្ចក្ខោ យថាសកំ អត្តភាវោ, តស្មិំយេវ យថាកាមំ បញ្ចកាមគុណបរិភោគេន និព្ពានំ ទុក្ខូបសមំ វទន្តីតិ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា. វិភជិត្វា វាទោ ឯតស្សាតិ វិភជ្ជវាទី, ភគវា. សព្ពំ ឯករូបេន អវត្វា យថាធម្មំ វិភជិត្វា និជ្ជដំ និគុម្ពំ កត្វា យថា ទិដ្ឋិសន្ទេហាទយោ វិគច្ឆន្តិ, សម្មុតិបរមត្ថា ច ធម្មា អសង្ករា បដិភន្តិ, ឯវំ ឯកន្តវិភជនសីលោតិ វុត្តំ ហោតិ. បរប្បវាទំ មទ្ទមានោតិ តស្មិំ កាលេ ឧប្បន្នំ, អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកញ្ច សព្ពំ បរវាទំ កថាវត្ថុមាតិកាវិវរណមុខេន និម្មទ្ទនំ ករោន្តោតិ អត្ថោ.

តតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា

កេនាភតន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តេន ជម្ពុទីបេ តាវ យាវ តតិយសង្គីតិ, តាវ ទស្សេត្វា ឥទានិ សីហឡទីបេ អាចរិយបរម្បរំ ទស្សេតុំ តតិយសង្គហតោ បន ឧទ្ធន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥមំ ទីបន្តិ តម្ពបណ្ណិទីបំ. តស្មិំ ទីបេ និសីទិត្វា អាចរិយេន អដ្ឋកថាយ កតត្តា ‘‘ឥមំ ទីប’’ន្តិ វុត្តំ. កញ្ចិ កាលន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ អត្ថោ. បោរាណាតិ សីហឡទីបេ សីហឡដ្ឋកថាការកា. ភទ្ទនាមោតិ ភទ្ទសាលត្ថេរោ. អាគុំ បាបំ ន ករោន្តីតិ នាគា. វិនយបិដកំ វាចយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. តម្ពបណ្ណិយាតិ ភុម្មវចនំ. និកាយេ បញ្ចាតិ វិនយាភិធម្មានំ វិសុំ គហិតត្តា តព្ពិនិមុត្តា បញ្ច និកាយា គហេតព្ពា. បករណេតិ អភិធម្មបករណេ វាចេសុន្តិ យោជនា. តីណិ បិដកានិ ស្វាគតានិ អស្សាតិ ‘‘តេបិដកោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តិបេដកោ’’តិ ឆន្ទានុរក្ខណត្ថំ វុត្តំ. តារករាជាតិ ចន្ទិមា. បុប្ផនាមោតិ ឯត្ថ មហាបទុមត្ថេរោ សុមនត្ថេរោ ច ញាតព្ពោតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ‘‘បុប្ផនាមោ’’តិ វុត្តំ.

វនវាសិន្តិ វនវាសីរដ្ឋំ. ករកវស្សន្តិ ហិមបាតនកវស្សំ, ករកធារាសទិសំ វា វស្សំ. ហរាបេត្វាតិ ឧទកោឃេន ហរាបេត្វា. ឆិន្នភិន្នបដធរោតិ សត្ថកេន ឆិន្នំ រង្គេន ភិន្នំ បដំ ធារណកោ. ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌកោ. មក្ខំ អសហមានោតិ ថេរស្ស អានុភាវំ បដិច្ច អត្តនោ ឧប្បន្នំ បរេសំ គុណមក្ខនលក្ខណំ មក្ខំ តថា បវត្តំ កោធំ អសហមានោ. អសនិយោ ផលន្តីតិ គជ្ជន្តា បតន្តិ. មេ មម ភយភេរវំ ជនេតុំ បដិពលោ ន អស្ស ន ភវេយ្យាតិ យោជនា. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសេន. កស្មីរគន្ធារាតិ កស្មីរគន្ធាររដ្ឋវាសិនោ. ឥសិវាតបដិវាតាតិ ភិក្ខូនំ ចីវរចលនកាយចលនេហិ សញ្ជនិតវាតេហិ បរិតោ សមន្តតោ ពីជយមានា អហេសុំ. ធម្មចក្ខុន្តិ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេ ញាណំ. អនមតគ្គិយន្តិ អនមតគ្គសំយុត្តំ (សំ. និ. ២.១២៤ អាទយោ). សមធិកានីតិ សាធិកានិ. បញ្ច រដ្ឋានីតិ បញ្ច ចិនរដ្ឋានិ. វេគសាតិ វេគេន. សមន្តតោ រក្ខំ ឋបេសីតិ តេសំ អប្បវេសនត្ថាយ អធិដ្ឋានវសេន រក្ខំ ឋបេសិ. អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សហស្សានីតិ អឌ្ឍេន ចតុត្ថានិ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ, អតិរេកបញ្ចសតានិ តីណិ សហស្សានីតិ អត្ថោ. ទិយឌ្ឍសហស្សន្តិ អឌ្ឍេន ទុតិយំ ទិយឌ្ឍំ, អតិរេកបញ្ចសតិកំ សហស្សន្តិ អត្ថោ. និទ្ធមេត្វានាតិ បលាបេត្វា.

រាជគហនគរបរិវត្តកេនាតិ រាជគហនគរំ បរិវត្តេត្វា តតោ ពហិ តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតមគ្គេន, គមនេន វា. អារោបេសីតិ បដិបាទេសិ. បឡិនាតិ អាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ. នគុត្តមេតិ ចេតិយគិរិមាហ. បុរតោតិ បាចីនទិសាភាគេ. បុរសេដ្ឋស្សាតិ សេដ្ឋស្ស អនុរាធបុរស្ស. សិលកូដម្ហីតិ ឯវំនាមកេ បព្ពតកូដេ. សីហកុមារស្ស បុត្តោតិ ឯត្ថ ‘‘កលិង្គរាជធីតុ កុច្ឆិស្មិំ សីហស្ស ជាតោ សីហកុមារោ’’តិ វទន្តិ. ជេដ្ឋមាសស្ស បុណ្ណមិយំ ជេដ្ឋនក្ខត្តំ វា មូលនក្ខត្តំ វា ហោតីតិ អាហ ‘‘ជេដ្ឋមូលនក្ខត្តំ នាម ហោតី’’តិ. មិគានំ វានតោ ហិំសនតោ ពាធនតោ មិគវំ, មិគវិជ្ឈនកីឡា. រោហិតមិគរូបន្តិ គោកណ្ណមិគវេសំ. រថយដ្ឋិប្បមាណាតិ រថបតោទប្បមាណា. ឯកា លតាយដ្ឋិ នាមាតិ ឯកា រជតមយា កញ្ចនលតាយ បដិមណ្ឌិតត្តា ឯវំ លទ្ធនាមា. បុប្ផយដ្ឋិយំ នីលាទីនិ បុប្ផានិ, សកុណយដ្ឋិយំ នានប្បការា មិគបក្ខិនោ វិចិត្តកម្មកតា វិយ ខាយន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. រាជកកុធភណ្ឌានីតិ រាជារហឧត្តមភណ្ឌានិ. សង្ខន្តិ ទក្ខិណាវដ្ដំ អភិសេកសង្ខំ. វឌ្ឍមានន្តិ អលង្ការចុណ្ណំ, ‘‘នហានចុណ្ណ’’ន្តិ កេចិ. វដំសកន្តិ កណ្ណបិឡន្ធនំ វដំសកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. នន្ទិយាវដ្ដន្តិ នន្ទិយាវដ្ដបុប្ផាការេន មង្គលត្ថំ សុវណ្ណេន កតំ. កញ្ញន្តិ ខត្តិយកុមារិំ. ហត្ថបុញ្ឆនន្តិ បីតវណ្ណំ មហគ្ឃហត្ថបុញ្ឆនវត្ថំ. អរុណវណ្ណមត្តិកន្តិ នាគភវនសម្ភវំ. វត្ថកោដិកន្តិ វត្ថយុគមេវ. នាគមាហដន្តិ នាគេហិ អាហដំ. អមតោសធន្តិ ឯវំនាមិកា គុឡិកជាតិ. អមតសទិសកិច្ចត្តា ឯវំ វុច្ចតិ. ភូមត្ថរណសង្ខេបេនាតិ ភូមត្ថរណាការេន. ឧប្បាតបាឋកាតិ និមិត្តបាឋកា. អលំ គច្ឆាមាតិ ‘‘បុរស្ស អច្ចាសន្នត្តា សារុប្បំ ន ហោតី’’តិ បដិក្ខិបន្តោ អាហ. អឌ្ឍនវមានំ បាណសហស្សានន្តិ (អ. និ. ៦.៥៣) បញ្ចសតាធិកានំ អដ្ឋន្នំ បាណសហស្សានំ. អប្បមាទសុត្តន្តិ អង្គុត្តរនិកាយេ មហាអប្បមាទសុត្តំ, រាជោវាទសុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

មហច្ចាតិ មហតា. ឧបសង្កមន្តោតិ អតិវិយ កិលន្តរូបោ ហុត្វា ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ. តុម្ហេ ជាននត្ថន្តិ សម្ពន្ធោ. បញ្ចបណ្ណាសាយាតិ ឯត្ថ ‘‘ចតុបញ្ញាសាយាតិ វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ឧបរិ វុច្ចមានំ ទ្វាសដ្ឋិ អរហន្តោតិ វចនំ សមេតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា) វុត្តំ. ទសភាតិកសមាកុលន្តិ មុដសិវស្ស បុត្តេហិ ទេវានំបិយតិស្សាទីហិ ទសហិ ភាតិកេហិ សមាកិណ្ណំ. ចិរទិដ្ឋោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ធាតុយោ សន្ធាយាហ. សព្ពតាឡាវចរេតិ សព្ពានិ តុរិយភណ្ឌានិ, តំសហចរិតេ វា វាទកេ. ឧបដ្ឋាបេត្វាតិ ឧបហារការាបនវសេន សន្និបាតេត្វា. វឌ្ឍមានកច្ឆាយាយាតិ បច្ឆាភត្តំ. បោក្ខរវស្សន្តិ បោក្ខរបត្តេ វិយ អតេមិតុកាមានំ ឧបរិ អតេមេត្វា បវត្តនកវស្សំ. មហាវីរោតិ សត្ថុវោហារេន ធាតុ ឯវ វុត្តា. បច្ឆិមទិសាភិមុខោវ ហុត្វា អបសក្កន្តោតិ ឯត្ថ បុរត្ថាភិមុខោ ឋិតោវ បិដ្ឋិតោ អបសក្កនេន បច្ឆិមទិសាយ គច្ឆន្តោ តាទិសោបសង្កមនំ សន្ធាយ ‘‘បច្ឆិមទិសាភិមុខោ’’តិ វុត្តោ. ‘‘មហេជវត្ថុ នាម ឯវំនាមកំ ទេវដ្ឋាន’’ន្តិ វទន្តិ.

បជ្ជរកេនាតិ អមនុស្សសមុដ្ឋាបិតេន បជ្ជរករោគេន. ទេវោតិ មេឃោ. អនុប្បវេច្ឆីតិ វិមុច្ចិ. វិវាទោ ហោតីតិ ឯត្ថ កិរិយាកាលមបេក្ខិត្វា វត្តមានប្បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ ឦទិសេសុ សព្ពត្ថ. តទេតន្តិ ឋានំ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឆន្នំ វណ្ណានំ សម្ពន្ធភូតានំ រំសិយោ ចា’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, ‘‘ឆន្នំ វណ្ណានំ ឧទកធារា ចា’’តិ ឯវម្បេត្ថ សម្ពន្ធំ វទន្តិ. បរិនិព្ពុតេបិ ភគវតិ តស្សានុភាវេន ឯវរូបំ បាដិហារិយំ អហោសិ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ឯវំ អចិន្តិយាតិអាទិគាថមាហ. រក្ខំ ករោន្តោតិ អត្តនា ឧបាយេន បលាបិតានំ យក្ខានំ បុន អប្បវិសនត្ថាយ បរិត្តានំ ករោន្តោ. អាវិជ្ជីតិ បរិយាយិ.

រញ្ញោ ភាតាតិ រញ្ញោ កនិដ្ឋភាតា. អនុឡាទេវី នាម រញ្ញោ ជេដ្ឋភាតុ ជាយា. សរសរំសិជាលវិស្សជ្ជនកេនាតិ សិនិទ្ធតាយ រសវន្តំ ឱជវន្តំ រំសិជាលំ វិស្សជ្ជេន្តេន. ឯកទិវសេន អគមាសីតិ សម្ពន្ធោ. អប្បេសីតិ លេខសាសនំ បតិដ្ឋាបេសិ. ឧទិក្ខតីតិ អបេក្ខតិ បត្ថេតិ. ភារិយន្តិ គរុកំ, អនតិក្កមនីយន្តិ អត្ថោ. មំ បដិមានេតីតិ មំ ឧទិក្ខតិ. កម្មារវណ្ណន្តិ រញ្ញោ បកតិសុវណ្ណការវណ្ណំ. តិហត្ថវិក្ខម្ភន្តិ តិហត្ថវិត្ថារំ. សកលជម្ពុទីបរជ្ជេនាតិ ឯត្ថ រញ្ញោ ឥទន្តិ រជ្ជំ, សកលជម្ពុទីបតោ ឧប្បជ្ជនកអាយោ ចេវ អាណាទយោ ច, តេន បូជេមីតិ អត្ថោ, ន សកលបថវីបាសាទាទិវត្ថុនា តស្ស សត្តាហំ ទេមីតិអាទិនា កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ទាតុំ អយុត្តត្តា. ឯវញ្ហិ ទេន្តោ តាវកាលិកំ ទេតិ នាម វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្ស, បថវាទិវត្ថុបរិច្ចាគេន ច បុន គហណស្ស អយុត្តត្តា. និយមិតកាលេ បន អាយាទយោ បរិច្ចត្តា ឯវាតិ តតោ បរំ អបរិច្ចត្តត្តា គហេតុំ វដ្ដតិ. តស្មា វុត្តនយេនេត្ថ ឥតោ បរម្បិ អាយាទិទានវសេនេវ រជ្ជទានំ វេទិតព្ពំ. បុប្ផុឡកា ហុត្វាតិ កេតកីបារោហង្កុរា វិយ ឧទកបុប្ផុឡកាការា ហុត្វា. គវក្ខជាលសទិសន្តិ ភាវនបុំសកំ, វាតបានេសុ ជាលាការេន ឋបិតទារុបដសទិសន្តិ អត្ថោ, គវក្ខេន ច សុត្តាទិមយជាលេន ច សទិសន្តិ វា អត្ថោ.

ទេវទុន្ទុភិយោតិ ឯត្ថ ទេវោតិ មេឃោ, តស្ស អច្ឆសុក្ខតាយ អាកាសមិវ ខាយមានស្ស អនិមិត្តគជ្ជិតំ ទេវទុន្ទុភិ នាម, យំ ‘‘អាកាសទុន្ទុភី’’តិបិ វទន្តិ. ផលិំសូតិ ថនិំសុ. បព្ពតានំ នច្ចេហីតិ បថវីកម្បេន ឥតោ ចិតោ ច ភមន្តានំ បព្ពតានំ នច្ចេហិ. វិម្ហយជាតា យក្ខា ‘‘ហិ’’ន្តិសទ្ទំ និច្ឆារេន្តីតិ អាហ ‘‘យក្ខានំ ហិង្ការេហី’’តិ. សកសកបដិភានេហីតិ អត្តនោ អត្តនោ សិប្បកោសល្លេហិ. អភិសេកំ ទត្វាតិ អនោតត្តទហោទកេន អភិសេកំ ទត្វា.

ទេវតាកុលានីតិ មហាពោធិំ បរិវារេត្វា ឋិតនាគយក្ខាទិទេវតាកុលានិ ទត្វាតិ សម្ពន្ធោ. គោបករាជកម្មិនោ តថា ‘‘តរច្ឆា’’តិ វទន្តិ. ឥមិនា បរិវារេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ, ឥមិនា បរិវារេន សហាតិ អត្ថោ. តាមលិត្តិន្តិ ឯវំនាមកំ សមុទ្ទតីរេ បដ្ដនំ. ឥទមស្ស តតិយន្តិ សុវណ្ណកដាហេ បតិដ្ឋិតសាខាពោធិយា រជ្ជសម្បទានំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ បន បុព្ពេ ឯកវារំ រជ្ជសម្បទានំ អច្ឆិន្នាយ សាខាយ មហាពោធិយា ឯវ កតំ, តេន សទ្ធិំ ចតុក្ខត្តុំ រាជា រជ្ជេន បូជេសិ. រជ្ជេន បូជិតទិវសេសុ កិរ សកលទីបតោ ឧប្បន្នំ អាយំ គហេត្វា មហាពោធិមេវ បូជេសិ.

បឋមបាដិបទទិវសេតិ សុក្កបក្ខបាដិបទទិវសេ. តញ្ហិ កណ្ហបក្ខបាដិបទទិវសំ អបេក្ខិត្វា ‘‘បឋមបាដិបទទិវស’’ន្តិ វុត្តំ, ឥទញ្ច តស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ វោហារំ គហេត្វា វុត្តំ, ឥធ បន បុណ្ណមិតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរា បុណ្ណមី, តាវ ឯកោ មាសោតិ វោហារោ. តស្មា ឥមិនា វោហារេន ‘‘ទុតិយបាដិបទទិវសេ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា កណ្ហបក្ខបាដិបទស្ស ឥធ បឋមបាដិបទត្តា. គច្ឆតិ វតរេតិ ឯត្ថ អរេតិ ខេទេ. សមន្តាយោជនន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, យោជនប្បមាណេ បទេសេ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ. សុបណ្ណរូបេនាតិ មហាពោធិំ ពលក្ការេន គហេត្វា នាគភវនំ នេតុកាមានិ នាគរាជកុលានិ ឥទ្ធិយា គហិតេន គរុឡរូបេន សន្តាសេតិ. តំ វិភូតិំ បស្សិត្វាតិ ទេវតាទីហិ ករីយមានំ បូជាមហត្តំ, មហាពោធិយា ច អានុភាវមហត្តំ ទិស្វា សយម្បិ តថា បូជេតុកាមា ថេរិំ យាចិត្វាតិ យោជនា. សមុទ្ទសាលវត្ថុស្មិន្តិ យស្មិំ បទេសេ ឋត្វា រាជា សមុទ្ទេ អាគច្ឆន្តំ ពោធិំ ថេរានុភាវេន អទ្ទស, យត្ថ ច បច្ឆា សមុទ្ទស្ស ទិដ្ឋដ្ឋានន្តិ បកាសេតុំ សមុទ្ទសាលំ នាម សាលំ អកំសុ, តស្មិំ សមុទ្ទសាលាយ វត្ថុភូតេ បទេសេ. ថេរស្សាតិ មហាមហិន្ទត្ថេរស្ស. បុប្ផអគ្ឃិយានីតិ កូដាគារសទិសានិ បុប្ផចេតិយានិ. អាគតោ វតរេតិ ឯត្ថ អរេតិ បមោទេ. អដ្ឋហិ អមច្ចកុលេហិ អដ្ឋហិ ព្រាហ្មណកុលេហិ ចាតិ សោឡសហិ ជាតិសម្បន្នកុលេហិ. រជ្ជំ វិចារេសីតិ រជ្ជំ វិចារេតុំ វិស្សជ្ជេសិ. រាជវត្ថុទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋានេតិ រាជុយ្យានស្ស ទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋានេ. អនុបុព្ពវិបស្សនន្តិ ឧទយព្ពយាទិអនុបុព្ពវិបស្សនំ. ‘‘សហ ពោធិបតិដ្ឋានេនា’’តិ ករណវចនេន វត្តព្ពេ វិភត្តិបរិណាមេន ‘‘សហ ពោធិបតិដ្ឋានា’’តិ និស្សក្កវចនំ កតំ. សតិ ហិ សហសទ្ទប្បយោគេ ករណវចនេនេវ ភវិតព្ពំ. ទស្សិំសូតិ បញ្ញាយិំសុ. មហាអាសនដ្ឋានេតិ បុព្ពបស្សេ មហាសិលាសនេន បតិដ្ឋិតដ្ឋានេ. បូជេត្វា វន្ទីតិ អាគាមិនំ មហាចេតិយំ វន្ទិ. បុរិមេ បន មហាវិហារដ្ឋានេ បូជាមត្តស្សេវ កតត្តា អនាគតេ សង្ឃស្សបិ នវកតា អវន្ទិតព្ពតា ច បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា. អនាគតេ បន មេត្តេយ្យាទិពុទ្ធា បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធភាវក្ខណំ ឧទ្ទិស្ស វន្ទិតព្ពាវ សភាវេន វិសិដ្ឋបុគ្គលត្តាតិ គហេតព្ពំ.

មហាអរិដ្ឋោតិ បញ្ចបញ្ញាសាយ ភាតុកេហិ សទ្ធិំ ចេតិយគិរិម្ហិ បព្ពជិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. មេឃវណ្ណាភយអមច្ចស្ស បរិវេណដ្ឋានេតិ មេឃវណ្ណអភយស្ស រញ្ញោ អមច្ចេន កត្តព្ពស្ស បរិវេណស្ស វត្ថុភូតេ ឋានេ. មង្គលនិមិត្តភាវេន អាកាសេ សមុប្បន្នោ មនោហរសទ្ទោ អាកាសស្ស រវោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អាកាសំ មហាវិរវំ រវី’’តិ. ន ហិ អាកាសោ នាម កោចិ ធម្មោ អត្ថិ, យោ សទ្ទំ សមុដ្ឋាបេយ្យ, អាកាសគតឧតុវិសេសសមុដ្ឋិតោវ សោ សទ្ទោតិ គហេតព្ពោ. បឋមកត្តិកបវារណទិវសេ…បេ… វិនយបិដកំ បកាសេសីតិ ឥទំ វិនយំ វាចេតុំ អារទ្ធទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនុសិដ្ឋិករានន្តិ អនុសាសនីករានំ. រាជិនោតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, ទេវានំបិយតិស្សរាជានន្តិ អត្ថោ. អញ្ញេបីតិ មហិន្ទាទីហិ អដ្ឋសដ្ឋិមហាថេរេហិ អញ្ញេបិ, តេសំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ តេសំ ថេរានន្តិអាទិ. តត្ថ តេសំ ថេរានំ អន្តេវាសិកាតិ មហិន្ទត្ថេរាទីនំ អដ្ឋសដ្ឋិមហាថេរានំ អរិដ្ឋាទយោ អន្តេវាសិកា ច មហាអរិដ្ឋត្ថេរស្ស អន្តេវាសិកា តិស្សទត្តកាឡសុមនាទយោ ចាតិ យោជេតព្ពំ. អន្តេវាសិកានំ អន្តេវាសិកាតិ ឧភយត្ថ វុត្តអន្តេវាសិកានំ អន្តេវាសិកបរម្បរា ចាតិ អត្ថោ. បុព្ពេ វុត្តប្បការាតិ មហិន្ទោ ឥដ្ដិយោ ឧត្តិយោតិអាទិគាថាហិ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា) បកាសិតា អាចរិយបរម្បរា.

ន បគ្ឃរតីតិ ន គឡតិ, ន បមុស្សតីតិ អត្ថោ. សតិគតិធិតិមន្តេសូតិ ឯត្ថ សតីតិ ឧគ្គហធារណេ សតិ. គតីតិ សទ្ទត្ថវិភាគគ្គហណេ ញាណំ. ធិតីតិ ឧគ្គហបរិហរណាទីសុ វីរិយំ. កុក្កុច្ចកេសូតិ ‘‘កប្បតិ ន កប្បតី’’តិ វីមំសកុក្កុច្ចការីសុ. មាតាបិតុដ្ឋានិយោតិ វត្វា តមេវត្ថំ សមត្ថេតុំ អាហ តទាយត្តាហីតិអាទិ. វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយាតិ វិនយបិដកបរិយាបុណនំ និស្សាយ. អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោតិ លជ្ជិនោ វិនយធារណស្ស អលជ្ជិអញ្ញាណតាទីហិ ឆហិ អាការេហិ អាបត្តិយា អនាបជ្ជនតោ អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ ខណ្ឌាទិទោសវិរហិតោ សុគុត្តោ សុរក្ខិតោ ហោតិ. កុក្កុច្ចបកតានន្តិ កប្បិយាកប្បិយំ និស្សាយ ឧប្បន្នេន កុក្កុច្ចេន បកតានំ ឧបទ្ទុតានំ អភិភូតានំ យថាវិនយំ កុក្កុច្ចំ វិនោទេត្វា សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបនេន បដិសរណំ ហោតិ. វិគតោ សារទោ ភយមេតស្សាតិ វិសារទោ. ‘‘ឯវំ កថេន្តស្ស ទោសោ ឯវំ ន ទោសោ’’តិ ញត្វាវ កថនតោ និព្ភយោវ សង្ឃមជ្ឈេ វោហរតិ . បច្ចត្ថិកេតិ អត្តបច្ចត្ថិកេ ចេវ វជ្ជិបុត្តកាទិសាសនបច្ចត្ថិកេ ច. សហធម្មេនាតិ សការណេន វចនេន សិក្ខាបទំ ទស្សេត្វា យថា តេ អសទ្ធម្មំ បតិដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ សុនិគ្គហិតំ កត្វា និគ្គណ្ហាតិ. សទ្ធម្មដ្ឋិតិយាតិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធសង្ខាតស្ស តិវិធស្សាបិ សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា, បវត្តិយាតិ អត្ថោ.

វិនយោ សំវរត្ថាយាតិអាទីសុ វិនយបរិយាបុណនំ វិនយោ, វិនយបញ្ញត្តិ វា កាយវចីទ្វារសំវរត្ថាយ. អវិប្បដិសារោតិ កតាកតំ និស្សាយ វិប្បដិសារាភាវោ សន្តាបាភាវោ. បាមោជ្ជំ តរុណបីតិ. បីតិ នាម ពលវបីតិ. បស្សទ្ធីតិ កាយចិត្តបស្សទ្ធិ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហោ. និព្ពិទាតិ វិបស្សនា. វិរាគោតិ អរិយមគ្គោ. វិមុត្តីតិ អគ្គផលំ. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. អនុបាទាតិ កញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយិត្វា បរិច្ចជិត្វា. បរិនិព្ពានត្ថាយាតិ បច្ចវេក្ខណញាណេ អនុប្បន្នេ អន្តរា បរិនិព្ពានាភាវេន តំបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ បច្ចយត្តេន វុត្តំ អនន្តរាទិបច្ចយត្តា. ឯតទត្ថា កថាតិ អយំ វិនយកថា នាម ឯតស្ស អនុបាទាបរិនិព្ពានស្ស អត្ថាយាតិ អត្ថោ. មន្តនាតិ វិនយមន្តនាយេវ, ភិក្ខូនំ ‘‘ឯវំ ករិស្សាម, ឯវំ ន ករិស្សាមា’’តិ វិនយបដិពទ្ធមន្តនា. ឧបនិសាតិ ឧបនិសីទតិ ឯត្ថ ផលន្តិ ឧបនិសា, ការណំ. វិនយោ សំវរត្ថាយាតិអាទិការណបរម្បរាបិ ឯតទត្ថាតិ អត្ថោ. សោតាវធានន្តិ ឥមិស្សា បរម្បរបច្ចយកថាយ អត្តានំ សមនត្ថាយ សោតាវធានំ, តម្បិ ឯតមត្ថំ. យទិទន្តិ និបាតោ. យោ អយំ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អនុបាទិយិត្វា ចិត្តស្ស អរហត្តមគ្គសង្ខាតោ, តប្ផលសង្ខាតោ វា វិមោក្ខោ, សោបិ ឯតទត្ថាយ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ. អថ វា យោ អយំ កញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទាចិត្តស្ស វិមោក្ខោ វិមុច្ចនំ វិគមោ បរិនិព្ពានំ ឯតទត្ថា កថាតិ ឯវំ ឧបសំហរណវសេន យោជេតុម្បិ វដ្ដតិ មគ្គផលវិមោក្ខស្ស បុព្ពេ វុត្តត្តា. អាយោគោតិ ឧគ្គហណាទិវសេន បុនប្បុនំ អភិយោគោ.

អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ

ពាហិរនិទានកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា

សេយ្យថិទន្តិ តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ. អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ អត្តនោ អត្ថំ សរូបេន និយមេត្វា និទ្ទិសតីតិ និយមនិទ្ទេសោ, ន និយមនិទ្ទេសោ អនិយមនិទ្ទេសោ. សោវ វុច្ចតេ អនេនាតិ វចនន្តិ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ. តស្សាតិ តេនាតិបទស្ស. បរិវិតក្កោតិ ‘‘កតមេសានំ ខោ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ន ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិអាទិនា (បារា. ១៨) បវត្តោ. បុព្ពេ វា បច្ឆា វាតិ តេនាតិបទតោ ហេដ្ឋា វុត្តបាឋេ វា ឧបរិ វក្ខមានបាឋេ វាតិ អត្ថោ. អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ សាមត្ថិយតោ សិទ្ធេន. តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនន្តិ តស្សា យថាវុត្តយុត្តិយា បរិទីបនេ ឥទំ ឧបាយមត្តនិទស្សនំ. មុខំ ទ្វារំ ឧបាយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ.

សមយសទ្ទោ ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស សមវាយោ អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម ឧបសង្កមនស្ស យុត្តកាលោ, សមយោ នាម សរីរពលាទិការណសមវាយោ, តេ ឧបាទាយ បដិច្ចាតិ អត្ថោ. ខណោតិ ឱកាសោ. ពុទ្ធុប្បាទាទយោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ. សោ ឯវ សមយោ. តេនេវ ‘‘ឯកោវា’’តិ វុត្តំ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. បវនស្មិន្តិ វនសណ្ឌេ. សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលីតិ ឯត្ថ សមយោតិ សិក្ខាបទាវិលង្ឃនស្ស ហេតុ, កោ សោ? អត្តនោ វិប្បដិបត្តិយា ភគវតោ ជាននំ, សោ សមយសង្ខាតោ ហេតុ តស្សា អប្បដិវិទ្ធោតិ អត្ថោ. ភគវាតិអាទិ តស្ស បដិវិជ្ឈនាការទស្សនំ. ឧគ្គហមានោតិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតុំ សមត្ថតាយ ឧគ្គហមានោ, សុមនបរិព្ពាជកស្សេវេតំ នាមំ. សមយំ ទិដ្ឋិំ បវទន្តិ ឯត្ថាតិ សមយប្បវាទកោ, មល្លិកាយ អារាមោ. ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘តិន្ទុកាចីរ’’ន្តិ ច, ឯកាវ និវាសា សាលា ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកសាលកោ’’តិ ច វុច្ចតិ. អត្ថាភិសមយាតិ យថាវុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស ហិតស្ស បដិលាភតោ. មានាភិសមយាតិ មានប្បហានា. បីឡនដ្ឋោតិ បីឡនំ តំសមង្គិនោ ហិំសនំ, អវិប្ផារិកតាករណំ, បីឡនមេវ អត្ថោ បីឡនដ្ឋោ. សន្តាបោតិ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ. វិបរិណាមោតិ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពតា អភិសមេតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោតិ អភិសមយោ, សោវ អភិសមយដ្ឋោ, បីឡនាទីនិ.

ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេបិ សឧបសគ្គោ អភិសមយសទ្ទោ ឧទ្ធដោ. តត្ថ សង្គមវសេន បច្ចយានំ ផលុប្បាទនំ បដិ អយនំ ឯកតោ បវត្តិ ឯត្ថាតិ សមយោ, សមវាយោ. វិវដ្ដូបនិស្សយសង្គមេ សតិ ឯន្តិ ឯត្ថ សត្តា បវត្តន្តីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ សង្ខតធម្មោ, សយំ វា ឯតិ អាគច្ឆតិ វិគច្ឆតិ ចាតិ សមយោ, កាលោ. សមេន្តិ អវយវា ឯតស្មិំ, សយំ វា តេសូតិ សមយោ, សមូហោ. បច្ចយន្តរសង្គមេ ឯតិ អាគច្ឆតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សមយោ, ហេតុ. សញ្ញាវសេន វិបល្លាសតោ ធម្មេសុ ឯតិ អភិនិវិសតីតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. សមីបំ អយនំ ឧបគមនំ សមយោ, បដិលាភោ. សម្មទេវ សហិតានំ វាចានំ អយនំ វិគមោតិ សមយោ, បហានំ. សម្មទេវ, សហិតានំ វា សច្ចានំ អយនំ ជាននន្តិ សមយោ, បដិវេធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច សមយសទ្ទស្ស សាមញ្ញេន អនេកត្ថតា វុត្តា. ន ហិ ឯកស្មិំ អត្ថវិសេសេ វត្តមានោ សទ្ទោ តទញ្ញេបិ វត្តតិ. តស្មា អត្ថា វិយ តំតំវាចកា សមយសទ្ទាបិ ភិន្នា ឯវាតិ គហេតព្ពា. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថុទ្ធារេសុ.

តត្ថ តថាតិ តេសុ សុត្តាភិធម្មេសុ ឧបយោគភុម្មវចនេហិ. ឥធាតិ វិនយេ, អញ្ញថាតិ ករណវចនេន. អច្ចន្តមេវាតិ និរន្តរមេវ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរូបលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, យថា ឧទយេ សតិ ចន្ទេ ជាតោ រាជបុត្តោតិ. អធិករណញ្ហីតិអាទិ អភិធម្មេ សមយសទ្ទោ កាលសមូហខណសមវាយហេតុសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ អត្ថេសុ វត្តតិ, ន វិនយេ វិយ កាលេ ឯវ, តេសុ ច កាលសមូហត្ថា ទ្វេ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ អធិករណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តា. ខណសមវាយហេតុអត្ថា បន តយោបិ អត្តនោ ភាវេន ផស្សាទីនំ ភាវស្ស ឧបលក្ខណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តាតិ វិភាវនមុខេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតុំ វុត្តំ. តត្ថ យស្មិញ្ហិ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ អធិករណភូតេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ឯវំ អធិករណត្ថយោជនា, យស្មិំ បន ខណេ, សមវាយេ ហេតុម្ហិ វា សមយេ សតិ វិជ្ជមានេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ ខណាទិម្ហិ សមយេបិ វិជ្ជមានេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថយោជនា ច វេទិតព្ពា.

ហោតិ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តអត្ថវិសយេ សង្គហគាថា ហោតិ. អញ្ញត្រាតិ សុត្តាភិធម្មេសុ. អភិលាបមត្តភេទោតិ ទេសនាវិលាសតោ សទ្ទមត្តេនេវ ភេទោ, ន អត្ថតោ.

អវិសេសេនាតិ សាមញ្ញេន. ឥរិយាបថោតិអាទីសុ ឥរិយាយ សព្ពទ្វារិកកិរិយាយ បថោ បវត្តនដ្ឋានំ តព្ពិនិមុត្តកម្មស្ស អភាវាតិ ឋានាទយោ ឥរិយាបថោ, សោវ វិហារោ. ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា បរហិតចិត្តាទិវសប្បវត្តិតោ មេត្តាទយោ ព្រហ្មវិហារោ នាម. តទវសេសា បន មហគ្គតា សព្ពនីវរណវិគមនាទិសិទ្ធេន ជោតនាទិអត្ថេន ទិព្ពវិហារោ នាម. ព្រហ្មវិហារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា មេត្តាទយោ ឥធ អសង្គហិតា. អរិយានមេវ វិហារោតិ ផលសមាបត្តិយោ អរិយវិហារោ នាម.

រុក្ខាទិមូលេយេវ មូលសទ្ទស្ស និរុឡ្ហភាវំ ទស្សេតុំ អបរេន មូលសទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘មូលមូលេ’’តិ វុត្តំ, យថា ទុក្ខទុក្ខន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៩០). លោភាទីនំ ទោសមូលាទិចិត្តាសាធារណត្តា ‘‘អសាធារណហេតុម្ហី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ សិយាតិ តត្ថ វេរញ្ជាយន្តិអាទីសុ បទេសុ កស្សចិ ចោទនា សិយាតិ អត្ថោ. ឧភយថា និទានកិត្តនស្ស បន កិំ បយោជនន្តិ? អាហ គោចរគាមនិទស្សនត្ថន្តិអាទិ. តត្ថ អស្សាតិ ភគវតោ.

កិលមោវ កិលមថោ, អត្តនោ អត្តភាវស្ស កិលមថោ អត្តកិលមថោ, តស្ស អនុ អនុ យោគោ បុនប្បុនំ បវត្តនំ អត្តកិលមថានុយោគោ. វត្ថុកាមារម្មណេ សុខេ សម្បយោគវសេន លីនា យុត្តា, កាមតណ្ហា, តំសហចរិតេ កាមេ សុខេ វា អារម្មណភូតេ អល្លីនា បវត្តតីតិ កាមសុខល្លិកា តណ្ហា, តស្សា កាមសុខល្លិកាយ អនុ អនុ យោគោ កាមសុខល្លិកានុយោគោ. លោកេ សំវឌ្ឍភាវន្តិ អាមិសោបភោគេន សំវឌ្ឍិតភាវំ. ឧប្បជ្ជមានោ ពហុជនហិតាទិអត្ថាយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា.

ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ទិដ្ឋីតិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា. ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ…បេ… សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានញ្ច សីលានំ សាមញ្ញសង្ខាតេន សង្ឃាតោ សង្ឃដិតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ឃាតេនា’’តិ វា បាឋេនេត្ថ ភវិតព្ពំ, តស្ស ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញភូតេន សំហននេន សង្ឃាតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ បាឋេ សទ្ទតោ អត្ថោ យុត្តតរោ ហោតិ. អស្សាតិ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស.

ព្រហ្មំ អណតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្ម-សទ្ទេន វេទោ វុច្ចតិ, សោ មន្តព្រហ្មកប្បវសេន តិវិធោ. តត្ថ ឥរុវេទាទយោ តយោ វេទា មន្តា, តេ ច បធានា, ឥតរេ បន សន្និស្សិតា, តេន បធានស្សេវ គហណំ. មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ ឥរុវេទាទិកេ មន្តសត្ថេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥរុវេទាទយោ ហិ គុត្តភាសិតព្ពតាយ ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, សមិតបាបត្តា សមណោ’’តិ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ ឧទាហរណទ្វយេន វិភាវេតុំ វុត្តញ្ហេតន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ ‘សមណោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ គហេត្វា ‘‘សមិតបាបត្តា ‘សមណោ’តិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, ពាហិតបាបោតិ ឥទំ បន អញ្ញស្មិំ គាថាពន្ធេ វុត្តវចនំ. យថាភុច្ចគុណាធិគតន្តិ យថាភូតគុណាធិគតំ. សកិញ្ចនោតិ សទោសោ.

គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ, គោ-សទ្ទេន ចេត្ថ អភិធានំ ពុទ្ធិ ច វុច្ចតិ. កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន, បរិហានិយាតិ អត្ថោ. តតោ បរន្តិ វេរញ្ជាយន្តិអាទិវចនំ. ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ឥត្ថំ ឥមំ បការំ ភូតោ អាបន្នោតិ ឥត្ថម្ភូតោ, តស្ស អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, សោយេវត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ. អថ វា ‘‘ឥត្ថំ ឯវំបការោ ភូតោ ជាតោ’’តិ ឯវំ កថនត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ, តស្មិំ ឧបយោគវចនន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការស្ស ទីបនតោ, តេន យោគតោ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ អភិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គតោតិ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនន្តិ. សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ទេវទត្តោ មាតរមភិ មាតរិ វិសយេ មាតុយា វា សាធូ’’តិ ឯវំ អធិករណត្ថេ វា សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនស្ស សាមិវចនស្ស វា បសង្គេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកេន អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ, យថា ចេត្ថ ទេវទត្តោ មាតុវិសយេ មាតុសម្ពន្ធី វា សោ វុត្តប្បការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ភោតោ គោតមស្ស សម្ពន្ធី កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនបការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ ហិ ទេវទត្តគ្គហណំ វិយ ឥធ កិត្តិសទ្ទគ្គហណំ, តត្ថ មាតរន្តិ វចនំ វិយ ឥធ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ វចនំ, តត្ថ សាធុសទ្ទគ្គហណំ វិយ ឥធ ឧគ្គតសទ្ទគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិភូតោ សទ្ទោ, ន កេវលោតិ ទស្សនត្ថំ វិសេសិតន្តិ អាហ ‘‘កិត្តិ ឯវា’’តិ. តតោ កិត្តីតិ ថុតិ, តស្សា បកាសកោ សទ្ទោ កិត្តិសទ្ទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ថុតិឃោសោ វា’’តិ វុត្តំ.

សោ ភគវាតិ ឯត្ថ សោតិ បសិទ្ធិយំ, យោ សោ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេន្តោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សោ លោកេ អតិបាកដោតិ ‘‘សោ ភគវា’’តិ វុត្តំ. ភគវាតិ ច ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ, ន គុណកិត្តនំ. បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនមេវ. ឥមិនា ច ឥមិនា ចាតិ ឯតេន អរហន្តិអាទិបទានំ បច្ចេកំ អនេកគុណគណំ បដិច្ច បវត្តភាវំ ទស្សេតិ.

សុវិទូរវិទូរេតិ ទ្វីហិ សទ្ទេហិ អតិវិយ ទូរេតិ ទស្សេតិ, សុវិទូរតា ឯវ ហិ វិទូរតា. សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តាតិ ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សេតិ តេសំ វាសនាយ អប្បហីនត្តា, វាសនា ច នាម និក្កិលេសស្សាបិ សកលញេយ្យានវពោធាទិទ្វារត្តយប្បយោគវិគុណតាហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ អាការោ ចិរនិគឡិតបាទានំ និគឡមោក្ខេបិ សង្កុចិតតាគមនហេតុកោ និគឡនិហិតោ អាការោ វិយ. យាយ បិលិន្ទវច្ឆាទីនំ វសលវោហារាទិវិគុណតា ហោតិ, អយំ វាសនាតិ គហេតព្ពា. អារកាតិ ឯត្ថ អាការស្ស រស្សត្តំ ក-ការស្ស ច ហ-ការំ សានុស្សរំ កត្វា និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវំ ឧបរិបិ យថារហំ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យញ្ចេតំ សំសារចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ. បុញ្ញាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារេ សង្គណ្ហាតិ. អាសវា ឯវ អវិជ្ជាទីនំ ការណត្តា សមុទយោតិ អាហ ‘‘អាសវសមុទយមយេនា’’តិ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) ហិ វុត្តំ. វិបាកកដត្តារូបប្បភេទោ តិភវោ ឯវ រថោ, តស្មិំ តិភវរថេ. សំសារចក្កន្តិ យថាវុត្តកិលេសកម្មវិបាកសមុទយោ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៨; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៥៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦) –

ឯវំ វុត្តោ សំសារោវ ចក្កំ វិយ បរិព្ភមនតោ ចក្កំ, តស្ស ចក្កស្ស សព្ពេ អរា ហតាតិ សម្ពន្ធោ. អនេនាតិ ភគវតា. ពោធីតិ ញាណំ, តំ ឯត្ថ មណ្ឌំ បសន្នំ ជាតន្តិ ពោធិមណ្ឌោ. កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុន្តិ អរហត្តមគ្គញាណំ វុត្តំ, តំ ឆិន្ទិតព្ពំ អភិសង្ខារសង្ខាតំ កម្មំ បរិច្ឆិន្ទតីតិ ទស្សេតុំ កម្មក្ខយករវិសេសនវិសិដ្ឋំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ កតិបយង្គេហិ សំសារចក្កំ តទវសេសង្គេហិ ផលភូតនាមរូបធម្មេហិ តិភវរថញ្ច តស្មិំ រថេ យោជិតសំសារចក្ការានំ ហននប្បការញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពេហិបិ ទ្វាទសហិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេហិ រថវិរហិតមេវ កេវលំ សំសារចក្កំ, តស្ស អរឃាតនប្បការភេទញ្ច ទស្សេតុំ អថវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនមតគ្គន្តិ អនុ អនុ អមតគ្គំ, សព្ពថា អនុគច្ឆន្តេហិបិ អវិញ្ញាតកោដិកន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយោសានត្តាតិ ឥទំ សង្ខារាទីនំ ទសន្នំ អរភាវេន ឯកត្តំ សមារោបេត្វាតិ វុត្តំ. ន ហិ តេសំ បច្ចេកំ អវិជ្ជាមូលកតា ជរាមរណបរិយោសានតា ច អត្ថិ តថា បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិយំ អវុត្តត្តា. អថ វា តេសម្បិ យថារហំ អត្ថតោ អវិជ្ជាមូលកត្តំ, អត្តនោ អត្តនោ លក្ខណភូតខណិកជរាមរណវសេន តប្បរិយោសានតញ្ច សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច តេសំ បច្ចេកំ អរភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ.

ឯវំ សព្ពាការំ សំសារចក្កមេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេន ញាណេន ឥមស្ស សំសារចក្កស្ស អរានំ ឆេទោ ភគវតោ សិទ្ធោ, តស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៤; ១.៤៥) មាតិកា វុត្តត្តា ភវចក្កាវយវេសុ អវិជ្ជាទីសុ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នត្តា បរិគ្គហវសេន បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា បរតោ តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តេន ឯវមយំ អវិជ្ជាហេតូតិអាទិកេន បដិសម្ភិទាបាឡិសហិតេន (បដិ. ម. ១.៤៥) បាឋេន សរូបតោ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តស្ស ច តេសុយេវ អវិជ្ជាទីសុ ចតុសង្ខេបាទិវសេន បវត្តិវិភាគញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ ឥតិ ភគវាតិអាទិបាឋេន ភគវតោ តេន ធម្មដ្ឋិតិញាណេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស សព្ពាការតោ បដិវិទ្ធភាវំ ទស្សេត្វា បុន ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេនាតិអាទិនា ភគវតោ តេន ញាណេន សំសារចក្ការានំ វិទ្ធំសិតភាវំ ទស្សេតុំ តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិណ្ណំ អាយតនានន្តិ ចក្ខុសោតមនាយតនានំ តិណ្ណំ. ឯស នយោ តិណ្ណំ ផស្សានន្តិអាទីសុបិ. រូបតណ្ហាទិវសេន ឆ តណ្ហាកាយា ឯវ វេទិតព្ពា.

សគ្គសម្បត្តិន្តិ កាមសុគតីសុ សម្បត្តិំ. តថេវាតិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ. ព្រហ្មលោកសម្បត្តិន្តិ រូបីព្រហ្មលោកសម្បត្តិំ. តេភូមកធម្មវិសយស្ស សព្ពស្សាបិ រាគស្ស កិលេសកាមភាវតោ ភវរាគោបិ កាមុបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘កាមុបាទានបច្ចយាយេវ មេត្តំ ភាវេតី’’តិ. សេសុបាទានមូលិកាសុបីតិ ទិដ្ឋុបាទានសីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានមូលិកាសុបិ យោជនាសុ. តត្រាយំ យោជនានយោ – ឥធេកច្ចោ ‘‘នត្ថិ បរលោកោ ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា’’តិ (ទី. និ. ១.៨៥-៨៦ អត្ថតោ សមានំ) ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ទិដ្ឋុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា, អបរោ ‘‘អសុកស្មិំ ភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិំ គហេត្វា កាមរូបារូបភវូបបត្តិយា តំ តំ កុសលំ ករោតីតិអាទិនា ច ទិដ្ឋុបាទានមូលិកា យោជនា, ឥមិនាវ នយេន អត្តវាទុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា. អបរោ ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ អសុទ្ធិមគ្គំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ សីលព្ពតុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា សព្ពភវេសុ សីលព្ពតុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា.

ឥទានិ យស្ស សំសារចក្ការានំ ឃាតនសមត្ថស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទិបច្ចយបអគ្គហាការំ ទស្សេតុំ កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ ញាណំ អវិជ្ជាទីសុ បវត្តិអាការេន សទ្ធិំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហ. វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ បន ‘‘ឥទានិ យ្វាយំ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន កាមភវេ អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយា វិនយដីកាយបិ អយមេវ បាឋោ លិខិតោ. តត្ថ ច កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន វុត្តោ ន ហោតិ តស្ស ច អវិជ្ជា នាភិ, មូលត្តាតិអាទិនា បុព្ពេវ ទស្សិតត្តា ឧបរិ ចក្ករូបតោ បយោគត្តេន ឧបសំហារាភាវា ច. ‘‘អបិ ច តមេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ ច វុត្តំ, ន ចេត្ថ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ និគមនវសេន បធានត្តេន ទស្សិតោ, អថ ខោ បច្ចយបរិគ្គហវសប្បវត្តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ យថាវុត្តបច្ចយបរិគ្គហាការស្ស និគមនវសេន ទស្សិតំ. តថា ហិ ‘‘ឯវមយំ អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ធម្មា ហេតុសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ. អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជា ហេតុ…បេ… ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៦) ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ បធានត្តេន ទស្សិតំ. ‘‘អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិអាទិ បន បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤; ១.៤៥) វុច្ចមានត្តា តស្ស បច្ចយបរិគ្គហាការបរិទីបនត្ថំ វិសយត្តេន វុត្តំ, ន បធានត្តេន.

អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ឯវន្តិ អនន្តរេ វុត្តនយេន អយំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ ហេតុ, សង្ខារា ច តេន ហេតុនា សមុប្បន្នា. ឧភោបេតេតិ យស្មា អយំ អវិជ្ជា បរបរិកប្បិតបកតិឥស្សរាទិ វិយ អហេតុកា និច្ចា ធុវា ន ហោតិ, អថ ខោ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ សយម្បិ សហេតុកា សង្ខតា អនិច្ចាយេវ ហោតិ, តស្មា ឧភោបេតេ អវិជ្ជាសង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នាយេវ. ឥតីតិ ឯវំ យថាវុត្តនយេន បច្ចយបរិគ្គណ្ហនេ យា បញ្ញា, តំ ធម្មានំ ឋិតិសង្ខាតេ ការណេ យាថាវតោ បវត្តត្តា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ នាមាតិ.