នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយបិដកេ

វិនយាលង្ការ-ដីកា (បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

មុត្តហារាទិនយគាថា

យោ លោកេ លោកលោកោ វរតរបរទោ រាជរាជគ្គជញ្ញោ;

អាកាសាការការោ បរមរតិរតោ ទេវទេវន្តវជ្ជោ.

សំសារាសារសារោ សុនរនមនតោ មារហារន្តរដ្ឋោ;

លោកាលង្ការការោ អតិសតិគតិមា ធីរវីរត្តរម្មោ.

សីហនិវត្តននយគាថា

សំសារចក្កវិទ្ធំសំ, សម្ពុទ្ធំ តំ សុមានសំ;

សំនមាមិ សុគុណេសំ, សំទេសិតសុទុទ្ទសំ.

អនោតត្តោទកាវត្តនយគាថា

យេន វិទ្ធំសិតា បាបា, យេន និព្ពាបិតា ទរា;

យេន លោកា និស្សរិសុំ, យេន ចាហំ នមាមិ តំ.

ចតុទីបចក្កវត្តននយគាថា

សង្ឃំ សសង្ឃំ នមាមិ, វន្តន្តវរធម្មជំ;

មគ្គគ្គមនផលដ្ឋំ, សុសំសំ សុភមានសំ.

អព្យបេតចតុបាទអាទិយមកគាថា

វិនយំ វិនយំ សារំ, សង្គហំ សង្គហំ ករំ;

ចរិយំ ចរិយំ វន្ទេ, បរមំ បរមំ សុតំ.

ព្យបេតចតុបាទអាទិអន្តយមកគាថា

បការេ ពហុបការេ, សាគរេ គុណសាគរេ;

គរវោ មម គរវោ, វន្ទាមិ អភិវន្ទាមិ.

វត្ថុត្តយេ គន្ថការេ, គរូសុ សាទរំ មយា;

កតេន នមក្ការេន, ហិត្វា សព្ពេ ឧបទ្ទវេ.

សិក្ខាកាមេហិ ធីរេហិ, ជិនសាសនការិភិ;

ភិក្ខូហិ វិនយញ្ញូហិ, សាទរំ អភិយាចិតោ.

វណ្ណយិស្សាមិ វិនយ-សង្គហំ បីតិវឌ្ឍនំ;

ភិក្ខូនំ វេនយិកានំ, យថាសត្តិពលំ អហំ.

បោរាណេហិ កតា ដីកា, កិញ្ចាបិ អត្ថិ សា បន;

អតិសង្ខេបភាវេន, ន សាធេតិ យថិច្ឆិតំ.

តស្មា ហិ នានាសត្ថេហិ, សារមាទាយ សាធុកំ;

នាតិសង្ខេបវិត្ថារំ, ករិស្សំ អត្ថវណ្ណនំ.

វិនយាលង្ការំ នាម, បេសលានំ បមោទនំ;

ឥមំ បករណំ សព្ពេ, សម្មា ធារេន្តុ សាធវោតិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

វិវិធវិសេសនយសមន្នាគតំ កាយវាចាវិនយនករណសមត្ថំ លជ្ជិបេសលភិក្ខូនំ សំសយវិនោទនការកំ យោគាវចរបុគ្គលានំ សីលវិសុទ្ធិសម្បាបកំ ជិនសាសនវុឌ្ឍិហេតុភូតំ បករណមិទមារភិតុកាមោ អយមាចរិយាសភោ បឋមំ តាវ រតនត្តយបណាមបណាមារហភាវអភិធេយ្យករណហេតុ ករណប្បការបករណាភិធាននិមិត្តបយោជនានិ ទស្សេតុំ ‘‘វត្ថុត្តយំ នមស្សិត្វា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ហិ វត្ថុត្តយំ នមស្សិត្វាតិ ឥមិនា រតនត្តយបណាមោ វុត្តោ បណាមេតព្ពបណាមអត្ថទស្សនតោ. សរណំ សព្ពបាណិនន្តិ ឥមិនា បណាមារហភាវោ បណាមហេតុទស្សនតោ. បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយន្តិ អភិធេយ្យោ ឥមស្ស បករណស្ស អត្ថភាវតោ. វិប្បកិណ្ណមនេកត្ថាតិ ករណហេតុ តេនេវការណេន បករណស្ស កតត្តា. សមាហរិត្វា ឯកត្ថ, ទស្សយិស្សមនាកុលន្តិ ករណប្បការោ តេនាការេន បករណស្ស ករណតោ. បករណាភិធានំ បន សមាហរិតសទ្ទស្ស សាមត្ថិយតោ ទស្សិតំ សមាហរិត្វា ទស្សនេនេវ ឥមស្ស បករណស្ស វិនយសង្គហឥតិ នាមស្ស លភនតោ.

និមិត្តំ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន ទុវិធំ. តត្ថ អជ្ឈត្តិកំ នាម ករុណា, តំ ទស្សនកិរិយាយ សាមត្ថិយតោ ទស្សិតំ តស្មិំ អសតិ ទស្សនកិរិយាយ អភាវតោ. ពាហិរំ នាម សោតុជនសមូហោ, តំ យោគាវចរភិក្ខូនន្តិ តស្ស ករុណារម្មណភាវតោ. បយោជនំ បន ទុវិធំ បណាមបយោជនបករណបយោជនវសេន. តត្ថ បណាមបយោជនំ នាម អន្តរាយវិសោសនបសាទជននាទិកំ, តំ សរណំ សព្ពបាណិនន្តិ ឥមស្ស សាមត្ថិយតោ ទស្សិតំ ហេតុម្ហិ សតិ ផលស្ស អវិនាភាវតោ. វុត្តញ្ហិ អភិធម្មដីកាចរិយេន ‘‘គុណវិសេសវា ហិ បណាមារហោ ហោតិ, បណាមារហេ ច កតោ បណាមោ វុត្តប្បយោជនសិទ្ធិករោវ ហោតី’’តិ (ធ. ស. មូលដី. ១). បករណបយោជនម្បិ ទុវិធំ មុខ្យានុសង្គិកវសេន. តេសុ មុខ្យបយោជនំ នាម ព្យញ្ជនានុរូបំ អត្ថស្ស បដិវិជ្ឈនំ បកាសនញ្ច អត្ថានុរូបំ ព្យញ្ជនស្ស ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសាបនញ្ច, តំ វិនយេ បាដវត្ថាយាតិ ឥមិនា វុត្តំ. អនុសង្គិកបយោជនំ នាម សីលាទិអនុបាទាបរិនិព្ពានន្តោ អត្ថោ, តំ សមាហរិត្វា ឯកត្ថ ទស្សយិស្សន្តិ ឥមស្ស សាមត្ថិយេន ទស្សិតំ ឯកត្ថ សមាហរិត្វា ទស្សនេ សតិ តទុគ្គហបរិបុច្ឆាទិនា កតបយោគស្ស អនន្តរាយេន តទត្ថសិជ្ឈនតោតិ.

កិមត្ថំ បនេត្ថ រតនត្តយបណាមាទយោ អាចរិយេន កតា, ននុ អធិប្បេតគន្ថារម្ភោវ កាតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – ឯត្ថ រតនត្តយបណាមករណំ តព្ពិហតន្តរាយោ ហុត្វា អនាយាសេន គន្ថបរិសមាបនត្ថំ. បណាមារហភាវវចនំ អត្តនោ យុត្តបត្តការិតាទស្សនត្ថំ, តំ វិញ្ញូនំ តោសាបនត្ថំ, តំ បករណស្ស ឧគ្គហណត្ថំ, តំ សព្ពសម្បត្តិនិប្ផាទនត្ថំ. អភិធេយ្យកថនំ វិទិតាភិធេយ្យស្ស គន្ថស្ស វិញ្ញូនំ ឧគ្គហធារណាទិវសេន បដិបជ្ជនត្ថំ. ករណហេតុកថនំ អការណេ កតស្ស វាយាមស្ស និប្ផលភាវតោ តប្បដិក្ខេបនត្ថំ. ករណប្បការកថនំ វិទិតប្បការស្ស គន្ថស្ស សោតូនំ ឧគ្គហណាទីសុ រុចិជននត្ថំ. អភិធានទស្សនំ វោហារសុខត្ថំ. និមិត្តកថនំ អាសន្នការណទស្សនត្ថំ. បយោជនទស្សនំ ទុវិធបយោជនកាមីនំ សោតូនំ សមុស្សាហជននត្ថន្តិ.

រតនត្តយបណាមបយោជនំ បន ពហូហិ បការេហិ វិត្ថារយន្តិ អាចរិយា, តំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. ឥធ បន គន្ថគរុភាវមោចនត្ថំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ អធិប្បេតបយោជនមេវ កថយិម្ហ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាចរិយេន –

‘‘និបច្ចការស្សេតស្ស;

កតស្ស រតនត្តយេ;

អានុភាវេន សោសេត្វា;

អន្តរាយេ អសេសតោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា ៧);

អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ, អយំ បន អវយវត្ថោ – អហំ សព្ពបាណីនំ សរណំ សរណីភូតំ វត្ថុត្តយំ នមស្សាមិ, នមស្សិត្វា យោគាវចរភិក្ខូនំ វិនយេ បាដវត្ថាយ អនេកត្ថវិប្បកិណ្ណំ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយំ ឯកត្ថ សមាហរិត្វា អនាកុលំ កត្វា ទស្សយិស្សំ ទស្សយិស្សាមីតិ យោជនា.

តត្ថ វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ. កិំ តំ? ពុទ្ធាទិរតនំ. តញ្ហិ យស្មា សរណគតា សប្បុរិសា សរណគមនសមង្គិនោ ហុត្វា ពុទ្ធាទិរតនំ អារម្មណំ កត្វា តស្មិំ អារម្មណេ វសន្តិ អាវសន្តិ និវសន្តិ, តស្មា ‘‘វត្ថូ’’តិ វុច្ចតិ. អារម្មណញ្ហិ អាធារោ, អារម្មណិកំ អាធេយ្យោតិ. ឥតោ បរានិបិ វត្ថុសទ្ទស្ស វចនត្ថាទីនិ អាចរិយេហិ វុត្តានិ, តានិបិ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឥធ បន គន្ថវិត្ថារបរិហរណត្ថំ ឯត្តកមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពន្តិ. តិណ្ណំ សមូហោតិ តយំ, តយោ អំសា អវយវា អស្សាតិ វា តយំ. កិំ តំ? សមុទាយោ. វត្ថូនំ តយន្តិ វត្ថុត្តយំ. កិំ តំ? ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ. នមស្សាមីតិ នមស្សិត្វា, អនមិន្តិ នមស្សិត្វា. ពុទ្ធាទិរតនញ្ហិ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តស្ស ឧប្បជ្ជនកាលេ ត្វា-បច្ចយោ បច្ចុប្បន្នកាលិកោ ហោតិ, តស្មា បឋមោ វិគ្គហោ កតោ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយំ ឯកត្ថ ទស្សនកាលេ អតីតកាលិកោ, តស្មា ទុតិយោ វិគ្គហោ. តេនេវ ច ការណេន អត្ថយោជនាយបិ បច្ចុប្បន្នកាលអតីតកាលវសេន យោជនា កតា.

សរតិ ហិំសតីតិ សរណំ. កិំ តំ? ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ. តញ្ហិ សរណគតានំ សប្បុរិសានំ ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិវិនិបាតំ សំកិលេសំ សរតិ ហិំសតិ វិនាសេតិ, តស្មា ‘‘សរណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘យស្មិំ, មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១),

‘‘ឯវំ ពុទ្ធំ សរន្តានំ;

ធម្មំ សង្ឃញ្ច ភិក្ខវោ;

ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា;

លោមហំសោ ន ហេស្សតី’’តិ ច. (សំ. និ. ១.២៤៩);

យស្មា បន ‘‘សរណ’’ន្តិ ឥទំ បទំ ‘‘នាថ’’ន្តិ បទស្ស វេវចនភូតំ កិតសុទ្ធនាមបទំ ហោតិ, ន កិតមត្តបទំ, តស្មា ធាត្វត្ថោ អន្តោនីតោ. ‘‘សរ ហិំសាយ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ ហិំសត្ថំ គហេត្វា សព្ពបាណីនំ សរណំ ហិំសកំ វត្ថុត្តយំ នមស្សិត្វា វិញ្ញាយមានេ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ សព្ពបាណីនំ សរណំ សរណីភូតំ នាថភូតំ វត្ថុត្តយំ នមស្សិត្វាតិ វិញ្ញាយមានេយេវ យុជ្ជតិ, តេនេវ ច ការណេន អត្ថយោជនាយម្បិ តថា យោជនា កតា. សព្ព-សទ្ទោ និរវសេសត្ថវាចកំ សព្ពនាមបទំ. សហ អវេន យោ វត្តតីតិ សព្ពោតិ កតេ បន សកល-សទ្ទោ វិយ សមុទាយវាចកំ សមាសនាមបទំ ហោតិ. បាណោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បាណិនោ, បាណោតិ ចេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ អធិប្បេតំ. សព្ពេ បាណិនោ សព្ពបាណិនោ, តេសំ សព្ពបាណីនំ. ឯត្តាវតា វត្ថុត្តយស្ស សព្ពលោកសរណភាវំ, តតោយេវ ច នមស្សនារហភាវំ, នមស្សនារហេ ច កតាយនមស្សនកិរិយាយ យថាធិប្បេតត្ថសិទ្ធិករភាវំ, អត្តនោ កិរិយាយ ច ខេត្តង្គតភាវំ ទស្សេតិ.

ឯវំ សហេតុកំ រតនត្តយបណាមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បករណារម្ភស្ស សនិមិត្តំ មុខ្យបយោជនំ ទស្សេតុមាហ ‘‘វិនយេ បាដវត្ថាយ, យោគាវចរភិក្ខូន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច វិនយេ បាដវត្ថាយាតិ មុខ្យបយោជនទស្សនំ, តំទស្សនេន ច អនុសង្គិកបយោជនម្បិ វិភាវិតមេវ ហោតិ ការណេ សិទ្ធេ ការិយស្ស សិជ្ឈនតោ. យោគាវចរភិក្ខូនន្តិ ពាហិរនិមិត្តទស្សនំ, តស្មិំ ទស្សិតេ អជ្ឈត្តិកនិមិត្តម្បិ ទីបិតមេវ ហោតិ អារម្មណេ ញាតេ អារម្មណិកស្ស ញាតព្ពតោ. តត្ថ វិវិធា នយា ឯត្ថាតិ វិនយោ, ទុវិធបាតិមោក្ខទុវិធវិភង្គបញ្ចវិធបាតិមោក្ខុទ្ទេសបញ្ចអាបត្តិក្ខន្ធសត្តអាបត្តិក្ខន្ធាទយោ វិវិធា អនេកប្បការា នយា ឯត្ថ សន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា វិសេសា នយា ឯត្ថាតិ វិនយោ, ទឡ្ហីកម្មសិថិលករណបយោជនា អនុបញ្ញត្តិនយាទយោ វិសេសា នយា ឯត្ថ សន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា វិនេតីតិ វិនយោ. កាយោ វិនេតិ កាយវាចាយោ, ឥតិ កាយវាចានំ វិនយនតោ វិនយោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘វិវិធវិសេសនយត្តា;

វិនយនតោ ចេវ កាយវាចានំ;

វិនយត្ថវិទូហិ អយំ;

វិនយោ ‘វិនយោ’តិ អក្ខាតោ’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា);

កោ សោ? វិនយបិដកំ. តស្មិំ វិនយេ. បដតិ វិយត្តភាវំ គច្ឆតីតិ បដុ. កោ សោ? បណ្ឌិតោ. បដុនោ ភាវោ បាដវំ. កិំ តំ? ញាណំ. អសតិ ការណានុរូបំ ភវតីតិ អត្ថោ. កោ សោ? បយោជនំ. បាដវមេវ អត្ថោ បាដវត្ថោ, តស្ស បាដវត្ថាយ, វិនយបិដកេ កោសល្លញាណបយោជនាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. យុញ្ជនំ យោគោ, កម្មដ្ឋានមនសិការោ. អវចរន្តីតិ អវចរា, យោគេ អវចរា យោគាវចរា, កម្មដ្ឋានិកា ភិក្ខូ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខន្តីតិ ភិក្ខូ, យោគាវចរា ច តេ ភិក្ខូ ចាតិ យោគាវចរភិក្ខូ, តេសំ យោគាវចរភិក្ខូនំ. ឯតេន វិនយេ បដុភាវោ នាម ភិក្ខូនំយេវ អត្ថោ ហោតិ, ន គហដ្ឋតាបសបរិព្ពាជកាទីនំ. ភិក្ខូសុ ច កម្មដ្ឋានេ និយុត្តានំ លជ្ជិបេសលភិក្ខូនំយេវ, ន វិស្សដ្ឋកម្មដ្ឋានានំ អលជ្ជិភិក្ខូនន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

ឯវំ បករណារម្ភស្ស សនិមិត្តំ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សហេតុកំ អភិធេយ្យំ ទស្សេតុំ ‘‘វិប្បកិណ្ណមនេកត្ថ, បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយ’’ន្តិ អាហ. តត្ថ វិប្បកិណ្ណំ អនេកត្ថាតិ ឥមិនា បករណារម្ភស្ស ហេតុំ ទស្សេតិ ហេតុមន្តវិសេសនត្តា, ឥមស្ស អនេកត្ថវិប្បកិណ្ណត្តាយេវ អាចរិយស្ស អារម្ភោ ហោតិ, ន អវិប្បកិណ្ណេ សតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សមាហរិត្វា ឯកត្ថ ទស្សយិស្ស’’ន្តិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា). បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយន្តិ ឥមិនា បករណាភិធេយ្យំ. តត្ថ កិរតិ វិក្ខិបតីតិ កិណ្ណោ, បការេន កិណ្ណោ បកិណ្ណោ, វិវិធេន បកិណ្ណោ វិប្បកិណ្ណោ. កោ សោ? បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ, តំ វិប្បកិណ្ណំ.

អនេកត្ថាតិ ឯត្ថ សង្ខ្យាវាចកោ សព្ពនាមិកោ ឯក-សទ្ទោ, ន ឯកោ អនេកេ. ពហ្វត្ថវាចកោ អនេកសទ្ទោ. ឯកន្តឯកវចនន្តោបិ ឯក-សទ្ទោ ន-ឥតិនិបាតេន យុត្តត្តា ពហុវចនន្តោ ជាតោតិ. តត្ថ អនេកត្ថ ពហូសូតិ អត្ថោ, បារាជិកកណ្ឌដ្ឋកថាទីសុ អនេកេសុ បករណេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. បោរាណដីកាយំ បន អនេកត្ថាតិ អនេកេសុ សិក្ខាបទបទេសេសូតិ អត្ថោ ទស្សិតោ, ឯវញ្ច សតិ ឧបរិ ‘‘សមាហរិត្វា ឯកត្ថា’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘អនេកត្ថវិប្បកិណ្ណំ ឯកត្ថ សមាហរិត្វា’’តិ ឥមេសំ បទានំ សហយោគីភូតត្តា អនេកេសុ សិក្ខាបទបទេសេសុ វិប្បកិណ្ណំ ឯកស្មិំ សិក្ខាបទបទេសេ សមាហរិត្វាតិ អត្ថោ ភវេយ្យ, សោ ច អត្ថោ អយុត្តោ. កស្មា? អនេកេសុ បករណេសុ វិប្បកិណ្ណំ ឯកស្មិំ បករណេ សមាហរិត្វាតិ អត្ថោ អម្ហេហិ វុត្តោ. អថ បន ‘‘ឯកត្ថា’’តិ ឥមស្ស ‘‘ឯកតោ’’តិ អត្ថំ វិកប្បេត្វា អនេកេសុ សិក្ខាបទបទេសេសុ វិប្បកិណ្ណំ ឯកតោ សមាហរិត្វាតិ អត្ថំ គណ្ហេយ្យ, សោ អត្ថោ យុត្តោ ភវេយ្យ.

បកដ្ឋានំ អាឡីតិ បាឡិ, ឧត្តមានំ វចនានំ អនុក្កមោតិ អត្ថោ. អថ វា អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទំ អត្ថំ បាលេតិ រក្ខតីតិ បាឡិ, លឡានមវិសេសោ. កា សា? វិនយតន្តិ. មុច្ចតីតិ មុត្តោ, បាឡិតោ មុត្តោ បាឡិមុត្តោ. ឆិន្ទិយតេ អនេនាតិ ឆយោ, នីហរិត្វា ឆយោ និច្ឆយោ, វិសេសេន និច្ឆយោ វិនិច្ឆយោ, ខិលមទ្ទនាការេន បវត្តោ សទ្ទនយោ អត្ថនយោ ច. បាឡិមុត្តោ ច សោ វិនិច្ឆយោ ចាតិ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ, តំ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយំ. ឥទញ្ច ‘‘អានគរា ខទិរវន’’ន្តិអាទីសុ វិយ យេភុយ្យនយវសេន វុត្តំ កត្ថចិ បាឡិវិនិច្ឆយស្សបិ ទិស្សនតោ. បោរាណដីកាយំ បន បាឡិវិនិច្ឆយោ ច បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ ច បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោតិ ឯវំ ឯកទេសសរូបេកសេសវសេន វា ឯតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ ទុតិយនយោបិ វុត្តោ, ឯវញ្ច សតិ បាឡិវិនិច្ឆយបាឡិមុត្តវិនិច្ឆយេហិ អញ្ញស្ស វិនិច្ឆយស្ស អភាវា កិមេតេន គន្ថគរុករេន បាឡិមុត្តគ្គហណេន. វិសេសនញ្ហិ សម្ភវព្យភិចារេ ច សតិ សាត្ថកំ សិយាតិ បឋមនយោវ អារាធនីយោ ហោតិ.

ឯវំ សហេតុកំ អភិធេយ្យំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ករណប្បការំ ទស្សេតិ ‘‘សមាហរិត្វា’’តិអាទិនា. ទុវិធោ ហេត្ថ ករណប្បការោ ឯកត្ថសមាហរណអនាកុលករណវសេន. សោ ទុវិធោបិ តេន បការេន បករណស្ស កតត្តា ‘‘ករណប្បការោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ សមាហរិស្សាមីតិ សមាហរិត្វា, សំ-សទ្ទោ សង្ខេបត្ថោ, តស្មា សង្ខិបិយ អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ. អនាគតកាលិកវសេន បច្ចមានេន ‘‘ទស្សយិស្ស’’ន្តិ បទេន សមានកាលត្តា អនាគតកាលិកោ ឥធ ត្វា-បច្ចយោ វុត្តោ. ឯកត្ថាតិ ឯកស្មិំ ឥធ វិនយសង្គហប្បករណេ. ឯកត្ថាតិ វា ឯកតោ. ទស្សយិស្សន្តិ ទស្សយិស្សាមិ, ញាបយិស្សាមីតិ អត្ថោ. អាកុលតិ ព្យាកុលតីតិ អាកុលោ, ន អាកុលោ អនាកុលោ, បុព្ពាបរព្យាកិណ្ណវិរហិតោ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ. អនាកុលន្តិ បន ភាវនបុំសកំ, តស្មា ករធាតុមយេន កត្វាសទ្ទេន យោជេត្វា ទស្សនកិរិយាយ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ឯវំ រតនត្តយបណាមាទិកំ បុព្ពករណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយេ ទស្សេតុកាមោ, តេសំ អនុក្កមករណត្ថំ មាតិកំ ឋបេន្តោ ‘‘តត្រាយំ មាតិកា’’តិអាទិមាហ. មាតិកាយ ហិ អសតិ ទស្សិតវិនិច្ឆយា វិកិរន្តិ វិធំសេន្តិ យថា តំ សុត្តេន អសង្គហិតានិ បុប្ផានិ. សន្តិយា បន មាតិកាយ ទស្សិតវិនិច្ឆយា ន វិកិរន្តិ ន វិធំសេន្តិ យថា តំ សុត្តេន សង្គហិតានិ បុប្ផានិ. តំ តំ អត្ថំ ជានិតុកាមេហិ មាតិកានុសារេន គន្ត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតវិនិច្ឆយំ បត្វា សោ សោ អត្ថោ ជានិតព្ពោ ហោតិ, តស្មា សុខគ្គហណត្ថំ មាតិកា ឋបិតា. តត្ថ តត្រាតិ តស្មិំ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយេ. អយន្តិ អយំ មយា វក្ខមានា. មាតា វិយាតិ មាតិកា. យថា ហិ បុត្តា មាតិតោ បភវន្តិ, ឯវំ និទ្ទេសបទានិ ឧទ្ទេសតោ បភវន្តិ, តស្មា ឧទ្ទេសោ មាតិកា វិយាតិ ‘‘មាតិកា’’តិ វុច្ចតិ.

ទិវាសេយ្យាតិអាទីសុ ទិវាសេយ្យា ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថា. បរិក្ខារោ បរិក្ខារវិនិច្ឆយកថា…បេ… បកិណ្ណកំ បកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថាតិ យោជនា. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ទិវាសយនវិនិច្ឆយកថា សមត្តា’’តិអាទិ. ឥតិ-សទ្ទោ ឥទមត្ថោ វា និទស្សនត្ថោ វា បរិសមាបនត្ថោ វា. តេសុ ឥទមត្ថេ កា សា? ទិវាសេយ្យា…បេ… បកិណ្ណកំ ឥតិ អយន្តិ. និទស្សនត្ថេ កថំ សា? ទិវាសេយ្យា…បេ… បកិណ្ណកំ ឥតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. បរិសមាបនត្ថេ សា កិត្តកេន បរិសមត្តា? ទិវាសេយ្យា…បេ… បកិណ្ណកំ ឥតិ ឯត្តកេន បរិសមត្តាតិ អត្ថោ. ឥមេសំ បន ទិវាសេយ្យាទិបទានំ វាក្យវិគ្គហំ កត្វា អត្ថេ ឥធ វុច្ចមានេ អតិបបញ្ចោ ភវិស្សតិ, សោតូនញ្ច ទុស្សល្លក្ខណីយោ, តស្មា តស្ស តស្ស និទ្ទេសស្ស អាទិម្ហិយេវ យថានុរូបំ វក្ខាម.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថា

១. ឯវំ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយកថានំ មាតិកំ ឋបេត្វា ឥទានិ យថាឋបិតមាតិកានុក្កមេន និទ្ទិសន្តោ ‘‘តត្ថ ទិវាសេយ្យាតិ ទិវានិបជ្ជន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ មាតិកាបទេសុ សមភិនិវិដ្ឋស្ស ‘‘ទិវាសេយ្យា’’តិ បទស្ស ‘‘ទិវានិបជ្ជន’’ន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា. តត្ថ ទិវា-សទ្ទោ អហវាចកោ អាការន្តោ និបាតោ. វុត្តញ្ហិ អភិធានប្បទីបិកាយំ ‘‘អានុកូល្យេតុ សទ្ធញ្ច, នត្តំ ទោសោ ទិវា ត្វហេ’’តិ. សយនំ សេយ្យា, ករជកាយគតរូបានំ ឧទ្ធំ អនុគ្គន្ត្វា ទីឃវសេន វិត្ថារតោ បវត្តនសង្ខាតោ ឥរិយាបថវិសេសោ. ទិវាកាលស្មិំ សេយ្យា ទិវាសេយ្យា. អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ សូរិយត្ថង្គមនា, ឯតស្មិំ កាលេ សយនឥរិយាបថករណន្តិ. តេនាហ ‘‘ទិវានិបជ្ជនន្តិ អត្ថោ’’តិ.

តត្រាតិ តស្មិំ ទិវាសយនេ អយំ វក្ខមានោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘អនុជានាមិ…បេ… វចនតោ’’តិ (បារា. ៧៧) អយំ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទស្ស វិនីតវត្ថូសុ អាគតោ ភគវតា អាហច្ចភាសិតោ ញាបកបាឋោ. តត្ថ ទិវា បដិសល្លីយន្តេនាតិ ទិវា និបជ្ជន្តេន. ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុន្តិ ទ្វារំ បិទហិត្វា និបជ្ជិតុំ. ‘‘ទិវា…បេ… និបជ្ជិតព្ពន្តិ ញាប្យំ. ននុ បាឡិយំ ‘‘អយំ នាម អាបត្តី’’តិ ន វុត្តា, អថ កថមេត្ថ អាបត្តិ វិញ្ញាយតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ច កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ទិវានិបជ្ជនេ. ច-សទ្ទោ វាក្យារម្ភជោតកោ, កិញ្ចាបិ-សទ្ទោ និបាតសមុទាយោ, យទិបីត្យត្ថោ. បាឡិយំ អយំ នាម អាបត្តីតិ កិញ្ចាបិ ន វុត្តា, បន តថាបិ អសំវរិត្វា និបជ្ជន្តស្ស អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៧៧) ទុក្កដំ យស្មា វុត្តំ, តស្មា ឯត្ថ អាបត្តិ វិញ្ញាយតីតិ យោជនា. ឯវំ សន្តេបិ អសតិ ភគវតោ វចនេ កថំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ សិយាតិ អាហ ‘‘វិវរិត្វា…បេ… អនុញ្ញាតត្តា’’តិ. ឯតេន ភគវតោ អនុជាននម្បិ តំ អករោន្តស្ស អាបត្តិការណំ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ‘‘ឧប្បន្នេ វត្ថុម្ហីតិ ឥត្ថិយា កតអជ្ឈាចារវត្ថុស្មិ’’ន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៧៧) វុត្តំ, សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៧៧) បន ‘‘មេថុនវត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នេ’’តិ វុត្តំ, បោរាណដីកាយម្បិ តមេវ គហេត្វា ‘‘ឧប្បន្នេ មេថុនវត្ថុស្មិ’’ន្តិ វុត្តំ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ មេថុនលក្ខណស្ស អភាវា. ននុ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម ពុទ្ធវិសយោ, អថ កស្មា អដ្ឋកថាយំ ទុក្កដំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិអាទិ. ន កេវលំ ឧបាលិត្ថេរាទីហិ ឯវ អដ្ឋកថា ឋបិតា, អថ ខោ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច ពុទ្ធេន ភគវតា វុត្តោ. ន ហិ ភគវតា អព្យាកតំ តន្តិបទំ នាម អត្ថិ, សព្ពេសំយេវ អត្ថោ កថិតោ, តស្មា សម្ពុទ្ធេនេវ តិណ្ណំ បិដកានំ អត្ថវណ្ណនក្កមោបិ ភាសិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ តត្ថ ហិ ភគវតា បវត្តិតា បកិណ្ណកទេសនាយេវ អដ្ឋកថាតិ.

កិំ បនេត្ថ ឯតំ ទិវា ទ្វារំ អសំវរិត្វា និបជ្ជន្តស្ស ទុក្កដាបត្តិអាបជ្ជនំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឯវ សិទ្ធំ, ឧទាហុ អញ្ញេនបីតិ អាហ ‘‘អត្ថាបត្តី’’តិអាទិ. ឯតំ ទុក្កដាបត្តិអាបជ្ជនំ ន កេវលំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឯវ សិទ្ធំ, អថ ខោ ‘‘អត្ថាបត្តិ ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិ’’ន្តិ (បរិ. ៣២៣) ឥមិនា បរិវារបាឋេនបិ សិទ្ធំ ហោតីតិ យោជនា. កតរស្មិំ បន វត្ថុស្មិំ ឥទំ សិក្ខាបទំ វុត្តន្តិ? ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ វេសាលិយំ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ ទិវា វិហារគតោ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នោ អហោសិ. តស្ស អង្គមង្គានិ វាតុបត្ថទ្ធានិ អហេសុំ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ឥត្ថិយោ គន្ធញ្ច មាលញ្ច អាទាយ វិហារំ អាគមិំសុ វិហារបេក្ខិកាយោ. អថ ខោ តា ឥត្ថិយោ តំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា អង្គជាតេ អភិនិសីទិត្វា យាវទត្ថំ កត្វា ‘បុរិសុសភោ វតាយ’ន្តិ វត្វា គន្ធញ្ច មាលញ្ច អារោបេត្វា បក្កមិំសុ. ភិក្ខូ កិលិន្នំ បស្សិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, អាការេហិ អង្គជាតំ កម្មនិយំ ហោតិ រាគេន, វច្ចេន, បស្សាវេន, វាតេន, ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋេន. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហាការេហិ អង្គជាតំ កម្មនិយំ ហោតិ. អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ តស្ស ភិក្ខុនោ រាគេន អង្គជាតំ កម្មនិយំ អស្ស, អរហំ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ, អនាបត្តិ ភិក្ខវេ តស្ស ភិក្ខុនោ. អនុជានាមិ ភិក្ខវេ ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៧) ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២. ឥទានិ ទ្វារវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កីទិស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិវត្តកទ្វារមេវាតិ សំវរណវិវរណវសេន ឥតោ ចិតោ ច បរិវត្តនយោគ្គទ្វារមេវ. រុក្ខសូចិកណ្ដកទ្វារន្តិ រុក្ខសូចិទ្វារំ កណ្ដកទ្វារញ្ច. ‘‘រុក្ខសូចិទ្វារកណ្ដកទ្វារ’’មិច្ចេវ វា បាឋោ. យំ ឧភោសុ បស្សេសុ រុក្ខត្ថម្ភេ និខនិត្វា តត្ថ វិជ្ឈិត្វា មជ្ឈេ ទ្វេ តិស្សោ រុក្ខសូចិយោ បវេសេត្វា ករោន្តិ, តំ រុក្ខសូចិទ្វារំ នាម. បវេសននិក្ខមនកាលេ អបនេត្វា ថកនយោគ្គំ ឯកាយ, ពហូហិ វា កណ្ដកសាខាហិ កតំ កណ្ដកទ្វារំ នាម. គាមទ្វារស្ស បិធានត្ថំ បទរេន វា កណ្ដកសាខាទីហិ វា កតស្ស កវាដស្ស ឧទុក្ខលបាសករហិតតាយ ឯកេន សំវរិតុំ វិវរិតុញ្ច អសក្កុណេយ្យស្ស ហេដ្ឋា ឯកំ ចក្កំ យោជេន្តិ, យេន បរិវត្តមានកកវាដំ សុខថកនកំ ហោតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចក្កលកយុត្តទ្វារ’’ន្តិ. ចក្កមេវ ហិ លាតព្ពត្ថេន សំវរណវិវរណត្ថាយ គហេតព្ពត្ថេន ចក្កលកំ, តេន យុត្តកវាដម្បិ ចក្កលកំ នាម, តេន យុត្តទ្វារំ ចក្កលកយុត្តទ្វារំ.

មហាទ្វារេសុ បន ទ្វេ តីណិ ចក្កលកានិ យោជេតីតិ អាហ ‘‘ផលកេសូ’’តិអាទិ. កិដិកាសូតិ វេឡុបេសិកាទីហិ កណ្ដកសាខាទីហិ ច កតថកនកេសុ. សំសរណកិដិកទ្វារន្តិ ចក្កលកយន្តេន សំសរណកិដិកាយុត្តមហាទ្វារំ. គោប្ផេត្វាតិ អាវុណិត្វា, រជ្ជូហិ គន្ថេត្វា វា. ឯកំ ទុស្សសាណិទ្វារមេវាតិ ឯត្ថ កិលញ្ជសាណិទ្វារម្បិ សង្គហំ គច្ឆតិ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៧៦-៧៧) បន ‘‘ទុស្សទ្វារំ សាណិទ្វារញ្ច ទុស្សសាណិទ្វារំ. ទុស្សសាណិ កិលញ្ជសាណីតិអាទិនា វុត្តំ សព្ពម្បិ ទុស្សសាណិយមេវ សង្គហេត្វា វុត្តំ, ឯកសទិសត្តា ឯកន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

៣. ឯវំ ទ្វារវិសេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យត្តកេន ទ្វារំ សំវុតំ ហោតិ, តំ បមាណំ ទស្សេតុំ ‘‘កិត្តកេន’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ សូចីតិ មជ្ឈេ ឆិទ្ទំ កត្វា បវេសិតា. ឃដិកាតិ ឧបរិ យោជិតា. ឥទានិ យត្ថ ទ្វារំ សំវរិត្វា និបជ្ជិតុំ ន សក្កា ហោតិ, តត្ថ កាតព្ពវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ពហូនំ វឡញ្ជនដ្ឋានំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ពហូនំ អវឡញ្ជនដ្ឋានេបិ ឯកំ អាបុច្ឆិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិយេវ. អថ ភិក្ខូ…បេ… និសិន្នា ហោន្តីតិ ឥទំ តត្ថ ភិក្ខូនំ សន្និហិតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន សេសឥរិយាបថសមង្គិតានិវត្តនត្ថំ, តស្មា និបន្នេបិ អាភោគំ កាតុំ វដ្ដតិ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តេ បន អាភោគំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. អសន្តបក្ខេ ឋិតត្តា រហោ និសជ្ជាយ វិយ ទ្វារសំវរណំ នាម មាតុគាមានំ បវេសនិវារណត្ថំ អនុញ្ញាតន្តិ អាហ ‘‘កេវលំ ភិក្ខុនិំ វា’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច តំ យុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថបិ យោ យោ ថេរវាទោ វា អដ្ឋកថាវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ, សោ សោវ បមាណន្តិ គហេតព្ពន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាវចនតោ អតិរេកំ អាចរិយស្ស វចនំ. ឥតោ បុព្ពាបរវចនំ អដ្ឋកថាវចនមេវ. តត្ថ តំ យុត្តន្តិ ‘‘កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន…បេ… ន វត្តតី’’តិ យំ វចនំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តំ, តំ វចនំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. ឯវំ…បេ… គហេតព្ពន្តិ យថា ចេត្ថ កុរុន្ទិយំ វុត្តវចនំ យុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថបិ វិនិច្ឆយេ យោ យោ ថេរវាទោ វា អដ្ឋកថាវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ, សោ សោវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ, បុរេ វុត្តោ ថេរវាទោ វា អដ្ឋកថាវាទោ វា បមាណន្តិ ន គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥទំ វចនំ អដ្ឋានេ វុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. កថំ? យំ តាវ វុត្តំ, តំ យុត្តន្តិ. តំ ឥមស្មិំ អាបុច្ឆនអាភោគករណវិនិច្ឆយេ អញ្ញស្ស អយុត្តស្ស អដ្ឋកថាវាទស្ស វា ថេរវាទស្ស វា អភាវា វត្តុំ ន សក្កា. ន ហិ បុព្ពវាក្យេ ‘‘ភិក្ខូ ឯវា’’តិ អវធារណំ កតំ, អថ ខោ អាសន្នវសេន វា បដ្ឋានវសេន វា ‘‘ភិក្ខូ ចីវរកម្មំ’’ឥច្ចាទិកំយេវ វុត្តំ. យម្បិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ សព្ពត្ថបី’’ត្យាទិ, តម្បិ អនោកាសំ. ឥមស្មិំ វិនិច្ឆយេ អញ្ញស្ស អដ្ឋកថាវាទស្ស វា អាចរិយវាទស្ស វា អវចនតោ បុរេ បច្ឆាភាវោ ច ន ទិស្សតិ, អយំ ‘‘បមាណ’’ន្តិ គហេតព្ពោ, អយំ ‘‘ន គហេតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវោ ច.

ឧបរិ បន ‘‘កោ មុច្ចតិ, កោ ន មុច្ចតី’’តិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ មហាបច្ចរិវាទោ ច កុរុន្ទិវាទោ ច មហាអដ្ឋកថាវាទោ ចាតិ តយោ អដ្ឋកថាវាទា អាគតា, ឯកោ មហាបទុមត្ថេរវាទោ, តស្មា តត្ថេវ យុត្តាយុត្តភាវោ ច បមាណាបមាណភាវោ ច គហេតព្ពាគហេតព្ពភាវោ ច ទិស្សតិ, តស្មា តស្មិំយេវ ឋានេ វត្តព្ពំ សិយា, សុវិមលវិបុលបញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន បន អាចរិយាសភេន អវត្តព្ពដ្ឋានេ វុត្តំ ន សិយា, តស្មា ឧបរិ អដ្ឋកថាវាទសំសន្ទនាវសានេ មហាបទុមត្ថេរេន វុត្តន្តិ ឥមស្ស វចនស្ស បច្ឆតោ វុត្តំ សិយា, តំ បច្ឆា លេខកេហិ បរិវត្តេត្វា លិខិតំ ភវេយ្យ, បារាជិកកណ្ឌដ្ឋកថាយញ្ច ឥទំ វចនំ វុត្តំ. ដីកាយញ្ច ឥមស្មិំ ឋានេ ន វុត្តំ, ឧបរិយេវ វុត្តំ, ‘‘យោ ច យក្ខគហិតកោ, យោ ច ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោ’’តិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាវាទស្ស បច្ឆិមត្តា សោយេវ បមាណតោ គហេតព្ពោ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘សព្ពត្ថ យោ យោ អដ្ឋកថាវាទោ វា ថេរវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ, សោ សោយេវ បមាណតោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ, តស្មា ឥទមេត្ថ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

៤. ឥទានិ ទ្វារំ សំវរណស្ស អន្តរាយេ សតិ អសំវរិត្វាបិ និបជ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ទ្វារស្ស’’ត្យាទិមាហ. និស្សេណិំ អារោបេត្វាតិ ឧបរិមតលំ អារោបេត្វា វិសង្ខរិត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា, ឆឌ្ឌេត្វា វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ឥទំ ឯកាពទ្ធតាយ វុត្តំ. ទ្វេបិ ទ្វារានិ ជគ្គិតព្ពានីតិ ឯត្ថ សចេ ឯកស្មិំ ទ្វារេ កវាដំ វា នត្ថិ, ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សំវរិតុំ វា ន សក្កា, ឥតរំ ទ្វារំ អសំវរិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ទ្វារបាលស្សាតិ ទ្វារកោដ្ឋកេ មហាទ្វារេ, និស្សេណិមូលេ វា ឋត្វា ទ្វារជគ្គនកស្ស. បច្ឆិមានំ ភារោតិ ឯកាពទ្ធវសេន អាគច្ឆន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. អសំវុតទ្វារេ អន្តោគព្ភេ វាតិ យោជេតព្ពំ. ពហិ វាតិ គព្ភតោ ពហិ. និបជ្ជនកាលេបិ…បេ… វដ្ដតិយេវាតិ ឯត្ថ ទ្វារជគ្គនកស្ស តទធីនត្តា តទា តស្ស តត្ថ សន្និហិតាសន្និហិតភាវំ អនុបធារេត្វាបិ អាភោគំ កាតុំ វដ្ដតិយេវាតិ វទន្តិ.

យេន កេនចិ បរិក្ខិត្តេតិ ឯត្ថ បរិក្ខេបស្ស ឧព្ពេធតោ បមាណំ សហសេយ្យប្បហោនកេ វុត្តសទិសមេវ. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១) ‘‘យញ្ហិ សេនាសនំ ឧបរិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ អញ្ញេន វា កេនចិ សព្ពមេវ បដិច្ឆន្នំ, អយំ សព្ពច្ឆន្នា នាម សេយ្យា…បេ… យំ បន សេនាសនំ ភូមិតោ បដ្ឋាយ យាវ ឆទនំ អាហច្ច បាការេន វា អញ្ញេន វា កេនចិ អន្តមសោ វត្ថេនបិ បរិក្ខិត្តំ, អយំ សព្ពបរិច្ឆន្នា នាម សេយ្យា. ឆទនំ អនាហច្ច សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេន បាការាទិនា បរិក្ខិត្តាបិ សព្ពបរិច្ឆន្នាយេវាតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ. ‘‘ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធោ វឌ្ឍកិហត្ថេន គហេតព្ពោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៥១) វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៥០-៥១) វុត្តំ. មហាបរិវេណន្តិ មហន្តំ អង្គណំ. តេន ពហុជនសញ្ចរណដ្ឋានំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘មហាពោធី’’តិអាទិ.

អរុណេ ឧគ្គតេ វុដ្ឋាតិ, អនាបត្តិ អនាបត្តិខេត្តភូតាយ រត្តិយា សុទ្ធចិត្តេន និបន្នត្តា. បពុជ្ឈិត្វា បុន សុបតិ, អាបត្តីតិ អរុណេ ឧគ្គតេ បពុជ្ឈិត្វា អរុណុគ្គមនំ ញត្វា វា អញត្វា វា អនុដ្ឋហិត្វា សយិតសន្តានេន សុបតិ, ឧដ្ឋហិត្វា កត្តព្ពស្ស ទ្វារសំវរណាទិនោ អកតត្តា អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ ហោតិ អនាបត្តិខេត្តេ កតនិបជ្ជនកិរិយាយ អនង្គត្តា. អយញ្ហិ អាបត្តិ ឦទិសេ ឋានេ អកិរិយា, ទិវា ទ្វារំ អសំវរិត្វា និបជ្ជនក្ខណេ កិរិយាកិរិយា ច អចិត្តកា ចាតិ វេទិតព្ពា. បុរារុណា បពុជ្ឈិត្វាបិ យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តស្សបិ បុរិមនយេន អាបត្តិយេវ.

អរុណេ ឧគ្គតេ វុដ្ឋហិស្សាមីតិ…បេ… អាបត្តិយេវាតិ ឯត្ថ កទា អស្ស អាបត្តីតិ? វុច្ចតេ – ន តាវ រត្តិយំ, ‘‘ទិវា អាបជ្ជតិ, នោ រត្តិ’’ន្តិ (បរិ. ៣២៣) វុត្តត្តា អនាទរិយទុក្កដា ន មុច្ចតីតិ វុត្តទុក្កដំ បន ទិវាសយនទុក្កដមេវ ន ហោតិ អនាទរិយទុក្កដត្តា ឯវ. ‘‘អរុណុគ្គមនេ បន អចិត្តកំ អកិរិយសមុដ្ឋានំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៧៧) វុត្តំ, សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. បារាជិក ២.៧៧) ‘‘យថាបរិច្ឆេទមេវ វុដ្ឋាតីតិ អរុណេ ឧគ្គតេយេវ ឧដ្ឋហតិ. តស្ស អាបត្តីតិ អសុទ្ធចិត្តេនេវ និបន្នត្តា និទ្ទាយន្តស្សបិ អរុណេ ឧគ្គតេ ទិវាបដិសល្លានមូលិកា អាបត្តិ. ‘ឯវំ និបជ្ជន្តោ អនាទរិយទុក្កដាបិ ន មុច្ចតី’តិ វុត្តត្តា អសុទ្ធចិត្តេន និបជ្ជន្តោ អរុណុគ្គមនតោ បុរេតរំ ឧដ្ឋហន្តោបិ អនុដ្ឋហន្តោបិ និបជ្ជនកាលេយេវ អនាទរិយទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ទិវាបដិសល្លានមូលិកំ បន ទុក្កដំ អរុណេយេវ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឯវំ និបជ្ជន្តស្ស ទ្វេ ទុក្កដានិ អាបជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

សចេ ទ្វារំ សំវរិត្វា អរុណេ ឧគ្គតេ ឧដ្ឋហិស្សាមីតិ និបជ្ជតិ, ទ្វារេ ច អញ្ញេហិ អរុណុគ្គមនកាលេ វិវដេបិ តស្ស អនាបត្តិយេវ ទ្វារបិទហនស្ស រត្តិទិវាភាគេសុ វិសេសាភាវា. អាបត្តិអាបជ្ជនស្សេវ កាលវិសេសោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន តប្បរិហារស្សាតិ គហេតព្ពំ. ‘‘ទ្វារំ សំវរិត្វា រត្តិំ និបជ្ជតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៧៧) ហិ វុត្តំ. ទិវា សំវរិត្វា និបន្នស្ស កេនចិ វិវដេបិ ទ្វារេ អនាបត្តិយេវ, អត្តនាបិ អនុដ្ឋហិត្វាវ សតិ បច្ចយេ វិវដេបិ អនាបត្តីតិ វទន្តិ, ឥទម្បិ វិមតិវិនោទនិយមេវ (វិ. វិ. ដី. ១.៧៧) វុត្តំ.

យថាបរិច្ឆេទមេវ វុដ្ឋាតីតិ អរុណេ ឧគ្គតេយេវ វុដ្ឋាតិ, អាបត្តិយេវាតិ មូលាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនាទរិយអាបត្តិ បន បុរារុណា ឧដ្ឋិតស្សបិ តស្ស ហោតេវ ‘‘ទុក្កដា ន មុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា. ទុក្កដា ន មុច្ចតីតិ ច បុរារុណា ឧដ្ឋហិត្វា មូលាបត្តិយា មុត្តោបិ អនាទរិយទុក្កដា ន មុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ.

៥. និទ្ទាវសេន និបជ្ជតីតិ និទ្ទាភិភូតតាយ ឯកបស្សេន និបជ្ជតិ. ‘‘និទ្ទាវសេន និបជ្ជតី’’តិ វោហារវសេន វុត្តំ, បាទានំ បន ភូមិតោ អមោចិតត្តា អយំ និបន្នោ នាម ហោតីតិ តេនេវ អនាបត្តិ វុត្តា. អបស្សាយ សុបន្តស្សាតិ កដិដ្ឋិតោ ឧទ្ធំ បិដ្ឋិកណ្ដកេ អប្បមត្តកំ បទេសំ ភូមិំ អផុសាបេត្វា សុបន្តស្ស. កដិដ្ឋិំ បន ភូមិំ ផុសាបេន្តស្ស សយនំ នាម ន ហោតិ. បិដ្ឋិបសារណលក្ខណា ហិ សេយ្យា ទីឃា, វន្ទនាទីសុបិ តិរិយំ បិដ្ឋិកណ្ដកានំ បសារិតត្តា និបជ្ជនមេវាតិ អាបត្តិ បរិហរិតព្ពាវ. វន្ទនាបិ ហិ បាទមូលេ និបជ្ជតីតិអាទីសុ និបជ្ជនមេវ វុត្តា. សហសា វុដ្ឋាតីតិ បក្ខលិតា បតិតោ វិយ សហសា វុដ្ឋាតិ, តស្សបិ អនាបត្តិ បតនក្ខណេ អវិសយត្តា, វិសយេ ជាតេ សហសា វុដ្ឋិតត្តា ច. យស្ស បន វិសញ្ញិតាយ បច្ឆាបិ អវិសយោ ឯវ, តស្ស អនាបត្តិយេវ បតនក្ខណេ វិយ. តត្ថេវ សយតិ, ន វុដ្ឋាតីតិ ឥមិនា វិសយេបិ អករណំ ទស្សេតិ, តេនេវ តស្ស អាបត្តីតិ វុត្តំ.

ឥទានិ អដ្ឋកថាវាទសំសន្ទនំ កាតុំ ‘‘កោ មុច្ចតិ, កោ ន មុច្ចតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មហាបច្ចរិយន្តិអាទីសុ បច្ចរីតិ ឧឡុម្បំ វុច្ចតិ, តស្មិំ និសីទិត្វា កតត្តា តមេវ នាមំ ជាតំ. កុរុន្ទិវល្លិវិហារោ នាម អត្ថិ, តត្ថ កតត្តា កុរុន្ទីតិ នាមំ ជាតំ. មហាអដ្ឋកថា នាម សង្គីតិត្តយមារុឡ្ហា តេបិដកស្ស ពុទ្ធវចនស្ស អដ្ឋកថា. យា មហាមហិន្ទត្ថេរេន តម្ពបណ្ណិទីបំ អាភតា, តម្ពបណ្ណិយេហិ ថេរេហិ បច្ឆា សីហឡភាសាយ អភិសង្ខតា ច ហោតិ. ឯកភង្គេនាតិ ឯកបស្សភញ្ជនេន បាទេ ភូមិតោ អមោចេត្វា ឯកបស្សេន សរីរំ ភញ្ជិត្វា និបន្នោតិ វុត្តំ ហោតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន មហាបទុមត្ថេរេន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តេន មហាអដ្ឋកថាយ លិខិតមហាបទុមត្ថេរវាទេ ‘‘អយ’’ន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘មុច្ឆិត្វា បតិតត្តា អវិសយត្តា អាបត្តិ ន ទិស្សតី’’តិ ថេរេន វុត្តំ. អាចរិយា បន យថា យក្ខគហិតកោ ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោ ច បរវសោ ហោតិ, ឯវំ អបរវសត្តា មុច្ឆិត្វា បតិតោ កញ្ចិកាលំ ជានិត្វា និបជ្ជតីតិ អនាបត្តិំ ន វទន្តិ, វិសញ្ញិតេ បន សតិ អនាបត្តិយេវ.

ទ្វេ ជនាតិអាទិ មហាអដ្ឋកថាយមេវ វចនំ, តទេវ បច្ឆា វុត្តត្តា បមាណំ. យក្ខគហិតគ្គហណេនេវ ចេត្ថ វិសញ្ញិភូតោបិ សង្គហិតោ, ឯកភង្គេន និបន្នោ បន អនិបន្នត្តា អាបត្តិតោ មុច្ចតិយេវាតិ គហេតព្ពំ. សារត្ថទីបនិយញ្ច (សារត្ថ. ដី. ២.៧៧) ‘‘យោ ច យក្ខគហិតកោ, យោ ច ពន្ធិត្វា និបជ្ជាបិតោ’’តិ ឥមស្ស អដ្ឋកថាវាទស្ស បច្ឆិមត្តា សោយេវ បមាណតោ គហេតព្ពោ, តថា ច វក្ខតិ ‘‘សព្ពត្ថ យោ យោ អដ្ឋកថាវាទោ វា បច្ឆា វុច្ចតិ, សោ សោយេវ បមាណតោ គហេតព្ពោ’’តិ. ឥមស្មិំ ឋានេ ឥមស្ស អដ្ឋកថាបាឋស្ស អានីតត្តា ឥមស្មិំ វិនយសង្គហប្បករណេបិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ សោ បាឋោ វត្តព្ពោតិ នោ ខន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រត្តិំ ទ្វារំ វិវរិត្វា និបន្នោ អរុណេ ឧគ្គតេ ឧដ្ឋាតិ, អនាបត្តី’’តិអាទិវចនតោ អរុណុគ្គមនេ សំសយវិនោទនត្ថំ អរុណកថា វត្តព្ពា. តត្រិទំ វុច្ចតិ –

‘‘កោ ឯស អរុណោ នាម;

កេន សោ អរុណោ ភវេ;

កីទិសោ តស្ស វណ្ណា តុ;

សណ្ឋានំ កីទិសំ ភវេ.

‘‘កិស្មិំ កាលេ ច ទេសេ ច, អរុណោ សមុគច្ឆតិ;

កិំ បច្ចក្ខសិទ្ធោ ឯសោ, ឧទាហុ អនុមានតោ’’តិ.

តត្ថ កោ ឯស អរុណោ នាមាតិ ឯត្ថ ឯស អរុណោ នាម សូរិយស្ស បភាវិសេសោ. វុត្តញ្ហេតំ អភិធានប្បទីបិកាយំ –

‘‘សូរស្សោទយតោ បុព្ពុដ្ឋិតរំសិ សិយារុណោ’’តិ;

តដ្ដីកាយញ្ច ‘‘សូរស្ស ឧទយតោ បុព្ពេ ឧដ្ឋិតរំសិ អរុណោ នាម សិយា’’តិ. វិមតិវិនោទនីនាមិកាយំ វិនយដីកាយញ្ច (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៣) ‘‘អរុណោតិ ចេត្ថ សូរិយុគ្គមនស្ស បុរេចរោ វឌ្ឍនឃនរត្តោ បភាវិសេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា សូរិយប្បភាយេវ អរុណោ នាម, ន អញ្ញោតិ ទដ្ឋព្ពំ. កេន សោ អរុណោ ភវេតិ ឯត្ថ អរុណោ វណ្ណោ អស្សាតិ អរុណោ, កិញ្ចិរត្តវណ្ណសមន្នាគតោតិ អត្ថោ. អថ វា អរតិ គច្ឆតិ រត្តវណ្ណភាវេន បវត្តតីតិ អរុណោ. វុត្តញ្ហេតំ អភិធានប្បទីបិកាដីកាយំ ‘‘អរុណវណ្ណតាយ អរតិ គច្ឆតីតិ អរុណោ’’តិ. កីទិសោ តស្ស វណ្ណោតិ ឯត្ថ អព្យត្តរត្តវណ្ណោ តស្ស វណ្ណោ ភវេ. វុត្តញ្ហិ អភិធានប្បទីបិកាយំ ‘‘អរុណោ កិញ្ចិរត្តោថា’’តិ. តដ្ដីកាយញ្ច ‘‘កិញ្ចិរត្តោ អព្យត្តរត្តវណ្ណោ អរុណោ នាម យថា មច្ឆស្ស អក្ខី’’តិ. វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៣) ‘‘វឌ្ឍនឃនរត្តោ បភាវិសេសោ’’តិ, តស្មា សូរិយស្ស រត្តប្បភាយេវ អរុណោ នាម, ន សេតប្បភាទយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកវណ្ណនាយ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.៣៨៣) ‘‘បាឡិយំ បន នន្ទិមុខិយាតិ ឱទាតទិសាមុខតាយ តុដ្ឋមុខិយា’’តិ វុត្តំ, តំ កថំ យុជ្ជេយ្យាតិ, នោ ន យុជ្ជេយ្យ. តត្ថ ហិ អរុណុគ្គតកាលេ អរុណោភាសេន ឱទាតទិសាមុខភាវោ វុត្តោ, ន អរុណោភាសស្ស ឱទាតភាវោ. វុត្តញ្ហេតំ ឧទានដ្ឋកថាយំ (ឧទា. អដ្ឋ. ២៣) ‘‘នន្ទិមុខិយាតិ អរុណស្ស ឧគ្គតត្តា ឯវ អរុណោភាយ សូរិយាលោកូបជីវិនោ សត្តេ នន្ទាបនមុខិយា រត្តិយា ជាតាយ វិភាយមានាយាតិ អត្ថោ’’តិ.

ជាតកដ្ឋកថាយញ្ច –

‘‘ជិឃញ្ញរត្តិំ អរុណស្មិមុហតេ;

យា ទិស្សតិ ឧត្តមរូបវណ្ណិនី;

តថូបមា មំ បដិភាសិ ទេវតេ;

អាចិក្ខ មេ តំ កតមាសិ អច្ឆរា’’តិ. (ជា. អដ្ឋ. ៥.២១.២៥៤);

ឥមស្ស គាថាយ អត្ថវណ្ណនាយំ ‘‘តត្ថ ជិឃញ្ញរត្តិន្តិ បច្ឆិមរត្តិំ, រត្តិបរិយោសានេតិ អត្ថោ. ឧហតេតិ អរុណេ ឧគ្គតេ. យាតិ យា បុរត្ថិមា ទិសា រត្តវណ្ណតាយ ឧត្តមរូបធរា ហុត្វា ទិស្សតី’’តិ. ឯវំ អរុណុគ្គតសមយេ បុរត្ថិមទិសាយ រត្តវណ្ណតា វុត្តា, តស្មា តស្មិំ សមយេ អរុណស្ស ឧដ្ឋិតត្តា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ រត្តភាគោ សូរិយាលោកស្ស បត្ថដត្តា សេសទិសានំ ឱទាតភាវោ វិញ្ញាយតិ.

សណ្ឋានំ កីទិសំ ភវេតិ ឯត្ថ អរុណស្ស បាដេក្កំ សណ្ឋានំ នាម នត្ថិ រស្មិមត្តត្តា. យត្តកំ បទេសំ ផរតិ, តត្តកំ តស្ស សណ្ឋានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា បុរត្ថិមទិសាសណ្ឋានំ. វុត្តញ្ហិ ជាតកដ្ឋកថាយំ (ជា. អដ្ឋ. ៥.២១.២៥៥) ‘‘បុរត្ថិមទិសា រត្តវណ្ណតាយ ឧត្តមរូបធរា ហុត្វា ទិស្សតី’’តិ.

កិស្មិំ កាលេ ច ទេសេ ច, អរុណោ សមុគច្ឆតីតិ ឯត្ថ ឯស អរុណោ សូរិយុគ្គមនស្ស បុរេ កាលេ បុរត្ថិមទិសាយំ ឧគ្គច្ឆតិ. វុត្តញ្ហេតំ ឧទានដ្ឋកថាយំ (ឧទា. អដ្ឋ. ២៣) ‘‘ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណេ, អរុណោ នាម បុរត្ថិមទិសាយំ សូរិយោទយតោ បុរេតរមេវ ឧដ្ឋិតោភាសោ’’តិ. អភិធានប្បទីបិកាយញ្ច ‘‘សូរស្សោទយតោ បុព្ពុដ្ឋិតរំសី’’តិ.

កិំ បច្ចក្ខសិទ្ធោ ឯសោ, ឧទាហុ អនុមានតោតិ ឯត្ថ អយំ អរុណោ នាម បច្ចក្ខសិទ្ធោ ឯវ, ន អនុមានសិទ្ធោ. កស្មា វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរវណ្ណាយតនភាវតោ. អក្ខស្ស បតីតិ បច្ចក្ខំ, ចក្ខុរូបានំ អភិមុខភាវេន អាបាថគតត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣, ៤៤, ៤៥, សំ. និ. ៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧), តស្មា អយំ អរុណវណ្ណោ ចក្ខុនា ទិស្វា ជានិតព្ពតោ បច្ចក្ខសិទ្ធោយេវ ហោតិ, ន ឯវំ សតិ ឯវំ ភវេយ្យាតិ អនុមានេន បុនប្បុនំ ចិន្តនេន សិទ្ធោតិ. ឥមំ បញ្ហវិស្សជ្ជនំ សាធុកំ មនសិ ករិត្វា បណ្ឌិតេហិ រត្តោភាសោយេវ អរុណោតិ បច្ចេតព្ពោ សល្លក្ខេតព្ពោតិ.

កស្មា បន ឥមស្មិំ ឋានេ អរុណកថា វុត្តាតិ? ឥមិស្សា អរុណកថាយ មហាវិសយភាវតោ. កថំ? ឧបោសថិកា ឧបាសកា ច ឧបាសិកាយោ ច អរុណុគ្គមនំ តថតោ អជានន្តា អនុគ្គតេយេវ អរុណេ ឧគ្គតសញ្ញាយ ខាទនីយំ វា ខាទន្តិ, ភោជនីយំ វា ភុញ្ជន្តិ, មាលាគន្ធាទីនិ វា ធារេន្តិ, តតោ តេសំ សីលំ ភិជ្ជតិ. សាមណេរា តថេវ វិកាលភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សីលវិនាសំ បាបុណន្តិ. និស្សយបដិបន្នកា ភិក្ខូ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ វិនា ពហិសីមេ ចរន្តា និស្សយប្បស្សម្ភនំ បាបុណន្តិ, អន្តោវស្សេ ភិក្ខូ ឧបចារសីមតោ ពហិគច្ឆន្តា វស្សច្ឆេទំ, តេចីវរិកា ភិក្ខូ អពទ្ធសីមាយំ ចីវរេន វិប្បវសន្តា និស្សគ្គិយបាចិត្តិយំ, តថា សត្តព្ភន្តរសីមាយំ, សហសេយ្យប្បហោនកដ្ឋានេ អនុបសម្បន្នមាតុគាមេហិ សហ សយន្តា បាចិត្តិយំ, តថា យាវកាលិកំ ភុញ្ជន្តា ភិក្ខូ, បារិវាសិកាទយោ វត្តំ និក្ខិបន្តា រត្តិច្ឆេទំ. ឯវមាទិអនេកាទីនវសម្ភវតោ លជ្ជិបេសលានំ ភិក្ខូនំ តថតោ អរុណុគ្គមនស្ស ជាននត្ថំ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កេចិ បន ភិក្ខូ អឌ្ឍរត្តិសមយេ ឃដិសុញ្ញត្តា អឌ្ឍរត្តិកាលំ អតិក្កម្ម អញ្ញទិវសោ ហោតិ, តស្មា តស្មិំ កាលេ អរុណំ ឧដ្ឋិតំ នាម ហោតីតិ មញ្ញមានា អឌ្ឍរត្តិំ អតិក្កម្ម ខាទនីយភោជនីយាទីនិ ភុញ្ជន្តិ, តេ បន ពុទ្ធសមយំ អជានន្តា វេទសមយមេវ មនសិ ករោន្តា ឯវំ ករោន្តិ, តស្មា តេសំ តំករណំ បមាណំ ន ហោតិ. ពហវោ បន ភិក្ខូ អរុណស្ស បច្ចក្ខភាវំ អជានន្តា អនុមានវសេន ចិន្តិតុញ្ច អសក្កោន្តា អនុស្សវវសេនេវ បរវចនំ សទ្ទហន្តា អម្ហាកំ អាចរិយា អរុណុគ្គមនវេលាយំ ឧដ្ឋាយ គច្ឆន្តា សូរិយុគ្គមនវេលាយំ ទ្វិសហស្សទណ្ឌប្បមាណំ ឋានំ បាបុណន្តិ, តិសហស្សទណ្ឌប្បមាណំ ឋានំ បាបុណន្តីតិ ច វទន្តិ. ឥមម្ហា វិហារា អសុកំ នាម វិហារំ អសុកំ នាម ចេតិយំ អសុកំ នាម គាមំ បាបុណន្តីតិអាទីនិ ច វទន្តីតិ ឯវំ អនុស្សវវចនំ វទន្តិ, តម្បិ អប្បមាណំ. កស្មា? អទ្ធានំ នាម ពលវន្តស្ស ជវសម្បន្នស្ស ច រស្សំ ហោតិ, ទុព្ពលស្ស សន្តស្ស ច ទីឃំ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘ទីឃា ជាគរតោ រត្តិ, ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ;

ទីឃោ ពាលាន សំសារោ, សទ្ធម្មំ អវិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦០);

តស្មា អទ្ធានំ នាម សព្ពេសំ ឯកសទិសំ ន ហោតីតិ អរុណុគ្គមនស្ស លក្ខណំ ភវិតុំ ន សក្កា, ន ច តេ អាយស្មន្តោ បិដកត្តយតោ កិញ្ចិ សាធកភូតំ វចនំ អាហរន្តិ, អសក្ខិកំ អឌ្ឌំ ករោន្តិ វិយ យថាជ្ឈាសយមេវ វទន្តីតិ បមាណំ ន ហោតិ.

អញ្ញេ បន –

‘‘អតីតរត្តិយា យាមោ;

បច្ឆិមោឌ្ឍមមុស្ស វា;

ភាវិនិយាទិប្បហារោ;

តទឌ្ឍំ វាជ្ជតេហ្យ ហោតិ –

កច្ចាយនសារប្បករណាគតំ គាថំ វត្វា អតីតរត្តិយា បច្ឆិមោ យាមោ អជ្ជ បរិយាបន្នោ, តស្មា បច្ឆិមយាមស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតី’’តិ វទន្តិ. អយំ វាទោ សការណសញ្ញាបកត្តា បុរិមេហិ ពលវា ហោតិ, ឯវំ សន្តេបិ អយុត្តោយេវ. កស្មា? អយញ្ហិ គាថា ពាហិរសទ្ទសត្ថេ ជង្គទាសប្បករណេ វុត្តនយេន អជ្ជ ភវា អជ្ជតនីតិ វុត្តអជ្ជវោហារស្ស បវត្តនកាលំ ទស្សេតុំ វុត្តា, ន បិដកត្តយេ វុត្តស្ស អរុណុគ្គមនស្ស កាលំ ទស្សេតុំ, តស្មា អញ្ញសាធ្យស្ស អញ្ញសាធកេន សាធិតត្តា អយុត្តោយេវ.

អបរេ បន ‘‘បហារោ យាមសញ្ញិតោ’’តិ អភិធានប្បទីបិកាយំ វុត្តត្តា បហារយាមសទ្ទានំ ឯកត្ថត្តា តត្ថេវ ‘‘តិយាមា សំវរី ភវេ’’តិ វុត្តត្តា រត្តិយា ច តិយាមភាវតោ បាឡិយញ្ច (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៣) ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បច្ឆិមោ យាមោ, ឧទ្ធស្តោ អរុណោ’’តិ អាគតត្តា ឥទានិ រត្តិយា ចតូសុ បហារេសុ តតិយប្បហារស្ស អវសានេ អរុណោ ឧគ្គតោ, តស្មា អវសេសឯកប្បហារមត្តោ កាលោ ទិវសភាគំ ភជតីតិ វទេយ្យុំ, អយំ វាទោ តតិយវាទតោបិ ពលវតរោ. កស្មា? ញាបកញាប្យានំ អនុរូបភាវតោ. តថា ហិ ‘‘បហារោ យាមសញ្ញិតោ’’តិ អយំ ញាបកោ បហារយាមានំ ឯកត្ថភាវស្ស អនុរូបោ, ‘‘តិយាមា សំវរីភវេ’’តិ អយំ រត្តិយា តិយាមភាវស្ស, ‘‘បាឡិយញ្ចា’’តិអាទិ តតិយប្បហារស្ស អវសានេ អរុណុគ្គមនស្ស, តថាបិ អយុត្តោយេវ ហោតិ. កស្មា? ‘‘អវសេសឯកប្បហារមត្តោ កាលោ ទិវសភាគំ ភជតី’’តិ វចនស្ស វិរុទ្ធត្តា. មជ្ឈិមទេសេ ហិ ទសឃដិកាបមាណស្ស កាលស្ស ឯកប្បហារត្តា សព្ពា រត្តិ តិយាមាវ ហោតិ, ន ចតុយាមា, ឥទានិ បន បច្ចន្តវិសយេសុ សត្តដ្ឋឃដិកាមត្តស្ស កាលស្ស ឯកប្បហារកតត្តា ចតុប្បហារា ភវតិ, តស្មា មជ្ឈិមទេសវោហារំ គហេត្វា អភិធានប្បទីបិកាយញ្ច ‘‘តិយាមា សំវរី ភវេ’’តិ វុត្តំ, បាឡិយញ្ច (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៣) ‘‘និក្ខន្តោ បច្ឆិមោ យាមោ, ឧទ្ធស្តោ អរុណោ’’តិ, តស្មា រត្តិបរិយោសានេយេវ អរុណោ ឧគ្គតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២០១) ‘‘តថា បារិវាសិកាទីនម្បិ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា វត្តំ និក្ខិបន្តានំ រត្តិច្ឆេទោ វុត្តោ, ឧគ្គតេ អរុណេ និក្ខិបិតព្ពន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ.

សហសេយ្យសិក្ខាបទេបិ (បាចិ. ៥២-៥៤) ‘‘អនុបសម្បន្នេហិ សហ និវុត្ថភាវបរិមោចនត្ថំ បុរារុណា និក្ខមិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ ចីវរវិប្បវាសាទីសុ ច សព្ពត្ថ រត្តិបរិយោសានេ អាគមនវសេន អរុណុគ្គមនំ ទស្សិតំ, ន អតីតារុណវសេនាតិ. ជាតកដ្ឋកថាយម្បិ (ជា. អដ្ឋ. ៥.២១.២៥៥) ‘‘រត្តិបរិយោសានេតិ អត្ថោ’’តិ. ន កេវលំ មជ្ឈិមទេសេសុ រត្តិយាយេវ តិប្បហារភាវោ ហោតិ, អថ ខោ ទិវសស្សបិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិធម្មទេសនាបរិយោសានញ្ច តេសំ ភិក្ខូនំ សត្តប្បករណឧគ្គហណញ្ច ឯកប្បហារេនេវ ហោតី’’តិ, មូលដីកាយញ្ច (ធ. ស. មូលដី. និទានកថាវណ្ណនា) ‘‘ឯកប្បហារេនាតិ ឯត្ថ បហារោតិ ទិវសស្ស តតិយភាគោ វុច្ចតី’’តិ, តស្មា ឯកោ រត្តិទិវោ ឆប្បហារោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. ឯវំ មជ្ឈិមទេសវោហារេន តិយាមសង្ខាតស្ស តិប្បហារស្ស អវសានេ សព្ពរត្តិបរិយោសានេ ឧដ្ឋិតំ អរុណំ បច្ចន្តទេសវោហារេន តិប្បហារស្ស អវសានេតិ គហេត្វា ឯកប្បហារាវសេសកាលេ អរុណោ ឧគ្គតោតិ វុត្តត្តា អយម្បិ វាទោ អយុត្តោយេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ពហវោ បន បណ្ឌិតា ‘‘ខុទ្ទសិក្ខានិស្សយេ វុត្តំ –

‘សេតរុណញ្ច បឋមំ, ទុតិយំ នន្ទិយាវដ្ដំ;

តតិយំ តម្ពវណ្ណញ្ច, ចតុត្ថំ គទ្រភំ មុខ’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ និស្សាយ ឯករត្តិយំ អរុណោ ចតុក្ខត្តុំ ឧដ្ឋហតិ, តត្ថ បឋមំ សេតវណ្ណំ ហោតិ, ទុតិយំ នន្ទិយាវដ្ដបុប្ផវណ្ណំ ហោតិ, តតិយំ តម្ពវណ្ណំ ហោតិ, ចតុត្ថំ គទ្រភមុខវណ្ណំ ហោតី’’តិ វត្វា រត្តោភាសតោ បុរេតរំ អតីតរត្តិកាលេយេវ វត្តនិក្ខិបនាទិកម្មំ ករោន្តិ. តេសំ តំ ករណំ អនិសម្មការិតំ អាបជ្ជតិ. អយញ្ហិ គាថា នេវ បាឡិយំ ទិស្សតិ, ន អដ្ឋកថាយំ, ន ដីកាសុ, កេវលំ និស្សយេ ឯវ, និស្សយេសុ ច ឯកស្មិំយេវ ខុទ្ទសិក្ខានិស្សយេ ទិស្សតិ, ន អញ្ញនិស្សយេសុ, តត្ថាបិ នេវ បុព្ពាបរសម្ពន្ធោ ទិស្សតិ, ន ហេតុផលាទិភាវោ, ន ច លិង្គនិយមោតិ ន និស្សយការាចរិយេន ឋបិតា ភវេយ្យ, អថ ខោ បច្ឆា អញ្ញេហិ លេខកេហិ វា អត្តនោ ឥច្ឆានុរូបំ លិខិតា ភវេយ្យ, តស្មា អយំ គាថា កុតោ អាភតា បាឡិតោ វា អដ្ឋកថាតោ វា ដីកាតោ វា វិនយតោ វា សុត្តន្តតោ វា អភិធម្មតោ វាតិ បភវំ អបរិយេសិត្វា និស្សយេ ទិដ្ឋមត្តមេវ សារតោ គហេត្វា បាឡិយដ្ឋកថាដីកាសុ វុត្តវចនំ អនិសាមេត្វា កតត្តា អនិសម្មការិតំ អាបជ្ជតិ.

តត្រាយំ បាឡិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សីតាសុ ហេមន្តិកាសុ រត្តីសុ អន្តរដ្ឋកាសុ ហិមបាតសមយេ រត្តិំ អជ្ឈោកាសេ ឯកចីវរោ និសីទិ, ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ, ទុតិយំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ, ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ មជ្ឈិមេ យាមេ សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ, តតិយំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ, ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសិ. និក្ខន្តេ បច្ឆិមេ យាមេ ឧទ្ធស្តេ អរុណេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា សីតំ ភគវន្តំ អហោសិ, ចតុត្ថំ ភគវា ចីវរំ បារុបិ, ន ភគវន្តំ សីតំ អហោសី’’តិ. អយំ មហាវគ្គេ (មហាវ. ៣៤៦) ចីវរក្ខន្ធកាគតា វិនយបាឡិ. បាឡិយំ នន្ទិមុខិយាតិ តុដ្ឋិមុខិយា, បសន្នទិសាមុខាយាតិ អត្ថោ. អយំ តំសំវណ្ណនាយ វិមតិវិនោទនីបាឋោ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៤៦).

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុបាសាទេ. តេន ខោ បន សមយេន ភគវា តទហុបោសថេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – អភិក្កន្តា, ភន្តេ រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខន្តិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា តុណ្ហី អហោសិ. ទុតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា និក្ខន្តេ មជ្ឈិមេ យាមេ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ មជ្ឈិមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខន្តិ. ទុតិយម្បិ ភគវា តុណ្ហី អហោសិ. តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អភិក្កន្តាយ រត្តិយា និក្ខន្តេ បច្ឆិមេ យាមេ ឧទ្ធស្តេ អរុណេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បច្ឆិមោ យាមោ, ឧទ្ធស្តំ អរុណំ, នន្ទិមុខី រត្តិ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ ភន្តេ ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខន្តិ. អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៣). អយំ ចូឡវគ្គេ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកាគតា អបរាបិ វិនយបាឡិ.

នន្ទិមុខិយា រត្តិយាតិ អរុណុដ្ឋិតកាលេ បីតិមុខា វិយ រត្តិ ខាយតិ. តេនាហ ‘‘នន្ទិមុខិយា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៨៣) អយំ តំសំវណ្ណនាភូតសមន្តបាសាទិកដ្ឋកថាបាឋោ. អភិក្កន្តាតិ បរិក្ខីណា. ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណសីសេ. នន្ទិមុខិយាតិ តុដ្ឋិមុខិយា. អយំ តំសំវណ្ណនាភូតសារត្ថទីបនីបាឋោ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣៨៣). បាឡិយំ នន្ទិមុខិយាតិ ឱទាតទិសាមុខិតាយ តុដ្ឋមុខិយា. អយំ តំសំវណ្ណនាយ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៨៣) វិមតិវិនោទនីបាឋោ.

‘‘តតិយម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ អភិក្កន្តាយរត្តិយា និក្ខន្តេ បច្ឆិមេ យាមេ ឧទ្ធស្តេ អរុណេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បច្ឆិមោ យាមោ, ឧទ្ធស្តោ អរុណោ, នន្ទិមុខី រត្តិ, ចិរនិសិន្នា អាគន្តុកា ភិក្ខូ, បដិសម្មោទតុ, ភន្តេ, ភគវា អាគន្តុកេ ភិក្ខូ’’តិ. អយំ ឧទានាគតា សុត្តន្តបាឡិ (ឧទា. ៤៥). ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណេ. អរុណោ នាម បុរត្ថិមទិសាយំ សូរិយោទយតោ បុរេតរមេវ ឧដ្ឋិតោភាសោ. នន្ទិមុខិយា រត្តិយាតិ អរុណស្ស ឧគ្គតត្តា ឯវ អរុណោភាយ សូរិយាលោកូបជីវិនោ សត្តេ នន្ទាបនមុខិយា រត្តិយា ជាតាយ, វិភាយមានាយាតិ អត្ថោ. អយំ តំសំវណ្ណនាភូតា ឧទានដ្ឋកថា (ឧទា. អដ្ឋ. ២៣).

ឥតិ ឯត្តកាសុ វិនយសុត្តន្តាគតាសុ បាឡិយដ្ឋកថាដីកាសុ ឯកស្មិម្បិឋានេ អរុណោ ចតុក្ខត្តុំ ឧគ្គតោតិ នត្ថិ, ឯកវារមេវ វុត្តោ. ចតុព្ពិធវណ្ណសមន្នាគតោតិបិ នត្ថិ, ឯកវណ្ណោ ឯវ វុត្តោ. ជាតកដ្ឋកថាយម្បិ (ជា. អដ្ឋ. ៥.២១.២៥៥) រត្តវណ្ណោ ឯវ វុត្តោ, ន សេតវណ្ណាទិកោ. នន្ទិមុខីតិ ច សត្តេ នន្ទាបនទិសាមុខី រត្តិ ឯវ វុត្តា, ន អរុណស្ស នន្ទិយាវដ្ដបុប្ផសទិសវណ្ណតា. តេនាហ ‘‘សត្តេ នន្ទាបនមុខិយា រត្តិយា’’តិ. ឯវំ អភិធានប្បទីបិកាបករណវចនេន វិរុទ្ធត្តា បាឡិយដ្ឋកថាទីហិ អសំសន្ទនតោ ទុព្ពលសាធកត្តា ច អយម្បិ វាទោ អយុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អាណំ អនតិក្កន្តេន លជ្ជិភិក្ខុនា យទិ កេនចិ អប្បដិច្ឆន្នេ វិវដោកាសេ ហោតិ, មច្ឆក្ខិសមានអព្យត្តរត្តោភាសស្ស បញ្ញាយមានកាលតោ បដ្ឋាយ វត្តនិក្ខិបនាទិកម្មំ កាតព្ពំ.

យទិ បន បព្ពតាទិនា បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ ហោតិ, យត្តកេន កាលេន វិវដដ្ឋានេ រត្តោភាសោ បញ្ញាយតិ, សូរិយមណ្ឌលស្ស ទិស្សនកាលតោ ឯកឃដិកាមត្តេន វា ទ្វិឃដិកាមត្តេន វា តត្តកំ កាលំ សល្លក្ខេត្វា ឥមស្មិំ កាលេ អរុណោ ឧគ្គតោ ភវេយ្យាតិ តក្កេត្វា កាតព្ពំ, សំសយំ អនិច្ឆន្តេន តតោបិ កញ្ចិកាលំ អធិវាសេត្វា និស្សំសយកាលេ កត្តព្ពំ, អយំ តត្ថ សាមីចិ. អយំ បន វាទោ យថាវុត្តប្បករណវចនេហិ សុដ្ឋុ សំសន្ទតិ យថា គង្គោទកេន យមុនោទកំ, តស្មា បណ្ឌិតេហិ បុនប្បុនំ បុព្ពាបរំ អាលោឡេន្តេន មនសិ កាតព្ពោ. ឯវំ មនសិ ករិត្វា អរុណបដិសំយុត្តេសុ ឋានេសុ សំសយោ ឆិន្ទិតព្ពោ, សំសយំ ឆិន្ទិត្វា វិសារទេន ហុត្វា តំ តំ កម្មំ កាតព្ពន្តិ.

វិសុទ្ធត្ថាយ សីលស្ស, ភិក្ខូនំ បិយសីលិនំ;

កតារុណកថា ឯសា, ន សារម្ភាទិការណា.

តស្មា សុដ្ឋូបធារេត្វា, យុត្តំ គណ្ហន្តុ សាធវោ;

អយុត្តញ្ចេ ឆឌ្ឌយន្តុ, មា ហោន្តុ ទុម្មនាទយោតិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

បឋមោ បរិច្ឆេទោ.

២. បរិក្ខារវិនិច្ឆយកថា

៦. ឯវំ ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បរិក្ខារវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘បរិក្ខារោតិ សមណបរិក្ខារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថាយ អាទិម្ហិ វុត្តំ ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ អានេត្វា តត្ថ តេសុ មាតិកាបទេសុ សមភិនិវិដ្ឋស្ស ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ បទស្ស ‘‘សមណបរិក្ខារោ’’តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា, ឯស នយោ ឥតោ បរេបិ. សមណបរិក្ខារោ វុត្តោ, ន គិហិបរិក្ខារោតិ អធិប្បាយោ. បរិសមន្តតោ ករិយតេតិ បរិក្ខារោ, ឆត្តាទិកោ. តត្រាតិ សមណបរិក្ខារេ. កប្បតីតិ កប្បិយោ, ន កប្បិយោ អកប្បិយោ, កប្បិយោ ច អកប្បិយោ ច កប្បិយាកប្បិយោ, សមាហារទ្វន្ទេបិ បុល្លិង្គមិច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា. កប្បិយាកប្បិយោ ច សោ បរិក្ខារោ ចេតិ តថា, តស្ស វិនិច្ឆយោ កប្បិយាកប្បិយបរិក្ខារវិនិច្ឆយោ.

កេចិ តាលបណ្ណច្ឆត្តន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ. សព្ពម្បិ ហិ ឆត្តំ តថាករិយមានំ ន វដ្ដតិ. តេនេវាហ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៨៥) ‘‘សព្ពបរិក្ខារេសុ វណ្ណមដ្ឋវិការំ ករោន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ទីបេន្តេន ន វដ្ដតីតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយាតិ ឥមិនា ថិរករណត្ថំ ឯកវណ្ណសុត្តេន វិនន្ធិយមានំ យទិ វណ្ណមដ្ឋំ ហោតិ, តត្ថ ន ទោសោតិ ទស្សេតិ. អារគ្គេនាតិ និខាទនមុខេន. យទិ ន វដ្ដតិ, តាទិសំ ឆត្តទណ្ឌំ លភិត្វា កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឃដកំ វា’’តិអាទិ. សុត្តកេន វា ទណ្ឌោ វេឋេតព្ពោតិ យថា លេខា ន បញ្ញាយតិ, តថា វេឋេតព្ពោ. ទណ្ឌពុន្ទេតិ ទណ្ឌមូលេ, ឆត្តទណ្ឌស្ស ហេដ្ឋិមកោដិយន្តិ អត្ថោ. ឆត្តមណ្ឌលិកន្តិ ឆត្តស្ស អន្តោ ខុទ្ទកមណ្ឌលំ, ឆត្តបញ្ជរេ មណ្ឌលាការេន ពទ្ធទណ្ឌវលយំ វា. ឧក្កិរិត្វាតិ និន្នំ, ឧន្នតំ វា កត្វា ឧដ្ឋាបេត្វា. សា វដ្ដតីតិ សា លេខា រជ្ជុកេហិ ពន្ធន្តុ វា មា វា, ពន្ធិតុំ យុត្តដ្ឋានត្តា វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ អាចរិយពុទ្ធទត្តមហាថេរេន –

‘‘ឆត្តំ បណ្ណមយំ កិញ្ចិ, ពហិ អន្តោ ច សព្ពសោ;

បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន, សិព្ពិតុំ ន ច វដ្ដតិ.

‘‘ឆិន្ទិតុំ អឌ្ឍចន្ទំ វា, បណ្ណេ មករទន្តកំ;

ឃដកំ វាឡរូបំ វា, លេខា ទណ្ឌេ ន វដ្ដតិ.

‘‘សិព្ពិតុំ ឯកវណ្ណេន, ឆត្តំ សុត្តេន វដ្ដតិ;

ថិរត្ថំ បញ្ចវណ្ណេន, បញ្ជរំ វា វិនន្ធិតុំ.

‘‘ឃដកំ វាឡរូបំ វា, លេខា វា បន កេវលា;

ឆិន្ទិត្វា វាបិ ឃំសិត្វា, ធារេតុំ បន វដ្ដតិ.

‘‘អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានំ, ទណ្ឌពុន្ទម្ហិ វដ្ដតិ;

ឧក្កិរិត្វា កតា លេខា, ពន្ធនត្ថាយ វដ្ដតី’’តិ.

តស្ស វណ្ណនាយម្បិ ឆត្តំ បណ្ណមយំ កិញ្ចីតិ តាលបណ្ណាទិបណ្ណច្ឆទនំ យំ កិញ្ចិ ឆត្តំ. ពហីតិ ឧបរិ. អន្តោតិ ហេដ្ឋា. សិព្ពិតុន្តិ រូបំ ទស្សេត្វា សូចិកម្មំ កាតុំ. បណ្ណេតិ ឆទនបណ្ណេ. អឌ្ឍចន្ទន្តិ អឌ្ឍចន្ទាការំ. មករទន្តកន្តិ មករទន្តាការំ, យំ ‘‘គិរិកូដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. មុខវដ្ដិយា នាមេត្វា ពទ្ធបណ្ណកោដិយា វា មត្ថកមណ្ឌលកោដិយា វា គិរិកូដាទិំ ករោន្តិ, ឥមិនា តំ បដិក្ខិត្តំ. ទណ្ឌេតិ ឆត្តទណ្ឌេ. ឃដកន្តិ ឃដាការោ. វាឡរូបំ វាតិ ព្យគ្ឃាទិវាឡានំ រូបកំ វា. លេខាតិ ឧក្កិរិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា ចិត្តកម្មវសេន វា កតរាជិ. បញ្ចវណ្ណានំ សុត្តានំ អន្តរេ នីលាទិឯកវណ្ណេន សុត្តេន ថិរត្ថំ ឆត្តំ អន្តោ ច ពហិ ច សិព្ពិតុំ វា ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកសលាកបញ្ជរំ ថិរត្ថំ វិនន្ធិតុំ វា វដ្ដតីតិ យោជនា. បញ្ចវណ្ណានំ ឯកវណ្ណេន ថិរត្ថន្តិ ឥមិនា អនេកវណ្ណេហិ សុត្តេហិ វណ្ណមដ្ឋត្ថាយ សិព្ពិតុញ្ច វិនន្ធិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘បញ្ចវណ្ណេនា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, តស្ស ឯកវណ្ណេន បញ្ចវណ្ណេន វា សុត្តេន ថិរត្ថំ សិព្ពិតុំ វិនន្ធិតុំ វា វដ្ដតីតិ យោជនា កាតព្ពា ហោតិ.

ឯត្ថ ច ហេដ្ឋា វុត្តេន ‘‘បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន សិព្ពិតុំ ន ច វដ្ដតី’’តិ បាឋេន ច ‘‘កេចិ តាលបណ្ណច្ឆត្តំ អន្តោ វា ពហិ វា បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន សិព្ពេត្វា វណ្ណមដ្ឋំ ករោន្តិ, តំ ន វដ្ដតិ, ឯកវណ្ណេ បន នីលេន វា បីតកេន វា យេន កេនចិ សុត្តេន អន្តោ វា ពហិ វា សិព្ពិតុំ, ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកំ សលាកបញ្ជរំ វា វិនន្ធិតុំ វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ ថិរករណត្ថំ, ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយា’’តិ អដ្ឋកថាបាឋេន ច វិរុជ្ឈតិ, តស្មា សោ ន គហេតព្ពោ.

លេខា វា បន កេវលាតិ យថាវុត្តប្បការា សកលា លេខា វា. ឆិន្ទិត្វាតិ ឧក្កិរិត្វា កតំ ឆិន្ទិត្វា. ឃំសិត្វាតិ ចិត្តកម្មាទិវសេន កតំ ឃំសិត្វា. ទណ្ឌពុន្ទម្ហីតិ ឆត្តទណ្ឌស្ស បញ្ជរេ គាហណត្ថាយ ផាលិតពុន្ទម្ហិ, មូលេតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ និស្សន្ទេហេ វុត្តនយោ. ខុទ្ទសិក្ខាគណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឆត្តបិណ្ឌិយា មូលេ’’តិ វុត្តំ. អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានន្តិ ផុល្លអហិច្ឆត្តកាការំ. រជ្ជុកេហិ គាហាបេត្វា ទណ្ឌេ ពន្ធន្តិ, តស្មិំ ពន្ធនដ្ឋានេ វលយមិវ ឧក្កិរិត្វាតិ វលយំ វិយ ឧបដ្ឋាបេត្វា. ពន្ធនត្ថាយាតិ វាតេន យថា ន ចលតិ, ឯវំ រជ្ជូហិ ទណ្ឌេ បញ្ជរស្ស ពន្ធនត្ថាយ. ឧក្កិរិត្វា កតា លេខា វដ្ដតីតិ យោជនា. យថា វាតប្បហារេន អចលនត្ថំ ឆត្តមណ្ឌលិកំ រជ្ជុកេហិ គាហាបេត្វា ទណ្ឌេ ពន្ធន្តិ, តស្មិំ ពន្ធនដ្ឋានេ វលយមិវ ឧក្កិរិត្វា លេខំ ឋបេន្តិ, សា វដ្ដតីតិ. សចេបិ ន ពន្ធតិ, ពន្ធនារហដ្ឋានត្តា វលយំ ឧក្កិរិត្វា វដ្ដតីតិ គណ្ឋិបទេ វត្តន្តីតិ អាគតំ, តស្មា បក្ខរណេសុ អាគតនយេនេវ ឆត្តេ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ.