នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

កង្ខាវិតរណីបុរាណ-ដីកា

គន្ថារម្ភកថា

ពុទ្ធំ ធម្មញ្ច សង្ឃន្តិ-អាទិនា យា បកាសិតា;

ភទន្តពុទ្ធឃោសេន, មាតិកាដ្ឋកថា សុភា;

តស្សា ហិ លីនបទំ វិ-កាសនកោយមារម្ភោ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

វិប្បសន្នេនាតិ វិវិធប្បសន្នេន. កថំ? ‘‘ឥតិបិ សោ…បេ… ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ…បេ… វិញ្ញូហិ, សុប្បដិបន្នោ…បេ… លោកស្សា’’តិ (អ. និ. ៥.១០) ឯវមាទិនា. ‘‘ចេតសា’’តិ វុត្តត្តា តីសុ វន្ទនាសុ ចេតោវន្ទនា អធិប្បេតា. តន្និន្នតាទិវសេន កាយាទីហិ បណាមករណំ វន្ទនា, គុណវសេន មនសាបិ តថាវ ករណំ មានំ, បច្ចយប្បដិបត្តិយាទីហិ បូជាករណំ បូជា, បច្ចយាទីនំ អភិសង្ខរណំ សក្កច្ច ករណំ សក្ការោ, តេសំ. ភាជនន្តិ អាធារោ, អធិករណំ វា.

ថេរា មហាកស្សបាទយោ, តេសំ វំសោតិ ថេរវំសោ, អាគមាធិគមសម្បទាយ តស្ស វំសស្ស បទីបភូតាតិ ថេរវំសប្បទីបា, តេសំ ថេរវំសប្បទីបានំ. អសំហីរត្តា ថិរានំ. វិនយក្កមេតិ វិនយបិដកេ, អារម្ភានុរូបវចនមេតំ. សុត្តាភិធម្មេសុបិ តេ ថិរា ឯវ. ‘‘ពុទ្ធំ ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច បុព្ពាចរិយសីហានញ្ចា’’តិ អវត្វា កស្មា វិសុំ វុត្តន្តិ ចេ? បយោជនវិសេសទស្សនត្ថំ. វត្ថុត្តយស្ស ហិ បណាមករណស្ស អន្តរាយនិវារណំ បយោជនំ អត្តនោ និស្សយភូតានំ អាចរិយានំ បណាមករណស្ស ឧបការញ្ញុតាទស្សនំ. តេន ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា, ច-សទ្ទេន បុព្ពាចរិយសីហានញ្ច នមោ កត្វាតិ យោជនា. អថ វា ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ ចេតោវន្ទនំ ទស្សេត្វា តតោ ‘‘នមោ កត្វា’’តិ វាចាវន្ទនា, ‘‘កតញ្ជលី’’តិ កាយវន្ទនាបិ ទស្សិតាតិ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ អភិធានប្បយោជនំ ទស្សេតុំ ‘‘បាមោក្ខ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បាមោក្ខន្តិ បធានំ. សីលញ្ហិ សព្ពេសំ កុសលធម្មានំ បធានំ អាទិភាវតោ. យថា ច សត្តានំ ខជ្ជភោជ្ជលេយ្យបេយ្យវសេន ចតុព្ពិធោបិ អាហារោ មុខេន បវិសិត្វា អង្គមង្គានិ ផរតិ, ឯវំ យោគិនោបិ ចាតុភូមកំ កុសលំ សីលមុខេន បវិសិត្វា អត្ថសិទ្ធិំ សម្បាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មុខ’’ន្តិអាទិ. អថ វា មុខន្តិ ឧបាយោ, តេន មោក្ខប្បវេសាយ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ មុខំ ឧបាយោតិ អត្ថោ. មហេសិនា យំ បាតិមោក្ខំ បកាសិតន្តិ សម្ពន្ធោ. មហន្តេ សីលាទិក្ខន្ធេ ឯសិ គវេសីតិ មហេសិ.

សូរតេន និវាតេនាតិ ‘‘តត្ថ កតមំ សោរច្ចំ? យោ កាយិកោ អវីតិក្កមោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៣៤៩) សូរតេន, នីចវុត្តិនា មានុទ្ធច្ចវសេន អត្តានំ អនុក្ខិបនភាវេន និវាតេន. វិនយាចារយុត្តេន ចារិត្តវារិត្តេហិ យុត្តេន. ‘‘សោណត្ថេរេន យាចិតោ’’តិ អវត្វា ‘‘សូរតេនា’’តិអាទិ កស្មា វុត្តំ, កិំ ទុស្សីលេន វា ទុដ្ឋេន វា អលជ្ជិនា វា យាចិតេន វណ្ណនា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ចេ? ន ន វដ្ដតិ. ថេរស្ស វចនំ បដិក្ខិបិតុំ ន សក្កា, ឯវរូបគុណោ ថេរោវ, យាចនវសេន កត្តព្ពោ អាទរេនាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

នាមេនាតិ អត្តនោ គុណនាមេន. សទ្ទលក្ខណសុភតោ, វិនិច្ឆយសុភតោ, វិញ្ញេយ្យសុភតោ ច សុភំ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទានវណ្ណនា

‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតិ, តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ…បេ… តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ. ឯត្ថេវ យាវតតិយានុសាវនកថាវសានេ អថ ខោ ឧទ្ទេសកាលេ ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ. តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមី’’តិអាទិនា នយេន អាគតំ. ឧបោសថក្ខន្ធកេបិ ឯវមេវ អាគតំ. តត្ថ បុព្ពេ វុត្តំ បច្ឆា អាគតសុត្តេន វិរុជ្ឈតិ. តស្មា យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. ឯវំ ន វិរុជ្ឈតីតិ ឯកេ. កថំ? ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ. តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមី’’តិអាទិនា សុឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ ឯតំ ឧទ្ទេសលក្ខណំ ឥធាបិ ខន្ធកេបិ វុត្តត្តា. តស្មា ‘‘ផាសុ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តដ្ឋានេ អវុត្តម្បិ អានេត្វា គហេតព្ពំ. កស្មា? ឥធ និទានំ ន ទស្សិតំ, ឧទ្ទេសោ ឧទ្ទេសកាលេ ឧទ្ទិសិតព្ពលក្ខណស្ស តត្ថ វុត្តត្តា. អបិច ‘‘និទានុទ្ទេសោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា និទានុទ្ទេសំ ទស្សេតុកាមោបិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ បាឋវសេន អាគតំ និទានំ និដ្ឋាបេត្វា ឧបរិ អដ្ឋកថាវសេន យោជេតព្ពំ បាឡិំ ឥធ យោជេត្វា ‘‘តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមិ…បេ… ធារយាមី’’តិ និទានបាឡិំ បរិបុណ្ណំ កត្វា បុន ‘‘តត្ថ និទានុទ្ទេសោ’’តិ ឧទ្ធដបទវសេន សង្ខេបតោ និទានុទ្ទេសលក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា ឯវំ ឧបរិ ច ខន្ធកេ ច, អថ ខោ ឧទ្ទេសកាលេ ‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ. តត្ថាយស្មន្តេ បុច្ឆាមី’’តិអាទិ និទានុទ្ទេសោវ ទស្សិតោ, ន និទានំ.

សវនាណត្តិវចនន្តិ ឯត្ថ សង្ឃនវកតរេន វត្តុំ អយុត្តន្តិ ចេ? យុត្តមេវ. ‘‘បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន ឯវំ វត្តព្ព’’ន្តិ ភគវតា វុត្តត្តា ភគវតោវ អាណត្តិ, ន ឧទ្ទេសកស្ស. ឥធ នវកតរវសេន វុត្តំ. ថេរោបិ បន ឧទ្ទិសិតុំ លភតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ថេរាធិកំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា សុត្តេន នវកតរោ ន លភតីតិ ចេ? តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ តត្ថ ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

យថា ចតុវគ្គេន ឋបេត្វា ឧបសម្បទាបវារណាអព្ភានានិ សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ ‘‘អតិរេកវីសតិវគ្គេន ឥមំ នាម កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ អវត្វា អតិរេកវចនត្តា អញ្ញំ អត្ថំ សូចេតិ, កិំ តន្តិ ‘‘ចតុវគ្គាទិនា’’តិអាទិ. តញ្ហិ តេហិ ឯវ សិទ្ធំ. កថំ? ចតុវគ្គេន ឧបសម្បទាបវារណា…បេ… វីសតិវគ្គេន ន កិញ្ចិ សង្ឃកម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ. ឯត្ថ ‘‘ទសវគ្គេន អព្ភានកម្មមត្តំ ឋបេត្វា’’តិ វទន្តេន ចតុបញ្ចវគ្គេន ករណីយានិបិ ទសវគ្គេន កាតុំ អនុញ្ញាតានិ. តស្មា អតិរេកេន វដ្ដតីតិ ទីបិតំ, ‘‘ឋបេត្វា’’តិ វចនេន ឩនតរេន ន វដ្ដតីតិ ទីបិតមេវ. តស្មា ន វត្តព្ពំ អតិរេកវីសតិវគ្គោតិ ចេ? វត្តព្ពមេវ. ចតុបញ្ចវគ្គេន កត្តព្ពំ ឆសត្តអដ្ឋនវវគ្គេន កាតព្ពន្តិ ច, ទសវគ្គេន កាតព្ពំ ឯកាទសទ្វាទស…បេ… ឯកូនវីសតិវគ្គេន កាតព្ពន្តិ ច ទីបិតំ. ឩនតរេន ន វដ្ដតីតិ ទីបិតំ បាកដតោ. សព្ពប្បការេន បន អតិរេកវីសតិអនតិរេកវីសតិវគ្គេ វុត្តេបិ ទីបិតំ ហោតីតិ វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន លិខិតំ. ឥតោ បដ្ឋាយ ‘‘លិខិត’’ន្តិ វុត្តេ វជិរពុទ្ធិត្ថេរេនាតិ គហេតព្ពំ.

សចេ អនុបោសថេបិ វដ្ដេយ្យ, ‘‘ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ ន វទេយ្យ, យស្មា អនុបោសថេ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘អជ្ជុបោសថោ’’តិ វត្វា បុន ‘‘ឧបោសថំ ករេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ឯវា’’តិ អវធារណំ តតោ បរំ បវារណាទិវសស្ស នត្ថិតាយ កតំ. ឧទ្ធំ បកតិឧបោសថេ វុត្តេន បកតិចារិត្តេន សទ្ធិំ ឥទម្បិ.

‘‘និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា’’តិ ន វត្តព្ពំ ‘‘តិវិធសម្បត្តិយុត្តា’’តិ វុត្តត្តាតិ ចេ? វត្តព្ពមេវ. កស្មា? តិវិធសម្បត្តិ នាម និមិត្តសម្បត្តិ, បរិសាសម្បត្តិ, កម្មវាចាសម្បត្តីតិអាទិំ វត្វា ‘‘និមិត្តសម្បត្តិ នាម បព្ពតនិមិត្តំ, បាសាណនិមិត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, ន និមិត្តេន និមិត្តសម្ពន្ធនំ វុត្តំ. អបិច ‘‘តិវិធសម្បត្តិយុត្តា’’តិ សម្បយោគង្គេសុ ទស្សេត្វា បុន តមេវ បហានង្គេសុ ទស្សេតុំ ‘‘និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា’’តិ វុត្តំ. នទិសមុទ្ទជាតស្សរេសុ សម្មតសីមាតោ កម្មានិ ន វិបជ្ជន្តិ ឧទកុក្ខេបសីមត្តាតិ ‘‘វិបត្តិសីមាយោ នាមា’’តិ កស្មា វុត្តាតិ ចេ? សេសលក្ខណានិ សម្បាទេត្វា នទិយំ សីមាយ ពទ្ធាយ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា សីមាគតត្តា បុន តំ នទិំ អន្តោ កត្វា តឡាកេ កតេ សចេ តស្សា សីមាយ កម្មំ កាតុំ វដ្ដេយ្យ, សីមាតោ កម្មានិ ន វិបជ្ជេយ្យុំ. យស្មា បន ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘ឧទកុក្ខេបសីមត្តា’’តិ វុត្តំ អការណំ.

វីសតិវគ្គករណីយត្តា សង្ឃកម្មស្ស កម្មារហេន សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ វុត្តំ, សុខនិសជ្ជាវសេន និសីទិតុន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បរិមណ្ឌលាការេន និសីទិតុ’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តិយោជនំ អតិក្កមិត្វាតិ មជ្ឈេ ឋត្វា ទិយឌ្ឍំ កត្វា តិយោជនំ. កោណតោ ហិ កោណំ តិយោជនំ អតិក្កាមេតិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជតិ, សីមា ច អសីមា ហោតិ. កិត្តេត្វាតិ និមិត្តានិ សម្បន្នានិបិ អញ្ញមញ្ញនាមវិបរិយាយេន, អនិមិត្តានំ នាមេហិ ច កិត្តេត្វាតិ អត្ថោ.

រាសិកតំ បំសុបិ រុក្ខេសុ ជាតេសុ សុទ្ធបំសុបព្ពតោ ហោតិ. គុឡបិណ្ឌបរិមាណោ ថូលតាយ, ន តុលគណនាយ. ភូមិយំ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ឥមិនា កុដសរាវាទីសុ រោបិតំ បដិក្ខិបតិ, តតោ អបនេត្វា បន តង្ខណម្បិ ភូមិយំ រោបិតោ វដ្ដតិ. នវមូលសាខានិគ្គមនំ បន អការណំ. ខន្ធំ ឆិន្ទិត្វា រោបិតេ បន ឯតំ យុជ្ជតិ. សូចិទណ្ឌកប្បមាណោ កនិដ្ឋង្គុលិបរិមាណមត្តោ. ‘‘អដ្ឋង្គុលុព្ពេធោ’’តិ ឥមិនា ឧព្ពេធោ បរិច្ឆិន្នោ ហោតិ, ‘‘គោវិសាណមត្តោ’’តិ ឥមិនា បរិណាហោ. ‘‘ឯវំ សន្តេបិ គោវិសាណបរិណាហេ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, តស្មា ខុទ្ទកោបិ មហន្តោបិ វដ្ដតិ ឯវាតិ វទន្តិ.

ជាតស្សរេ បរិបុណ្ណមេវ ឧទកំ និមិត្តូបគំ ទិស្វា អបរិបុណ្ណំ អន្តរា ឋិតិភូតំ ‘‘ជាតស្សរេ សម្មតា’’តិ វុត្តំ វិបត្តិំ ន អាបជ្ជតីតិ ‘‘នទិយា សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា’’តិ ឯត្ថាបិ លោណី ន គហិតា. ពទ្ធសីមំ វា នទិសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘នទិយា វា, ភិក្ខវេ, សមុទ្ទេ វា ជាតស្សរេ វា’’តិ (មហាវ. ១៤៧) ឯត្ថាបិ ន គហិតា. តស្មា លោណី ន អពទ្ធសីមាតិ ចេ? អពទ្ធសីមាវ. ‘‘យោបិ នទិំ វា សមុទ្ទំ វា ភិន្ទិត្វា និក្ខន្តឧទកេន កតោ សោព្ភោ ឯតំ លក្ខណំ បាបុណាតិ, អយម្បិ ជាតស្សរោយេវា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តត្តា ជាតស្សរគ្គហណេន គហិតាតិ តត្ថ តត្ថ អវុត្តា. ‘‘យាវតិកា តស្មិំ គាមខេត្តេ’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញម្បិ គាមំ អន្តោ កត្វា សមានសំវាសកសីមាសម្មន្ននកាលេ តស្មិំ គាមេ ភិក្ខូ អាគច្ឆន្តុ វា មា វា, វដ្ដតិ. អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកាលេ អាគន្តព្ពមេវ.

អគមនបថេសូតិ ឯត្ថ ឯកទិវសេន គន្ត្វា បច្ចាគន្តុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋានេតិ វទន្តិ, ពទ្ធសីមាភាវំ បដិក្ខិបិត្វាតិ អត្ថោ.

‘‘សមន្តា ឧទកុក្ខេបា’’តិ វុត្តត្តា សព្ពទិសាសុ គហេតព្ពមេវាតិ ចេ? យតោ លព្ភតិ, តតោ គហេតព្ពោ ‘‘យស្មិំ បទេសេ បកតិវីចិយោ ឱត្ថរិត្វា សណ្ឋហន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ កប្បិយភូមិ, តត្ថ ឋត្វា ឧបោសថាទិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា. អនុពន្ធោ អឌ្ឍមាសោ អន្វឌ្ឍមាសោ, អឌ្ឍមាសស្ស វា អនុ. យោ បន កេនចិ អន្តមសោ តិរច្ឆានេនបិ ខណិត្វា អកតោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតី’’តិ វុត្តត្តា អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ន កោបេតីតិ ទីបិតមេវ ហោតីតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ, តំ បន ‘‘ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបានំ អន្តរេ អញ្ញោ ឯកោ ឧទកុក្ខេបោ ឧបចារត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈតិ. សមន្តបាសាទិកាយញ្ហិ ‘‘អញ្ញំ តត្តកំយេវា’’តិ បទំ នត្ថិ. តស្មា តស្សាធិប្បាយោ បរិយេសិតព្ពោ. អន្តោឧទកុក្ខេបសីមាយ ឧបចារត្ថាយ ឋបិតំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. ថេរេន អញ្ញថា បបញ្ចិត្វា លិខិតំ.

‘‘សភាគវត្ថុនា លហុកាបត្តិ’’ន្តិ វុត្តត្តា សភាគសង្ឃាទិសេសំ អារោចេតុំ វដ្ដតីតិ ចេ? ន វដ្ដតិ ទេសនាគាមិនិំ សន្ធាយ ឥធ វុត្តត្តា. តស្មា ឯវ សមុច្ចយក្ខន្ធកេ ‘‘សភាគសង្ឃាទិសេសំ អាបន្នស្ស បន សន្តិកេ អាវិកាតុំ ន វដ្ដតិ. សចេ អាវិករោតិ, អាបត្តិ អាវិកតា ហោតិ, ទុក្កដា បន ន មុច្ចតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២) វុត្តំ. យថា សង្ឃេន ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… បដិករិស្សតី’’តិ វត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភតិ, ឯវំ តីហិ ទ្វីហិបិ អញ្ញំ សុទ្ធំ បស្សិត្វា ‘‘បដិករិស្សាមា’’តិ វត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯកេនាបិ ‘‘បរិសុទ្ធំ លភិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតីតិ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘សាមន្តោ ភិក្ខុ ឯវមស្ស វចនីយោតិ ឯត្ថ សភាគោ ឯវ វត្តព្ពោ. វិសភាគស្ស ហិ វុច្ចមានេ ភណ្ឌនកលហសង្ឃភេទាទីនិបិ ហោន្តិ, តស្មា តស្ស អវត្វា ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តស្ស អប្បដិក្ខិត្តត្តា វដ្ដតីតិ ទីបិតមេវ. ‘‘យទា អញ្ញំ សុទ្ធំ ភិក្ខុំ អនាបត្តិកំ បស្សិស្សតិ, តទា តស្ស សន្តិកេ’’តិ វុត្តត្តា លហុកស្សេវ អនុញ្ញាតត្តា សមុច្ចយក្ខន្ធកេ វុត្តត្តា សភាគសង្ឃាទិសេសំ បន ញត្តិយា អារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ.

ទេវព្រហ្មា បន ‘‘តិរច្ឆានគតោ’’តិ បទំ ឋបេត្វា យេន កេនចិ បទេន អសង្គហិតាបិ ឥមិនា សង្គហិតាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘យស្ស ឧបសម្បទា បដិក្ខិត្តា’’តិ វុត្តំ.

‘‘ចាតុមាសិនិយំ បន បវារិតានំ សន្តិកេ អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា វុដ្ឋវស្សេន វា’’តិ អវត្វា ‘‘អនុបគតេន វា ឆិន្នវស្សេន វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. វុដ្ឋវស្សោ បន តស្មិំ កាលេ អនុបគតត្តា ‘‘អនុបគតោ’’តិ សង្ខ្យំ គតោតិ. សព្ពាយ វុដ្ឋិតាយ សព្ពេ វុដ្ឋហិត្វា គតេ សន្និបាតេតុំ ន សក្កា, ឯកច្ចេ សន្និបាតេត្វា បារិសុទ្ធិំ អារោចេតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. កស្មា? ញត្តិំ ឋបេត្វា កត្តព្ពសង្ឃកម្មាភាវា វគ្គំ ន ហោតីតិ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ. អយញ្ហេត្ថ វិសេសោ – សចេ បុរិមិកាយ ឧបគតេហិ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ថោកតរា ចេវ ហោន្តិ សមសមា ច, សង្ឃបវារណាយ ច គណំ បូរេន្តិ, សង្ឃបវារណាវសេន ញត្តិ ឋបេតព្ពាតិ. ‘‘ឯកោវ ភិក្ខុ ហោតិ…បេ… អញ្ញេសំ អនាគតភាវំ ញត្វា’’តិ វុត្តត្តា អធិដ្ឋានុបោសថំ សីមំ បវិសិត្វា កាតុំ ន សក្កាតិ វទន្តិ.

‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ន្តិ ឥទំ ន ញត្តិំ ឋបេត្វា វត្តព្ពំ. តញ្ហិ ញត្តិតោ បុរេតរមេវ ករីយតិ. តស្មា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ចំ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្ល’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. តថាបិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ តំ ញត្តិយា អន្តោ ករីយតីតិ. ឯវំ សន្តេ នេតំ វត្តព្ពន្តិ អាបជ្ជតិ បយោជនាភាវាតិ ចេ? ន, យថាគតដ្ឋានេ ឯវ វត្តព្ពតោ, បរបទាបេក្ខតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ បុព្ពកិច្ចំ អកត្វា ឧបោសថកម្មំ ករោន្តោ សង្ឃោ, បុគ្គលោ វា ឋបនក្ខេត្តាតិក្កមេ អាបជ្ជតិ. តស្មិញ្ហិ ខេត្តេ អតិក្កន្តេ សម្មជ្ជនាទិករណេ អាបត្តិមោក្ខោ ន ហោតិ ឧបោសថកម្មតោ បុព្ពេ កត្តព្ពកម្មាករណបច្ចយត្តា តស្សា អាបត្តិយា. ន សា កម្មបរិយោសានាបេក្ខា ឯត្ថាគតសម្បជានមុសាវាទាបត្តិ វិយ, តស្មា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ភិក្ខុ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិ វត្តុកាមោ បឋមមេវ បារិសុទ្ធាបារិសុទ្ធិបច្ចយំ បុព្ពកិច្ចំ សរាបេតិ. តញ្ហិ កតំ បារិសុទ្ធិបច្ចយោ ហោតិ, អកតំ អបារិសុទ្ធិបច្ចយោ. តេនេវ ឧភយាបេក្ខាធិប្បាយេន កតំ, ន កតន្តិ អវត្វា ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’មិច្ចេវាហ. តត្ថ អកតបក្ខេ តាវ បារិសុទ្ធិអារោចនក្កមនិទស្សនត្ថំ បរតោ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យា’’តិ ច, កតបក្ខេ ‘‘អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ព’’ន្តិ ច វក្ខតិ.

‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សន្និបតិត្វា’’តិ ច, ‘‘ឧបោសថករណត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ពហិ…បេ… អទេន្តេន ឆន្ទោ ទាតព្ពោ’’តិ ច វទន្តិ. អសន្និបតិតេបិ បន វដ្ដតិ. ឥទញ្ហិ ឆន្ទទានសមយទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧបោសថករណត្ថំ សន្និបតិតេ សង្ឃេ ពហិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតស្ស កត្តព្ពាការទស្សនត្ថញ្ច វុត្តំ. បធានឃរវាសិនោ បធានឃរំ បវិសិតុកាមា អត្តនោ សភាគភិក្ខូនំ ឆន្ទំ ទត្វា សចេ សង្ឃោ សន្និបតតិ, ‘‘មយ្ហំ ឆន្ទោ អារោចេតព្ពោ’’តិ វត្វា បធានឃរំ បវិសន្តិ. អយំ សីហឡទីបេ បយោគោ. អារោចេន្តេន បន សន្និបតិតេ អារោចេតព្ពំ. បញ្ចសុ ភិក្ខូសុ ឯកស្មិំ វិហារេ វសន្តេសុ ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ អាហរិត្វា ចតុន្នំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ អនុញ្ញាតត្តា សន្និបតិតេ ឆន្ទោ គហេតព្ពោ អារោចេតព្ពោតិ វចនំ និរត្ថកំ វិយ. ‘‘ថេយ្យសំវាសកោ បដិជានាតីតិ (មហាវ. ១៦៥) វចនតោ សាមណេរេន អាហដាបិ វដ្ដតិ. កម្មំ ន កោបេតី’’តិ ច, ‘‘សចេ បុព្ពេ ឆន្ទំ ទត្វា ពហិសីមាគតោ បុន បវិសតិ, បច្ឆា ឆន្ទគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ, តស្ស បយោគោ សីមាសម្មុតិវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘ឆន្ទទានេ តិក្ខត្តុំ វចនេ ឥទំ បយោជនំ – បឋមំ សមគ្គភាវំ, ទុតិយំ បច្ឆា វិធាតព្ពភាវំ, តតិយំ ឆន្ទហារកស្ស ទុក្កដមោចនំ ទីបេតី’’តិ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៦៤) ច លិខិតំ. ពិឡាលសង្ខលិកាពទ្ធាវ ហោតិ អន្តោគេហេ ឯវ សម្បយោជនត្តា, យថា សា ន កត្ថចិ គច្ឆតិ, តថា សាបិ ន កត្ថចិ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. ឥតរថា វិសេសនំ និរត្ថកំ ហោតីតិ អាចរិយេន គហិតំ.

‘‘ន ហិ តំ អកត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ បុព្ពេ ទស្សិតត្តា ‘‘ឥទម្បិ ហិ ឧភយ’’ន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ ចេ? សេសានិ ថេរេន អាណត្តេន កាតព្ពានិ ទស្សិតានិ, ឥមេ បន ទ្វេ ថេរេន វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វា ញត្តិដ្ឋបនកេន វា យេន វា តេន វា កាតព្ពានីតិ ច, សម្មជ្ជនាទីនិ តត្ថ តត្ថ តាទិសានិ បយោជនានិ និប្ផាទេន្តិ, ឥមេ បន ទ្វេ តត្ថ តត្ថ ន កិញ្ចិ កម្មំ សាធេន្តិ, តស្មា ‘‘កិំ ឥមិនា’’តិ អវត្វា កាតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុញ្ច ‘‘ឥទម្បិ ហិ ឧភយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អាយស្មន្តានំ បាទេ វន្ទតី’’តិ គណវសេន វត្វា បុគ្គលវសេន ន វុត្តំ តេន អារោចេតព្ពស្ស អញ្ញស្ស អភាវា.

សង្ឃស្ស ឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ សង្ឃេន ឧទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ អត្ថោ. សមគ្គស្ស ហិ សង្ឃស្សាតិ ឯត្ថ សមគ្គភាវស្ស កាយសាមគ្គិការណត្តា នត្ថិ ទោសោតិ ចេ? តំ ន, ឧទ្ទេសេបិ សវនេបិ សមគ្គភាវស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិ ហិ ឥមិនា ចិត្តសាមគ្គិំ ទីបេតិ សវនេ សព្ពេហិ ឯកីភូតភាវតោ.

សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ អនាទរិយវសេន អាបជ្ជន្តោ ឯវ អលជ្ជី ហោតិ, ន ឥតរោតិ. អាបត្តិំ បរិគូហតីតិ ឯត្ថ លជ្ជាយ បរិគូហន្តោ អលជ្ជី ន ហោតិ, ‘កិំ ឥមិនា’តិ អនាទរិយវសេន បរិគូហន្តោ ហោតី’’តិ ច លិខិតំ.

‘‘សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធាន’’ន្តិ ន វត្តព្ពំ, ‘‘ឆន្ន’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ ចេ? សត្តន្នមេវាតិ វត្តព្ពំ. បារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ ហិ សចេ អត្តនោ សាបត្តិកភាវំ បកាសេតិ, សង្ឃស្ស ច ឧបោសថោ សម្បជ្ជតិ, តស្ស ច គិហិភាវេន វា សាមណេរភាវេន វា សុទ្ធិ ហោតីតិ.

ឯកច្ចេ អាចរិយា នាម ធម្មភារិកោ កិរ អាចរិយោ. កស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ ចេ? យាវតតិយានុសាវនា នាម តិក្ខត្តុំ វចនំ. តថា បាឋេ អនាគតត្តា កេវលំ ‘‘យាវតតិយំ អនុសាវិត’’ន្តិ បទមេវ ទិស្វា ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យា’’តិ ឥទំ ‘‘សចេ អាបត្តិំ អាបន្នា, អាវិករោថា’’តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘អសន្តិយា អាបត្តិយា តុណ្ហី ភវិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ តមេវត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘តុណ្ហីភាវេន ខោ បនាយស្មន្តេ បរិសុទ្ធាតិ វេទិស្សាមី’’តិ ឥទម្បិ តមេវាតិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា វុត្តំ កិរ.

អបរេតិ អត្ថទស្សិត្ថេរោ កិរ. ឯតំ សន្ធាយាតិ ឯត្ថ ‘‘សកិម្បិ អនុសាវិត’’ន្តិ បទស្ស វចនេន តិក្ខត្តុំ អនុសាវនា កាតព្ពាតិ ឯត្តកមេវ ទីបិតំ វិយ ទិស្សតិ.

ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អយមេត្ថ អាចរិយបរម្បរាភតោ វិនិច្ឆយោ’’តិ វុត្តំ.

‘‘សរមានេនា’’តិ ឥមិនា សម្បជានមុសាវាទស្ស សចិត្តកត្តំ ទស្សេតិ. សង្ឃមជ្ឈេ វាតិអាទិ លក្ខណវចនំ កិរ. សង្ឃុបោសថករណត្ថំ សង្ឃមជ្ឈេ ចេ និសិន្នោ, តស្មិំ សង្ឃមជ្ឈេ អាវិកាតព្ពា. គណុបោសថករណត្ថញ្ចេ គណមជ្ឈេ និសិន្នោ, តស្មិំ គណមជ្ឈេ. ឯកស្សេវ សន្តិកេ ចេ បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កត្តុកាមោ, តស្មិំ ឯកបុគ្គលេ អាវិកាតព្ពាតិ, ឯតេន ន កេវលំ សង្ឃមជ្ឈេ ឯវាយំ មុសាវាទោ សម្ភវតិ, អថ ខោ ឯត្ថ វុត្តលក្ខណេន អសតិបិ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថា’’តិអាទិវិធានេ គណុបោសថេបិ សាបត្តិកោ ហុត្វា ឧបោសថំ កត្តុកាមោ អនារោចេត្វា តុណ្ហីភូតោវ ចេ ករោតិ, អយំ សម្បជានមុសាវាទាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ឥមស្សត្ថស្ស អាវិករណតោ លក្ខណវចនំ កិរេតន្តិ វុត្តន្តិ តក្កិកា. អញ្ញថា ‘‘គណមជ្ឈេ វា’’តិ ន វត្តព្ពន្តិ តេសំ អធិប្បាយោ. អារោចនាធិប្បាយវសេន វុត្តន្តិ អាចរិយស្ស តក្កោ. អារោចេន្តោ ហិ ‘‘សង្ឃស្ស អារោចេមី’’តិ អធិប្បាយេន អាវិករោន្តោ សង្ឃមជ្ឈេ អាវិករោតិ នាម, ឧភតោបស្សេ និសិន្នានំ អារោចេន្តោ គណមជ្ឈេ អាវិករោតិ នាម, ‘‘ឯកស្សេវ អារោចេស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន អាវិករោន្តោ ឯកបុគ្គលេ អាវិករោតិ នាម. សចេបិ វេមតិកោ ហោតិ…បេ… បដិករិស្សាមីតិ ឯវំ កតេ យាវ វេមតិកោ ហោតិ, តាវ សភាគាបត្តិំ បដិគ្គហេតុំ លភតិ, អញ្ញេសញ្ច កម្មានំ បរិសុទ្ធោ នាម ហោតិ. បុន និព្ពេមតិកោ ហុត្វា ទេសេតព្ពំ វា ន វាតិ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ អត្ថិ, ទេសិតេ បន ទោសោ នត្ថិ. តថា ឥតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សាមីតិ ឯត្ថ ច សកលសង្ឃេ សភាគាបត្តិំ អាបន្នេ, វេមតិកេ ចាតិ លិខិតំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៦៩-១៧០).

និទានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកកណ្ឌំ

១. បឋមបារាជិកវណ្ណនា

ឥធ បន ឋត្វា សិក្ខាបទានំ កមភេទោ បកាសេតព្ពោ. កថំ – សព្ពសិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ទេសនាក្កមោ, បហានក្កមោ, បដិបត្តិក្កមោ, ឧប្បត្តិក្កមោតិ ចតុព្ពិធោ កមោ លព្ភតិ. តត្ថ ភគវតា រាជគហេ ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានន្តេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យោ ទេសនាក្កមោ អនុញ្ញាតោ, តំ ទេសនាក្កមំ អនុក្កមន្តោវ មហាកស្សបោ បឋមំ បារាជិកុទ្ទេសំ បុច្ឆិ, តទនន្តរំ សង្ឃាទិសេសុទ្ទេសំ, តទនន្តរំ អនិយតុទ្ទេសំ, តទនន្តរំ វិត្ថារុទ្ទេសំ. តទនន្តរំ ភិក្ខុនិវិភង្គញ្ច តេនេវ អនុក្កមេន បុច្ឆិ. តតោ បរំ តយោ អាបត្តិក្ខន្ធេ សង្គហេតុំ វិនា គណនបរិច្ឆេទេន សេខិយធម្មេ បុច្ឆិ. អាបត្តិក្ខន្ធេ សភាគតោ បដ្ឋាយ បុច្ឆន្តោ វីសតិខន្ធកេ បុច្ឆិ. និទានុទ្ទេសន្តោគធានំ វា សរូបេន អនុទ្ទិដ្ឋានំ បុច្ឆនត្ថំ ខន្ធកេ បុច្ឆិ. ឯតេន ខន្ធកេ បញ្ញត្តា ថុល្លច្ចយាបិ សង្គហិតា ហោន្តិ. បុច្ឆិតានុក្កមេនេវ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ព្យាកាសិ. អយមេត្ថ ទេសនាក្កមោ. ឧភតោវិភង្គខន្ធកតោ បន ឧច្ចិនិត្វា តទា បរិវារោ វិសុំ បាឡិ កតោ, ឥមមេវ វចនំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន ខន្ធកំ បរិវារេបិ អារោបយិំសូ’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គឦតិកថា). អបិច បាឡិយំ ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន ឧភតោវិភង្គេ បុច្ឆិ. បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា ឧបាលិ វិស្សជ្ជេសី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៩) ឯត្តកមេវ វុត្តំ. តស្មា ថេរោ ឧភតោវិភង្គេ ឯវ បុច្ឆិ. វិស្សជ្ជន្តោ បន អាយស្មា ឧបាលិ និរវសេសំ ទស្សេន្តោ ខន្ធកបរិវារេ អន្តោ កត្វា ទេសេសិ. គណសជ្ឈាយកាលេ បន តទា ខន្ធកបរិវារា វិសុំ បាឡិ កតាតិ អយមេត្ថ ទេសនាក្កមោ.

យទិ ឯវំ និទានុទ្ទេសោ បឋមទេសនាតិ ចេ? ន, ឧបោសថក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៣៣) ‘‘យានិ មយា ភិក្ខូនំ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ, តានិ នេសំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ វចនតោ, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វចនតោ ច. អកុសលាព្យាកតានំ អាបត្តីនំ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយិកាសវដ្ឋានិយត្តា យថាភូតំ សីលសំវរកេន បរិវជ្ជនេន បហាតព្ពត្តា បហានក្កមោបេត្ថ សម្ភវតិ ‘‘តាវទេវ ចត្តារិ អករណីយានិ អាចិក្ខិតព្ពានី’’តិ វចនតោ. តថា ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (ម. និ. ៣.៧៥; វិភ. ៥០៨) វចនតោ យថាភូតំ អាចិក្ខនសិក្ខនេន បដិបត្តិក្កមោបិ សម្ភវតិ. យថុទ្ទេសក្កមំ បរិយាបុណិតព្ពបរិយត្តិអត្ថេនាបិ បដិបត្តិក្កមោ, ឯវមិមេហិ តីហិ កមេហិ ទេសេតព្ពានមេតេសំ សិក្ខាបទានំ យថាសម្ភវំ ឧប្បត្តិក្កមោ សម្ភវតិ. តថា ហិ យំ យំ សាធារណំ, តំ តំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ឧប្បន្នេ ឯវ វត្ថុស្មិំ ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន ភិក្ខុនីនម្បិ បញ្ញត្តំ. យតោ ភិក្ខុនីនំ តំ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ ន សិយា, តតោ អនុប្បន្នបញ្ញត្តិ តស្មិំ នត្ថីតិ (បរិ. ២០១-២០២) បរិវារវចនំ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯត្តាវតា បុរិមេន កមត្តយេន យំ បឋមំ ទេសេតព្ពំ, តំ បារាជិកុទ្ទេសេ បឋមុប្បន្នត្តា មេថុនធម្មបារាជិកំ សព្ពបឋមំ ទេសេតុកាមោ អាយស្មា ឧបាលិត្ថេរោ ‘‘តត្រ សុទំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតី’’តិ (បារា. ២៣) វេសាលិយមេវ បាបេត្វា ឋបេសិ.

ឥទានិ សព្ពេសំ សិក្ខាបទានំ បញ្ញាបនវិធានំ វេទិតព្ពំ. កថំ? ‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, ឥមំ សិក្ខាបទំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤៣) ឯវំ សឧទ្ទេសអនុទ្ទេសភេទតោ ទុវិធំ. តត្ថ បាតិមោក្ខេ សរូបតោ អាគតា បញ្ច អាបត្តិក្ខន្ធា សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិ នាម. សាបិ ទ្វិធា សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសភេទតោ. តត្ថ យស្សា បញ្ញត្តិយា អន្តោ អាបត្តិយា សហ, វិនា វា បុគ្គលោ ទស្សិតោ, សា សបុគ្គលនិទ្ទេសា. ឥតរា អបុគ្គលនិទ្ទេសា.

តត្ថ សបុគ្គលនិទ្ទេសា ទ្វិធា អទស្សិតទស្សិតាបត្តិភេទតោ. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម អដ្ឋ បារាជិកា ធម្មា វេទិតព្ពា. ‘‘បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៣៩, ៤៤, ៨៩, ៩១, ១៦៧, ១៧១, ១៩៥, ១៩៧) ហិ បុគ្គលោវ តត្ថ ទស្សិតោ, នាបត្តិ. ទស្សិតាបត្តិកា នាម ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ អាគតា សត្តរស សង្ឃាទិសេសា ធម្មា. ‘‘អយម្បិ ភិក្ខុនី បឋមាបត្តិកំ ធម្មំ អាបន្នា និស្សារណីយំ សង្ឃាទិសេស’’ន្តិ (បាចិ. ៦៨៣, ៦៨៧) ហិ តត្ថ អាបត្តិ ទស្សិតា សទ្ធិំ បុគ្គលេន.

តថា អបុគ្គលនិទ្ទេសាបិ អទស្សិតទស្សិតាបត្តិភេទតោ ទ្វិធា. តត្ថ អទស្សិតាបត្តិកា នាម សេខិយា ធម្មា. វុត្តាវសេសា ទស្សិតាបត្តិកាតិ វេទិតព្ពា.

សាបិ ទ្វិធា អនិទ្ទិដ្ឋការកនិទ្ទិដ្ឋការកភេទតោ. តត្ថ អនិទ្ទិដ្ឋការកា នាម សុក្កវិសដ្ឋិមុសាវាទោមសវាទបេសុញ្ញភូតគាមអញ្ញវាទកឧជ្ឈាបនកគណភោជនបរម្បរភោជនសុរាមេរយអង្គុលិបតោទកហសធម្មអនាទរិយតលឃាតកជតុមដ្ឋកសិក្ខាបទានំ វសេន បញ្ចទសវិធា ហោន្តិ. តត្ថ និទ្ទិដ្ឋការកេ មិស្សាមិស្សភេទោ វេទិតព្ពោ – តត្ថ ឧបយោគភុម្មវិភត្តិយោ ឯកំសេន មិស្សា. អវសេសា មិស្សា ច អមិស្សា ច. សេយ្យថិទំ – បច្ចត្តំ តាវ ទ្វីសុ អនិយតេសុ ឧបយោគេន មិស្សំ, ទ្វាទសសុ បាដិទេសនីយេសុ ករណេន មិស្សំ, ឩនបញ្ចពន្ធនបត្តសិក្ខាបទេសុ សាមិករណេហិ, ឩនវីសតិវស្សេ ភុម្មេន, មោហនកេ ឧបយោគសាមិភុម្មេហិ. យស្មា ‘‘វិវណ្ណក’’ន្តិ ភាវោ អធិប្បេតោ, ន កត្តា, តស្មា វិវណ្ណកសិក្ខាបទំ យទា ន សម្ភវតិ, ឯវំ បច្ចត្តំ បញ្ចវិធំ មិស្សំ ហោតិ. សេសេសុ បឋមានិយតំ ឋបេត្វា អាទិម្ហិ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯវមាគតំ បច្ចត្តំ វា, ទុតិយានិយតំ ឋបេត្វា បណីតភោជនសមណុទ្ទេសតតិយចតុត្ថបាដិទេសនីយសិក្ខាបទេសុ មជ្ឈេ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯវមាគតំ បច្ចត្តំ វា, ទុព្ពចកុលទូសកសំសដ្ឋសិក្ខាបទេសុ អាទិម្ហិ កេវលំ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាគតំ បច្ចត្តំ វា, ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទេ មជ្ឈេ អាគតំ បច្ចត្តំ វា អញ្ញាយ វិភត្តិយា អមិស្សមេវ ហោតិ. តត្ថ ភេទានុវត្តកតុវដ្ដនទ្វយសំសដ្ឋទុតិយបាដិទេសនីយសិក្ខាបទេសុ ពហុវចនំ, ឥតរត្ថ សព្ពត្ថ ឯកវចនមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

តថា ឧបយោគោ ទ្វីសុ វិកប្បនសិក្ខាបទេសុ, តន្តវាយសិក្ខាបទេ ច បច្ចត្តេន មិស្សោ, អភិហដសិក្ខាបទេ ករណេន, រាជសិក្ខាបទេ ករណសាមិបច្ចត្តេហីតិ ឧបយោគោ តិធា មិស្សោ ហោតិ. ករណញ្ច កុដិការមហល្លកទុតិយកថិនទ្វេភាគនិសីទនសន្ថតទុព្ពណ្ណករណសិក្ខាបទេសុ ឆសុ បច្ចត្តេន មិស្សំ, បឋមតតិយកថិនអដ្ឋង្គុលបាទកនិសីទនកណ្ឌុប្បដិច្ឆាទិកវស្សិកសាដិកឧទកសាដិកទ្វេធម្មបច្ចាសីសនសិក្ខាបទេសុ អដ្ឋសុ សាមិនា មិស្សន្តិ ករណំ ទ្វិធា មិស្សំ ហោតិ. អវសេសេសុ ឆព្ពស្សវស្សិកសាដិកទ្វត្តិច្ឆទនាវសថបិណ្ឌមហានាមគរុលហុបាវុរណសិក្ខាបទេសុ សត្តសុ ករណវិភត្តិ អញ្ញវិភត្តិយា អមិស្សា, អច្ចេកឯឡកលោមសិក្ខាបទេសុ សាមិវិភត្តិ ករណវិភត្តិយា មិស្សា. អតិរេកបត្តភេសជ្ជសិក្ខាបទេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន សាមិវិភត្តិ អមិស្សាវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ សិក្ខាបទេសុ –

បញ្ចធា ច តិធា ចេវ, ទ្វិធា ចេបិ តថេកធា;

ភិន្នា វិភត្តិយោ បញ្ច, សព្ពេកាទសធា សិយុំ.

ឯវំ តាវ យថាវុត្តេសុ សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិសង្ខាតេសុ សិក្ខាបទេសុ អគ្គហិតគ្គហណេន បញ្ញាសុត្តរេសុ តិសតេសុ នវុតិអនិទ្ទិដ្ឋការកេ វជ្ជេត្វា និទ្ទិដ្ឋការកានិ អតិរេកសដ្ឋិទ្វិសតានិ ហោន្តិ. តេសុ បច្ចត្តករណានិ តិំសុត្តរានិ ទ្វិសតានិ ហោន្តិ. តេសុ អមិស្សបច្ចត្តករណានិ ទ្វាទសុត្តរានិ ទ្វិសតានិ, មិស្សបច្ចត្តករណានិ អដ្ឋារស ហោន្តិ. អវសេសេសុ តិំសតិយា សិក្ខាបទេសុ មិស្សោបយោគករណានិ បញ្ច ហោន្តិ, មិស្សករណានិ ចុទ្ទស, អមិស្សានិ សត្ត, មិស្សាមិស្សករណានិ ទ្វេ, អមិស្សានិ ទ្វេតិ សព្ពេសុបិ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ ភេទានុវត្តកទុព្ពចកុលទូសកបឋមទុតិយតតិយកថិនអភិហដកុដិការមហល្លកវិកប្បនទ្វយទ្វេភាគឆព្ពស្សនិសីទនសន្ថតឯឡកលោមាតិរេកបត្តភេសជ្ជវស្សិកសាដិកតន្តវាយអច្ចេកឆារត្តទ្វ បញ្ចត្តិំសេសុ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ នត្ថិ. ទុតិយានិយតបណីតភោជនសមណុទ្ទេសតតិយចតុត្ថបាដិទេសនីយេសុ មជ្ឈេ អត្ថិ.

ឯត្តាវតា សឧទ្ទេសានុទ្ទេសទុកំ, សបុគ្គលាបុគ្គលនិទ្ទេសទុកំ, បច្ចេកទស្សិតាបត្តិទុកទ្វយំ, អនិទ្ទិដ្ឋការកទុកំ, តត្ថ និទ្ទិដ្ឋការកេសុ បច្ចត្តភុម្មទុកំ, សយោបនាយោបនទុកំ, អយោបនមជ្ឈេយោបនទុកំ, ឯកានេកវចនទុកន្តិ នវ ទុកានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ. វិសេសការណំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ សម្បត្តេ អាវិភវិស្សតិ. ឯវំ តាវ សឧទ្ទេសបញ្ញត្តិំ ញត្វា សេសវិនយបិដកេ យា កាចិ បញ្ញត្តិ អនុទ្ទេសបញ្ញត្តីតិ វេទិតព្ពា. សា បទភាជនន្តរាបត្តិវិនីតវត្ថុបដិក្ខេបបញ្ញត្តិអវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទវសេន ឆព្ពិធា ហោតិ.

តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន ខយិតេ អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស (បរិ. ១៥៧-១៥៨), វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៧៣) ឯវមាទិកា បទភាជនេ សន្ទិស្សមានាបត្តិ បទភាជនសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, សព្ពមត្តិកាមយា កុដិ កាតព្ពា, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិអាទិ (បារា. ៨៥) អន្តរាបត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវាបដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៧) ឯវមាទិ វិនីតវត្ថុសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘សង្ឃភេទកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១១៥) ឯវមាទិ បដិក្ខេបសិក្ខាបទំ នាម.

យស្មា បន តេន តេន បដិក្ខេបេន ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សមគ្គំ សង្ឃំ អធម្មសញ្ញី ភិន្ទេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ. យោ បន ភិក្ខុ ទុដ្ឋចិត្តោ ភគវតោ ជីវមានកសរីរេ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ សិក្ខាបទានិ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ. យានិ សន្ធាយ ‘‘ឯកស្ស ឆេជ្ជកា ហោតិ, ចតុន្នំ ថុល្លច្ចយំ, ចតុន្នញ្ចេវ អនាបត្តិ, សព្ពេសំ ឯកវត្ថុកា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អត្ថាបត្តិ តិដ្ឋន្តេ ភគវតិ អាបជ្ជតិ, នោ បរិនិព្ពុតេ’’តិ (បរិ. ៣២៣) ច វុត្តំ. តេន ន កេវលំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ជានំ សង្ឃភេទកោ អនុបសម្បន្នោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥទមេវ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតិ សាធកំ ហោតិ. ‘‘បណ្ឌកោ, ភិក្ខវេ, អនុបសម្បន្នោ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១០៩) ឯវមាទីសុ បន ឧបជ្ឈាយាទីនំ ទុក្កដមេវ បញ្ញត្តំ, ន បណ្ឌកាទីនំ បារាជិកាបត្តិ. ន ហិ តេសំ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ. យតោ សិយា បារាជិកាបត្តិ. តថា ‘‘ន អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ៦៦, ៦៧, ៧៨, ៧៩) ឯវមាទិកញ្ច បដិក្ខេបសិក្ខាបទមេវ នាម.

ខន្ធកេសុ បញ្ញត្តទុក្កដថុល្លច្ចយានិ បញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ នាម. ‘‘តេន ហិ, សារិបុត្ត, ភេទានុវត្តកេ ថុល្លច្ចយំ ទេសាបេហី’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៥) វុត្តំ, ថុល្លច្ចយម្បិ តត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. ឥទំ តេសំ វិភត្តិកម្មក្ខណេ អបញ្ញត្តត្តា អវិជ្ជមានម្បិ ភគវតោ វចនេន វិសុទ្ធក្ខណេបិ វិជ្ជមានំ ជាតន្តិ ឯកេ. ‘‘ភេទានុវត្តកេ ទេសាបេហី’’តិ វចនតោ សេសភេទានុវត្តកានំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សង្ឃភេទកានំ អនុវត្តេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. តថា សព្ពានិ ខន្ធកវត្តានិ, វិនយកម្មានិ ច តត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ. យថាហ ‘‘បញ្ញត្តេ តំ ឧបាលិ មយា អាគន្តុកានំ ភិក្ខូនំ អាគន្តុកវត្តំ…បេ… ឯវំ សុបញ្ញត្តេ ខោ មយា ឧបាលិ សិក្ខាបទេ’’តិអាទិ. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី នច្ចំ វា គីតំ វា វាទិតំ វា ទស្សនាយ គច្ឆេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៨៣៤) ឥមិនា សុត្តេន ភិក្ខុនី នច្ចេយ្យ វា គាយេយ្យ វា វាទេយ្យ វា, បាចិត្តិយន្តិ ឯវមាទិកំ យំ កិញ្ចិ អដ្ឋកថាយ ទិស្សមានំ អាបត្តិជាតំ វិនយកម្មំ វា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទំ នាម. ឆព្ពិធម្បេតំ ឆហិ អាការេហិ ឧទ្ទេសារហំ ន ហោតីតិ អនុទ្ទេសសិក្ខាបទំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – បញ្ចហិ ឧទ្ទេសេហិ យថាសម្ភវំ វិសភាគត្តា ថុល្លច្ចយទុព្ភាសិតានំ សភាគវត្ថុកម្បិ ទុក្កដថុល្លច្ចយទ្វយំ អសភាគាបត្តិកត្តា អន្តរាបត្តិបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានំ, នានាវត្ថុកាបត្តិកត្តា បដិក្ខេបសិក្ខាបទានំ, កេសញ្ចិ វិនីតវត្ថុបញ្ញត្តិសិក្ខាបទានញ្ច អទស្សិតាបត្តិកត្តា, អទស្សិតវត្ថុកត្តា ភេទានុវត្តកថុល្លច្ចយស្ស, អទស្សិតាបត្តិវត្ថុកត្តា អវុត្តសិទ្ធិសិក្ខាបទានន្តិ. ឯត្តាវតា ‘‘ទុវិធំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ សឧទ្ទេសានុទ្ទេសភេទតោ’’តិ យំ វុត្តំ, តំ សមាសតោ បកាសិតំ ហោតិ.

បញ្ញត្តិយំ តាវ –

‘‘ការកោ ឥធ និទ្ទិដ្ឋោ, អបេក្ខាយ អភាវតោ;

បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានា-ភាវតោ ច អាទិតោ យោបនេន សហា’’តិ. –

អយំ នយោ វេទិតព្ពោ. តស្សត្ថោ – យេ តេ អនិទ្ទិដ្ឋការកា បុព្ពេ វុត្តប្បភេទា សុក្កវិសដ្ឋិអាទយោ សិក្ខាបទវិសេសា, តេសុ អធិប្បាយកម្មវត្ថុបុគ្គលបយោគេ អបេក្ខាយ ភាវតោ ការកោ ន និទ្ទិដ្ឋោ តេសំ សាបេក្ខភាវទស្សនត្ថំ. តំ សព្ពំ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អាវិភវិស្សតិ, ឥធ បន បារាជិកបញ្ញត្តិយំ អបេក្ខាយ អភាវតោ ការកោ និទ្ទិដ្ឋោ. យោ បន ការកោ ‘‘និដ្ឋិតចីវរស្មិំ ភិក្ខុនា ឧព្ភតស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៤៦២, ៤៧២, ៤៧៥) វិយ បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ករណាទិវសេន អនិទ្ទិសិត្វា បច្ចត្តវសេន និទ្ទិដ្ឋោ អបេក្ខាយ អភាវតោ. តត្ថ និទ្ទិសិយមានោ សេសទុតិយានិយតបណីតភោជនំ សមណុទ្ទេសតតិយចតឧត្ថបាដិទេសនីយេសុ វិយ មជ្ឈេ អនិទ្ទិសិត្វា ‘‘ន ហេវ ខោ បន…បេ… ឱភាសិតុ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៤៥៣) វិយ បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ឯវ អាទិម្ហិ និទ្ទិដ្ឋោ. អាទិម្ហិ និទ្ទិសិយមានោបិ បុព្ពេ វុត្តប្បភេទេសុ ភេទានុវត្តកាទីសុ បញ្ចត្តិំសេសុ សិក្ខាបទេសុ វិយ អនិទ្ទិសិត្វា បុព្ពេ វត្តព្ពវិធានាភាវតោ ឯវ ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិតោវ យោបន-សទ្ទេន សហ និទ្ទិដ្ឋោ. ឯវំ និទ្ទិសិយមានោបិ សោ យស្មា ‘‘យា បន ភិក្ខុនិយោ ទ្វេ ឯកមញ្ចេ តុវដ្ដេយ្យុ’’ន្តិអាទិ (បាចិ. ៩៣៣) អាបត្តិ វិយ បរប្បភវំ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘យោ បន ភិក្ខូ’’តិ ឯកវចនេន និទ្ទិដ្ឋោ. មេថុនធម្មាបត្តិបិ បរប្បភវា ‘‘ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ (បារា. ៣៩) វចនតោតិ ចេ? តំ ន, អធិប្បាយជាននតោ. អនេកិស្សា ឯវ ភិក្ខុនិយា អាបត្តិ, ន ឯកិស្សាតិ និយមោ តត្ថ អត្ថិ, ន ឯវំ ឥធ និយមោតិ អនិយមិតាធិប្បាយោ. លម្ពីមុទុបិដ្ឋីនំ កុតោ ‘‘ទ្វយំទ្វយសមាបត្តី’’តិ (បារា. ៥៥) វចនតោ តេសំ មេថុនធម្មាបត្តិ. អយមត្ថោ ចតស្សោ មេថុនធម្មបច្ចយាតិ អដ្ឋវត្ថុកំ សន្ធាយ ‘‘ឆេជ្ជំ សិយា មេថុនធម្មបច្ចយា’’តិ (បរិ. ៤៨១) ច បរិវារេ វុត្តវចនេន សាធេតព្ពោ.

ភេទានុវត្តកសិក្ខាបទេ តិណ្ណំ ឧទ្ធំ ន សមនុភាសិតព្ពា, ន សង្ឃេន សង្ឃំ ឯកតោ កាតព្ពន្តិ. នយទស្សនត្ថំ អាទិតោវ ‘‘ភិក្ខូ ហោន្តី’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសំ កត្វា បុន ‘‘ឯកោ វា ទ្វេ វា តយោ វា’’តិ (បារា. ៤១៨) វុត្តំ, អញ្ញថា ន តតោ ឧទ្ធំ ‘‘អនុវត្តកា ហោន្តី’’តិ អាបជ្ជតិ. តតោ និទានវិរោធោ. បញ្ចសតមត្តា ហិ តទនុវត្តកា អហេសុំ. យំ បន សត្តសតិកក្ខន្ធកេ ‘‘សង្ឃោ ចត្តារោ បាចីនកេ ភិក្ខូ, ចត្តារោ បាវេយ្យកេ ភិក្ខូ សម្មន្នេយ្យ …បេ… សម្មតា’’តិអាទិ (ចូឡវ. ៤៥៦) ញត្តិទុតិយកម្មំ វុត្តំ, តំ ‘‘ឧព្ពាហិកាយ ឥមំ អធិករណំ វូបសមេតុ’’ន្តិ វុត្តត្តា តេហិ កត្តព្ពវិធានំ. សម្មុតិករណមេវ វា តតិយំ កត្វា កប្បតិ. ន ហិ តេ តេន កម្មេន កម្មារហា កម្មកតា ហោន្តិ. យស្ស សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ, សោ កម្មារហោតិ លក្ខណំ. ន ច តទា សង្ឃោ តេសំ អដ្ឋន្នម្បិ ភិក្ខូនំ កម្មំ អកាសិ. ភជាបិយមានា តេ កម្មបត្តភាវំ ភជន្តិ. អធិករណវូបសមកម្មស្ស បត្តា យុត្តា សង្ឃេន កតាតិ កត្វា កម្មបត្តា ឯវ ហិ តេ ហោន្តិ. ‘‘តេ ភិក្ខូ ភិក្ខូហិ យាវតតិយំ សមនុភាសិតព្ពា តស្ស បដិនិស្សគ្គាយា’’តិ (បារា. ៤១៨) វចនតោ តេហិ កត្តព្ពវិធានំ. សម្មុតិករណមេវ កម្មំ ហោតីតិ ចេ? តំ ន, អធិប្បាយជាននតោ, តស្ស បដិនិស្សគ្គាយ ឯវ តេ ភិក្ខូ កម្មារហា កាតព្ពា, ន ទោសាគតិវសេនាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ន ហិ បាចីនកាទីនំ សម្មុតិយា អធិករណវូបសមសិទ្ធិ វិយ តេសំ សមនុភាសនកម្មេន តស្ស បដិនិស្សគ្គសិទ្ធិ ហោតិ, សម្មុតិ នាមេសា បឋមំ អនុមតិំ គហេត្វា យាចិត្វាវ ករីយតិ, ន តថា កម្មន្តិ. កម្មករណេ បន តទត្ថសិទ្ធិ ហោតិយេវ. បរសម្មុតិយា ពហុតរាវ សម្មន្និតព្ពាតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘មេថុនធម្ម’’ន្តិ ឯវំ ពាហុល្លនយេន លទ្ធនាមកំ សកបយោគេន វា បរបយោគេន វា អត្តនោ និមិត្តស្ស សកមគ្គេ វា បរមគ្គេ វា បរនិមិត្តស្ស វា សកមគ្គេ ឯវ បវេសនបវិដ្ឋដ្ឋិតឧទ្ធរណេសុ យំ កិញ្ចិ ឯកំ បដិសាទិយនវសេន សេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោតិ. កេចិ បន ‘‘បវេសនាទីនិ ចត្តារិ វា តីណិ វា ទ្វេ វា ឯកំ វា បដិសេវេយ្យ, បារាជិកោ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ សាទិយតិ, ឋិតំ សាទិយតិ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’តិអាទី’’តិ (បារា. ៥៨) វទន្តិ. តេសំ មតេន ចតូសុបិ ចតស្សោ បារាជិកាបត្តិយោ អាបជ្ជតិ. តេយេវ ឯវំ វទន្តិ – អាបជ្ជតុ មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិ, មេថុនធម្មបារាជិកាបត្តិយា តំភាគិយាតិ អត្តនោ វីតិក្កមេ បារាជិកាបត្តិយោ, សង្ឃាទិសេសាបត្តិញ្ច អាបជ្ជិត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ គហដ្ឋកាលេ មេថុនាទិកំ បារាជិកំ អាបជ្ជិត្វា បុន បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ឯកំ សង្ឃាទិសេសាបត្តិំ ឯកមនេកំ វា បដិករិត្វាវ សោ បុគ្គលោ យស្មា និរាបត្តិកោ ហោតិ, តស្មា សោ គហដ្ឋកាលេ សាបត្តិកោវាតិ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នស្សាបិ អត្ថេវ អាបត្តិ. វុដ្ឋានទេសនាហិ បន អសុជ្ឈនតោ ‘‘បយោគេ បយោគេ អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ ន វុត្តំ. គណនបយោជនាភាវតោ កិញ្ចាបិ ន វុត្តំ, អថ ខោ បទភាជនេ (បារា. ៥៨) ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ វចនេនាយមត្ថោ សិទ្ធោតិ យុត្តិញ្ច វទន្តិ.

យទិ ឯវំ មាតិកាយម្បិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, បារាជិក’’ន្តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, បារាជិកស្ស អនវសេសវចនម្បិ ន យុជ្ជេយ្យ. សព្ពេបិ ហិ អាបត្តិក្ខន្ធេ, ភិក្ខុគណនញ្ច អនវសេសេត្វា តិដ្ឋតីតិ អនវសេសវចនន្តិ កត្វា បវេសេវ អាបត្តិ, ន បវិដ្ឋាទីសុ. តមេវេកំ សន្ធាយ ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) បារាជិកាបត្តិម្បិ អន្តោ កត្វា និទានុទ្ទេសវចនំ វេទិតព្ពំ. តស្មា មាតិកាយំ ‘‘បារាជិក’’ន្តិ អវត្វា ‘‘បារាជិកោ ហោតី’’តិ (បារា. ៤២, ៤៤) បុគ្គលនិទ្ទេសវចនំ តេន សរីរពន្ធនេន ឧបសម្បទាយ អភព្ពភាវទីបនត្ថំ. ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បទភាជនេ វចនំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នស្សាបិ បារាជិកស្ស អសំវាសស្ស សតោ បុគ្គលស្ស អថេយ្យសំវាសកភាវទីបនត្ថំ. ន ហិ សោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ, តស្មា ឧបសម្បន្នោ ‘‘ភិក្ខូ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ អនោកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទតិ, អាបត្តិ ឱមសវាទេន ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៨៩) អនុបសម្បន្នស្ស តទភាវតោ សិទ្ធោ សោ ឧបសម្បន្នោ ‘‘ភិក្ខូ’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ, តេន បទសោធម្មំ, សហសេយ្យញ្ច ជនេតិ, ភិក្ខុបេសុញ្ញាទិញ្ច ជនេតីតិ វេទិតព្ពំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៣៩).

និទានា មាតិកាភេទោ, វិភង្គោ តន្និយាមកោ;

តតោ អាបត្តិយា ភេទោ, អនាបត្តិ តទញ្ញថាតិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៣-៤៤) –

អយំ នយោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សុទិន្នវត្ថុ (បារា. ២៤ អាទយោ)-មក្កដិវត្ថុ (បារា. ៤០ អាទយោ)-វជ្ជិបុត្តកវត្ថុ (បារា. ៤៣) ចាតិ តិប្បភេទវត្ថុ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស និទានំ នាម. តតោ និទានា ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ…បេ… អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) ឥមិស្សា មាតិកាយ ភេទោ ជាតោ. តត្ថ ហិ ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ (បារា. ៤៤) ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ, ភគវតា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តញ្ច ខោ ឥត្ថិយា, នោ បុរិសេ, នោ បណ្ឌកេ, នោ ឧភតោព្យញ្ជនកេ ចា’’តិ មក្កដិបារាជិកោ វិយ អញ្ញោបិ លេសំ ឱឌ្ឌេតុំ សក្កោតិ, តស្មា តាទិសស្ស អលេសោកាសស្ស ទស្សនត្ថំ ឥទំ វុច្ចតិ, មក្កដិសង្ខាតា និទានា ‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ មាតិកាយ វចនភេទោ, ន ឥត្ថិយា ឯវ មេថុនសិទ្ធិទស្សនតោ. តស្មា វិភង្គោ តន្និយាមកោ តស្សា មាតិកាយ អធិប្បេតត្ថនិយាមកោ វិភង្គោតិ. វិភង្គេ ហិ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តយោ ឧភតោព្យញ្ជនកា, តយោ បណ្ឌកា, តយោ បុរិសា. មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ, តិរច្ឆានគតបុរិសស្ស ទ្វេ មគ្គេ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន សព្ពលេសោកាសំ បិទហិត្វា និយមោ កតោ. ឯត្ថាហ – យទិ ឯវំ សាធារណសិក្ខាបទវសេន វា លិង្គបរិវត្តនវសេន វា ន កេវលំ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនម្បិ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា. តទវចនេន ហិ ភិក្ខុនី បុរិសលិង្គបាតុភាវេន ភិក្ខុភាវេ ឋិតា ឯវំ វទេយ្យ ‘‘នាហំ ឧបសម្បទាករណកាលេ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នា, តស្មា ន អបច្ចក្ខាតសិក្ខាបិ មេថុនធម្មេន បារាជិកា ហោមី’’តិ. វុច្ចតេ – យថា វុត្តំ, តថា ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. តថា វុត្តេ ភិក្ខុនីនម្បិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. តញ្ចានិដ្ឋំ. ឥទមបរមនិដ្ឋំ ‘‘សព្ពសិក្ខាបទានិ សាធារណានេវ នាសាធារណានី’’តិ. អបិចាយំ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នាវ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តំយេវ ឧបជ្ឈំ តមេវ ឧបសម្បទំ តានិ វស្សានិ ភិក្ខូហិ សង្គមិតុ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៦៩) វុត្តំ. តតោ អាបត្តិយា ភេទោតិ តតោ វិភង្គតោ ‘‘អក្ខយិតេ សរីរេ បារាជិកំ, យេភុយ្យេន ខយិតេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិអាទិ (បារា. ៧៣, បរិ. ១៥៧) អាបត្តិយា ភេទោ ហោតិ. អនាបត្តិ តទញ្ញថាតិ តតោ ឯវ វិភង្គតោ យេន អាការេន អាបត្តិ វុត្តា, តតោ អញ្ញេនាការេន អនាបត្តិភេទោវ ហោតិ. ‘‘សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ, អនាបត្តី’’តិ ហិ វិភង្គេ អសតិ ន បញ្ញាយតិ. ឯត្តាវតា ‘‘និទានា មាតិកាភេទោ’’តិ អយំ គាថា សមាសតោ វុត្តត្ថា ហោតិ. វិសេសការណំ បន តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អាវិភវិស្សតិ.

បឋមបញ្ញត្តិ តាវ បឋមពោធិំ អតិក្កមិត្វា បញ្ញត្តត្តា, អាយស្មតោ សុទិន្នស្ស អដ្ឋវស្សិកកាលេ បញ្ញត្តត្តា ច រត្តញ្ញុមហត្តំ បត្តកាលេ បញ្ញត្តា, ទុតិយបញ្ញត្តិ ពាហុសច្ចមហត្តំ បត្តកាលេ. សោ ហិ អាយស្មា មក្កដិបារាជិកោ យថា មាតុគាមប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ តិរច្ឆានគតិត្ថី ន អធិប្បេតា, តថា ឥធាបីតិ សញ្ញាយ ‘‘សច្ចំ, អាវុសោ…បេ… តញ្ច ខោ មនុស្សិត្ថិយា, នោ តិរច្ឆានគតាយា’’តិ (បារា. ៤១) អាហ. តតិយបញ្ញត្តិ លាភគ្គមហត្តំ បត្តកាលេ ឧប្បន្នា ‘‘យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា’’តិអាទិ (បារា. ៤៣) វចនតោ, វេបុល្លមហត្តម្បិ ឯត្ថេវ លព្ភតីតិ ឥមំ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ តិវិធម្បិ វត្ថុំ ឧបាទាយ ចតុព្ពិធម្បិ តំ កាលំ បត្វា បញ្ញត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យោ បនាតិ អនវសេសបរិយាទានបទំ. ភិក្ខូតិ តស្ស អតិប្បសង្គនិយមបទំ. ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ តស្ស វិសេសនវចនំ. ន ហិ សព្ពោបិ ភិក្ខុនាមកោ, យា ភគវតា យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នភិក្ខូនំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន សិក្ខិតព្ពា សិក្ខា វិហិតា, ‘‘ឯត្ថ សហ ជីវន្តី’’តិ យោ ច សាជីវោ វុត្តោ, តំ ឧភយំ សមាបន្នោវ ហោតិ. កទា បន សមាបន្នោ ហោតិ? យាយ កាយចិ ឧបសម្បទាយ ឧបសម្បន្នសមនន្តរមេវ តទុភយំ ជានន្តោបិ អជានន្តោបិ តទជ្ឈុបគតត្តា សមាបន្នោវ នាម ហោតិ. សហ ជីវន្តីតិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, បារាជិកភាវំ វា ន បាបុណាតិ. យំ បន វុត្តំ អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សិក្ខាសមាបន្នោ សាជីវំ អវីតិក្កមន្តោ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ, តំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. ន ហិ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ, កាមវិតក្កាទិពហុលោ វា ឯកច្ចំ សាវសេសំ សាជីវំ វីតិក្កមន្តោ វា សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ នាម ន ហោតិ.

ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន ចតុក្កំ លព្ភតិ – ‘‘អត្ថិ ភិក្ខុ សិក្ខាសមាបន្នោ សីលានិ បច្ចវេក្ខន្តោ ន សាជីវសមាបន្នោ អចិត្តកំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមន្តោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ កាមវិតក្កាទិពហុលោ សាជីវសមាបន្នោ និរាបត្តិកោ, អត្ថិ ន សិក្ខាសមាបន្នោ ន ច សាជីវសមាបន្នោ អនវសេសំ អាបត្តិំ អាបន្នោ, អត្ថិ ឧភយសមាបន្នោ សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ’’តិ. អយមេត្ថ ចតុត្ថោ ភិក្ខុ ឧក្កដ្ឋោ ឥធ អធិប្បេតោ សិយា. ន ហិ ភគវា អនុក្កដ្ឋំ វត្តុំ យុត្តោតិ ចេ? ន, ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វចនវិរោធតោ, ឧក្កដ្ឋគ្គហណាធិប្បាយេ សតិ ‘‘សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. សិក្ខត្តយសមាបន្នោ ហិ សព្ពុក្កដ្ឋោ. ‘‘មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ បរតោ វចនំ អបេក្ខិត្វា អធិសីលសិក្ខាវ វុត្តាតិ ចេ? ន, តស្សាបិ អភព្ពត្តា. ន ហិ អធិសីលសិក្ខំ បរិបូរេន្តោ, សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ មេថុនធម្មំ បដិសេវិតុំ ភព្ពោ, តំ សិក្ខំ អបរិបូរេន្តោ, សាជីវញ្ច វីតិក្កមន្តោយេវ ហិ បដិសេវេយ្យាតិ អធិប្បាយា. តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យស្មា សិក្ខាបទសង្ខាតោ សាជីវោ អធិសីលសិក្ខមេវ សង្គណ្ហាតិ, ន ឥតរសិក្ខាទ្វយំ, តស្មា ‘‘តត្រ យាយំ អធិសីលសិក្ខា, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា សិក្ខា’’តិ វុត្តំ. តស្មា អធិសីលសិក្ខាយ សង្គាហកោ សាជីវោ សិក្ខាសាជីវោតិ វុត្តោ. ឥតិ សាជីវវិសេសនត្ថំ សិក្ខាគ្គហណំ កតំ. តទត្ថទីបនត្ថមេវ វិភង្គេ សិក្ខំ អបរាមសិត្វា ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ (បារា. ៤៥) វុត្តំ. តេន ឯកមេវិទំ អត្ថបទន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. តញ្ច ឧបសម្បទូបគមនន្តរតោ បដ្ឋាយ សិក្ខនាធិការត្តា ‘‘សិក្ខតី’’តិ ច ‘‘សមាបន្នោ’’តិ ច វុច្ចតិ. យោ ឯវំ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ សង្ខំ គតោ, តាទិសំ បច្ចយំ បដិច្ច អបរភាគេ សាជីវសង្ខាតមេវ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ តស្មិំយេវ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យាតិ អយមត្ថោ យុជ្ជតិ.

កិន្តុ អដ្ឋកថានយោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ, សោ ច ន បដិក្ខេបារហោ ហោតិ, អធិប្បាយោ បនេត្ថ បរិយេសិតព្ពោ. សព្ពេសុ សិក្ខាបទេសុ ឥទមេវ ភិក្ខុលក្ខណំ សាធារណំ យទិទំ ‘‘ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ. ខីណាសវោបិ សាវកោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ អចិត្តកំ, តថា សេក្ខោ, បុថុជ្ជនោ បន សចិត្តកម្បិ, តស្មា សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនានំ សាមញ្ញមិទំ ភិក្ខុលក្ខណន្តិ កត្វា កេវលំ សិក្ខាសមាបន្នោ, កេវលំ សាជីវសមាបន្នោ, ឧភយសមាបន្នោ ចាតិ សរូបេកទេសឯកសេសនយេន ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’ត្វេវ សម្បិណ្ឌេត្វា ឧក្កដ្ឋគ្គហណេន អនុក្កដ្ឋានំ គហណសិទ្ធិតោ អដ្ឋកថាយំ ឧក្កដ្ឋោវ វុត្តោ. តមេវ សម្បាទេតុំ ‘‘តស្មិំ សិក្ខតិ, តេន វុច្ចតិ សាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ សិក្ខាសទ្ទស្ស អវចនេ បរិហារំ វត្វា យស្មា បន សោ សិក្ខម្បិ សមាបន្នោ, តស្មា សិក្ខាសមាបន្នោតិបិ អត្ថតោ វេទិតព្ពោតិ ច វត្វា ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយ, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុត្តន្តិ អយមដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឯតស្មិំ បន អធិប្បាយេ អធិសីលសិក្ខាយ ឯវ គហណំ សព្ពត្ថិកត្តា, សីលាធិការតោ ច វិនយស្សាតិ វេទិតព្ពំ. យថា ច សិក្ខាបទំ សមាទិយន្តោ សីលំ សមាទិយតីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សិក្ខាបទំ បច្ចក្ខន្តោ សីលំ បច្ចក្ខាតីតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, តស្មា តត្ថ វុត្តំ ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. សិក្ខាបច្ចក្ខានវិភង្គវណ្ណនា). ឯត្តាវតា សមាសតោ ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឯត្ថ វត្តព្ពវិនិច្ឆយោ និដ្ឋិតោ ហោតិ.

កិំ ឥមិនា វិសេសវចនេន បយោជនំ, ននុ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា…បេ… អសំវាសោ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន វត្តព្ពំ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ‘‘យោ បន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ ថេយ្យសំវាសាទិកោ កេវលេន សមញ្ញាមត្តេន, បដិញ្ញាមត្តេន វា ភិក្ខុ, តស្សាបិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ អត្ថិ, សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ច មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស បារាជិកាបត្តិ. យោ វា បច្ឆា បារាជិកំ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, តស្ស ច, យោ វា បក្ខបណ្ឌកត្តា បណ្ឌកភាវូបគមនេន ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, តស្ស ច តទុភយំ អត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. បណ្ឌកភាវបក្ខេ ច បណ្ឌកោ ឧបសម្បទាយ ន វត្ថូ’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឥតរស្មិំ បក្ខេ វត្ថូតិ សិទ្ធំ. តស្មិំ បក្ខេ ឧបសម្បន្នោ បណ្ឌកភាវបក្ខេ បណ្ឌកត្តា ន សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ, សោ បរិច្ចជិតព្ពាយ សិក្ខាយ អភាវេន សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ មុខេន បរស្ស អង្គជាតគ្គហណនយេន មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, តស្ស កុតោ បារាជិកាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. អយំ នយោ អបណ្ឌកបក្ខំ អលភមានស្សេវ បរតោ យុជ្ជតិ, លភន្តស្ស បន អរូបសត្តានំ កុសលាទិសមាបត្តិក្ខណេ ភវង្គវិច្ឆេទេ សតិបិ អមរណំ វិយ បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ. សំវាសំ វា សាទិយន្តស្ស ន ថេយ្យសំវាសកភាវោ អត្ថិ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នស្ស វិយ. ន ច សហសេយ្យាទិំ ជនេតិ. គណបូរកោ បន ន ហោតិ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបន្នោ វិយ. ន សោ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ. ឥតរស្មិំ បន បក្ខេ ហោតិ, អយំ ឥមស្ស តតោ វិសេសោ. កិមយំ សហេតុកោ, ឧទាហុ អហេតុកោតិ? ន អហេតុកោ. យតោ ឧបសម្បទា តស្ស អបណ្ឌកបក្ខេ អនុញ្ញាតា សហេតុកប្បដិសន្ធិកត្តា. បណ្ឌកភាវបក្ខេបិ កិស្ស នានុញ្ញាតាតិ ចេ? បណ្ឌកភូតត្តា ឱបក្កមិកបណ្ឌកស្ស វិយ.

អបិច ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ឥមិនា តស្ស សិក្ខាសមាទានំ ទីបេត្វា តំ សមាទិន្នំ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ, តត្ថ ច ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ឥមិនា ការណេន យថាវុត្តានិដ្ឋប្បសង្គតោ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា គាមា វា អរញ្ញា វា អទិន្នំ…បេ… យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា សុគតចីវរប្បមាណំ ចីវរំ ការាបេយ្យា’’តិ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ.

‘‘អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបី’’តិ មនុស្សិត្ថិំ ឧបាទាយ វុត្តំ. ន ហិ បគេវ បណ្ឌកេ, បុរិសេ វាតិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. សេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយមេវ. អយំ តាវ មាតិកាយ វិនិច្ឆយោ អញ្ញត្ថាបិ យថាសម្ភវំ យោជេត្វា ទីបេតព្ពោ.

សារិបុត្តពេលដ្ឋសីសានន្ទាទយោបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិការណត្តា ច អាបត្តិអាបជ្ជនតោ ច កស្មា មហាវិភង្គេ ញត្តិចតុត្ថឧបសម្បទាយេវ អាគតាតិ? បដិក្ខិត្តាយ សរណគមនូបសម្បទាយ អនុញ្ញាតប្បសង្គភយាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. អាបត្តិយា ភព្ពតំ សន្ធាយ តស្មិម្បិ វុត្តេ បុព្ពេ បដិក្ខិត្តាបិ ភគវតា បុន អនុញ្ញាតាតិ ភិក្ខូនំ មិច្ឆាគាហោ វា វិមតិ វា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ន វុត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘អធម្មកម្មំ វគ្គកម្ម’’តិ (មហាវ. ៣៨៧) វចនតោ កុប្បកម្មម្បិ កត្ថចិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘អកុប្បេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា អកុប្បកម្មម្បិ ឯកច្ចំ ន ឋានារហំ, យេន អបត្តោ ឱសារណំ សុឱសារិតោតិ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘ឋានារហេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ ‘‘ឋានារហេនា’’តិ ឥទមេវ វត្តព្ពំ ឥមិនា អកុប្បសិទ្ធិតោតិ ចេ? ន, អដ្ឋានារហេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ ឥមស្មិំ អត្ថេ ន អធិប្បេតោ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. ទ្វីហិ បនេតេហិ ឯកតោ វុត្តេហិ អយមត្ថោ បញ្ញាយតិ – កេវលំ តេន អកុប្បេន ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ, ឋានារហេន ច អកុប្បេន ច ឧបសម្បន្នោ អយម្បិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ ភិក្ខូតិ, កុប្បេន ឧបសម្បន្នោ នាធិប្បេតោតិ.

‘‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សោ’’តិ វុត្តត្តា ឱបបាតិកញ្ចាតិ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ឱបបាតិកា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សាតិ វទន្តិ. ‘សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ហោន្តី’តិ វុត្តត្តា បុន ចត្តារិ វស្សានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ, ‘បដិសន្ធិគ្គហណតោ បដ្ឋាយា’តិ ឥទំ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន វុត្ត’’ន្តិ ឯកេ. ‘‘កេចិ វទន្តី’’តិ យត្ថ យត្ថ លិខីយតិ, តត្ថ តត្ថ វិចារេត្វា អត្ថំ សុដ្ឋុ ឧបលក្ខយេ. ឱបក្កមិកេ បណ្ឌកភាវោ អារុឡ្ហនយេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បក្ខបណ្ឌកោ អបណ្ឌកបក្ខេ បព្ពាជេត្វា បណ្ឌកបក្ខេ នាសេតព្ពោ’’តិ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១០៩) លិខិតំ.

‘‘ពិន្ទុំ អទត្វា ចេ និវាសេតិ, ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតី’’តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. លិង្គានុរូបស្សាតិ សាមណេរារហស្ស សំវាសស្ស សាទិតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

រាជភយាទីហិ គហិតលិង្គានំ ‘‘គិហី មំ ‘សមណោ’តិ ជានន្តូ’’តិ វញ្ចនចិត្តេ សតិបិ ភិក្ខូនំ វញ្ចេតុកាមតាយ ច តេហិ សំវសិតុកាមតាយ ច អភាវា ទោសោ ន ជាតោតិ. ‘‘យោ ឯវំ បព្ពជតិ, សោ ថេយ្យសំវាសកោ នាម ហោតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ កាតុំ ន លព្ភតី’’តិ វា ‘‘ឯវំ បព្ពជិតោ សាមណេរោ ន ហោតី’’តិ វា ន ជានាតិ, វដ្ដតិ. ‘‘ជានាតិ, ន វដ្ដតី’’តិ ច លិខិតំ. ‘‘រាជទុព្ភិក្ខាទិអត្ថាយ ចីវរំ បារុបិត្វា សំវាសំ សាទិយន្តោ ថេយ្យសំវាសកោ ហោតិ. កស្មា? អសុទ្ធចិត្តត្តា. បុន សោ ‘សុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ករិស្សាមិ, កិំ ឯតេនាតិ វិប្បដិសារេន វា បច្ចយាទិសុលភតាយ វា ករិស្សាមី’តិ សុទ្ធមានសោ ហុត្វា យាវ សោ សំវាសំ នាធិវាសេតិ, តាវ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ. ឯវំ សុទ្ធចិត្តុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ សំវាសំ សាទិយតិ ចេ, ថេយ្យសំវាសកោ ហោតីតិ អធិប្បេតោ. ឥតរថា សព្ពំ វិរុជ្ឈតី’’តិ ឯកេ.

‘‘នាភិបរាមាសាទិនា ជាតោ តថារូបំ បិតរំ ឃាតេតិ ចេ, បិតុឃាតកោ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

យោ បន កាយសំសគ្គេន សីលវិនាសំ បាបេតិ, ន សោ ភិក្ខុនិទូសកោ ‘‘តិណ្ណំ មគ្គាន’’ន្តិ វចនតោ. ភិក្ខុនិំ បន ឯកតោឧបសម្បន្នំ ទូសេត្វាបិ ភិក្ខុនិទូសកោ ហោតិ, សោបិ បារាជិកោ ហោតីតិ វិនិច្ឆយោ. ភិក្ខុនី បន ថេយ្យសំវាសិកា, មាតុបិតុអរហន្តឃាតិកា, លោហិតុប្បាទិកា, តិត្ថិយបក្កន្តិកា ច ហោតិ, អដ្ឋកថាសុ អនាគតំ វិនយធរា សម្បដិច្ឆន្តិ.

‘‘សម្បជានមុសាវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២) វុត្តំ មរិយាទំ អវីតិក្កមន្តោ តស្មិញ្ច សិក្ខាបទេ សិក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សិក្ខាបទន្តិ អសភាវធម្មោ សង្កេតោវ, ឥធ បញ្ញត្តិ អធិប្បេតា. ‘‘មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ, តំ បនត្ថំ សន្ធាយាតិ លិខិតំ. សិក្ខាតិ តំ តំ សិក្ខាបទំ, សិក្ខនភាវេន បវត្តចិត្តុប្បាទោ. សាជីវន្តិ បញ្ញត្តិ. តទត្ថទស្សនត្ថំ បុព្ពេ ‘‘មេថុនសំវរស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ វុត្តំ. យស្មា សិក្ខាយ គុណសម្មតាយ បុញ្ញសម្មតាយ តន្តិយា អភាវតោ លោកស្ស ទុព្ពល្យាវិកម្មំ តត្ថ ន សម្ភវតិ. បត្ថនីយា ហិ សា, តស្មា ‘‘យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តស្មិំ ទុព្ពលភាវំ អប្បកាសេត្វា’’តិ វុត្តំ. អាណាយ ហិ ទុព្ពល្យំ សម្ភវតីតិ ឧបតិស្សោ. ទុព្ពល្យាវិកម្មបទំ សិក្ខាបច្ចក្ខានបទស្ស ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាយ វា បរិវារកភាវេន វា វេទិតព្ពំ. អថ វា យស្មា សិក្ខាបច្ចក្ខានស្ស ឯកច្ចំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ អកតំ ហោតិ, តស្មា តំ សន្ធាយ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ អាហ. តត្ថ សិយា យស្មា ន សព្ពំ ទុព្ពល្យាវិកម្មំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ, តស្មា ‘‘ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ បឋមំ វត្វា តស្ស អត្ថនិយមត្ថំ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ វត្តព្ពន្តិ? តំ ន, កស្មា? អត្ថានុក្កមាភាវតោ. ‘‘សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ’’តិ ហិ វុត្តត្តា ‘‘យំ សិក្ខំ សមាបន្នោ, តំ អបច្ចក្ខាយ, យញ្ច សាជីវំ សមាបន្នោ, តត្ថ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ វុច្ចមានេ អនុក្កមេនេវ អត្ថោ វុត្តោ ហោតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា ឥទមេវ បឋមំ វុត្តន្តិ. តេសំយេវាតិ ចុទ្ទសន្នំ.

‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយា’’តិ សព្ពសិក្ខាបទានំ សាធារណត្ថំ ‘‘អយមេត្ថ អនុបញ្ញត្តី’’តិ វុត្តំ.

បវេសនំ នាម អង្គជាតំ បវេសេន្តស្ស អង្គជាតេន សម្ផុសនំ. បវិដ្ឋំ នាម យាវ មូលំ បវេសេន្តស្ស វិប្បកតកាលោ វាយាមកាលោ. សុក្កវិសដ្ឋិសមយេ អង្គជាតំ ឋិតំ នាម. ឧទ្ធរណំ នាម នីហរណកាលោ. វិនយគណ្ឋិបទេ បន ‘‘វាយាមតោ ឱរមិត្វា ឋានំ ឋិតំ នាមា’’តិ វុត្តំ, តំ អសង្ករតោ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បវេសនបវិដ្ឋឧទ្ធរណកាលេសុបិ សុក្កវិសដ្ឋិ ហោតិយេវ. សាទិយនំ នាម សេវនចិត្តស្ស អធិវាសនចិត្តស្ស ឧប្បាទនំ.

ឧភតោវិភង្គេ ឯវ បញ្ញត្តានិ សន្ធាយ ‘‘ឥទញ្ហិ សព្ពសិក្ខាបទានំ និទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘វិនយធរបញ្ចមេន គណេន ឧបសម្បទា’’តិ (មហាវ. ២៥៩) វុត្តត្តា ឥធ តតិយា សហយោគេន វុត្តា. តស្មា វីសតិបិ ភិក្ខូ ចេ និសិន្នា, បញ្ចមោ វិនយធរោវ ឥច្ឆិតព្ពោ, ឯវំ សតិ បារាជិកោ ចេ វិនយធរោ, ឧបសម្បទាកម្មំ កោបេតីតិ ចេ? ន, បរិវារាវសានេ កម្មវគ្គេ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) យំ កម្មវិបត្តិលក្ខណំ វុត្តំ, តស្ស តស្មិំ នត្ថិតាយ. ‘‘កថំ វត្ថុតោ វា ញត្តិតោ វា អនុស្សាវនតោ វា សីមតោ វា បរិសតោ វា’’តិ ឯត្តកំ វុត្តំ, ននុ អយំ ‘‘បរិសតោ វា’’តិ វចនេន សង្គហិតោតិ ចេ? ន, ‘‘ទ្វាទសហិ អាការេហិ បរិសតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៧) សុត្តស្ស ហិ វិភង្គេ តស្ស អនាមដ្ឋត្តាតិ អយមត្ថោ យស្មា តត្ថ តត្ថ សរូបេន វុត្តបាឡិវសេនេវ សក្កា ជានិតុំ, តស្មា នយមុខំ ទស្សេត្វា សំខិត្តោតិ លិខិតំ. ‘‘អង្គ’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘សព្ពសិក្ខាបទេសុ អាបត្តីនំ អង្គានង្គំ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘អង្គ’’ន្តិ វុត្តំ, កស្មា? សមុដ្ឋនាទីនំ បរិវារាទីសុ សង្ខេបេន អាគតត្តា តត្ថ គហេត្វា ឥធាបិ និទ្ទិដ្ឋានំ អនង្គានំ វវត្ថានាភាវតោ, សព្ពត្ថ សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ច អនង្គត្តេ វុច្ចមានេ អតិវិត្ថារតាយ តស្មិំ តស្មិំ សិក្ខាបទេ អនូនំ វត្តព្ពតោ ចាតិ វេទិតព្ពោ, សព្ពាបត្តីនំ សង្គាហកវសេនាតិ អត្ថោ.

យានិ សិក្ខាបទានិ ‘‘កិរិយានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ វសេន កាយវាចា សហ វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា, អកិរិយានំ វសេន វិនា វិញ្ញត្តិយា វេទិតព្ពា. ចិត្តំ បនេត្ថ អប្បមាណំ ភូតារោចនសមុដ្ឋានស្ស កិរិយត្តា, អចិត្តកត្តា ច. តត្ថ កិរិយា អាបត្តិយា អនង្គន្តរចិត្តសមុដ្ឋានា វេទិតព្ពា. អវិញ្ញត្តិជនកម្បិ ឯកច្ចំ ពាហុល្លនយេន ‘‘កិរិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថេវ បឋមបារាជិកំ. វិញ្ញត្តិយា អភាវេបិ ‘‘សោ ចេ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្ស, ន សាទិយតិ, អនាបត្តី’’តិ ហិ វុត្តំ, វិញ្ញត្តិសង្ខាតាបិ កិរិយា វិនា សេវនចិត្តេន ន ហោតិ វុត្តចិត្តជត្តា, វិការរូបត្តា, ចិត្តានុបរិវត្តិកត្តា ច. តស្មា កិរិយាសង្ខាតមិទំ វិញ្ញត្តិរូបំ, ឥតរំ ចិត្តជរូបំ វិយ ជនកចិត្តេន វិនា ន តិដ្ឋតិ, ឥតរំ សទ្ទាយតនំ តិដ្ឋតិ, តស្មា កិរិយាយ សតិ ឯកន្តតោ តជ្ជនកំ សេវនចិត្តំ អត្ថិ ឯវាតិ កត្វា ន សាទិយតិ, អនាបត្តីតិ ន យុជ្ជតីតិ. យស្មា វិញ្ញត្តិជនកម្បិ សមានំ សេវនចិត្តំ ន សព្ពកាលំ វិញ្ញត្តិំ ជនេតិ, តស្មា វិនាបិ វិញ្ញត្តិយា សយំ ឧប្បជ្ជតីតិ កត្វា ‘‘សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ វុត្តំ. នុប្បជ្ជតិ ចេ, ន សាទិយតិ នាម, តស្ស អនាបត្តិ. តេនេវ ភគវា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ (បារា. ១៣៥) ចិត្តេនេវ អាបត្តិំ បរិច្ឆិន្ទតិ, ន កិរិយាយាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ សមុដ្ឋានគ្គហណំ កត្តព្ពតោ វា អកត្តព្ពតោ វា កាយាទិភេទាបេក្ខមេវ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សនប្បយោជនំ. តេសុ កិរិយាគ្គហណំ កាយាទីនំ សវិញ្ញត្តិកាវិញ្ញត្តិកភេទទស្សនប្បយោជនំ. សញ្ញាគ្គហណំ អាបត្តិយា អង្គានង្គចិត្តវិសេសទស្សនប្បយោជនំ. តេន យំ ចិត្តំ កិរិយលក្ខណេ វា អកិរិយលក្ខណេ វា សន្និហិតំ, យតោ វា កិរិយា វា អកិរិយា វា ហោតិ, ន តំ អវិសេសេន អាបត្តិយា អង្គំ វា អនង្គំ វា ហោតិ. កិន្តុ យាយ សញ្ញាយ ‘‘សញ្ញាវិមោក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អង្គំ, ឥតរំ អនង្គន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥទានិ យេន ចិត្តេន សិក្ខាបទំ សចិត្តកំ ហោតិ, តទភាវា អចិត្តកំ, តេន តស្ស អវិសេសេន សាវជ្ជតាយ ‘‘លោកវជ្ជមេវា’’តិ វុត្តំ. កិន្តុ សាវជ្ជំយេវ សមានំ ឯកច្ចំ លោកវជ្ជំ, ឯកច្ចំ បណ្ណត្តិវជ្ជន្តិ ទស្សនប្បយោជនំ ចិត្តលោកវជ្ជគ្គហណំ. ចិត្តមេវ យស្មា ‘‘លោកវជ្ជ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្មា មនោកម្មម្បិ សិយា អាបត្តីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណប្បយោជនំ កម្មគ្គហណំ.

យំ បនេត្ថ អកិរិយលក្ខណំ កម្មំ, តំ កុសលត្តិកវិនិមុត្តំ សិយាតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណប្បយោជនំ កុសលត្តិកគ្គហណំ. យា បនេត្ថ អព្យាកតាបត្តិ, តំ ឯកច្ចំ អវេទនម្បិ និរោធំ សមាបន្នោ អាបជ្ជតីតិ វេទនាត្តិកំ ឯត្ថ ន លព្ភតីតិ អនិដ្ឋប្បសង្គនិវារណត្ថំ វេទនាត្តិកគ្គហណំ. សិក្ខាបទញ្ហិ សចិត្តកបុគ្គលវសេន ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’ន្តិ លទ្ធវោហារំ អចិត្តកេនាបន្នម្បិ ‘‘តិចិត្តំ តិវេទន’’មិចេវ វុច្ចតិ. តត្រិទំ សាធកសុត្តំ – ‘‘អត្ថាបត្តិ អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតិ (បរិ. ៣២៤), អត្ថាបត្តិ កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតិ កុសលចិត្តោ វុដ្ឋាតី’’តិអាទិ (បរិ. ៤៧០). ‘‘សចិត្តកំ អាបត្តិទីបនំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ អនាបត្តិទីបនំ, អចិត្តកំ វត្ថុអជាននំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ វីតិក្កមនាជាននំ. ឥទមេវ តេសំ នានាត្ត’’ន្តិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៦១-៦៦ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា) លិខិតំ.

សចិត្តកបក្ខេតិ ឯត្ថ អយំ តាវ គណ្ឋិបទនយោ – សចិត្តកបក្ខេតិ សុរាបានាទិអចិត្តកេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចិត្តកេសុ បន យំ ឯកន្តមកុសលេនេវ សមុដ្ឋាតិ, តញ្ច ឧភយំ លោកវជ្ជំ នាម. សុរាបានស្មិញ្ហិ ‘‘សុរា’’តិ វា ‘‘បាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វា ជានិត្វា បិវនេ អកុសលមេវាតិ. តត្ថ ‘‘ន វដ្ដតីតិ ជានិត្វា’’តិ វុត្តវចនំ ន យុជ្ជតិ បណ្ណត្តិវជ្ជស្សបិ លោកវជ្ជតាបសង្គតោ. ឥមំ អនិដ្ឋប្បសង្គំ បរិហរិតុកាមតាយ ច វជិរពុទ្ធិត្ថេរេន លិខិតំ – ‘‘ឥធ ‘សចិត្តក’ន្តិ ច ‘អចិត្តក’ន្តិ ច វិចារណា វត្ថុវិជាននេ ឯវ ហោតិ, ន បញ្ញត្តិវិជាននេ. យទិ បញ្ញត្តិវិជាននេ ហោតិ, សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានេវ សិយុំ, ន ច សព្ពសិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានិ. តស្មា វត្ថុវិជាននេ ឯវ ហោតីតិ ឥទំ យុជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា សេខិយេសុ បញ្ញត្តិវិជាននមេវ បមាណំ, ន វត្ថុមត្តវិជានន’’ន្តិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ សិក្ខាបទសីសេន អាបត្តិំ គហេត្វា យស្ស សិក្ខាបទស្ស សចិត្តកស្ស ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជំ, សចិត្តកាចិត្តកសង្ខាតស្ស អចិត្តកស្ស ច សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តម្បិ សុរាបានាទិលោកវជ្ជន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា នាមា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ អចិត្តកំ សន្ធាយាហ. ន ហិ ឯកំសតោ សចិត្តកាយ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វិសេសនេ បយោជនំ អត្ថីតិ, ឯវំ សន្តេបិ អនិយមេន វុត្តញ្ច និយមវសេន ឯវ គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

តិរច្ឆានានំ បនាតិ បន-សទ្ទេន ថុល្លច្ចយាទិការំ និវត្តេតិ. កិរិយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឋិតំ សាទិយតី’’តិ (បារា. ៥៨) វុត្តត្តា តំ កថន្តិ ចេ? ‘‘សាទិយតី’’តិ វុត្តត្តា កិរិយា ឯវ. ឯវំ សន្តេ ‘‘កាយកម្មំ មនោកម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, បចុរវោហារវសេន ‘‘កាយកម្ម’’ន្តិ វុត្តត្តា. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាយ លព្ភតិ ឯវាតិ លិខិតំ. បុព្ពេ វុត្តនយេន សំសន្ទេត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘ទុន្និក្ខិត្តស្ស, ភិក្ខវេ, បទព្យញ្ជនស្ស អត្ថោបិ ទុន្នយោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ២.២០) វទន្តេនាបិ អត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថមេវ បទព្យញ្ជនស្ស សុនិក្ខិត្តភាវោ ឥច្ឆិតោ, ន អក្ខរវចនាយ, តស្មា អាហ ‘‘អត្ថញ្ហិ នាថោ សរណំ អវោចា’’តិអាទិ.

បឋមបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា

គាមា វា អរញ្ញា វាតិ លក្ខណានុបញ្ញត្តិកត្តា អាទិម្ហិ វុត្តា. សព្ពស្មិញ្ហិ វិនយបិដកេ គាមោ, គាមូបចារោ, គាមក្ខេត្តំ, គាមសីមា, គាមសីមូបចារោតិ បញ្ចវិធោ គាមភេទោ វេទិតព្ពោ. តថា អារញ្ញកសីមាយ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញំ, សំវិធានសិក្ខាបទានំ (បាចិ. ១៨០ អាទយោ) ឯកំ, សគាមកំ ឯកំ, អវិប្បវាសសីមាយ ឯកំ, គណម្ហាឱហីយនកស្ស (បាចិ. ៦៩១) ឯកន្តិ បញ្ចវិធោ អរញ្ញភេទោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អត្ថិ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ លភតិ, អត្ថិ គាមោ ន គាមកិច្ចំ ករោតិ, តថា អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញបរិហារំ កត្ថចិ លភតិ, អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញកិច្ចំ ករោតីតិ អយម្បិ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកម្មវាចាយ ឋបេត្វា ‘‘គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ គាមោ នាម បរិក្ខិត្តោ ចេ, បរិក្ខេបស្ស អន្តោ, អបរិក្ខិត្តោ ចេ, បរិក្ខេបោកាសតោ អន្តោ វេទិតព្ពោ. អយំ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តោគាមោ’’តិ (បារា. ៤៧៨) អាគតោ. សាសង្កសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) អាគតោ អនាសង្កតោ. យថាហ ‘‘អន្តរឃរេ និក្ខិបេយ្យាតិ សមន្តា គោចរគាមេ និក្ខិបេយ្យា’’តិ (បារា. ៦៥៤). តថា អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តានំ សេខិយានំ អយមេវ បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឯកា គាមន្តរំ គច្ឆេយ្យា’’តិ (បាចិ. ៦៨៧) ឯត្ថាបិ អយមេវ បរិច្ឆេទោ អធិប្បេតោ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តិយា, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តិយា’’តិ វុត្តត្តា.

យេសុ បុរាណបោត្ថកេសុ ‘‘ឧបចារំ ឱក្កមន្តិយា’’តិ លិខិតំ, តំ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទេសុ អាចិណ្ណំ នយំ គហេត្វា បមាទេន លិខីយតិ, ន បមាណំ. យេសុ ច បោត្ថកេសុ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទស្ស វិភង្គេ (បាចិ. ៥១៣) ‘‘គាមំ បវិសេយ្យាតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ លិខីយតិ, សា បមាទលេខា. ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សាតិ តត្ថ បាឋោ. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥១២). ឥធ កង្ខាវិតរណិយម្បិ វុត្តំ ‘‘សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆិត្វាតិ…បេ… ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិអាទិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទវណ្ណនា).

យំ បន កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាធិការេ ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ វា អតិក្កមន្តេ, ឧបចារំ វា ឱក្កន្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ, ឱក្កន្តមត្តេ ច សង្ឃាទិសេសោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘ឱក្កន្តេ, ឱក្កន្តមត្តេ’’តិ ឯតានិ បទានិ អធិកានិ, កេវលំ លិខិតកេហិ អញ្ញេហិ លិខិតានិ. កត្ថចិ បោត្ថកេ ‘‘ឱក្កន្តមត្តេ ចា’’តិ បទំ ន ទិស្សតិ, ឥតរំ ទិស្សតិ. តានិ ទ្វេ បទានិ បាឡិយា វិរុជ្ឈន្តិ. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ (បាចិ. ៦៩២) ហិ បាឡិ. តថា សមន្តបាសាទិកាយ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) វិរុជ្ឈន្តិ. ‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ ឯកេន បាទេន អតិក្កមតិ, ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កមតិ, សង្ឃាទិសេសោ. អបិចេត្ថ សកគាមតោ…បេ… ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបេ វា ឧបចារេ វា អតិក្កន្តេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយេន អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) ហិ វុត្តំ.

គណ្ឋិបទេ ចស្ស ‘‘បរិក្ខេបំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វត្វា ‘‘ឧបចារេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ. អនុគណ្ឋិបទេ ច ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ‘ឱក្កមន្តិយា’តិបិ បោត្ថកេសុ ឯកច្ចេសុ ទិស្សតិ, តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ‘អតិក្កាមេន្តិយា’តិ វចនេនាបិ ឯវំ វេទិតព្ពំ – វិកាលេ គាមប្បវេសនេ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ ឯវ វសេន ឧបចារោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរថា យថា ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បរិក្ខេបំ វិយ កត្វា ‘អតិក្កាមេន្តិយា’តិ វុត្តំ, ឯវំ តត្ថាបិ ‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តស្សា’តិ វទេយ្យ. យស្មា បន តត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ឧត្តរិមេកោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ. តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’តិ វុត្ត’’ន្តិ.

យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំយេវ ឧបចារន្តិ សល្លក្ខេត្វា ‘‘បរិក្ខេបបអក្ខេបារហដ្ឋានានំ និន្នានាករណទីបនត្ថំ ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិ វុត្តំ, បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វា ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្ស ឥធ ឧបចារោ បរិក្ខេបោ យថា ភវេយ្យ, តំ ឧបចារំ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, ទុតិយំ បាទំ អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពមេវ បាឡិយា វិសេសសម្ភវតោតិ. បោរាណគណ្ឋិបទេ ‘‘ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ឥធ កង្ខាវិតរណិយា ‘‘ឯកេន បាទេន ឥតរស្ស…បេ… អតិក្កន្តមត្តេ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ អយមេវ បាឋោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា ឥមេសុ យថាវុត្តេសុ ឋានេសុ យថាវុត្តបរិច្ឆេទោវ គាមោតិ វេទិតព្ពោ. ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ ‘‘គាមោ នាម ឯកកុដិកោបី’’តិអាទិ (បារា. ៩២) វុត្តំ. ឥមស្ស វសេន អសតិបិ បរិក្ខេបាតិក្កមេ, ឧបចារោក្កមនេ វា អន្តរារាមតោ វា ភិក្ខុនុបស្សយតោ វា តិត្ថិយសេយ្យតោ វា បដិក្កមនតោ វា តំ គាមំ បវិសន្តស្ស អន្តរារាមបរិក្ខេបស្ស, ឧបចារស្ស វា អតិក្កមនវសេន គាមបច្ចយា អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា.

គាមូបចារោ បន ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោវ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោវ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘គាមូបចារោតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោ. តេសុ អធិដ្ឋិតតេចីវរិកោ ភិក្ខុ បរិហារំ ន លភតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤). កិំ បនេត្ថ ការណំ, យេន អយំ គាមោ, គាមូបចារោ ច ឥធ អញ្ញថា, អញ្ញត្ថ តថាតិ? អដ្ឋុប្បត្តិតោ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ‘ភគវតា តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិ អនុញ្ញាតា’តិ អន្តរឃរេ ចីវរានិ និក្ខិបន្តី’’តិ (មហាវ. ១៤៣) ឥមិស្សា ហិ អដ្ឋុប្បត្តិយា ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តំ. តស្មា យត្ថ អន្តរឃរសញ្ញា, តត្ថ អវិប្បវាសសីមា ន គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពា. តេន ច ឧទោសិតសិក្ខាបទេ ‘‘អន្តោគាមេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អន្តោគាមេ វត្ថព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៧៨) ច ‘‘សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វា, ហត្ថបាសា វា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ. កប្បិយភូមិយំ វសន្តោយេវ ហិ កប្បិយភូមិយំ និក្ខិត្តចីវរំ រក្ខតិ. សាសង្កសិក្ខាបទេ បន ‘‘យស្មា យត្ថ គាមេ ចីវរំ និក្ខិត្តំ, តេន គាមេន វិប្បវសន្តោ ចីវរេន វិប្បវសតីតិ វុច្ចតិ, តស្មា បុន គាមសីមំ ឱក្កមិត្វា វសិត្វា បក្កមតី’’តិ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ សិក្ខាបទេ គាមសីមា គាមោ នាមាតិ អធិប្បេតោ. តត្ថ វិកាលេ គាមប្បវេសនសិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥១៣) វចនតោ បរិក្ខេបោ ន គាមោ. កិន្តុ គាមូបចារោតិ លេសេន ទស្សិតំ ហោតិ. ឥមស្មិំ បន សិក្ខាបទវិភង្គេ ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ អារភិត្វា ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឥមិនា អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសោ គាមូបចារោតិ សិទ្ធំ. តទត្ថសម្ភវតោ តស្មិំ ឃរូបចារេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោតិ កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ, មហាបច្ចរិយម្បិ វុត្តំ. ឧបចារោ ហិ ‘‘គាមោ ឯកូបចារោ នានូបចារោ’’តិអាទីសុ ទ្វារំ, ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ’’តិ ឯត្ថ សមន្តា សត្តព្ភន្តរសង្ខាតំ បមាណំ, តស្មា ‘‘គាមូបចារោតិ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបោកាសោ’’តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា កុរុន្ទិយំ, មហាបច្ចរិយញ្ច. តថា បាឡិយម្បិ ‘‘អជ្ឈារាមោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អារាមស្ស អន្តោ អារាមោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ. អជ្ឈាវសថោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អាវសថស្ស អន្តោ អាវសថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ’’តិអាទីសុ ទិស្សតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន ‘‘គាមូបចារោ’’តិអាទីសុ ទិស្សតិ. តស្មា ទុតិយោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ.

‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ បាឡិវិសេសសម្ភវតោ ច បឋមោ លេឌ្ឌុបាតោ គាមោ ឯវ, ទុតិយោ គាមូបចារោតិ វុត្តំ. បរិក្ខិត្តស្ស បន គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោតិ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ភេទោ នត្ថិ. ឯត្តាវតា បរិក្ខិត្តស្ស ទុវិធោ ឧបចារោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ចតុព្ពិធោ ឧបចារោ យត្ថ សម្ភវតិ, យត្ថ ច ន សម្ភវតិ, តំ សព្ពំ ទស្សិតំ ហោតិ.

គាមខេត្តស្ស ច គាមសីមាយ ច លក្ខណំ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តំ. ឧភយញ្ហិ អត្ថតោ ឯកំ. តត្ថ គាមសីមាយ គាមភាវោ សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វេទិតព្ពោ.

គាមសីមូបចារោ នាម មនុស្សានំ កដ្ឋតិណបុប្ផផលាទិអត្ថិកានំ វនចរកានំ វលញ្ជនដ្ឋានំ. ឥមស្ស គាមសីមូបចារភាវោ ឧទោសិតសិក្ខាបទេ, ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ (បារា. ៤៩៤) អាគតដ្ឋានេ ខន្ធកេ (មហាវ. ១៤៧) ច វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ភគវា គាមន្តវាសីនំ ភិក្ខូនំ សីមំ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិ (មហាវ. ១៤៧) វត្វា ទស្សេតិ. តទនន្តរមេវ ‘‘អគាមកេ’’តិអាទិនា សត្តព្ភន្តរសីមំ ទស្សេតិ. តស្មា យោ ភិក្ខុ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ ន វិហរតិ, កេវលំ នាវាយំ វា ថលមគ្គេន វា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ, តស្ស តត្ថ តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា លព្ភតីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឯកកុលស្ស សត្ថោ ហោតិ, សត្ថេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា បុរតោ វា បច្ឆតោ វា សត្តព្ភន្តរា ន វិជហិតព្ព’’ន្តិអាទិ (បារា. ៤៨៩). ឥទមេវ អរញ្ញំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកសីមាយ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ.

យំ សន្ធាយ ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេ អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៤១៤) បាឡិយំ វុត្តំ. ឥទំ សំវិធានសិក្ខាបទានំ ឯកំ អគាមកំ អរញ្ញំ នាម.

បុរិមេន បន សឃរំ សង្គហិតំ, ឥមិនា តមសង្គហិតន្តិ. យំ សន្ធាយ គណម្ហា ឱហីយនាធិការេ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៩២) ‘‘អគាមកេ អរញ្ញេតិ ឯត្ថ ‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ លក្ខណំ អរញ្ញំ. តំ បនេត កេវលំ គាមាភាវេន ‘អគាមក’ន្តិ វុត្តំ, ន វិញ្ឈាដវិសទិសតាយា’’តិ វុត្តំ. យំ សន្ធាយ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤; បាចិ. ៥៧៣) វុត្តំ. ឥទំ អារញ្ញកសេនាសនំ នាម បរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបតោ ពហិ, អបរិក្ខិត្តស្ស បន បរិក្ខេបោកាសតោ ពហិ សរុក្ខំ វា អរុក្ខំ វា វិហារេ កុន្នទិសមាកិណ្ណម្បិ អរញ្ញំ នាម. តថា ‘‘គណម្ហា ឱហីយនកស្ស ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ អរញ្ញំវ. ឥទំ បន បុព្ពេ អគាមកភាវេន អាគតដ្ឋានេ វុត្តលក្ខណមេវ ហុត្វា និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា ទស្សនូបចារវិជហនេ ឯកមេវ អាបត្តិំ ករោតិ, តតោ ឧទ្ធំ អនាបត្តិ. ‘‘សំវិធានសិក្ខាបទានំ ឯក’’ន្តិ វុត្តំ បន អទ្ធយោជនេ អទ្ធយោជនេ ឯកេកំ អាបត្តិំ ករោតិ, ន តតោ ឱរំ. ឥតរានិ តីណិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទតោ ឱរមេវ តត្ថ វុត្តវិធិំ ន សម្បាទេន្តិ, បរំ សម្បាទេន្តិ. ឯវមេតេសំ អញ្ញមញ្ញនានត្តំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ បញ្ចវិធេ គាមេ យោ ‘‘បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ (បារា. ៩២) វុត្តោ, សោ ន កត្ថចិ វិនយបិដកេ ឧបយោគំ គតោ, កេវលំ អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសតោ អបរោ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ គាមូបចារោ នាមាតិ ទីបនត្ថំ វុត្តោ. បរិក្ខិត្តស្សបិ ចេ គាមស្ស ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ កប្បិយភូមិសមានោ ឧបចារោតិ វុត្តោ, បគេវ អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបោកាសតោ ឯកោ. សោ បន បាកដត្តា ច អជ្ឈោកាសត្តា ច ឱក្កមន្តស្ស អាបត្តិំ ករោតិ ឋបេត្វា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិំ. ភិក្ខុនិយោ ហិ តស្មិំ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតេ គាមូបចារេ វសន្តី អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ, គាមំ បវិសន្តី គាមន្តរាបត្តិញ្ច. តាសញ្ហិ ឋិតដ្ឋានំ អរញ្ញសង្ខ្យំ គច្ឆតិ ‘‘តាវទេវ ឆាយា មេតព្ពា…បេ… តស្សា តយោ ច និស្សយេ, អដ្ឋ ច អករណីយានិ អាចិក្ខេយ្យាថា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣០) វចនតោ. អរញ្ញប្បដិសំយុត្តានំ សិក្ខាបទានំ, វិកាលេគាមប្បវេសនសិក្ខាបទស្ស (បាចិ. ៥០៨) ច ភិក្ខុនីនំ អសាធារណត្តា ច អន្តរារាមភិក្ខុនុបស្សយប្បដិក្កមនាទីនំ កប្បិយភូមិភាវវចនតោ ច ‘‘ឯកា គណម្ហា ឱហីយេយ្យាតិ អគាមកេ អរញ្ញេ ទុតិយិកាយ ភិក្ខុនិយា ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា វិជហន្តិយា អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិអាទិសិក្ខាបទបញ្ញត្តិតោ (បាចិ. ៦៩២) ច ភិក្ខុនិក្ខន្ធកនយឯន វា យស្មា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារតោ បដ្ឋាយ នីយតិ, តត្ថ អន្តរឃរេ និក្ខិត្តចីវរេ សតិ ចតុរង្គសមោធានេន ភិក្ខូ វសន្តិ, តស្មា សគាមកំ នាម ហោតិ.

អវិប្បវាសសីមាយ ឯកំ នាម ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនិយា អរញ្ញេ វត្ថព្ពំ, យា វសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣១) វចនតោ ភិក្ខុនីនំ អរញ្ញវាសោ នាម នត្ថីតិ សិទ្ធំ. តាយ ហិ អរញ្ញេ ភិក្ខុនុបស្សយេ សតិ អន្តោអាវាសេបិ ទុតិយិកាយ ទស្សនសវនូបចារំ វិជហន្តិយា អាបត្តិ. តស្មា អវិប្បវាសសីមាធិការេ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ យំ ឋានំ ឋបិតំ, តត្ថេវ ភិក្ខុនុបស្សយោបិ កប្បតិ, ន តតោ បរំ.

តាសញ្ច អវិប្បវាសសីមាកម្មវាចាយំ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ វចនំ នត្ថីតិ កត្វា តេស្វេវ គាមគាមូបចារេសុ ផរតិ. តតោ បរំ ទុតិយេសុ លេឌ្ឌុបាតាទីសុ តាសំ អកប្បិយភូមិកត្តា ន សមានសំវាសកសីមា អរញ្ញេ ផរតិ ភិក្ខូនំ គាមគាមូបចារំ វិយ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនិយា ឋបេត្វា គាមន្តរាបត្តិ’’ន្តិ.

ឯវំ តាវ បញ្ចវិធំ គាមភេទំ, អរញ្ញភេទញ្ច ញត្វា ឥទានិ ‘‘អត្ថិ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ លភតី’’តិអាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យោ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អមនុស្សោ នាម យោ សព្ពសោ វា មនុស្សានំ អភាវេន យក្ខបរិគ្គហភូតោ’’តិ វុត្តោ, សោ គាមោ ន គាមបរិហារំ កត្ថចិ សិក្ខាបទេ លភតិ. យញ្ហិ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ, ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៤; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥០) វុត្តំ. យោ បន បដិរាជចោរាទីហិ វិលុត្តត្តា, កេវលំ ភយេន វា ឆឌ្ឌិតោ សឃរោវ អន្តរហិតគាមភូតោ, សោ ‘‘គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ១៨៣) វុត្តបាចិត្តិយំ ជនេតិ, វិកាលេ គាមប្បវេសនំ, សេខិយេ ចត្តារិ ជនេតីតិ វេទិតព្ពា. យោ បន គាមោ យតោ វា មនុស្សា កេនចិទេវ ករណីយេន បុនបិ អាគន្តុកាមា ឯវ អបក្កន្តាតិ វុត្តោ, អមនុស្សោ សោ បកតិគាមសទិសោវ.

អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញបរិហារំ កត្ថចិ លភតីតិ ឯត្ថ ‘‘អជ្ឈោកាសោ ឯកូបចារោ នាម អគាមកេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា ឯកូបចារោ, តតោ បរំ នានូបចារោ’’តិ (បារា. ៤៩៤) ឯត្ថ យ្វាយំ នានូបចារោតិ វុត្តោ, តំ វេទិតព្ពំ. យោ បន បរិក្ខិត្តស្ស ឯកលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតោ គាមូបចារនាមកោ គាមោ, យោ វា សត្ថោ នាតិរេកចាតុមាសនិវិដ្ឋោ, សោ អត្ថិ គាមោ ន គាមកិច្ចំ ករោតិ. ន ហិ តំ ឋានំ ឱក្កមន្តោ គាមប្បវេសនាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. យំ បន គាមសីមាយ បរិយាបន្នំ មនុស្សានំ វលញ្ជនដ្ឋានភូតំ អរញ្ញំ, តំ អត្ថិ អរញ្ញំ ន អរញ្ញកិច្ចំ ករោតិ នាម. ន ហិ តត្ថ អារញ្ញកសីមា លព្ភតីតិ. ឯត្តាវតា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឥមិស្សា អនុបញ្ញត្តិយា លក្ខណានុបញ្ញត្តិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ.

‘‘គោនិសាទិនិវិដ្ឋោបិ គាមោ’’តិ ឯត្ថ សចេ តស្ស គាមស្ស គាមខេត្តបរិច្ឆេទោ អត្ថិ, សព្ពោបិ ឯកោ គាមោ. នោ ចេ, ឧបចារេន វា បរិក្ខេបេន វា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. សចេ គាមខេត្តេ សតិ កានិចិ តានិ ឃរានិ អញ្ញមញ្ញឧបចារប្បហោនកំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា ទូរេ ទូរេ កតានិ ហោន្តិ, វិកាលេ គាមប្បវេសេ ឧបចារោវ បមាណំ. អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តេសុ សេខិយេសុ, ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តីសុ ច ឃរានំ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បមាណំ, ឧបោសថាទិកម្មានំ គាមខេត្តំ បមាណំ, អារញ្ញកសេនាសនស្ស អាសន្នឃរស្ស ទុតិយលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយ បញ្ចធនុសតន្តរតា បមាណន្តិ ឯវំ នោ បដិភានន្តិ អាចរិយា.

‘‘យម្បិ ឯកស្មិំយេវ គាមខេត្តេ ឯកំ បទេសំ ‘អយម្បិ វិសុំគាមោ ហោតូ’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតិ, សោបិ វិសុំគាមសីមា ហោតិយេវា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) អដ្ឋកថាវចនតោ តំ បវិសន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិ ហោតិ ឯវ. សចេ តត្ថ វិហារោ វា ទេវកុលំ វា សភា វា គេហំ វា នត្ថិ, កេវលំ វត្ថុមត្តកមេវ ហោតិ, គាមោតិ វិនយកម្មំ សព្ពំ តត្ថ កប្បតិ. ‘‘អមនុស្សោ គាមោ’’តិ ហិ វុត្តំ. តញ្ច ឋានំ ឥតរស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបព្ភន្តរេ វា ឧបចារព្ភន្តរេ វា ហោតិ, វិកាលេ គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆិត្វាវ គន្តព្ពំ. នោ ចេ, អរញ្ញំ វិយ យថាសុខំ គន្តព្ពំ. តត្ថ ចេ អារាមោ វា តិត្ថិយសេយ្យាទីសុ អញ្ញតរោវា ហោតិ, លទ្ធកប្បមេវ. ភិក្ខុនុបស្សយោ ចេ ហោតិ, គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តិយា ភិក្ខុនិយា គាមន្តរាបត្តិ បរិហរិតព្ពា. ‘‘អរញ្ញំ នាម ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ (បារា. ៩២) ឯត្ថ បរិក្ខេបេ សតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទំ គាមមេវ ឋបេត្វា អវសេសំ តស្ស ឧបចារំ, តតោ បរញ្ច អរញ្ញំ នាម, បរិក្ខេបេ អសតិ យថាវុត្តបរិច្ឆេទំ គាមូបចារមេវ ឋបេត្វា តតោ បរំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សតិ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តលក្ខណេ អគាមកេ អរញ្ញេ គណម្ហាឱហីយនាបត្តិ, តត្ថ អវិប្បវាសសីមាយ ផរណំ វិកាលេ គាមប្បវេសនាបត្តិយា អនាបត្តីតិ ឯវមាទិវិនយវិធិ សមេតិ, អញ្ញថា ន សមេតិ.

‘‘ឋបេត្វា គាមូបចារំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តេ គាមូបចារតោ បរោ អរញ្ញន្តិ សិទ្ធេ ‘‘ឋបេត្វា គាម’’ន្តិ វិសេសត្ថោ ន ទិស្សតិ, គាមស្ស បន អរញ្ញភាវប្បសង្គភយា វុត្តន្តិ ចេ? ន, គាមូបចារស្ស អភាវប្បសង្គតោ. សតិ ហិ គាមេ គាមូបចារោ ហោតិ, សោ ច តវ មតេន អរញ្ញភូតោ. កុតោ ទានិ គាមូបចារោ. គាមូបចារោបិ ចេ អរញ្ញសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, បរោវ គាមោតិ កត្វា ន យុត្តំ គាមស្ស អរញ្ញភាវប្បសង្គតោ ច. តស្មា ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ ឯត្ថ គាមូបចារោបិ ‘‘គាមោ’’ ត្វេវ សង្គហិតោ. តស្មា គាមស្ស អរញ្ញភាវប្បសង្គោ ន យុជ្ជតិ. យទិ ឯវំ ‘‘ឋបេត្វា គាមំ អវសេសំ អរញ្ញំ នាមា’’តិ ឯត្តកំ វត្តព្ពន្តិ ចេ? ន, អរញ្ញស្ស បរិច្ឆេទជាននប្បសង្គតោ. តថា ហិ វុត្តោ ‘‘អរញ្ញបរិច្ឆេទោ ន បញ្ញាយតី’’តិ នោ លទ្ធិ. គាមូបចារបរិយន្តោ ហិ ឥធ គាមោ នាម. យទិ ឯវំ ‘‘គាមស្ស ច អរញ្ញស្ស ច បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វត្តព្ពំ, ‘‘អរញ្ញស្ស បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ កិមត្ថំ វុត្តន្តិ ចេ? វុច្ចតេ – អដ្ឋកថាចរិយេន បឋមគាមូបចារំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថ’’ន្តិ សព្ពសិក្ខាបទេ ហិ ពាហិរឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ គាមូបចារំ អរញ្ញំ នាម. គាមបរិច្ឆេទវចនេ បយោជនំ បនេត្ថ នត្ថិ បរិក្ខេបេនេវ បាកដភូតត្តា. ទុតិយគាមូបចារោវ គាមស្ស បរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តោ បរិក្ខេបភាវេន អបាកដត្តា. តត្ថ បឋមគាមូបចារោ ចេ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តោ, តត្ថ ន វត្តព្ពោ. ‘‘និក្ខមិត្វា ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ សន្តេ សុព្យត្តតរំ អរញ្ញបរិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតិ, មិច្ឆាគាហោ ច ន ហោតិ.

‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ហិ វុត្តេ អយំ គាមូបចារោវ អរញ្ញំ គាមូបចារស្ស វិភង្គត្តា. យទិ អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អវុត្តកមេវ, អរញ្ញតោ បរន្តិ ច មិច្ឆាគាហោ ហោតីតិ ចេ, ននុ វុត្តំ ‘‘បឋមមេវ ឥទំ បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារនិយមនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ? អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កិញ្ចាបិ ‘‘គាមូបចារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ, ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោតិ បន ឯវំ វចនប្បយោជនំ. អបរិក្ខិត្តស្ស ច គាមស្ស យ្វាយំ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោ’’តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តស្ស និយមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ បញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អរញ្ញំ នាមា’’តិ បទំ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ ឧទ្ធរណស្ស កតត្តា. តត្ថ ‘‘គាមូបចារោ នាមា’’តិ មាតិកាយំ អវិជ្ជមានំ បទំ ឧទ្ធរន្តោ តយោ អត្ថវសេ ទស្សេតិ. សេយ្យថិទំ – អរញ្ញបរិច្ឆេទទស្សនមេកោ អត្ថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារេន សទ្ធិំ បរិច្ឆេទទស្សនមេកោ, ន កេវលំ អបរិក្ខិត្តស្សយេវ ឧបចារោ វិនយាធិការេ សប្បយោជនោ ទស្សិតព្ពោ, និប្បយោជនោបិ បរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ ឥមិនា បរិយាយេន លព្ភតីតិ អនុសង្គប្បយោជនមេកោ អត្ថោបិ វេទិតព្ពោ.

‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ ឥទំ ភគវា តយោ អត្ថវសេ បដិច្ច អភាសិ. សេយ្យថិទំ – អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិច្ឆេទទស្សនមេកោ, អវិប្បវាសសីមាធិការេ អយមេវ គាមូបចារោតិ ទស្សនមេកោ, តត្ថ ឋិតស្ស ទុតិយោ លេឌ្ឌុបាតោ សព្ពត្ថ គាមប្បដិសំយុត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សកិច្ចកោ ឧបចារោតិ ទស្សនមេកោតិ ឯវំ ភគវា អត្តនោ ទេសនាវិលាសប្បត្តិយា ឯកេកបទុទ្ធារណេន តយោ អត្ថវសេ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពំ.

តថា អវិប្បវាសសីមាកម្មវាចាយ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថាបិ បរិក្ខេបេ សតិ គាមំ ឋបេត្វា, អសតិ គាមូបចារំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. បរិក្ខិត្តស្ស, អបរិក្ខិត្តស្ស ច មជ្ឈេ អារាមេ អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកាលេ អយំ នយោ អតិវិយ យុជ្ជតិ. ឧភយបរិវជ្ជនតោ បុព្ពេ វុត្តនយេន វា ឧភយត្ថ ឧភយំ លព្ភតេវ. ‘‘អន្តរារាមេសុ បន អាចិណ្ណកប្បា ភិក្ខូ អវិប្បវាសសីមំ សម្មន្នន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ‘‘អន្តរឃរប្បដិសំយុត្តានំ សេខិយានំ អន្តរារាមេសុ អសម្ភវតោ អន្តរារាមោ ន គាមសង្ខំ គច្ឆតិ, តស្មា តត្ថបិ អវិប្បវាសសីមា រុហតេវា’’តិ ឯកេ. តេ ភិក្ខូ ទុតិយស្ស គាមូបចារស្ស គាមសង្ខាសភាវតោ តាសំ ឥមាយ ទុតិយាយ អវិប្បវាសកម្មវាចាយ អភាវំ ទស្សេត្វា បដិក្ខិបិតព្ពា. អជ្ឈារាមោ បន គាមោបិ សមានោ តិត្ថិយសេយ្យាទិ វិយ កប្បិយភូមីតិ វេទិតព្ពោ.

អាបត្តិយា បរិច្ឆេទំ, តថានាបត្តិយាបិ ច;

ទស្សេតុំ គាមសម្ពន្ធ-សិក្ខាបទវិភាវនេ.

គាមគាមូបចារា ទ្វេ, ទស្សិតា ឥធ តាទិនា;

សីមា សីមូបចារា តុ, អនេកន្តាតិ នុទ្ធដា.

ឧបចារា ច ទ្វេ ហោន្តិ, ពាហិរព្ភន្តរព្ពសា;

បរិក្ខិត្តាបរិក្ខិត្ត-ភេទា ចេ ចតុរោ សិយុំ.

អយញ្ហិ ឧបចារសទ្ទោ វិនយបិដកេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អគិលានេនបិ អារាមេ អារាមូបចារេ ឆត្តំ ធារេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧០) ឯវមាទីសុ ពាហិរេ ឧបចារេ ទិស្សតិ. ពាហិរោ ឧបចារោ នាម បរិក្ខេបតោ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ វា ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ. ‘‘អជ្ឈារាមោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អារាមស្ស អន្តោអារាមោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ. អជ្ឈាវសថោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស អាវសថស្ស អន្តោអាវសថោ, អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៥០៦) បន ឧបចារសទ្ទោ អព្ភន្តរេ ឧបចារេ ទិស្សតិ. អព្ភន្តរោ ឧបចារោ ច នាម បរិក្ខេបោ, បរិក្ខេបារហដ្ឋានញ្ច ហោតិ. ឥធ បន បរិក្ខេបោ ‘‘អជ្ឈារាមោ, អជ្ឈាវសថោ’’តិ វា ន វុច្ចតិ, អន្តោ ឯវ អារាមោ, អាវសថោតិ វា. តេសុ ពាហិរព្ភន្តរភេទភិន្នេសុ ទ្វីសុ ឧបចារេសុ អវិប្បវាសសីមាធិការេ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) ឯត្ថ គាមូបចារោ នាម អព្ភន្តរូបចារោ អធិប្បេតោ, ន ពាហិរោ. ភិក្ខុនិយា អរញ្ញសញ្ញិតតាយ តស្ស ពាហិរស្ស, តស្សា គាមន្តរាបត្តិយា ឋានភូតត្តា ច អព្ភន្តរឧបចារស្សាតិ ឥទមេត្ថ ការណទ្វយំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ឥធ អទិន្នាទានបារាជិកវិភង្គេយេវ បឋមោ គាមូបចារោ ទស្សិតោ, សោ ពាហិរោ, ទុតិយោ អព្ភន្តរោតិ វេទិតព្ពោ. បឋមេន ច អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ទុតិយលេឌ្ឌុបាតសង្ខាតោ ពាហិរោ ឧបចារោ, ទុតិយេន ច បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស បរិក្ខេបតោ ពាហិរសង្ខាតោ អព្ភន្តរោ ឧបចារោ លេសេន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ចត្តារោបិ ឧបចារា ឥធ ភគវតា ទេសនាវិលាសប្បត្តេន ទេសនាលីលាយ ទស្សិតា ហោន្តីតិ អយំ នយោ សុដ្ឋុ លក្ខេត្វា អាចរិយេហិ សម្មន្តយិត្វា យថានុរូបំ តត្ថ យោជេតព្ពោ. ឥតរថា –

អសម្ពុធំ ពុទ្ធមហានុភាវំ;

ធម្មស្ស គម្ភីរនយត្តតញ្ច;

យោ វណ្ណយេ នំ វិនយំ អវិញ្ញូ;

សោ ទុទ្ទសោ សាសននាសហេតុ.

បាឡិំ តទត្ថញ្ច អសម្ពុធញ្ហិ;

នាសេតិ យោ អដ្ឋកថានយញ្ច;

អនិច្ឆយំ និច្ឆយតោ បរេហិ;

គាមោតិ តេយេវ បុរក្ខតោ សោ.

អនុក្កមេនេវ មហាជនេន;

បុរក្ខតោ បណ្ឌិតមានិ ភិក្ខុ;

អបណ្ឌិតានំ វិមតិំ អកត្វា;

អាចរិយលីលំ បុរតោ ករោតិ.

តត្ថ ហិ បាឡិយំ ‘‘គាមស្ស ឧបចារោ គាមូបចារោ, គាមសង្ខាតោ ឧបចារោ គាមូបចារោ នាមា’’តិ ឧទ្ធរិត្វា គាមស្ស ឧបចារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ (បារា. ៩២) វត្វា បុន គាមសង្ខាតំ ឧបចារំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឃរូបចារេ ឋិតស្ស មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ វុត្តំ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វិកាលេ គាមប្បវេសនគាមន្តរអអប្បវាសសម្មុតិអាទីសុ បរិក្ខេបារហដ្ឋានមេវ គាមូបចារន្តិ វុត្តន្តិ លិខិតំ.

អត្ថតោ ឯកន្តិ ឯត្ថ សង្ខាសទ្ទំ សង្ខាតសទ្ទេន សមានយតិ. ‘‘អាទិយេយ្យា’’តិ ឥទំ បញ្ចវីសតិយា អវហារានំ សាធារណបទំ. ឋានាចាវនវសេន ច ខីលាទីនិ សង្កាមេត្វា ខេត្តាទិគ្គហណវសេន ចាតិ អត្ថោ. ឋានាចាវនេ យថា សាមិកស្ស ធុរនិក្ខេបាទិំ អនោលោកេត្វាវ អាបត្តិ, តថា ឥហាបីតិ គហេតព្ពា.

‘‘អសុកំ នាម ភណ្ឌំ អវហរិស្សាមី’’តិ សព្ពេសំ ឯកាសយត្តា ‘‘ឯកេនាបី’’តិ វុត្តំ. យទិ អាណត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា, សំវិធាវហារោ នាម ឯកោ អវហារោ បរិហាយិតព្ពោ.

ឱកាសបរិកប្បេ ឋានាចាវនាយ គហិតម្បិ ឱកាសបរិកប្បិតត្តា រក្ខតិ. ឱកាសាតិក្កមោវ បមាណំ បុព្ពេ អសុទ្ធចិត្តេន គហិតត្តា. ឥទានិ សុទ្ធចិត្តេន គហិតេបិ ហោតិ ឯវាតិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ឯត្ថ បន វិនិច្ឆយោ សមន្តបាសាទិកំ ឱលោកេត្វា គហេតព្ពោ.

ឧទ្ធារោ នត្ថីតិ ឋានាចាវនំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

ឧទ្ធតមត្តេ អវហារោ សកលស្ស បយោគស្ស និដ្ឋាបិតត្តា, ន អត្ថសាធកវសេន. ឧទ្ធារេយេវ រក្ខតីតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន បាតនេ ន រក្ខតីតិ អត្ថេ សិទ្ធេបិ អត្ថសាធកវសេន អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ ឧទ្ធរិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

‘‘បថព្យារាជបទេសរាជាទយោ ពហូ, តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘រាជានោ’តិ ពហុវចនំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ. កិញ្ចាបិ ពហុវចនំ កតំ, ឥទំ បន ឯកំ ពិម្ពិសារមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. រាជានោតិ កិញ្ចិ អនិទ្ទិសិត្វា សាធារណវសេន កិញ្ចាបិ វុត្តំ, ឥទំ បន ពិម្ពិសារមេវាតិ.

បុព្ពប្បយោគេតិ ឯត្ថ គមនកាលេ មគ្គសោធនាធិករណេ អបាចិត្តិយខេត្តេ ទុក្កដំ, លតាច្ឆេទនាទីសុ បាចិត្តិយមេវ. គន្ត្វា បន កុម្ភិមត្ថកេ ជាតលតាទិច្ឆេទនេ សហបយោគត្តា ទុក្កដំ. ‘‘ឯកភណ្ឌេ ឯវំ ភារិយមិទំ, ‘ត្វម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហ, អហម្បិ ឯកបស្សំ គណ្ហាមី’តិ សំវិទហិត្វា ឧភយេសំ បយោគេន ឋានាចាវនេ កតេ កាយវាចាចិត្តេហិ សមុដ្ឋាតិ. អញ្ញថា សាហត្ថិកំ វា អាណត្តិកស្ស អង្គំ ន ហោតិ, អាណត្តិកំ វា សាហត្ថិកស្សាតិ វុត្តលក្ខណេន វិរុជ្ឈតី’’តិ វិនយគណ្ឋិបទេ លិខិតំ. បិ-សទ្ទោ បនេត្ថ តត្ថេវ លិខិតោ.

កាយវាចាសមុដ្ឋានំ, យស្សា អាបត្តិយា សិយា;

តត្រ វាចង្គំ ចិត្តំវ, កម្មំ នស្សា វិធីយតិ.

កិរិយាកិរិយាទិកំ យញ្ចេ, យម្បិ កម្មត្តយំ ភវេ;

ន យុត្តំ តំ វិរុទ្ធត្តា, កម្មមេកំវ យុជ្ជតីតិ. (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៣១ បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា);

ទុតិយបារាជិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយបារាជិកវណ្ណនា

យថា ញាតបរិញ្ញា ធម្មានំ សភាវជាននមេវ ‘‘ឥទំ រូបំ, អយំ វេទនា’’តិ, តីរណបរិញ្ញា បន ធម្មសភាវេន សទ្ធិំ អនិច្ចាទិវសេន បវត្តមានំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វា’’តិអាទិ, ឯវមិធ សទ្ធិំ ចេតេត្វា ឯកត្តេនាបិ បាណាតិបាតាភាវា ‘‘ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ‘‘មនុស្សវិគ្គហ’’ន្តិ វុត្តត្តា គព្ភសេយ្យកានំ វសេន សព្ពសុខុមអត្តភាវតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘កលលតោ បដ្ឋាយា’’តិ អាហ. ឯត្ថ ជីវិតា វោរោបេន្តោ បច្ចុប្បន្នតោ វិយោជេតិ. តត្ថ ខណបច្ចុប្បន្នំ ន សក្កា វោរោបេតុំ, សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា សក្កា. កថំ? តស្មិញ្ហិ ឧបក្កមេ កតេ លទ្ធូបក្កមំ ជីវិតទសកំ និរុជ្ឈមានំ ទុព្ពលស្ស បរិហីនវេគស្ស បច្ចយោ ហោតិ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ យថា ទ្វេ តយោ ជវនវារេ ជវិត្វា និរុជ្ឈតិ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច តទនុរូបំ កត្វា និរុជ្ឈតិ, តថា បច្ចយោ ហោតិ. តតោ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ វា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ អបត្វា អន្តរាវ និរុជ្ឈតិ. ឯវំ តទុភយម្បិ វោរោបេតុំ សក្កា. តស្មា បច្ចុប្បន្នំ វិយោជេតិ.

‘‘ឥមស្ស បនត្ថស្សា’’តិ វោហារវសេន វុត្តមត្ថំ បរមត្ថវសេន អាវិភាវត្ថំ ‘‘បាណោ វេទិតព្ពោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កាយវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ បយុជ្ជតីតិ បយោគោ, កោ សោ? សរីរេ សត្ថាទីនំ គមនំ បហរណន្តិ កាយវចីវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ បរសរីរេ សត្ថបាតនំ. ទូរេ ឋិតន្តិ ទូរេ វា តិដ្ឋតុ, សមីបេ វា. ហត្ថតោ មុត្តេន បហារោ និស្សគ្គិយោ. តត្ថាតិ និស្សគ្គិយប្បយោគេ. យោ កោចិ មរតូតិ ឯត្ថ មហាជនសមូហេ ន សក្កា. យស្សូបរិ សរោ បតតិ, តស្សេវ ជីវិតមរណំ កាតុំ, ន យស្ស កស្សចិ ជីវិតមរណំ. អាណាបនន្តិ វចីវិញ្ញត្តិសហិតាយ ចេតនាយ អធិប្បេតត្ថសាធនំ. តេនេវ ‘‘សាវេតុកាមោ ន សាវេតី’’តិ (បារា. ៥៤) វុត្តំ. អាណត្តិនិយាមកាតិ អាណត្តិកប្បយោគសាធិកា. ឯតេសុ ហិ អវិរជ្ឈិតេសុ ឯវ អាណត្តិបយោគោ ហោតិ, ន អញ្ញថា.

រូបូបហារោតិ ឯត្ថ –

‘‘មមាលាភេន ឯសិត្ថី, មរតូ’’តិ សមីបគោ;