២. កោសិយវគ្គោ

១. កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៤២. ទុតិយស្ស បឋមេ បាឡិយំ កោសិយការកេតិ កោសការកបាណានំ កោសតោ និព្ពត្តត្តា កោសិយេន សុត្តេន វត្ថាទិំ ករោន្តេ. សង្ឃាតន្តិ វិនាសំ.

៥៤៤. ‘‘អវាយិម’’ន្តិ វុត្តត្តា វាយិត្វា ករណេ អនាបត្តិ. មិស្សេត្វាតិ ឯឡកលោមេហិ មិស្សេត្វា. បដិលាភេនាតិ បរិនិដ្ឋានេន ‘‘បរិយោសាបេតិ, និស្សគ្គិយ’’ន្តិ (បារា. ៥៤៥) វុត្តត្តា, កោសិយមិស្សកតា, អត្តនោ អត្ថាយ សន្ថតស្ស ករណការាបនំ, បដិលាភោ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កោសិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥៤៧-៥៥២. ទុតិយញ្ច តតិយញ្ច ឧត្តានមេវ. តត្ថ បន ឱទាតាទិមិស្សកសញ្ញាយ សុទ្ធកាឡកានញ្ញេវ សន្ថតស្ស ករណវសេន ចេត្ថ ទ្វេភាគតោ អធិកេសុ សុទ្ធកាឡកេសុ អនធិកសញ្ញាយ សន្ថតស្ស ករណវសេន ច អចិត្តកតា វេទិតព្ពា.

៤. ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៥៧. ចតុត្ថេ ហទ ករីសុស្សគ្គេ, មិហ សេចនេតិ ធាតុអត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘វច្ចម្បិ បស្សាវម្បិ ករោន្តី’’តិ. ឩនកឆព្ពស្សេសុ អតិរេកឆព្ពស្សសង្កិតាទិវសេនេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា.

ឆព្ពស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៦៥. បញ្ចមេ តត្ថ សន្ទិស្សិស្សតីតិ សកាយ កតិកាយ អយុត្តការិតាវសេន វិញ្ញូហិ សន្ទិស្សិស្សតីតិ អត្ថោ. អរញ្ញកង្គាទីនិ តីណិ បាឡិយំ សេនាសនាទិបច្ចយត្តយស្ស អាទិអង្គវសេន វុត្តានិ, សេសានិបិ តេ សមាទិយិំសុ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ.

៥៦៦. បិហយន្តាតិ បត្ថយន្តា. សន្ថតស្ស អវាយិមត្តា, សេនាសនបរិក្ខារត្តា ច ចីវរតា, អធិដ្ឋាតព្ពតា ច នត្ថីតិ អាហ ‘‘ចតុត្ថចីវរសញ្ញិតាយា’’តិ, វិបល្លាសសញ្ញាយាតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ឥទំ និសីទនសន្ថតំ នាម នវសុ ចីវរេសុ និសីទនចីវរមេវ, នាញ្ញំ. និសីទនសិក្ខាបទេបិ (បាចិ. ៥៣១ អាទយោ) ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ វិយ ‘និសីទនំ នាម សទសំ វុច្ចតី’តិ ច អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘សន្ថតសទិសំ សន្ថរិត្វា ឯកស្មិំ អន្តេ សុគតវិទត្ថិយា វិទត្ថិមត្តេ បទេសេ ទ្វីសុ ឋានេសុ ផាលេត្វា តិស្សោ ទសា ករីយន្តិ, តាហិ ទសាហិ សទសំ នាម វុច្ចតី’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៥៣១) ច វុត្តត្តា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ឥធ បមាណនិយមស្ស អវុត្តត្តា, សន្ថតស្ស ច អវាយិមចីវរត្តា, អធិដ្ឋានុបគត្តាភាវា អដ្ឋកថាយំ អវុត្តត្តា ច. និសីទនចីវរំ បន ឆន្នំ ចីវរានំ ខណ្ឌបិលោតិកានិ បមាណយុត្តមេវ សន្ថរិត្វា សន្ថតំ វិយ ករោន្តិ. តេនេវ ‘‘សន្ថតសទិស’’ន្តិ សទិសគ្គហណំ កតំ, តស្មា តទេវ ចីវរំ អធិដ្ឋានុបគញ្ច, ន ឥទន្តិ គហេតព្ពំ.

៥៦៧. សុគតវិទត្ថិកំ អនាទាយ អាទិយន្តិសញ្ញាយ, សុគតវិទត្ថិឩនេ អនូនន្តិសញ្ញាយ ច វសេនេត្ថ អចិត្តកតា វេទិតព្ពា. វិតានាទីនញ្ញេវ អត្ថាយ ករណេ អនាបត្តិវចនតោ និបជ្ជនត្ថាយ ករោតោបិ អាបត្តិ ឯវ. បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតីតិ កោសិយេសុ សុទ្ធកាឡកានញ្ច វត្ថូនំ អកប្បិយត្តា វុត្តំ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘អញ្ញេន កតំ បដិលភិត្វា បរិភុញ្ជតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៥៤៥, ៥៥០) តត្ថ តត្ថ វុត្តំ, ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ចតុត្ថេ អញ្ញស្សត្ថាយ ករណេបិ អនាបត្តិ, បញ្ចមេ តត្ថ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និស្សដ្ឋទានវចនតោ បន គហណេ ទោសោ នត្ថិ, បរិភុញ្ជនេ ច វិជដេត្វា កប្បិយវសេន កតេ ន ទោសោ.

និសីទនសន្ថតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៧២. ឆដ្ឋេ បាឡិយំ ‘‘អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នស្សា’’តិ ឥទំ វត្ថុវសេន វុត្តំ. និវាសដ្ឋានេ លទ្ធានិបិ តិយោជនតោ បរំ ហរិតុំ ន វដ្ដតិ ឯវ. អសន្តេ ហារកេតិ អនុរូបតោ វុត្តំ. សន្តេបិ ហារកេ ហរតោ នត្ថិ ទោសោ. អាបត្តិយេវាតិ អនាណត្តេន ហដត្តា. បក្ខទ្វយស្សបិ ការណមាហ ‘‘សឧស្សាហត្តា’’តិ, អនុបរតគមនិច្ឆត្តាតិ អត្ថោ. សុទ្ធចិត្តបក្ខស្សេវ ការណមាហ ‘‘អចិត្តកត្តា’’តិ. ន សមេតីតិ ‘‘អនាបត្តិ, អញ្ញំ ហរាបេតី’’តិ ឯត្តកស្សេវ បរិហរណេ វុត្តត្តា. អគច្ឆន្តេតិ ឋិតេ. ហេដ្ឋាតិ ភូមិយា.

៥៧៥. តំ ហរន្តស្សាតិ បឋមំ បដិលាភដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ តិយោជនតោ ឧទ្ធំ ហរន្តស្សាតិ អត្ថោ. តថា ហរន្តស្ស ហិ ចោរេហិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទិន្នដ្ឋានតោ តិយោជនំ ហរិតុំ វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘មាតិកាដ្ឋកថាយំ អង្គេសុ ‘បឋមប្បដិលាភោ’តិ វុត្តត្តា ទុតិយបដិលាភដ្ឋានតោ តិយោជនាតិក្កមេបិ អនាបត្តី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ទុតិយបដិលាភស្សាបិ បដិលាភដ្ឋានេ បវិសនតោ វាសត្ថាយ គមនដ្ឋានតោ បុន គមនេ វិយ. កាយពន្ធនាទីនន្តិ ទ្វិបដលកាយពន្ធនាទីនំ អន្តរេ បក្ខិត្តំ បសិព្ពកេ បក្ខិត្តសទិសំ, ន កតភណ្ឌន្តិ វុត្តំ, តថា និធានមុខន្តិ. អកតភណ្ឌតា, បឋមប្បដិលាភោ, តិយោជនាតិក្កមនំ, អាហរណបច្ចាហរណំ, អវាសាធិប្បាយតាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.

ឯឡកលោមសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨១. សត្តមេ បាឡិយំ អនាបត្តិវារេ អបរិភុត្តំ កតភណ្ឌំ ធោវាបេតីតិ ឯត្ថ បរិភុត្តស្ស កម្ពលាទិកតភណ្ឌស្ស ធោវាបនំ បុរាណចីវរធោវាបនសិក្ខាបទេន អាបត្តិករន្តិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘អបរិភុត្តំ កតភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឯឡកលោមធោវាបនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៣-៤. អដ្ឋមេ សុវណ្ណមយកហាបណេន កហាបណោបិ រជតេ ឯវ សង្គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘សោវណ្ណមយោ វា’’តិ. រូបិយមយោ វាតិ រជតេន រូបំ សមុដ្ឋបេត្វា កតកហាបណោ. បាកតិកោ នាម ឯតរហិ បកតិកហាបណោ.

ឥច្ចេតំ សព្ពម្បីតិ សិក្ខាបទេន, វិភង្គេន ច វុត្តំ សព្ពម្បិ និទស្សេតិ. តស្ស ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថូតិ ឥមិនាវ សម្ពន្ធោ, ន បន អនន្តរេន ‘‘រជត’’ន្តិ បទេន. ឥទានិ តំ ចតុព្ពិធំ និស្សគ្គិយវត្ថុំ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘រជត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា រជតមាសកោវ វុត្តោ, ន កេវលំ រជតំ, តថាបិ សិក្ខាបទេ ‘‘ជាតរូបរជត’’ន្តិ បទេនេវ វុត្តន្តិ តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘រជត’’ន្តិ ឥទំ វិសុំ វុត្តំ. បទភាជនេ បន មាតិកាបទេនេវ សិទ្ធត្តា តំ អវត្វា តេន សហ សង្គយ្ហមានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘រជតំ នាម កហាបណោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ជាតរូបមាសកោតិ សុវណ្ណមយកហាបណោ. វុត្តប្បភេទោតិ ‘‘រូបិយមយោ វា បាកតិកោ វា’’តិអាទិនា វុត្តប្បភេទោ. បដោវ បដកោ, វត្ថំ. ទុក្កដមេវាតិ បដិគ្គាហកស្សេវ បដិគ្គហណបច្ចយា ទុក្កដំ, បរិភោគេ បន បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតានំ ធញ្ញវិរហិតមុត្តាទីនំ ការណា ឧប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ សព្ពេសម្បិ ទុក្កដមេវ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញម្បិ បញ្ចសហធម្មិកេហិ បដិគ្គហិតំ មុត្តាទិខេត្តាទិ វិយ សព្ពេសម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, កេវលំ សង្ឃិកភូមិយំ កប្បិយវោហារេន ច ឧប្បន្នស្ស ធញ្ញស្ស វិចារណមេវ សន្ធាយ ‘តស្សេវេតំ អកប្បិយ’ន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

ឯកោ សតំ វា សហស្សំ វាតិអាទិ រូបិយេ ហេដ្ឋិមកោដិយា បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន ‘‘ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពមេវា’’តិ ទស្សេតុំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ វុត្តេ ឧគ្គណ្ហាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥធ និក្ខិបាហីតិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. កប្បិយញ្ច…បេ… ហោតីតិ យស្មា អសាទិតត្តា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយា វដ្ដន្តិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ សតិ តតោ ឧប្បន្នម្បិ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិត’’ន្តិ ឥមិនា ចេតាបិតំ ចេ, នត្ថិ បរិភោគូបាយោ ឧគ្គហេត្វា អនិស្សដ្ឋរូបិយេន ចេតាបិតត្តា. ឦទិសញ្ហិ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជនំ កត្វាវ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា និស្សគ្គិយវត្ថុំ បដិគ្គហេត្វាបិ ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃេ និស្សដ្ឋំ កប្បិយការកេហិ និស្សដ្ឋរូបិយំ បរិវត្តេត្វា អានីតកប្បិយភណ្ឌសទិសំ ហោតិ, តស្មា វិនាវ ឧបាយំ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ បត្តចតុក្កាទិកថាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) ន សមេតិ. តត្ថ រូបិយេន បរិវត្តិតបត្តស្ស អបរិភោគោវ ទស្សិតោ, ន និស្សជ្ជនវិធានន្តិ. ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ កប្បិយការកេហិ វឌ្ឍិយា បយោជនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកប្បិយន្តិ តេន វត្ថុនា គហិតត្តា វុត្តំ.

៥៨៥. ‘‘បតិតោកាសំ អសមន្នាហរន្តេនា’’តិ ឥទំ និរបេក្ខភាវទស្សនបរន្តិ វេទិតព្ពំ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ បរិយាយាទិនា អភូតារោចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេយ្យបរិភោគោតិ បច្ចយសាមិនា ភគវតា អននុញ្ញាតត្តា វុត្តំ. ឥណបរិភោគោតិ ភគវតា អនុញ្ញាតម្បិ កត្តព្ពំ អកត្វា បរិភុញ្ជនតោ វុត្តំ, តេន ច បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វិបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរិភោគេ. បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ យោជនា. ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘‘ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្ត’’ន្តិអាទិនាបិ អតីតបច្ចវេក្ខណា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ ឧទកបតនដ្ឋានតោ អន្តោបវេសនេសុ, និសីទនសយនេសុ ច. សតិបច្ចយតា វដ្ដតីតិ បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច បច្ចវេក្ខណាសតិ អវស្សំ លទ្ធព្ពាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘សតិបច្ចយតា បច្ចយេ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស ការណេ សតី’’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ, តេសម្បិ បច្ចយេ សតីតិ បច្ចយសព្ភាវសល្លក្ខណេ សតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បច្ចយសព្ភាវមត្តេន សីលស្ស អសុជ្ឈនតោ. ‘‘បរិភោគេ អករោន្តស្សេវ អាបត្តី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ភេទោ ទស្សិតោ, ន បច្ចយសន្និស្ស្សិសីលស្ស, តស្ស អតីតបច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈនតោ. ឯតស្មិំ, បន សេសបច្ចយេសុ ច ឥណបរិភោគាទិវចនេន បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្សេវ ភេទោតិ ឯវមិមេសំ នានាករណំ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ វិសុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ទេសនាទីហិ, សោធីយតីតិ វា សុទ្ធិ, ចតុព្ពិធសីលំ. តេនាហ ‘‘ទេសនាយ សុជ្ឈនតោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ទេសនាគ្គហណេន វុដ្ឋានម្បិ ឆិន្នមូលានំ អភិក្ខុតាបដិញ្ញាបិ សង្គហិតា. ឆិន្នមូលានម្បិ ហិ បារាជិកាបត្តិវុដ្ឋានេន ហេដ្ឋា បរិរក្ខិតំ ភិក្ខុសីលំ វិសុទ្ធំ នាម ហោតិ, តេន តេសំ មគ្គបដិលាភោបិ សម្បជ្ជតិ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. សត្តន្នំ សេក្ខានន្តិ ឯត្ថ កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ សង្គហិតា តេសំ អាណណ្យបរិភោគស្ស ទាយជ្ជបរិភោគេ សង្គហិតត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មទាយាទសុត្តន្តិ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៩) បវត្តំ សុត្តំ. តត្ថ មា មេ អាមិសទាយាទាតិ ឯវំ មេ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ តថា វុត្តត្ថសាធកំ ហោតិ.

លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោតិ ធម្មាមិសវសេន មិស្សភាវោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថី’’តិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុ អាសង្កា នាម ន កាតព្ពា, ទិដ្ឋសុតាទិការណេ សតិ ឯវ កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សចេ ន ឱរមតីតិ អគតិគមនេន ធម្មាមិសបរិភោគតោ ន ឱរមតិ. ‘‘អាបត្តិ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ អលជ្ជីនំ ធម្មេន ឧប្បន្នបច្ចយំ, ធម្មកម្មញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. តេសម្បិ ហិ កុលទូសនាទិសមុប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ, វគ្គកម្មាទិំ ករោន្តានញ្ច អាបត្តិ ឯវ.

‘‘ធម្មិយាធម្មិយបរិភោគោ បច្ចយវសេន វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ហេដ្ឋា លជ្ជិបរិភោគោ បច្ចយវសេន ច ឯកកម្មាទិវសេន ច វុត្តោ ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ចោទកចុទិតកភាវេ ឋិតា ទ្វេ អលជ្ជិនោ ធម្មបរិភោគម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) វុត្តា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ ធម្មាមិសបរិភោគេ វិរោធាភាវា. លជ្ជីនមេវ ហិ អលជ្ជិនា សហ តទុភយបរិភោគា ន វដ្ដន្តីតិ.

ធម្មបរិភោគោតិ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ’’តិអាទិនា (បារា. ៥៥, ៩២, ១៧២) វុត្តសំវាសោ ចេវ និស្សយគ្គហណទានាទិកោ សព្ពោ និរាមិសបរិភោគោ ច វេទិតព្ពោ. ‘‘ន សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា លជ្ជិនោ អលជ្ជិបគ្គហេ អាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឥតរោបីតិ លជ្ជីបិ. តស្សាបិ អត្តានំ បគ្គណ្ហន្តស្ស អលជ្ជិនោ, ឥមិនា ច លជ្ជិនោ វណ្ណភណនាទិលាភំ បដិច្ច អាមិសគរុកតាយ វា គេហសិតបេមេន វា តំ អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហន្តោ លជ្ជី សាសនំ អន្តរធាបេតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ គហដ្ឋាទីសុ ឧបត្ថម្ភិតោ អលជ្ជី ពលំ លភិត្វា បេសលេ អភិភវិត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ ករោតីតិ.

‘‘ធម្មបរិភោគោបិ តត្ថ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា អាមិសបរិភោគតោ ធម្មបរិភោគោវ គរុកោ, តស្មា អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អលជ្ជុស្សន្នតាយ សាសនេ ឱសក្កន្តេ, លជ្ជីសុ ច អប្បហោន្តេសុ អលជ្ជិម្បិ បកតត្តំ គណបូរកំ គហេត្វា ឧបសម្បទាទិករណេន ចេវ កេចិ អលជ្ជិនោ ធម្មាមិសបរិភោគេន សង្គហេត្វា សេសាលជ្ជិគណស្ស និគ្គហេន ច សាសនំ បគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ ឯវ.

កេចិ បន ‘‘កោដិយំ ឋិតោ គន្ថោតិ វុត្តត្តា គន្ថបរិយាបុណនមេវ ធម្មបរិភោគោ, ន ឯកកម្មាទិ. តស្មា អលជ្ជីហិបិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឯកកម្មាទីសុ ពហូសុ ធម្មបរិភោគេសុ អលជ្ជិនាបិ សទ្ធិំ កត្តព្ពាវត្ថាយុត្តំ ធម្មបរិភោគំ ទស្សេតុំ ឥធ និទស្សនវសេន គន្ថស្សេវ សមុទ្ធដត្តា. ន ហិ ឯកកម្មាទិកោ វិធិ ធម្មបរិភោគោ ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ អនាមិសត្តា ធម្មាមិសេសុ អបរិយាបន្នស្ស កស្សចិ អភាវា. តេនេវ អដ្ឋសាលិនិយំ ធម្មបដិសន្ធារកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥១)‘‘កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ, ធម្មោ វាចេតព្ពោ…បេ… អព្ភានវុដ្ឋានមានត្តបរិវាសា ទាតព្ពា, បព្ពជ្ជារហោ បព្ពាជេតព្ពោ, ឧបសម្បទារហោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អយំ ធម្មបដិសន្ធារោ នាមា’’តិ ឯវំ សង្ឃកម្មាទិបិ ធម្មកោដ្ឋាសេ ទស្សិតំ. តេសុ បន ធម្មកោដ្ឋាសេសុ យំ គណបូរណាទិវសេន អលជ្ជិនោ អបេក្ខិត្វា ឧបោសថាទិ វា តេសំ សន្តិកា ធម្មុគ្គហណនិស្សយគ្គហណាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ចេវ បរិភោគោ ចាតិ ធម្មបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, ឯតំ តថារូបបច្ចយំ វិនា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ករោន្តស្ស អលជ្ជិបរិភោគោ ច ហោតិ ទុក្កដញ្ច. យំ បន អលជ្ជិសតំ អនបេក្ខិត្វា តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មំ វា បរិវាសាទិឧបការកម្មំ វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ឯវ, នោ បរិភោគោ. ឯតំ អនុរូបានំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាមិសទានំ វិយ អាបត្តិ នត្ថិ. និស្សយទានម្បិ តេរសសម្មុតិទានាទិ ច វត្តបដិវត្តសាទិយនាទិបរិភោគស្សាបិ ហេតុត្តា ន វដ្ដតិ.

យោ បន មហាអលជ្ជី ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុ សាសនំ ករោតិ, តស្ស សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ឧបសម្បទាទិឧបការកម្មម្បិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ ច កាតុំ ន វដ្ដតិ, អាបត្តិ ឯវ ហោតិ, និគ្គហកម្មមេវ កាតព្ពំ. តេនេវ អលជ្ជិបគ្គហោបិ បដិក្ខិត្តោ. ធម្មាមិសបរិភោគវិវជ្ជនេនាបិ ហិ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ អធិប្បេតោ, សោ ច បេសលានំ ផាសុវិហារសទ្ធម្មដ្ឋិតិវិនយានុគ្គហាទិអត្ថាយ ឯតទត្ថត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា. តស្មា យំ យំ ទុម្មង្កូនំ ឧបត្ថម្ភាយ បេសលានំ អផាសុវិហារាយ សទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, តំ សព្ពម្បិ បរិភោគោ វា ហោតុ អបរិភោគោ វា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ករោន្តា សាសនំ អន្តរធាបេន្តិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ. ធម្មាមិសបរិភោគេសុ ចេត្ថ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោ ឯវ បេសលានំ អផាសុវិហារសទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, ន តថា អាមិសបរិភោគោ. ន ហិ អលជ្ជីនំ បច្ចយបរិភោគមត្តេន បេសលានំ អផាសុវិហារាទិ ហោតិ, យថាវុត្តធម្មបរិភោគេន បន ហោតិ, តប្បរិវជ្ជនេន ច ផាសុវិហារាទយោ. តថា ហិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមា អលជ្ជិបុគ្គលា ឧបោសថាទីសុ បវិដ្ឋា ‘‘តុម្ហេ កាយទ្វារេ, វចីទ្វារេ ច វីតិក្កមំ ករោថា’’តិអាទិនា ភិក្ខូហិ វត្តព្ពា ហោន្តិ, យថា វិនយញ្ច អតិដ្ឋន្តា សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន សុដ្ឋុ និគ្គហេតព្ពា, តថា អកត្វា តេហិ សហ សំវសន្តាបិ អលជ្ជិនោវ ហោន្តិ ‘‘ឯកោបិ អលជ្ជី អលជ្ជិសតម្បិ ករោតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥). យទិ ហិ តេ ឯវំ ន និគ្គហិតា សិយុំ, សង្ឃេ កលហាទិំ វឌ្ឍេត្វា ឧបោសថាទិសាមគ្គីកម្មបដិពាហនាទិនា បេសលានំ អផាសុំ កត្វា កមេន តេ ទេវទត្តវជ្ជិបុត្តកាទយោ វិយ បរិសំ វឌ្ឍេត្វា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ធម្មតោ វិនយតោ ទីបេន្តា សង្ឃភេទាទិម្បិ កត្វា នចិរស្សេវ សាសនំ អន្តរធាបេយ្យុំ, តេសុ បន សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបាយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ…បេ… ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៣៩).

តស្មា ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោវ អាមិសបរិភោគតោបិ អតិវិយ អលជ្ជិវិវេកេន កាតព្ពោ, អាបត្តិករោ ច សទ្ធម្មបរិហានិហេតុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តីតិ ឯវំ អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ សង្ឃកម្មាករណស្ស អដ្ឋកថាយំ បកាសិតត្តាបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ, តថា បរិវត្តលិង្គស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខុនុបស្សយំ គច្ឆន្តស្ស បដិបត្តិកថាយំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតិ…បេ… អលជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, សង្គហំ បន ករោន្តិ, តាបិ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ លព្ភតី’’តិ ឯវំ អលជ្ជិនីសុ ទុតិយិកាគហណាទីសុ សំវាសាបត្តិបរិហារាយ នទីបារគមនាទិគរុកាបត្តិដ្ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា តតោបិ អលជ្ជិសំវាសាបត្តិ ឯវ សទ្ធម្មបរិហានិហេតុតោ គរុកតរាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ លហុកាបត្តិដ្ឋានំ, អនាបត្តិដ្ឋានំ វា បរិហរិតុំ គរុកាបត្តិដ្ឋានវីតិក្កមំ អាចរិយា អនុជានន្តិ, តថា អសំវាសបទស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេហិបិ លជ្ជិបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខាតា នាម. ឯត្ថ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តិ, ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតិ, តស្មា តានិ សព្ពានិបិ គហេត្វា ឯសោ សំវាសោ នាមា’’តិ ឯវំ លជ្ជីហេវ ឯកកម្មាទិសំវាសោ វដ្ដតីតិ បកាសិតោ.

យទិ ឯវំ, កស្មា អសំវាសិកេសុ អលជ្ជី ន គណិតោតិ? នាយំ វិរោធោ, យេ គណបូរកេ កត្វា កតំ កម្មំ កុប្បតិ, តេសំ បារាជិកាទិអបកតត្តានញ្ញេវ អសំវាសិកត្តេ គហិតត្តា. អលជ្ជិនោ បន បកតត្តភូតាបិ សន្តិ, តេ ចេ គណបូរណា ហុត្វា កម្មំ សាធេន្តិ, កេវលំ កត្វា អគតិគមនេន ករោន្តានំ អាបត្តិករា ហោន្តិ សភាគាបត្តិអាបន្នា វិយ អញ្ញមញ្ញំ. យស្មា អលជ្ជិតញ្ច លជ្ជិតញ្ច បុថុជ្ជនានំ ចិត្តក្ខណបដិពទ្ធំ, ន សព្ពកាលិកំ. សញ្ចិច្ច ហិ វីតិក្កមចិត្តេ ឧប្បន្នេ អលជ្ជិនោ ‘‘ន បុន ឦទិសំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន លជ្ជិនោ ច ហោន្តិ, តេសុ ច យេ បេសលេហិ ឱវទិយមានាបិ ន ឱរមន្តិ, បុនប្បុនំ វីតិក្កមន្តិ, តេ ឯវ អសំវសិតព្ពា, ន ឥតរេ លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តត្តា. តស្មាបិ អលជ្ជិនោ អសំវាសិកេសុ អគណេត្វា តប្បរិវជ្ជនត្ថំ សោធេត្វាវ ឧបោសថាទិករណំ អនុញ្ញាតំ. តថា ហិ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថករណស្ស អយុត្តតា បកាសិតា, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ សោ អាវិករេយ្យ…បេ… ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) ឯវំ អលជ្ជិម្បិ លជ្ជិធម្មេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧបោសថករណប្បការោ ច វុត្តោ, ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា…បេ… បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ’’តិ (បារា. ៤៤២, ៤៥៨, ៦៦២; បាចិ. ៥៥១, ៥៧៥, ៦៥៥) ច បារិសុទ្ធិឧបោសថេ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ ភន្តេ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ឯវំ ឧបោសថំ ករោន្តានំ បរិសុទ្ធតា ច បកាសិតា, វចនមត្តេន អនោរមន្តានញ្ច ឧបោសថបវអារណដ្ឋបនវិធិ ច វុត្តា, សព្ពថា លជ្ជិធម្មំ អនោក្កមន្តេហិ សំវាសស្ស អយុត្តតាយ និស្សយទានគ្គហណបដិក្ខេបោ, តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មករណញ្ច ឧក្ខេបនីយកម្មករណេន សានុវត្តកបរិសស្ស អលជ្ជិស្ស អសំវាសិកត្តបាបនវិធិ ច វុត្តា. តស្មា យថាវុត្តេហិ សុត្តនយេហិ, អដ្ឋកថាវចនេហិ ច បកតត្តេហិបិ អបកតត្តេហិបិ សព្ពេហិ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិសំវាសោ ន វដ្ដតិ, ករោន្តានំ អាបត្តិ ឯវ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហត្ថាយេវ សព្ពសិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តត្តាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ ទុតិយសង្គីតិយំ បកតត្តាបិ អលជ្ជិនោ វជ្ជិបុត្តកា យសត្ថេរាទីហិ មហន្តេន វាយាមេន សង្ឃតោ វិយោជិតា. ន ហិ តេសុ បារាជិកាទិអសំវាសិកា អត្ថិ តេហិ ទីបិតានំ ទសន្នំ វត្ថូនំ (ចូឡវ. ៤៥២) លហុកាបត្តិវិសយត្តា.

តស្ស បន សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ. ខរបត្តន្តិ ខរសង្ខាតំ សុវណ្ណបតិរូបកំ វត្ថុ. ទាយកេហិ អសតិយា ទិន្នំ រូបិយំ តេហិ បុន សកសញ្ញាយ គណ្ហន្តេ អទាតុំ, និស្សគ្គិយវត្ថុំ គណ្ហាហីតិ ទាតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តវ ចោឡកំ បស្សាហី’’តិ. ឯវំ វត្វាបិ បន នដ្ឋវត្ថុស្មិំ វិយ និស្សជ្ជិតព្ពាភាវេបិ អាបត្តិ ទេសេតព្ពាវ. អសតិយាបិ ហិ តំ វត្ថុំ វត្ថាទិនា សហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥទំ ទេមី’’តិ ទិន្នំ, តទា បរិច្ចាគសព្ភាវតោ ទានមេវ ហោតិ ‘‘អប្បគ្ឃំ ទស្សាមី’’តិ មហគ្ឃស្ស ទានេ វិយ. បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ច អសតិយា ទិយ្យមានត្តេ ញាតេបិ អទិន្នាទានំ ន ហោតិ ទាយកេហិ ទិន្នត្តា, តស្មា រូបិយំ និស្សគ្គិយមេវ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ឦទិសំ នាម ន ហោតិ, តេនេវ ចេត្ថ ‘តវ ចោឡកំ បស្សា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ នោ នក្ខមតិ, វីមំសិតព្ពំ.

៥៨៦. ឯកបរិច្ឆេទានីតិ សិយា កិរិយត្តំ, សិយា អកិរិយត្តញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

រូបិយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៨៧. នវមេ ជាតរូបាទិចតុព្ពិធនិស្សគ្គិយវត្ថុ ឥធ រូបិយគ្គហណេនេវ គហិតន្តិ អាហ ‘‘ជាតរូបរជតបរិវត្តន’’ន្តិ. បដិគ្គហិតបរិវត្តនេតិ កប្បិយវោហារេន, អកប្បិយវោហារេន វា បដិគ្គហិតស្ស រូបិយស្ស បរិវត្តនេ.

៥៨៩. បាឡិយំ ឃនកតន្តិ ឥដ្ឋកាទិ. រូបិយំ នាម សត្ថុវណ្ណោតិអាទីសុ កិញ្ចាបិ កេវលំ រជតំ ន គហិតំ, តថាបិ រូបិយបទេនេវ តំ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សុទ្ធោ រូបិយសំវោហារោ ឯវ វុត្តោតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិអាទិម្ហិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមាតិ បាឋសេសោ.

៥៩១. បាឡិយំ រូបិយេ រូបិយសញ្ញីតិ អត្តនា ទិយ្យមានំ សកសន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបិយំ ចេតាបេតីតិ បរសន្តកំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តត្ថ អរូបិយ-សទ្ទេន ទុក្កដវត្ថុម្បិ សង្គណ្ហាតិ. បច្ឆិមេ បន តិកេ ‘‘អរូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមស្មិញ្ច តិកេ អរូបិយ-សទ្ទេន កប្បិយវត្ថុយេវ គហិតំ, ន មុត្តាទិទុក្កដវត្ថុ អន្តេ ‘‘បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ វុត្តត្តា. កិញ្ចាបិ ទុក្កដវត្ថុ ន គហិតំ, តថាបិ ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ, កប្បិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុញ្ច បរិវត្តយតោ ទុក្កដំ, នយតោ សិទ្ធមេវ ហោតិ. តញ្ច ទុក្កដវត្ថុម្ហិ តថសញ្ញាយ វា អតថសញ្ញាយ វា វិមតិយា វា បរិវត្តេន្តស្សបិ ហោតិយេវ អចិត្តកត្តា ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស. បញ្ចន្នំ សហាតិ បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សហ.

ឥទានិ ‘‘និស្សគ្គិយវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុំ វា’’តិអាទិនា វុត្តស្ស អត្ថស្ស បាឡិយំ សរូបេន អនាគតត្តេបិ នយតោ លព្ភមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ អយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យស្មា រូបិយេន បរិវត្តិតំ អរូបិយំ និស្សដ្ឋម្បិ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយត្តា និស្សគ្គិយមេវ ន ហោតិ និស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពស្សេវ និស្សជ្ជិតព្ពតោ, កេវលំ បន ឥទំ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយមេវ បរិវត្តកេន ទេសេតព្ពំ, តស្មា ‘‘រូបិយេ រូបិយសញ្ញី អរូបិយំ ចេតាបេតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទិ តិកោ ភគវតា ន វុត្តោ, តីសុបិ បទេសុ បរិវត្តិយមានស្ស អរូបិយត្តេន និស្សគ្គិយវចនាយោគា រូបិយស្សេវ និស្សជ្ជិតព្ពតោ. រូបិយស្សេវ ហិ និស្សដ្ឋស្ស អារាមិកាទីហិ បដិបជ្ជនវិធិ បាឡិយំ ទស្សិតោ, ន អរូបិយស្ស. តស្មា បាចិត្តិយមត្តសម្ភវទស្សនត្ថមេវ បនេត្ថ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អវុត្តោបិ អយំ…បេ… តិកោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, ន បន តស្ស វត្ថុនោ និស្សគ្គិយតាទស្សនត្ថំ. តេនេវ បត្តចតុក្កេ ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយំ កាតុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ. អត្តនោ វា ហីតិអាទិ ទុតិយតិកានុលោមេនេវ តតិយត្តិកស្ស សិជ្ឈនប្បការំ សមត្ថេតុំ វុត្តំ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យស្មា ហិ យថា អត្តនោ អរូបិយេន បរស្ស រូបិយំ ចេតាបេន្តស្ស ឯកស្មិំ អន្តេ រូបិយសម្ភវតោ ‘‘រូបិយសំវោហារោ កតោ ឯវ ហោតី’’តិ ទុតិយត្តិកោ វុត្តោ, ឯវំ អត្តនោ រូបិយេន បរស្ស អរូបិយំ ចេតាបេន្តស្សាបិ ហោតីតិ តតិយោ តិកោ វត្តព្ពោ ភវេយ្យ, សោ បន ទុតិយត្តិកេនេវ ឯកតោ រូបិយបក្ខសាមញ្ញេន សិជ្ឈតីតិ បាឡិយំ ន វុត្តោតិ. តត្ថ ឯកន្តេន រូបិយបក្ខេតិ ឯកេន អន្តេន រូបិយបក្ខេ, ‘‘ឯកតោ រូបិយបក្ខេ’’តិ វា បាឋោ.

ឥទានិ ទុតិយត្តិកេ អរូបិយបទស្ស អត្ថភូតេសុ ទុក្កដវត្ថុកប្បិយវត្ថូសុ ទុក្កដវត្ថុនា រូបិយាទិបរិវត្តនេ អាបត្តិភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុក្កដវត្ថុនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទុក្កដវត្ថុនា ទុក្កដវត្ថុន្តិអាទិ បន ទុក្កដវត្ថុនា បរិវត្តនប្បសង្គេ បាឡិយំ អវុត្តស្សាបិ អត្ថស្ស នយតោ លព្ភមានតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ឥមិនាតិ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេន, តេន ច ទុក្កដស្ស អចិត្តកតម្បិ ទស្សេតិ. អញ្ញត្រ សហធម្មិកេហីតិ ‘‘បញ្ចន្នំ សហ អនាបត្តី’’តិ វចនតោ វុត្តំ, តេនាបិ កយវិក្កយសិក្ខាបទស្ស កប្បិយវត្ថុនិស្សិតតំ ឯវ សាធេតិ. ឥមំ…បេ… រូបិយចេតាបនញ្ច សន្ធាយ វុត្តន្តិ បកតេន សម្ពន្ធោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. តត្ថាតិ កយវិក្កយសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៩៣).

ឯវំ ទុក្កដវត្ថុនា រូបិយាទិបរិវត្តនេ អាបត្តិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កប្បិយវត្ថុនាបិ ទស្សេតុំ ‘‘កប្បិយវត្ថុនា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តេនេវាតិ កប្បិយវត្ថុនា ឯវ. ‘‘រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. មុត្តាទិទុក្កដវត្ថុម្បិ ឧគ្គហេត្វា ការិតម្បិ បញ្ចន្នម្បិ ន វដ្ដតិ ឯវ. សមុដ្ឋាបេតីតិ សយំ គន្ត្វា, ‘‘ឥមំ កហាបណាទិំ កម្មការានំ ទត្វា ពីជំ សមុដ្ឋាបេហី’’តិ ឯវំ អញ្ញំ អាណាបេត្វា វា សមុដ្ឋាបេតិ. មហាអកប្បិយោតិ អត្តនាវ ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសិតត្តា អញ្ញស្ស មូលសាមិកស្ស អភាវតោ វុត្តំ. សោ ហិ ចោរេហិ អច្ឆិន្នោបិ បុន លទ្ធោ ជានន្តស្ស កស្សចិបិ ន វដ្ដតិ. យទិ ហិ វដ្ដេយ្យ, តឡាកាទីសុ វិយ អច្ឆិន្នោ វដ្ដតីតិ អាចរិយា វទេយ្យុំ. ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេនាតិ សង្ឃេ និស្សជ្ជនេន, ចោរាទិអច្ឆិន្ទនាទិនា ច កប្បិយំ កាតុំ ន សក្កា, ឥទញ្ច តេន រូបេន ឋិតំ, តម្មូលិកេន វត្ថុមុត្តាទិរូបេន ឋិតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ទុក្កដវត្ថុម្បិ ហិ តម្មូលិកកប្បិយវត្ថុញ្ច ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន តេន រូបេន កប្បិយំ កាតុំ. យទិ បន សោ ភិក្ខុ តេន កប្បិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុនា បុន រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, តំ រូបិយំ និស្សជ្ជាបេត្វា អញ្ញេសំ កប្បិយំ កាតុម្បិ សក្កា ភវេយ្យាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បត្តំ កិណាតីតិ ឯត្ថ ‘‘ឥមិនា កហាបណាទិនា កម្មារកុលតោ បត្តំ កិណិត្វា ឯហី’’តិ អារាមិកាទីហិ កិណាបនម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ រាជសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯត្តកេហិ កហាបណេហិ សាដកេ អាហរ, ឯត្តកេហិ យាគុអាទីនិ សម្បាទេហីតិ វទតិ, យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) វុត្តំ. ឥមិនា បន វចនេន យំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទំ ‘‘អនាណត្តិក’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ន សមេតិ. ន កេវលញ្ច ឥមិនា, បាឡិយាបិ តំ ន សមេតិ. បាឡិយញ្ហិ និស្សដ្ឋរូបិយេន អារាមិកាទីហិ សប្បិយាទិំ បរិវត្តាបេតុំ ‘‘សោ វត្តព្ពោ ‘អាវុសោ, ឥមំ ជានាហី’តិ. សចេ សោ ភណតិ ‘ឥមិនា កិំ អាហរីយតូ’តិ, ន វត្តព្ពោ ‘ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’តិ. កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពំ ‘សប្បិ វា’’’តិអាទិនា រូបិយសំវោហារំ បរិមោចេត្វាវ វុត្តំ. ‘‘ឥមិនា រូបិយេន កិំ អាហរីយតូ’’តិ បុច្ឆន្តោ ‘‘ឥមំ អាហរា’’តិ វុត្តេបិ អធិការតោ ‘‘ឥមិនា រូបិយេន ឥមំ អាហរា’’តិ ភិក្ខូហិ អាណត្តោ ឯវ ហោតីតិ តំ រូបិយសំវោហារំ បរិវជ្ជេតុំ ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’’’តិ បដិក្ខេបោ កតោ, អនាបត្តិវារេបិ ‘‘កប្បិយការកស្ស អាចិក្ខតី’’តិ ន វុត្តំ. កយវិក្កយសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៩៥) បន តថា វុត្តំ, តស្មា ឥទំ សាណត្តិកំ កយវិក្កយមេវ អនាណត្តិកន្តិ គហេតព្ពំ.

មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តាតិ យេន ឧគ្គហិតមូលេន បត្តោ កីតោ, តស្ស មូលស្ស សង្ឃមជ្ឈេ អនិស្សដ្ឋត្តា, ឯតេន រូបិយមេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ, ន តម្មូលិកំ អរូបិយន្តិ ទស្សេតិ. យទិ ហិ តេន រូបិយេន អញ្ញំ រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, តំ រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទេ អាគតនយេនេវ និស្សជ្ជាបេត្វា សេសេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពំ ភវេយ្យាតិ. ‘‘មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិ ឥមិនា មូលស្ស គិហិសន្តកត្តំ, តេនេវ បត្តស្ស រូបិយសំវោហារានុប្បន្នតញ្ច ទស្សេតិ. បញ្ចសហធម្មិកសន្តកេនេវ ហិ រូបិយសំវោហារទោសោ. តត្ថ ច អត្តនោ សន្តកេ បាចិត្តិយំ, ឥតរត្ថ ទុក្កដំ.

និស្សជ្ជីតិ ទានវសេន វុត្តំ, ន វិនយកម្មវសេន. តេនេវ ‘‘សប្បិស្ស បូរេត្វា’’តិ វុត្តំ. យំ អត្តនោ ធនេន បរិវត្តេតិ, តស្ស វា ធនស្ស រូបិយភាវោ, បរិវត្តនបរិវត្តាបនេសុ អញ្ញតរភាវោ ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ.

រូបិយសំវោហារសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៩៣-៥. ទសមេ បាឡិយំ ជានាហីតិ ឥទានេវ ឧបធារេហិ, ឥទំ បច្ឆា ឆឌ្ឌេតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ. ឥមិនាតិ ភិក្ខុនា ទិយ្យមានំ វុត្តំ. ឥមន្តិ បរេន បដិទិយ្យមានំ. សេសញាតកេសុ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតសម្ភវតោ តទភាវដ្ឋានម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘មាតរំ បន បិតរំ វា’’តិ វុត្តំ. ន សក្កា តំ បដិក្ខិបិតុន្តិ ឯត្ថ យថា រូបិយំ ភតកានំ ទត្វា អស្សាមិកភូមិយំ អយោពីជសមុដ្ឋាបនេ ភតិយា ខណន្តានំ សន្តិកា គហិតភណ្ឌកភាវេបិ បាចិត្តិយំ ហោតិ, ឯវមិធាបីតិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. យញ្ហិ អស្សាមិកភូមិំ ខណិត្វា សមុដ្ឋាបិតំ អយោពីជំ, តំ ភតកានំ សន្តកំ នាម ហោតិ, តទត្ថញ្ច តេសំ រូបិយំ ទេន្តស្ស រូបិយសំវោហារោវ ហោតិ អកប្បិយវោហារេន រជនច្ឆល្លិអាទីនំ អាហរាបនេ កយវិក្កយោ វិយ, តាទិសម្បិ បរភណ្ឌំ ឥធ វត្ថធោវនាទីសុ នត្ថិ, តស្មា អដ្ឋកថាបមាណេនេវេត្ថ បាចិត្តិយំ គហេតព្ពំ.

៥៩៧. បុញ្ញំ ភវិស្សតីតិ ទេតីតិ ឯត្ថ សចេ ភិក្ខុ អត្តនោ ភណ្ឌស្ស អប្បគ្ឃតំ ញត្វាបិ អកថេត្វា ‘‘ឥទានេវ ឧបបរិក្ខិត្វា គណ្ហ, មា បច្ឆា វិប្បដិសារី ហោហី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ច អត្តនោ ទិយ្យមានស្ស មហគ្ឃតំ អជានន្តោ ‘‘ឩនំ វា អធិកំ វា តុម្ហាកមេវា’’តិ ទត្វា គច្ឆតិ, ភិក្ខុស្ស អនាបត្តិ ឧបនន្ទស្ស វិយ បរិព្ពាជកវត្ថុគ្គហណេ. វិប្បដិសារិស្ស បុន សកសញ្ញាយ អាគតស្ស យំ អធិកំ គហិតំ, តំ ទាតព្ពំ. យេន យំ បរិវត្តេតិ, តេសំ ឧភិន្នំ កប្បិយវត្ថុតា, អសហធម្មិកតា, កយវិក្កយាបជ្ជនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

កយវិក្កយសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ កោសិយវគ្គោ ទុតិយោ.