៣. បត្តវគ្គោ
១. បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦០២. តតិយវគ្គស្ស បឋមេ អឌ្ឍតេរសបលាតិ មាគធិកាយ មានតុលាយ អឌ្ឍតេរសបលបរិមិតំ ឧទកំ គណ្ហន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, តថា បរិមិតំ យវមាសាទិំ គណ្ហន្តិំ សន្ធាយាតិ កេចិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន ‘‘បកតិចតុមុដ្ឋិកំ កុឌុវំ, ចតុកុឌុវំ នាឡិ, តាយ នាឡិយា សោឡស នាឡិយោ ទោណំ, តំ បន មគធនាឡិយា ទ្វាទស នាឡិយោ ហោន្តីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ទមិឡនាឡីតិ បុរាណនាឡិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ច ចតុមុដ្ឋិកេហិ កុឌុវេហិ អដ្ឋ កុឌុវា, តាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ មគធនាឡិំ គណ្ហាតិ. បុរាណា បន ‘‘សីហឡនាឡិ តិស្សោ នាឡិយោ គណ្ហាតី’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន មគធនាឡិ ឥទានិ បវត្តមានាយ ចតុកុឌុវាយ ទមិឡនាឡិយា ចតុនាឡិកា ហោតិ, តតោ មគធនាឡិតោ ឧបឌ្ឍញ្ច បុរាណទមិឡនាឡិសង្ខាតំ បត្ថំ នាម ហោតិ, ឯតេន ច ‘‘ឱមកោ នាម បត្តោ បត្ថោទនំ គណ្ហាតី’’តិ បាឡិវចនញ្ច សមេតិ, លោកិយេហិបិ –
‘‘លោកិយំ មគធញ្ចេតិ, បត្ថទ្វយមុទាហដំ;
លោកិយំ សោឡសបលំ, មាគធំ ទិគុណំ មត’’ន្តិ. –
ឯវំ លោកេ នាឡិយា មគធនាឡិ ទិគុណាតិ ទស្សិតា, ឯវញ្ច គយ្ហមានេ ឱមកបត្តស្ស ច យាបនមត្តោទនគាហិកា ច សិទ្ធា ហោតិ. ន ហិ សក្កា អដ្ឋកុឌុវតោ ឩនោទនគាហិនា បត្តេន អថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បរិយេសិត្វា យាបេតុំ. តេនេវ វេរញ្ជកណ្ឌដ្ឋកថាយំ ‘‘បត្ថោ នាម នាឡិមត្តំ ហោតិ ឯកស្ស បុរិសស្ស អលំ យាបនាយ. វុត្តម្បិ ហេតំ ‘បត្ថោទនោ នាលមយំ ទុវិន្ន’’’ន្តិ (ជា. ២.២១.១៩២) វុត្តំ, ‘‘ឯកេកស្ស ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ បហោតី’’តិ ច អាគហំ, តស្មា ឥធ វុត្តនយានុសារេនេវ គហេតព្ពំ.
អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ ឯត្ថ ‘‘ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនតោ ចតុត្ថភាគោ’’តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៧) ព្រហ្មាយុសុត្តដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អាលោបស្ស ចតុត្ថភាគមេវ ព្យញ្ជនំ អនុរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱទនគតិកានេវាតិ ឱទនស្ស អន្តោ ឯវ បវិសនសីលានិ សិយុំ, អត្តនោ ឱកាសំ ន គវេសន្តីតិ អត្ថោ. នាមមត្តេតិ ‘‘មជ្ឈិមោ បត្តោ មជ្ឈិមោមកោ’’តិអាទិនាមមត្តេ.
៦០៧-៨. ឯវំ បយោគេ បយោគេតិ បរិយោសានាលោបជ្ឈោហរណបយោគេ បយោគេ, អាលោបេ អាលោបេតិ អត្ថោ. កត្វាតិ បាកបរិយោសានំ កត្វា. បចិត្វា ឋបេស្សាមីតិ កាឡវណ្ណបាកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឆិទ្ទន្តិ មុខវដ្ដិតោ ទ្វង្គុលស្ស ហេដ្ឋាឆិទ្ទំ វុត្តំ. សេសំ បឋមកថិនេ វុត្តនយមេវ.
បត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
២. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦០៩-៦១៣. ទុតិយេ បាឡិយំ អហំ បត្តេន តេ ភិក្ខូ សន្តបេស្សាមីតិ សេសោ. ‘‘អបត្តោ’’តិ ឥមិនា អធិដ្ឋានវិជហនម្បិ ទស្សេតិ. បញ្ចពន្ធនេបិ បត្តេ អបរិបុណ្ណបាកេ បត្តេ វិយ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ. ‘‘តិបុបដ្ដកេន វា’’តិ វុត្តត្តា តម្ពលោហាទីហិ កប្បិយលោហេហិ អយោបត្តស្ស ឆិទ្ទំ ឆាទេតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ‘‘លោហមណ្ឌលកេនា’’តិ វុត្តំ. ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អកាឡវណ្ណម្បិ កប្បិយបត្តំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អាបត្តិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អធិដ្ឋានុបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៣. ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦១៨-៦២១. តតិយេ បាឡិយំ បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរេន ‘‘ន ខោ, មហារាជ, ភគវតា អារាមិកោ អនុញ្ញាតោ’’តិ បឋមំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អារាមិក’’ន្តិ បុគ្គលានម្បិ អារាមិកនាមេន ទាសគ្គហណេ អនុញ្ញាតេ ឯវ អារាមិកានំ គហិតត្តា ខេត្តវត្ថាទីនិ កប្បិយវោហារេនបិ បុគ្គលានំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, តថា អននុញ្ញាតត្តាតិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) ហិ បដិក្ខិត្តេសុ ឯកស្សេវ បុគ្គលិកវសេន គហណេ អនុញ្ញាតេ ឥតរីតរានំ តថា ន គហេតព្ពតា សិទ្ធាវ ហោតិ. យញ្ច បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរេន ទាយកកុលស្ស ទារិកាយ សុវណ្ណមាលាវសេន តិណណ្ឌុបកស្ស និម្មានំ, តំ ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិ (បារា. ១៥៩) វចនតោ កុលសង្គហាទិ ន ហោតីតិ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, កេចិ បន ‘‘ខីណាសវានំ លាភិច្ឆាយ អភាវតោ កុលសង្គហេបិ អាជីវកោបោ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ខីណាសវានម្បិ អាជីវវិបត្តិហេតូនំ បិណ្ឌបាតាទីនំ បរិវជ្ជេតព្ពតោ. វុត្តញ្ហិ ធម្មសេនាបតិនា ‘‘នេវ ភិន្ទេយ្យមាជីវំ, ចជមានោបិ ជីវិត’’ន្តិ (មិ. ប. ៦.១.៥). ភគវតា ច ‘‘គាថាភិគីតំ មេ អភោជនីយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ (សុ. និ. ៨១, ៤៨៤; មិ. ប. ៤.៥.៩; សំ. និ. ១.១៩៧).
៦២២. ឧគ្គហិតកន្តិ បរិភោគត្ថាយ សយំ គហិតំ. សយំ ករោតីតិ បចិត្វា ករោតិ. បុរេភត្តន្តិ តទហុបុរេភត្តមេវ វដ្ដតិ សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា. សយំកតន្តិ ខីរនវនីតំ បចិត្វា កតំ. និរាមិសមេវាតិ តទហុបុរេភត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. អជ្ជ សយំកតំ និរាមិសមេវ ភុញ្ជន្តស្ស កស្មា សាមបាកោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘នវនីតំ តាបេន្តស្សា’’តិអាទិ. បដិគ្គហិតេហីតិ ខីរទធីនិ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧគ្គហិតកេហិ កតំ អព្ភញ្ជនាទីសុ ឧបនេតព្ពន្តិ យោជនា. ឯសេវ នយោតិ និស្សគ្គិយាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកប្បិយមំសសប្បិម្ហីតិ ហត្ថិអាទីនំ សប្បិម្ហិ.
ឯត្ថ បនាតិ នវនីតេ វិសេសោ អត្ថីតិ អត្ថោ. ធោតំ វដ្ដតីតិ ធោតមេវ បដិគ្គហិតុម្បិ ន វដ្ដតិ, ឥតរថា សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ ហោតីតិ ថេរានំ អធិប្បាយោ.
មហាសិវត្ថេរស្ស បន វត្ថុនោ វិយោជិតត្តា ទធិគុឡិកាទីហិ យុត្តតាមត្តេន សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតិ, តស្មា តក្កតោ ឧទ្ធដមត្តមេវ បដិគ្គហេត្វា ធោវិត្វា, បចិត្វា វា និរាមិសមេវ កត្វា បរិភុញ្ជិំសូតិ អធិប្បាយោ, ន បន ទធិគុឡិកាទីហិ សហ វិកាលេ ភុញ្ជិំសុ. តេនាហ ‘‘តស្មា នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន…បេ… សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតី’’តិ. តត្ថ អធោតំ បដិគ្គហេត្វាបិ តំ នវនីតំ បរិភុញ្ជន្តេន ទធិអាទីនិ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ខយំ គមិស្សតីតិ និរាមិសំ ហោតិ, តស្មា វិកាលេបិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតាតិ នវនីតេ លគ្គមត្តេន វិសុំ ទធិអាទិវោហារំ អលទ្ធេន អប្បមត្តេន ទធិអាទិនាតិ អត្ថោ, ឯតេន វិសុំ បដិគ្គហិតទធិអាទីហិ សហ បក្កំ សវត្ថុកបដិគ្គហិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. តស្មិម្បីតិ និរាមិសភូតេបិ. កុក្កុច្ចកានំ បន អយំ អធិប្បាយោ – បដិគ្គហណេ តាវ ទធិអាទីហិ អសម្ភិន្នរសត្តា ភត្តេន សហិតេន គុឡបិណ្ឌាទិ វិយ សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតិ, តំ បន បចន្តេន ធោវិត្វាវ បចិតព្ពំ, ឥតរថា បចនក្ខណេ បច្ចមានទធិគុឡិកាទីហិ សម្ភិន្នរសតាយ សាមំបក្កំ ជាតំ, តេសុ ខីណេសុ សាមំបក្កមេវ ហោតិ, តស្មា និរាមិសមេវ បចិតព្ពន្តិ. តេនេវ ‘‘អាមិសេន សហ បក្កត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ.
ឯត្ថ ចាយំ វិចារណា – សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តាភាវេ អាមិសេន សហ ភិក្ខុនា បក្កស្ស សយំបាកទោសោ វា បរិសង្កីយតិ យាវកាលិកតា វា, តត្ថ ន តាវ សយំបាកទោសោ ឯត្ថ សម្ភវតិ សត្តាហកាលិកត្តា. យញ្ហិ តត្ថ ទធិអាទិ អាមិសគតំ, តំ បរិក្ខីណន្តិ. អថ បដិគ្គហិតទធិគុឡិកាទិនា សហ អត្តនា បក្កត្តា សវត្ថុកបក្កំ វិយ ភវេយ្យាតិ បរិសង្កីយតិ, តទា អាមិសេន សហ បដិគ្គហិតត្តាតិ ការណំ វត្តព្ពំ, ន បន បក្កត្តាតិ. តថា ច ឧបឌ្ឍត្ថេរានំ មតមេវ អង្គី កតំ សិយា. តត្ថ ច សាមណេរាទីហិ បក្កម្បិ យាវកាលិកមេវ សិយា បដិគ្គហិតខីរាទិំ បចិត្វា អនុបសម្បន្នេហិ កតសប្បិអាទិ វិយ ច, ន ច តំ យុត្តំ, ភិក្ខាចារេន លទ្ធនវនីតាទីនំ តក្កាទិអាមិសសំសគ្គសម្ភវេន អបរិភុញ្ជិតព្ពតាបសង្គតោ. ន ហិ គហដ្ឋា ធោវិត្វា, សោធេត្វា វា បត្តេ អាកិរន្តីតិ និយមោ អត្ថិ, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘យថា តត្ថ បតិតតណ្ឌុលកណាទយោ ន បច្ចន្តិ, ឯវំ…បេ… បុន បចិត្វា ទេតិ, បុរិមនយេនេវ សត្តាហំ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា វចនេនបេតំ វិរុជ្ឈតិ, តស្មា ឥធ កុក្កុច្ចកានំ កុក្កុច្ចុប្បត្តិយា និមិត្តមេវ ន ទិស្សតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘លជ្ជី សាមណេរោ យថា តត្ថ បតិតតណ្ឌុលកណាទយោ ន បច្ចន្តិ, ឯវំ សាមិសបាកំ មោចេន្តោ អគ្គិម្ហិ វិលីយាបេត្វា…បេ… វដ្ដតី’’តិ វចនស្សាបិ និមិត្តំ ន ទិស្សតិ. យទិ ហិ ឯតំ យាវកាលិកសំសគ្គបរិហារាយ វុត្តំ សិយា, អត្តនាបិ តថា កាតព្ពំ ភវេយ្យ. គហដ្ឋេហិ ទិន្នសប្បិអាទីសុ ច អាមិសសំសគ្គសង្កា ន វិគច្ឆេយ្យ. ន ហិ គហដ្ឋា ឯវំ វិលីយាបេត្វា បន តណ្ឌុលាទិំ អបនេត្វា បុន បចន្តិ, អបិច ភេសជ្ជេហិ សទ្ធិំ ខីរាទិំ បក្ខិបិត្វា យថា ខីរាទិ ខយំ គច្ឆតិ, ឯវំ បរេហិ បក្កភេសជ្ជតេលាទិបិ យាវកាលិកមេវ សិយា, ន ច តម្បិ យុត្តំ ទធិអាទិខយករណត្ថំ ‘‘បុន បចិត្វា ទេតី’’តិ វុត្តត្តា. តស្មា មហាសិវត្ថេរវាទេ កុក្កុច្ចំ អកត្វា អធោតម្បិ នវនីតំ តទហុបិ បុនទិវសាទីសុបិ បចិតុំ, តណ្ឌុលាទិមិស្សំ សប្បិអាទិំ អត្តនាបិ អគ្គិម្ហិ វិលីយាបេត្វា បរិស្សាវេត្វា បុន តក្កាទិខយត្ថំ បចិតុញ្ច វដ្ដតិ.
តត្ថ វិជ្ជមានស្សបិ បច្ចមានក្ខណេ សម្ភិន្នរសស្ស យាវកាលិកស្ស អព្ពោហារិកត្តេន សវត្ថុកបដិគ្គហិតបុរេបដិគ្គហិតានម្បិ អព្ពោហារិកតោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ. តេនេវ ‘‘ឯត្តាវតា សវត្ថុកបដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. វិសុំ បដិគ្គហិតេន បន ខីរាទិអាមិសេន នវនីតាទិំ មិស្សេត្វា ភិក្ខុនា វា អញ្ញេហិ វា បក្កតេលាទិភេសជ្ជំ សវត្ថុកបដិគ្គហិតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ, តត្ថ បវិដ្ឋយាវកាលិកស្ស អព្ពោហារិកត្តាភាវា. យំ បន បុរេបរិគ្គហិតភេសជ្ជេហិ អប្បដិគ្គហិតំ ខីរាទិំ បក្ខិបិត្វា បក្កតេលាទិកំ អនុបសម្បន្នេហេវ បក្កម្បិ សវត្ថុកបដិគ្គហិតម្បិ សន្និធិបិ ន ហោតិ, តត្ថ បក្ខិត្តខីរាទិកស្សបិ តស្មិំ ខណេ សម្ភិន្នរសតាយ បុរេបដិគ្គហិតត្តាបត្តិតោ. សចេ បន អប្បដិគ្គហិតេហេវ, អញ្ញេហិ វា បក្កតេលាទីសុបិ សចេ អាមិសរសោ បញ្ញាយតិ, តំ យាវកាលិកមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឧគ្គហេត្វាតិ សយមេវ គហេត្វា.
បរិស្សាវេត្វា គហិតន្តិ តណ្ឌុលាទិវិគមត្ថំ បរិស្សាវេត្វា, តក្កាទិវិគមត្ថំ បុន បចិត្វា គហិតន្តិ អត្ថោ. បដិគ្គហេត្វា ឋបិតភេសជ្ជេហីតិ អតិរេកសត្តាហបដិគ្គហិតេហិ, ឯតេន តេហិ យុត្តម្បិ សប្បិអាទិ អតិរេកសត្តាហបដិគ្គហិតំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. វទ្ទលិសមយេតិ វស្សកាលសមយេ, អនាតបកាលេតិ អត្ថោ.
និព្ពដ្ដិតត្តាតិ យាវកាលិកវត្ថុតោ វិវេចិតត្តា, ឯតេន តេលេ សភាវតោ យាវកាលិកត្តាភាវំ, ភិក្ខុនោ សវត្ថុកបដិគ្គហណេន យាវកាលិកត្តុបគមនញ្ច ទស្សេតិ. ឧភយម្បីតិ អត្តនា, អញ្ញេហិ ច កតំ.
៦២៣. អច្ឆវសន្តិ ទុក្កដវត្ថូនញ្ញេវ ឧបលក្ខណន្តិ អាហ ‘‘ឋបេត្វា មនុស្សវស’’ន្តិ. សំសដ្ឋន្តិ បរិស្សាវិតំ. តិណ្ណំ ទុក្កដានន្តិ អជ្ឈោហារេ អជ្ឈោហារេ តីណិ ទុក្កដានិ សន្ធាយ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ បរិភោគត្ថាយ វិកាលេ បដិគ្គហណបចនបរិស្សាវនាទីសុ បុព្ពបយោគេសុ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច អាបត្តិ ន វុត្តា, តថាបិ ឯត្ថ អាបត្តិយា ឯវ ភវិតព្ពំ បដិក្ខិត្តស្ស ករណតោ អាហារត្ថាយ វិកាលេ យាមកាលិកាទីនំ បដិគ្គហណេ វិយ. យស្មា ខីរាទិំ បក្ខិបិត្វា បក្កភេសជ្ជតេលេ កសដំ អាមិសគតិកំ, តេន សហ តេលំ បដិគ្គហេតុំ, បចិតុំ វា ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘បក្កតេលកសដេ វិយ កុក្កុច្ចាយតី’’តិ. សចេ វសាយ សហ បក្កត្តា ន វដ្ដតិ, ឥទំ កស្មា ន វដ្ដតីតិ បុច្ឆន្តា ‘‘ភន្តេ …បេ… វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ អតិកុក្កុច្ចតាយ ច ‘‘ឯតម្បិ, អាវុសោ, ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. រោគនិគ្គហត្ថាយ ឯវ វសាយ អនុញ្ញាតត្តំ សល្លក្ខេត្វា បច្ឆា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.
‘‘មធុករីហិ នាម មធុមក្ខិកាហី’’តិ ឥទំ ខុទ្ទកភមរានំ ទ្វិន្នំ ឯវ វិសេសនន្តិ កេចិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន ‘‘ទណ្ឌកេសុ មធុការិកា មធុករីមក្ខិកា នាម, តាហិ សហ តិស្សោ មធុមក្ខិកាជាតិយោ’’តិ វទន្តិ. ភមរមក្ខិកាតិ មហាបដលការិកា. សិលេសសទិសន្តិ សុក្ខតាយ វា បក្កតាយ វា ឃនីភូតំ. ឥតរន្តិ តនុកមធុ.
ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយាតិ និក្កសដរសស្សបិ សត្តាហកាលិកតំ ទស្សេតិ ‘‘ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្ត’’ន្តិ បាឡិយំ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា. យំ បន សុត្តន្តដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧច្ឆុ ចេ, យាវកាលិកោ. ឧច្ឆុរសោ ចេ, យាមកាលិកោ. ផាណិតំ ចេ, សត្តាហកាលិកំ. តចោ ចេ, យាវជីវកោ’’តិ វុត្តំ, តំ អម្ពផលរសាទិមិស្សតាយ យាមកាលិកត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, អវិនយវចនត្តា តំ អប្បមាណន្តិ. តេនេវ ‘‘បុរេភត្តំ បដិគ្គហិតេន អបរិស្សាវិតឧច្ឆុរសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. និរាមិសមេវ វដ្ដតិ តត្ថ បវិដ្ឋយាវកាលិកស្ស អព្ពោហារិកត្តាតិ ឥទំ គុឡេ កតេ តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កសដំ បាកេន សុក្ខតាយ យាវជីវិកត្តំ ភជតីតិ វុត្តំ. តស្ស យាវកាលិកត្តេ ហិ សាមំបាកេន បុរេភត្តេបិ អនជ្ឈោហរណីយំ សិយាតិ. ‘‘សវត្ថុកបដិគ្គហិតត្តា’’តិ ឥទំ ឧច្ឆុរសេ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហុត្វា ឋិតកសដំ សន្ធាយ វុត្តំ, តេន ច អបរិស្សាវិតេន អប្បដិគ្គហិតេន អនុបសម្បន្នេហិ កតំ សត្តាហំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឈាមឧច្ឆុផាណិតន្តិ អគ្គិម្ហិ ឧច្ឆុំ តាបេត្វា កតំ. កោដ្ដិតឧច្ឆុផាណិតន្តិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកំ ឆិន្ទិត្វា កោដ្ដេត្វា និប្បីឡេត្វា បក្កំ.
តំ តត្ថ វិជ្ជមានម្បិ កសដំ បក្កកាលេ យាវកាលិកត្តំ វិជហតីតិ អាហ ‘‘តំ យុត្ត’’ន្តិ. សីតោទកេន កតន្តិ មធុកបុប្ផានិ សីតោទកេន មទ្ទិត្វា បរិស្សាវេត្វា បចិត្វា កតំ, អមទ្ទិត្វា កតន្តិ កេចិ, តត្ថ ការណំ ន ទិស្សតិ. ខីរជល្លិកន្តិ ខីរផេណំ. មធុកបុប្ផំ បនាតិអាទិ យាវកាលិករូបេន ឋិតស្សបិ អវដ្ដនកមេរយពីជវត្ថុំ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ.
សព្ពានិបីតិ សប្បិអាទីនិ បញ្ចបិ. អាហារកិច្ចំ ករោន្តានិ ឯតានិ កស្មា ឯវំ បរិភុញ្ជិតព្ពានីតិ ចោទនាបរិហារាយ ភេសជ្ជោទិស្សំ ទស្សេន្តេន តប្បសង្គេន សព្ពានិបិ ឱទិស្សកានិ ឯកតោ ទស្សេតុំ ‘‘សត្តវិធំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អបកតិភេសជ្ជត្តា វិកដានិ វិរូបានិ វិសហរណតោ មហាវិសយត្តា មហន្តានិ ចាតិ មហាវិកដានិ. ឧបសម្បទាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន គណង្គណូបាហនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.
អធិដ្ឋេតីតិ ពាហិរបរិភោគត្ថមេតន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ បរិភោគេ អនបេក្ខតាយ បដិគ្គហណំ វិជហតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ អញ្ញេសុបិ កាលិកេសុ អនជ្ឈោហរិតុកាមតាយ សុទ្ធចិត្តេន ពាហិរបរិភោគត្ថាយ និយមេបិ បដិគ្គហណំ វិជហតីតិ ឥទម្បិ វិសុំ ឯកំ បដិគ្គហណវិជហនការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.
៦២៥. សចេ ទ្វិន្នំ…បេ… ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ បាឋោ គឡិតោ, ឯវំ បនេត្ថ បាឋោ វេទិតព្ពោ ‘‘សចេ ទ្វិន្នំ សន្តកំ ឯកេន បដិគ្គហិតំ អវិភត្តំ ហោតិ, សត្តាហាតិក្កមេ ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ. អញ្ញថា ហិ សទ្ទប្បយោគោបិ ន សង្គហំ គច្ឆតិ. ‘‘គណ្ឋិបទេបិ ច អយមេវ បាឋោ ទស្សិតោ’’តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៦២៥) សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ. ទ្វិន្នម្បិ អនាបត្តីតិ អវិភត្តត្តា វុត្តំ. ‘‘បរិភុញ្ជិតុំ បន ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ ‘‘សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ វចនតោ វុត្តំ. ‘‘យេន បដិគ្គហិតំ, តេន វិស្សជ្ជិតត្តា’’តិ ឥមិនា ឧបសម្បន្នស្ស ទានម្បិ សន្ធាយ ‘‘វិស្សជ្ជេតី’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ឧបសម្បន្នស្ស និរបេក្ខទិន្នវត្ថុម្ហិ បដិគ្គហណស្ស អវិគតត្តេបិ សកសន្តកតា វិគតាវ ហោតិ, តេន និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ. អត្តនាវ បដិគ្គហិតត្តំ, សកសន្តកត្តញ្ចាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ន ឯកេន. អនុបសម្បន្នស្ស និរបេក្ខទានេ បន តទុភយម្បិ វិជហតិ, បរិភោគោបេត្ថ វដ្ដតិ, ន សាបេក្ខទានេ ទានលក្ខណាភាវតោ. ‘‘វិស្សជ្ជេតី’’តិ ឯតស្មិញ្ច បាឡិបទេ កស្សចិ អទត្វា អនបេក្ខតាយ ឆឌ្ឌនម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អនបេក្ខោ ទត្វា’’តិ ឥទញ្ច បដិគ្គហណវិជហនវិធិទស្សនត្ថមេវ វុត្តំ. បដិគ្គហណេ ហិ វិជហិតេ បុន បដិគ្គហេត្វា បរិភោគោ សយមេវ វដ្ដិស្សតិ, តព្ពិជហនញ្ច វត្ថុនោ សកសន្តកតាបរិច្ចាគេន ហោតីតិ, ឯតេន ច វត្ថុម្ហិ អជ្ឈោហរណាបេក្ខាយ សតិ បដិគ្គហណវិស្សជ្ជនំ នាម វិសុំ ន លព្ភតីតិ សិជ្ឈតិ. ឥតរថា ហិ ‘‘បដិគ្គហណេ អនបេក្ខោវ បដិគ្គហណំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន បដិគ្គហេត្វា ភុញ្ជតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. ‘‘អប្បដិគ្គហិតត្តា’’តិ ឥមិនា ឯកស្ស សន្តកំ អញ្ញេន បដិគ្គហិតម្បិ និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ ទស្សេតិ.
ឯវន្តិ ‘‘បុន គហេស្សាមី’’តិ អបេក្ខំ អកត្វា សុទ្ធចិត្តេន បរិច្ចត្តតំ បរាមសតិ. បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ និស្សគ្គិយមូលិកាហិ បាចិត្តិយាទិអាបត្តីហិ អនាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. បរិភោគេ អនាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ ឯត្ថ បន និស្សដ្ឋបដិលទ្ធស្ស កាយិកបរិភោគាទីសុ យា ទុក្កដាបត្តិ វុត្តា, តាយ អនាបត្តិទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. សប្បិអាទីនំ បដិគ្គហិតភាវោ, អត្តនោ សន្តកតា, សត្តាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
ភេសជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៤. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦២៨. ចតុត្ថេ ជេដ្ឋមូលបុណ្ណមាសិយា…បេ… ករណក្ខេត្តញ្ចាតិ បឋមទ្ធមាសម្បិ ករណក្ខេត្តំ វុត្តំ. តំ ‘‘កត្វា និវាសេតព្ព’’ន្តិ ឥមស្ស បុរិមទ្ធមាសេ វា បច្ឆិមទ្ធមាសេ វា កត្វា បច្ឆិមមាសេវ និវាសេតព្ពន្តិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា វុត្តំ និវាសនេយេវ អាបត្តិយា វុត្តត្តាតិ. យំ បន មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘គិម្ហានំ បច្ឆិមោ មាសោ បរិយេសនក្ខេត្តំ, បច្ឆិមោ អទ្ធមាសោ ករណនិវាសនក្ខេត្តម្បី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, តំ តស្មិំយេវ អទ្ធមាសេ កត្វា និវាសេតព្ពន្តិ ឯវមត្ថំ គហេត្វា វុត្តំ. ឥធ វុត្តនយេនេវ អត្ថេ គហិតេ វិរោធោ នត្ថិ.
‘‘វត្តភេទេ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥទំ វស្សិកសាដិកអទិន្នបុព្ពេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យេ មនុស្សា’’តិអាទិ. បកតិយា វស្សិកសាដិកទាយកា នាម សង្ឃំ វា អត្តានំ វា អប្បវារេត្វាវ អនុសំវច្ឆរំ ទាយកា.
៦៣០. ‘‘ឆ មាសេ បរិហារំ លភតី’’តិ ឯតេន អន្តោវស្សេបិ យាវ វស្សានស្ស បច្ឆិមទិវសា អកតា បរិហារំ លភតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. ឯកមាសន្តិ ហេមន្តស្ស បច្ឆិមុបោសថេន សហ គណេត្វា វុត្តំ. តស្មិំ ឧបោសថទិវសេ ឯវ ហិ តំ មូលចីវរំ កាតព្ពំ, ឥតរថា ហិ និស្សគ្គិយតោ. ឯកាហទ្វីហាទិវសេន…បេ… លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចាតិ ឯត្ថ ឯកាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច ទ្វីហានាគតាយ…បេ… ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច, អន្តោវស្សេ វា លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ អាសឡ្ហីមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបុណ្ណមិយំ លទ្ធា, តទហេវ រជនកប្បបរិយោសានេហិ និដ្ឋិតា ច វស្សិកសាដិកា ‘‘ឯកាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. ឯតេនេវ នយេន ជុណ្ហបក្ខស្ស ឆដ្ឋិយំ លទ្ធា, និដ្ឋិតា ច ‘‘ទសាហានាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. យាវ បឋមកត្តិកតេមាសិបុណ្ណមា, តាវ លទ្ធា, និដ្ឋិតា ច ‘‘អន្តោវស្សេ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ចា’’តិ វុច្ចតិ. បឋមកត្តិកតេមាសិបុណ្ណមិតោ បរំ លទ្ធា ចេវ និដ្ឋិតា ច យាវ ចីវរកាលោ នាតិក្កមតិ, តាវ អនធិដ្ឋហិត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ.
ឯត្ថ ច ‘‘តស្មិំយេវ អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ អវិសេសេន វុត្តេបិ វស្សានតោ បុព្ពេ ឯកាហទ្វីហាទិវសេន អនាគតាយ វស្សូបនាយិកាយ លទ្ធា តេហិ ទិវសេហិ ទសាហំ អនតិក្កមន្តេន វស្សូបនាយិកទិវសតោ បដ្ឋាយ អធិដ្ឋានក្ខេត្តំ សម្បត្តា ឯវ អធិដ្ឋាតព្ពា, តតោ បន បុព្ពេ ទសាហាតិក្កមេន និដ្ឋិតាបិ ន អធិដ្ឋាតព្ពា អធិដ្ឋានស្ស អខេត្តត្តា. តាទិសា បន វស្សូបនាយិកទិវសេ ឯវ អធិដ្ឋាតព្ពា, អនធិដ្ឋហតោ អរុណុគ្គមនេន និស្សគ្គិយំ ហោតិ. យទិ ឯវំ ‘‘ទសាហានាគតាយា’’តិ ឥមិនា កិំ បយោជនន្តិ ចេ? វស្សានតោ បុព្ពេ ឯវ ទសាហេ អតិក្កន្តេ និដ្ឋិតា វស្សូបនាយិកទិវសេ ឯវ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘ទសាហាតិក្កមេ និដ្ឋិតា តទហេវ អធិដ្ឋាតព្ពា’’តិ.
ទសាហេ អប្បហោន្តេ ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពាតិ តេមាសព្ភន្តរេ ទសាហេ អប្បហោន្តេ នវាហានាគតាយ កត្តិកតេមាសិបុណ្ណមាយ សត្តមិតោ បដ្ឋាយ លទ្ធា, និដ្ឋិតា ច ចីវរកាលំ នាតិក្កមេតព្ពាតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘មាសោ សេសោ គិម្ហានន្តិ ភិក្ខុនា វស្សិកសាដិកចីវរំ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ បរិយេសនក្ខេត្តំ វត្វា ‘‘វស្សិកសាដិកំ វស្សានំ ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តត្តា កតាយបិ អកតាយបិ មាសមត្តំ អនធិដ្ឋាតព្ពតា សិទ្ធា. យស្មា ច អកតា វស្សិកសាដិកសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, អករណញ្ច កេនចិ វេកល្លេន, ន អនាទរេន, តស្មា ចាតុមាសំ អកតត្តា ឯវ បរិហារំ លភតិ, កតា បន អធិដ្ឋានក្ខេត្តេ, អកតា ច ចីវរកាលេ ទសាហបរមសិក្ខាបទេនេវ បរិហារំ លភតីតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ. កស្មាតិ អត្តនោ មតិយា ការណបុច្ឆា. តស្មាតិ វស្សានេយេវ វស្សិកសាដិកាយ អធិដ្ឋាតព្ពតាវចនតោ. ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ សុត្តំ បនេត្ថ សេសចីវរានំ ឯវំ កាលនិយមាភាវំ សាធេតុំ ឧទ្ធដំ. ន ហិ តេនេត្ថ អញ្ញំ បយោជនំ អត្ថិ.
កទា អធិដ្ឋាតព្ពាតិអាទិកុរុន្ទិវចនេនាបិ ‘‘យទា វា តទា វា អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥទំ បដិក្ខិបិត្វា ទសាហព្ភន្តរេ ឯវ កតាយ អធិដ្ឋាតព្ពតំ ទស្សេតិ.
បាឡិយំ អច្ឆិន្នចីវរស្សាតិអាទីសុ អច្ឆិន្នសេសចីវរស្ស នដ្ឋសេសចីវរស្ស. ឯតេសញ្ហិ អសមយេ បរិយេសននិវាសនាបត្តិយា ឯវ អនាបត្តិ វុត្តា. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា នដ្ឋចីវរស្ស វា អនិវត្ថំ ចោរា ហរន្តីតិ ឯវំ អាបទាសុ វា និវាសយតោ ឧម្មត្តកាទីនញ្ច អនាបត្តី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ, ឥធ បន សមន្តបាសាទិកាយំ អយំ និស្សគ្គិយា អនាបត្តិ បាឡិតោ សយមេវ សិជ្ឈតីតិ ឥមំ អទស្សេត្វា អសិជ្ឈមានំ នគ្គស្ស ន្ហាយតោ ទុក្កដាបត្តិយា ឯវ អនាបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរស្សា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ន ហិ ឯសា អនាបត្តិ អវុត្តេ សិជ្ឈតីតិ. វស្សិកសាដិកាយ អត្តុទ្ទេសិកតា, អសមយេ បរិយេសនតា, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានិ តាវ បរិយេសនាបត្តិយា តីណិ អង្គានិ. និវាសនាបត្តិយា បន សចីវរតា, អាបទាភាវោ, វស្សិកសាដិកាយ សកភាវោ, អសមយេ និវាសនន្តិ ចត្តារិ អង្គានិ.
វស្សិកសាដិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៥. ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៣១. បញ្ចមេ យម្បិ…បេ… អច្ឆិន្ទីតិ ឯត្ថ យំ តេ អហំ ចីវរំ អទាសិំ, តំ ‘‘មយា សទ្ធិំ បក្កមិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ អទាសិំ, ន អញ្ញថាតិ កុបិតោ អច្ឆិន្ទីតិ ឯវំ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ.
៦៣៣. ឯកំ ទុក្កដន្តិ យទិ អាណត្តោ អវស្សំ អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេ បាចិត្តិយមេវ. យទិ ន អច្ឆិន្ទតិ, តទា ឯវ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោតិ យទិ អាណត្តោ អនន្តរាយេន អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេយេវ វត្ថុគណនាយ បាចិត្តិយអាបត្តិយោ បយោគករណក្ខណេយេវ អាបត្តិយា អាបជ្ជិតព្ពតោ, ចីវរំ បន អច្ឆិន្នេយេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. យទិ សោ ន អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេ ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ ឦទិសេសុ នយោ ញាតព្ពោ.
៦៣៥. ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតីតិ សាមណេរស្ស ទានំ ទីបេតិ, តេន ច សាមណេរកាលេ ទត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទតោបិ បាចិត្តិយំ ទីបេតិ. ‘‘ភិក្ខុស្ស សាមំ ចីវរំ ទត្វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតីតិ កម្មេ អកតេ ភតិសទិសត្តា វុត្តំ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ.
ចីវរអច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៦. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៣៦. ឆដ្ឋេ វីតវីតដ្ឋានំ យស្មិំ ចតុរស្សទារុម្ហិ បលិវេឋេន្តិ, តស្ស តុរីតិ នាមំ. វាយន្តា តិរិយំ សុត្តំ បវេសេត្វា យេន អាកោដេន្តា វត្ថេ ឃនភាវំ អាបាទេន្តិ, តំ ‘‘វេម’’ន្តិ វុច្ចតិ.
‘‘ឥតរស្មិំ តថេវ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមិនា វាយិតុំ អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ យថាវុត្តបរិច្ឆេទនិដ្ឋិតេយេវ ទុក្កដម្បិ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេ វាយនបយោគេសូតិ ទស្សេតិ.
តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ឯត្ថ ឯកវារំ អធិដ្ឋិតេ បច្ឆា វីតំ អធិដ្ឋិតគតិកមេវ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សចេ បន អន្តរន្តរា ទសា ឋបេត្វា វិសុំ វិសុំ សបរិច្ឆេទំ វីតំ ហោតិ, បច្ចេកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច កប្បិយសុត្តំ គហេត្វា អញ្ញាតកអប្បវារិតេនាបិ អកប្បិយតន្តវាយេន ‘‘សុត្តមត្ថិ, វាយន្តោ នត្ថី’’តិអាទិបរិយាយមុខេន វាយាបេន្តស្ស អនាបត្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វាយាបេយ្យា’’តិ បទស្ស ‘‘ចីវរំ មេ, អាវុសោ, វាយថាតិ អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបេយ្យា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯវំ វទន្តោ អកប្បិយតន្តវាយេន វាយាបេតិ នាម, នាញ្ញថា.
៦៤០. អនាបត្តិ ចីវរំ សិព្ពេតុន្តិអាទីសុ ឥមិនា សិក្ខាបទេនេវ អនាបត្តិ, អកតវិញ្ញត្តិបច្ចយា បន ទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ. អកប្បិយសុត្តតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៧. មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៤២. សត្តមេ ‘‘កិញ្ចិមត្តំ អនុបទជ្ជេយ្យា’’តិ ឥទំ បយោគភេទទស្សនំ, ទានំ បនេត្ថ អង្គំ ន ហោតិ. តេនេវ តស្ស វិភង្គេ ‘‘អន្តមសោ ធម្មម្បិ ភណតី’’តិ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អញ្ញាតកអប្បវារិតានំ តន្តវាយេ ឧបសង្កមិត្វា វិកប្បមាបជ្ជនតា, ចីវរស្ស អត្តុទ្ទេសិកតា, តស្ស វចនេន សុត្តវឌ្ឍនំ, ចីវរបដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
មហាបេសការសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៨. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៤៦. អដ្ឋមេ ឆដ្ឋិយំ ឧប្បន្នចីវរស្ស ឯកាទសមារុណោ ចីវរកាលេ ឧដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ, តេន ច ‘‘ទសាហានាគត’’ន្តិ វុត្តត្តា បញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ បុណ្ណមិតោ បុព្ពេ ទសសុ អរុណេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ន ហោតិ. បុណ្ណមិយា សហ ឯកាទស ទិវសា លព្ភន្តីតិ ឯត្តកមេវ ឥមិនា សិក្ខាបទេន លទ្ធំ, ឆដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ សព្ពចីវរំ បឋមកថិនសិក្ខាបទវសេនេវ យាវ ចីវរកាលំ និស្សគ្គិយំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ.
៦៥០. ឥទានិ បឋមកថិនាទិសិក្ខាបទេហិ តស្ស តស្ស ចីវរស្ស លព្ភមានំ បរិហារំ ឥធេវ ឯកតោ សម្បិណ្ឌេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អតិរេកចីវរស្សា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អនត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកោ មាសោ, អត្ថតេ កថិនេ ឯកាទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសា’’តិ អយមេវ បាឋោ បាឡិយា សមេតិ. កេចិ បន ‘‘ទសទិវសាធិកោ មាសោ, ទសទិវសាធិកា បញ្ច មាសាតិ បាឋេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘នវាហានាគត’’ន្តិ វត្តព្ពតោ. យំ បនេត្ថ មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘កាមញ្ចេស ‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’ន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោ, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន បន អបុព្ពំ វិយ អត្ថំ ទស្សេត្វា សិក្ខាបទំ ឋបិត’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា) លិខន្តិ, តំ បមាទលិខិតំ ‘‘បវារណមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស ចីវរស្ស និធានកាលោ ទស្សិតោ ហោតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា. ឥមមេវ ច បមាទលិខិតំ គហេត្វា ភទន្តពុទ្ធទត្តាចរិយេន ច ‘‘បរិហារេកមាសោវ, ទសាហបរមោ មតោ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.
អច្ចេកចីវរសទិសេ អញ្ញស្មិន្តិ បុព្ពេ អធិដ្ឋិតេ ឧប្បន្នកាលាការាទិ សាទិសេន អច្ចេកចីវរសទិសេ អញ្ញស្មិំ ចីវរេ អច្ចេកចីវរសញ្ញាយ ចីវរកាលំ អតិក្កមេតីតិ អត្ថោ. តេនេវេត្ថ ទុក្កដំ, អនាបត្តិ ច វុត្តា, ឥតរថា តីសុបិ បទេសុ បាចិត្តិយស្សេវ វត្តព្ពតោ. អនច្ចេកចីវរម្បិ ហិ ចីវរកាលំ អតិក្កមយតោ បាចិត្តិយមេវ អច្ចេកចីវរត្តិកេ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមប្បមាណស្ស អច្ចេកចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ទសាហានាគតាយ កត្តិកតេមាសិបុណ្ណមាយ ឧប្បន្នភាវោ, អនធិដ្ឋិតអវិកប្បិតតា, ចីវរកាលាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.
អច្ចេកចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
៩. សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៥២-៣. នវមេ អន្តរន្តរា ឃរមេត្ថាតិ អន្តរឃរន្តិ គាមោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘អន្តោគាមេ’’តិ. ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៦២៤) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ឧបសម្បជ្ជ’’ន្តិ សានុសារំ ឧទ្ធដំ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧបសម្បជ្ជន្តិអាទីសុ វិយា’’តិ. តស្សាបីតិ ‘‘វុត្ថវស្សាន’’ន្តិ វិភង្គបទស្សបិ. វុត្ថវស្សានន្តិ ច និទ្ធារណេ សាមិវចនំ, ឯតេន ច បុរិមសិក្ខាបទេ អនត្ថតកថិនានំ កថិនមាសេបិ អសមាទានចារោ ន លព្ភតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ, ឥតរថា សិក្ខាបទស្សេវ និរត្ថកត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.
បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោតិ ឯត្ថ គាមបរិយន្តេ ឋិតឃរូបចារតោ បដ្ឋាយ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ នាម. វិសុទ្ធិមគ្គេបិ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស បឋមលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១) វុត្តំ. តន្តិ តំ បឋមសេនាសនាទិំ. មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយំ បន វិហារស្សបិ គាមស្សេវ ឧបចារំ នីហរិត្វា ឧភិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរា មិនិតព្ពន្តិ វុត្តំ.
‘‘កោសម្ពិយំ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ គិលានោ ហោតី’’តិ អាគតត្តា ‘‘កោសម្ពកសម្មុតិ អនុញ្ញាតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘អយញ្ច បច្ឆិមទិសំ គតោ ហោតី’’តិ ឥមិនា អន្តរឃរេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា តស្មិំ វិហារេ វសន្តស្ស សកលម្បិ ចីវរមាសំ វិប្បវសិតុំ វដ្ដតិ, តតោ អញ្ញត្ថ គមនកិច្ចេ សតិ វិហារតោ ពហិ ឆារត្តំ វិប្បវាសោ អនុញ្ញាតោតិ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘សេនាសនំ អាគន្ត្វា សត្តមំ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតុ’’ន្តិអាទិ. វសិត្វាតិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា. តត្ថេវាតិ តស្មិញ្ញេវ គតដ្ឋានេ. អង្គានិ បនេត្ថ អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តានិ.
សាសង្កសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
១០. បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា
៦៦០. ទសមេ រោបិតមាលវច្ឆតោតិ កេនចិ និយមេត្វា រោបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. អនោចិតំ មិលាយមានំ ឱចិនិត្វា យត្ថ កត្ថចិ បូជេតុំ វដ្ដតិ. ឋិតំ ទិស្វាតិ សេសកំ គហេត្វា ឋិតំ ទិស្វា. យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថាតិ ឯត្ថ និយមេត្វា ‘‘អសុកស្ស ទេហី’’តិ វុត្តេបិ ទោសោ នត្ថិ ‘‘តុម្ហាកំ រុចិយា’’តិ វុត្តត្តា. សង្ឃេ បរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ.
បរិណតសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.
និដ្ឋិតោ បត្តវគ្គោ តតិយោ.
ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វិមតិវិនោទនិយំ
តិំសកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.
បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.
នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស