១០. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា

៥៣៧. ទសមេ ‘‘អជ្ជណ្ហោ’’តិ ‘‘អជ្ជ នោ’’តិ វត្តព្ពេ ហ-ការាគមំ, ន-ការស្ស ច ណ-ការំ កត្វា វុត្តោតិ អាហ ‘‘អជ្ជ ឯកទិវសំ អម្ហាក’’ន្តិ.

៥៣៨-៩. យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តំ និស្សគ្គិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុភូតំ អកប្បិយចីវរចេតាបន្នំ ‘‘អសុកស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អាគមនសុទ្ធិយា អសតិ, សិក្ខាបទេ អាគតនយេន ទូតវចនេ ច អសុទ្ធេ សព្ពថា បដិក្ខេបោ ឯវ កាតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វត្តុំ, តទនុសារេន ន វេយ្យាវច្ចករញ្ច និទ្ទិសិតុំ អាគមនទូតវចនានំ ឧភិន្នំ អសុទ្ធត្តា. បាឡិយំ អាគតនយេន បន អាគមនសុទ្ធិយា សតិ ទូតវចនេ អសុទ្ធេបិ សិក្ខាបទេ អាគតនយេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេន ច យថា ទូតវចនាសុទ្ធិយម្បិ អាគមនេ សុទ្ធេ វេយ្យាវច្ចករម្បិ និទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អាគមនាសុទ្ធិយម្បិ ទូតវចនេ សុទ្ធេ វដ្ដតិ ឯវាតិ អយមត្ថោ អត្ថតោ សិទ្ធោវ ហោតិ, ឧភយសុទ្ធិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ឧភយាសុទ្ធិបក្ខមេវ សន្ធាយ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) ‘‘អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេត្វា វុត្តំ យថាវុត្តនយេន អាគមនសុទ្ធិអាទិនា សប្បយោជនត្តា. យោ បនេត្ថ ‘‘មូលសាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន, បេសិតស្ស ទូតស្ស អកប្បិយវោហារវសេន ច វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ វុត្តោ, សោ អនិដ្ឋប្បសង្គោ ឯវ ន ហោតិ អភិមតត្តា. តថា ហិ សិក្ខាបទេ ឯវ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ អកប្បិយវោហារេន វទតោ ទូតស្ស កប្បិយេន កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ វុត្តោ អាគមនស្ស សុទ្ធត្តា, អាគមនស្សាបិ អសុទ្ធិយំ បន កប្បិយេនាបិ កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ ន និទ្ទិសិតព្ពោតិ អត្ថេវ អាគមនស្ស សុទ្ធិអសុទ្ធីសុ បយោជនំ. កថំ បន ទូតវចនេន អាគមនសុទ្ធិ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ភារោ. ទូតេន ហិ អកប្បិយវោហារេនេវ វុត្តេ ឯវ អាគមនសុទ្ធិ គវេសិតព្ពា, ន ឥតរថា, តត្ថ ច តស្ស វចនក្កមេន បុច្ឆិត្វា ច យុត្តិអាទីហិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឥធាបិ ហិ សិក្ខាបទេ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ ទូតវចនេនេវ ចីវរំ កិណិត្វា ទាតុំ បេសិតភាវោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ សព្ពថា អាគមនសុទ្ធិ ន វិញ្ញាយតិ, បដិក្ខេបោ ឯវ កត្តព្ពោតិ.

បាឡិយញ្ច ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិអាទិ ទូតវចនស្ស អកប្បិយត្តេបិ អាគមនសុទ្ធិយា សតិ បដិបជ្ជនវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ឯសោ ខោ…បេ… ន វត្តព្ពោ ‘តស្ស ទេហី’’’តិអាទិ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនបរិមោចនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សញ្ញត្តោ’’តិអាទិ ‘‘ឯវំ ទូតេន បុន វុត្តេ ឯវ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថា’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’’ន្តិ ឥទំ ទូតេនាភតរូបិយំ បដិគ្គហេតុំ អត្តនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកត្តាវ ‘‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’’ន្តិ វទន្តោ រូបិយស្ស បកតត្តា តេន រូបិយេន បរិវត្តេត្វា ‘‘ទេហិ ចេតាបេហី’’តិ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជន្តោ នាម ហោតីតិ តំ ទោសំ ទូរតោ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តំ រូបិយបដិគ្គហណេន សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋរូបិយេ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘ន វត្តព្ពោ ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’’តិ. តស្មា ន ឥទំ វិញ្ញត្តិទោសំ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ‘‘អត្ថោ មេ, អាវុសោ, ចីវរេនា’’តិបិ អវត្តព្ពតាបសង្គតោ, តេនេវ ទូតនិទ្ទិដ្ឋេសុ រូបិយសំវោហារសង្កាភាវតោ អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ‘‘ទូតេន ឋបិតរូបិយេន ចេតាបេត្វា ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ ឯវំ អាហរាបេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោ. ឋានំ ភញ្ជតីតិ ឯត្ថ ឋានន្តិ ឋិតិយា ច ការណស្ស ច នាមំ, តស្មា អាសនេ និសីទនេន ឋានម្បិ កុប្បតិ, អាគតការណម្បិ តេសំ ន វិញ្ញាយតិ. ឋិតំ បន អកោបេត្វា អាមិសបដិគ្គហណាទីសុ អាគតការណមេវ ភញ្ជតិ, ន ឋានំ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាមិសបដិគ្គហណាទិនា ឋានម្បិ ភញ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ.

យតស្ស ចីវរចេតាបន្នន្តិអាទិ យេន អត្តនា វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិដ្ឋោ, ចីវរញ្ច អនិប្ផាទិតំ, តស្ស កត្តព្ពវិធិទស្សនំ. ឯវំ ភិក្ខុនា វត្ថុសាមិកានំ វុត្តេ តេ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ ‘‘សាមិកា ចោទេត្វា ទេន្តី’’តិ អនាបត្តិយំ វុត្តត្តា. តេន ច យោ សយំ អចោទេត្វា ឧបាសកាទីហិ បរិយាយេន វត្វា ចោទាបេតិ, តេសុ សត្តក្ខត្តុម្បិ ចោទេត្វា ចីវរំ ទាបេន្តេសុ តស្ស អនាបត្តិ សិទ្ធា ហោតិ សិក្ខាបទស្ស អនាណត្តិកត្តា.

កេនចិ អនិទ្ទិដ្ឋោ អត្តនោ មុខេនេវ ព្យាវដភាវំ វេយ្យាវច្ចករត្តំ បត្តោ មុខវេវដិកោ. ‘‘អវិចារេតុកាមតាយា’’តិ ឥមិនា វិជ្ជមានម្បិ ទាតុំ អនិច្ឆន្តា អរិយាបិ វញ្ចនាធិប្បាយំ វិនា វោហារតោ នត្ថីតិ វទន្តីតិ ទស្សេតិ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិវត្ថុម្ហិ (មហាវ. ២៩៩) វុត្តំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនមេវ (មហាវ. ២៩៩) មេណ្ឌកសិក្ខាបទំ នាម. កប្បិយការកានំ ហត្ថេតិ ទូតេន និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋេ, អនិទ្ទិដ្ឋេ វាតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ច ចោទនាយ បមាណំ នត្ថី’’តិអាទិ.

សយំ អាហរិត្វា ទទន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយា’’តិ ឥមិនា ចីវរត្ថាយេវ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា វត្ថុសាមិនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកភេទេសុបិ បិណ្ឌបាតាទីនម្បិ អត្ថាយ ទិន្នេ ច ឋានចោទនាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

‘‘សង្ឃំ វា…បេ… អនាមសិត្វា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សង្ឃស្ស វិហារត្ថាយ ទេមា’’តិអាទិនា អាមសិត្វា វទន្តេសុ បដិក្ខិបិតព្ពមេវ. ‘‘សង្ឃោ សម្បដិច្ឆតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, គណាទីសុបិ សង្ឃស្សត្ថាយ សម្បដិច្ឆន្តេសុបិ បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ ទុក្កដមេវ. សារត្ថទីបនិយំ ‘‘បដិគ្គហណេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) វុត្តំ, តំ ន យុត្តំ សង្ឃចេតិយាទីនំ អត្ថាយ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចោទេតីតិ តស្ស ទោសាភាវំ ញត្វាបិ កោធេន វា លោភេន វា ភណ្ឌទេយ្យន្តិ ចោទេតិ. សោ ឯវ ហិ មុសាវាទាទិបច្ចយា បាចិត្តិយទុក្កដាទិអាបត្តីហិ សាបត្តិកោ ហោតិ, គីវាតិសញ្ញាយ បន វត្វា និទ្ទោសភាវំ ញត្វា វិរមន្តស្ស នត្ថិ អាបត្តិ.

តឡាកំ ខេត្តេ បវិដ្ឋត្តា ‘‘ន សម្បដិច្ឆិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ចត្តារោ បច្ចយេ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូតិ ទេតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ តឡាកំ ទម្មី’’តិ វា ‘‘ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ ទម្មី’’តិ វា វត្តុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទញ្ច សង្ឃស្ស បរិភោគត្ថាយ ទិយ្យមានញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន ឯវម្បិ ទិន្នំ តឡាកខេត្តាទិ ន វដ្ដតិ. សុទ្ធចិត្តស្ស បន ឧទកបរិភោគត្ថំ កូបបោក្ខរណីអាទយោ វដ្ដន្តិ. ‘‘សង្ឃស្ស តឡាកំ អត្ថិ, តំ កថ’’ន្តិ ហិ អាទិនា សព្ពត្ថ សង្ឃវសេនេវ វុត្តំ. ហត្ថេតិ វសេ.

‘‘ឋបេថាតិ វុត្តេ’’តិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ, អវុត្តេបិ ឋបេន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧទកំ វារេតុំ លព្ភតី’’តិ. សស្សកាលេបិ តាសេត្វា មុញ្ចិតុំ វដ្ដតិ, អមុញ្ចតោ បន ភណ្ឌទេយ្យំ. បុន ទេតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ‘‘យេន កេនចិ ឥស្សរេន ‘បរិច្ចត្តមិទំ ភិក្ខូហិ, អស្សាមិក’ន្តិសញ្ញាយ អត្តនា គហេត្វា ទិន្នំ វដ្ដតី’’តិ ទស្សេតិ. កប្បិយវោហារេបិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមាតិ បាឋសេសោ.

ឧទកវសេនាតិ ឧទកបរិភោគត្ថំ. ‘‘សុទ្ធចិត្តាន’’ន្តិ ឥទំ សហត្ថេន ច អកប្បិយវោហារេន ច ករោន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. សស្សសម្បាទនត្ថន្តិ ឯវំ អសុទ្ធចិត្តានម្បិ បន សយំ អកត្វា កប្បិយវោហារេន អាណាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘កប្បិយការកំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥទំ សហត្ថាទិនា កតតឡាកត្តា ‘‘អសារុប្ប’’ន្តិ វុត្តំ, ឋបេន្តស្ស, បន តំ បច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្សបិ វា សង្ឃស្ស អាបត្តិ ន វិញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាបមាណេន វា ឯត្ថ អាបត្តិ គហេតព្ពា. លជ្ជិភិក្ខុនាតិ លជ្ជិនាបិ, បគេវ អលជ្ជិនា មត្តិកុទ្ធរណាទីសុ ការាបិតេសូតិ អធិប្បាយោ. នវសស្សេតិ អកតបុព្ពេ កេទារេ. ‘‘កហាបណេ’’តិ ឥមិនា ធញ្ញុដ្ឋាបនេ តស្សេវ អកប្បិយន្តិ ទស្សេតិ, ធញ្ញុដ្ឋាបនេ ចស្ស បយោគេបិ ទុក្កដមេវ, ន កហាបណុដ្ឋាបនេ វិយ.

‘‘កសថ វបថា’’តិ វចនេ សព្ពេសម្បិ អកប្បិយំ សិយាតិ អាហ ‘‘អវត្វា’’តិ. ឯត្តកោ នាម ភាគោតិ ឯត្ថ ឯត្តកោ កហាបណោតិ ឥទម្បិ សន្ធាយ វទតិ. តថា វុត្តេបិ ហិ តទា កហាបណានំ អវិជ្ជមានត្តា អាយតិំ ឧប្បន្នំ អញ្ញេសំ វដ្ដតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ តំ អកប្បិយ’’ន្តិ. តស្ស បន សព្ពបយោគេសុ, បរិភោគេសុបិ ទុក្កដំ. កេចិ បន ‘‘ធញ្ញបរិភោគេ ឯវ អាបត្តិ, ន បុព្ពបយោគេ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, យេន មិននរក្ខណាទិបយោគេន បច្ឆា ធញ្ញបរិភោគេ អាបត្តិ ហោតិ, តស្ស បយោគស្ស ករណេ អនាបត្តិយា អយុត្តត្តា. បរិយាយកថាយ បន សព្ពត្ថ អនាបត្តិ. តេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ និយមវចនេ អកប្បិយំ វុត្តំ, កហាបណវិចារណេបិ ឯសេវ នយោ. វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថីតិ វត្តព្ពន្តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ.

វនំ ទម្មិ…បេ… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ និវាសដ្ឋានត្តា បុគ្គលស្សាបិ សុទ្ធចិត្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. សីមំ ទេមាតិ វិហារសីមាទិសាធារណវចនេន វុត្តត្តា ‘‘វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

‘‘វេយ្យាវច្ចករ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេបិ បុគ្គលស្សបិ ទាសំ គហេតុំ វដ្ដតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អារាមិក’’ន្តិ (បារា. ៦១៩; មហាវ. ២៧០) វិសេសេត្វា អនុញ្ញាតត្តា, តញ្ច ខោ បិលិន្ទវច្ឆេន គហិតបរិភុត្តក្កមេន, ន គហដ្ឋានំ ទាសបរិភោគក្កមេន. ខេត្តាទយោ បន សព្ពេ សង្ឃស្សេវ វដ្ដន្តិ បាឡិយំ បុគ្គលិកវសេន គហេតុំ អននុញ្ញាតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ, ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) សុត្តន្តេសុ អាគតបដិក្ខេបោ ភគវតា អាបត្តិយាបិ ហេតុភាវេន កតោតិ ភគវតោ អធិប្បាយំ ជានន្តេហិ សង្គីតិមហាថេរេហិ ខេត្តបដិគ្គហណាទិនិស្សិតោ អយំ សព្ពោបិ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ. កប្បិយការកស្ស និទ្ទិដ្ឋភាវោ, ទូតេន អប្បិតតា, តតុត្តរិ វាយាមោ, តេន បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ចីវរវគ្គោ បឋមោ.